Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 25000UZS
Размер 2.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 09 Январь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Farshed Begimov

Дата регистрации 06 Декабрь 2025

0 Продаж

Mustaqillik yillarida qishloq xo’jaligi va sanoat sohasidagi o’zgarishlar

Купить
MUSTAQILLIK   YILLARIDA   QISHLOQ   XO’JALIGI   VA
SANOAT SOHASIDAGI O’ZGARISHLAR
MUNDARIJA
KIRISH
I   BOB.   MUSTAQILLIK   YILLARIDA   QISHLOQ   XO JALIGI   VA   SANOATʻ
SOHALARIDAGI O ZGARISHLARNING NAZARIY-ASOSIY JIHATLARI	
ʻ
1.1.   Mustaqillik   davrida   iqtisodiy   islohotlarning   umumiy   yo nalishlari   va   ularning	
ʻ
huquqiy asoslari
1.2. Qishloq xo jaligi va sanoatni isloh qilish zaruratining ijtimoiy-iqtisodiy omillari	
ʻ
1.3. Mustaqillik sharoitida tarkibiy o‘zgarishlarning ilmiy yondashuvlari
1.4. Davlatning agrar va sanoat siyosatidagi roli
1.5 Birinchi bob yuzasidan nazariy xulosa
II   BOB.   MUSTAQILLIK   YILLARIDA   QISHLOQ   XO JALIGI   SOHASIDAGI	
ʻ
ASOSIY O ZGARISHLAR VA BOSQICHLAR	
ʻ
2.1. Agrar sohada mulkchilik shakllarining o zgarishi va yer munosabatlari islohoti	
ʻ
2.2. Fermer xo jaliklari, klaster tizimi va zamonaviy agrotexnologiyalar	
ʻ
2.3.   Qishloq   xo jaligida   ishlab   chiqarish   samaradorligi   va   eksport   salohiyatining	
ʻ
oshishi
2.4. Ikkinchi bob yuzasidan xulosa
III   BOB.   MUSTAQILLIK   YILLARIDA   SANOAT   SOHASIDAGI   TARKIBIY
O ZGARISHLAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI	
ʻ
3.1. Sanoatni modernizatsiya qilish va tarkibiy diversifikatsiya jarayonlari
3.2. Yangi sanoat tarmoqlari, investitsiyalar va sanoat zonalari 3.3. Qishloq xo jaligi va sanoat integratsiyasi: qayta ishlash sanoatining rivojiʻ
3.4. Uchinchi bob yuzasidan xulosa
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI	
ʻ
ILOVA
KIRISH
O zbekiston   Respublikasi   mustaqillikka   erishgach,   mamlakat   iqtisodiyotining   asosiy	
ʻ
tayanch   tarmoqlari   bo lgan   qishloq   xo jaligi   va   sanoat   sohalarini   tubdan   isloh   qilish	
ʻ ʻ
davlat   siyosatining   eng   ustuvor   yo nalishlaridan   biriga   aylandi.   Sobiq   Sovet   Ittifoqi	
ʻ
davrida   ushbu   sohalar   markazlashgan   boshqaruv   tizimiga   bo ysungan,   iqtisodiy	
ʻ
jihatdan   biryoqlama   rivojlangan   hamda   asosan   xomashyo   yetkazib   berishga
yo naltirilgan   edi.   Bunday   holat   mamlakatning   iqtisodiy   mustaqilligini   ta minlash,	
ʻ ʼ
ichki bozorni rivojlantirish va aholining farovonligini oshirish imkoniyatlarini cheklab
qo ygan.
ʻ
Shu   sababli   mustaqillikning   ilk   yillaridan   boshlab   qishloq   xo jaligi   va   sanoat	
ʻ
sohalarida   bozor   iqtisodiyoti   tamoyillariga   asoslangan   islohotlarni   amalga   oshirish,
mulkchilik munosabatlarini takomillashtirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish
hamda   iqtisodiyotning   tarkibiy   tuzilishini   diversifikatsiya   qilish   asosiy   maqsad   etib
belgilandi.   Qishloq   xo jaligida   paxta   yakkahokimligidan   bosqichma-bosqich   voz	
ʻ
kechish,   fermer   xo jaliklarini   rivojlantirish   va   agrar   sohani   modernizatsiya   qilish	
ʻ
muhim   vazifa   sifatida   qaraldi.   Sanoat   sohasida   esa   qayta   ishlash   tarmoqlarini
kengaytirish, yangi sanoat yo nalishlarini shakllantirish va yuqori qo shilgan qiymatga	
ʻ ʻ
ega mahsulotlar ishlab chiqarishga o tish jarayoni boshlandi.	
ʻ Mustaqillik   yillarida   amalga   oshirilgan   ushbu   islohotlar   mamlakat   iqtisodiy
salohiyatini   mustahkamlash,   eksport   imkoniyatlarini   kengaytirish   va   aholining
ijtimoiy-iqtisodiy   ahvolini   yaxshilashga   xizmat   qildi.   Ayniqsa,   so nggi   yillarda   agrarʻ
va   sanoat   sohalarida   innovatsion   texnologiyalarni   joriy   etish,   investitsiyalarni   jalb
qilish va hududlarni kompleks rivojlantirish masalalariga alohida e tibor qaratilmoqda.
ʼ
Bu jarayonlar bugungi kunda ham o z dolzarbligini yo qotmagan.	
ʻ ʻ
Prezident   Shavkat   Mirziyoyev   qishloq   xo jaligi   va   sanoat   sohalarini   rivojlantirish	
ʻ
masalasiga to xtalar ekan, shunday degan edi: “Iqtisodiyotimizning barqaror o sishini	
ʻ ʻ
ta minlash   uchun   qishloq   xo jaligi   va   sanoatda   chuqur   islohotlarni   davom   ettirish,	
ʼ ʻ
zamonaviy   texnologiyalarni   joriy   etish   va   ishlab   chiqarishni   modernizatsiya   qilish
zarur.” Ushbu fikrlar mustaqillik yillarida amalga oshirilayotgan iqtisodiy siyosatning
mazmun-mohiyatini yaqqol ifodalaydi.
MAVZUNING DOLZARBLIGI QUYIDAGI OMILLARDA NAMOYON BO’LADI:
1. Qishloq xo jaligi va sanoatni  modernizatsiya qilish zaruriyati. Jahon iqtisodiyotida	
ʻ
globallashuv   jarayonlarining   kuchayishi,   raqamli   texnologiyalar   va   innovatsion
yechimlarning keng joriy etilishi  O zbekiston uchun ham ushbu sohalarni  zamonaviy	
ʻ
talablar asosida rivojlantirishni taqozo etmoqda.
2.   Iqtisodiy   mustaqillik   va   raqobatbardoshlikni   ta minlash.   Xomashyo   yetkazib	
ʼ
berishga   asoslangan   iqtisodiyotdan   tayyor   mahsulot   ishlab   chiqarishga   o tish	
ʻ
mamlakatning   xalqaro   bozordagi   mavqeini   mustahkamlashda   muhim   ahamiyat   kasb
etadi.
3.   Aholi   bandligi   va   daromadlarini   oshirish   masalasi.   Qishloq   xo jaligi   va   sanoat	
ʻ
sohalarining rivoji yangi ish o rinlari yaratish, aholi daromadlarini oshirish va ijtimoiy	
ʻ
barqarorlikni ta minlashga xizmat qiladi.	
ʼ 4. Barqaror va uzoq muddatli rivojlanish. Samarali agrar va sanoat siyosati mamlakat
iqtisodiyotining   boshqa   tarmoqlari   bilan   uzviy   bog liq   holda   barqaror   taraqqiyotningʻ
poydevorini yaratadi.
MAVZUNING   MAQSADI:   Mazkur   referatning   asosiy   maqsadi   mustaqillik   yillarida
O zbekiston   Respublikasida   qishloq   xo jaligi   va   sanoat   sohalarida   amalga   oshirilgan	
ʻ ʻ
islohotlarni   ilmiy   asosda   tahlil   qilish,   ularning   bosqichlari   va   natijalarini   yoritishdan
iboratdir. Ushbu maqsad doirasida quyidagi vazifalar belgilandi:
mustaqillik   yillarida   qishloq   xo jaligi   va   sanoat   sohalarida   amalga   oshirilgan	
ʻ
islohotlarning asosiy bosqichlarini o rganish;
ʻ
agrar va sanoat siyosatining ijtimoiy-iqtisodiy samaralarini tahlil qilish; 
ushbu   sohalarni   yanada   rivojlantirish   uchun   mavjud   imkoniyatlar   va   istiqbollarni
aniqlash.
Mazkur   mavzu   tarixiy,   iqtisodiy   va   ijtimoiy   ahamiyatga   ega   bo lib,   mamlakatning	
ʻ
uzoq   muddatli   rivojlanish   strategiyasini   belgilashda   muhim   o rin   tutadi.   Prezident	
ʻ
Shavkat   Mirziyoyev   tomonidan   ilgari   surilgan   “Inson   qadri   uchun”   tamoyili   qishloq
xo jaligi   va   sanoat   sohalaridagi   islohotlarning   ham   markazida   turadi.   Ushbu   tamoyil	
ʻ
asosida   aholi   farovonligini   oshirish,   ishlab   chiqarish   samaradorligini   yuksaltirish   va
milliy iqtisodiyotni mustahkamlash bugungi kunning eng dolzarb vazifalaridan biridir.
Mazkur   referatda   mustaqillik   yillarida   qishloq   xo jaligi   va   sanoat   sohalarida   amalga	
ʻ
oshirilgan   islohotlar,   ularning   bosqichlari,   natijalari   hamda   kelgusidagi   rivojlanish
istiqbollari   batafsil   tahlil   qilinadi   va   ularning  O zbekiston   taraqqiyotidagi   o rni   ilmiy	
ʻ ʻ
jihatdan yoritib beriladi.   Kalit so’zlar:
mustaqillik,   iqtisodiy   islohotlar,   qishloq   xo‘jaligi,   agrar   soha,   fermer   xo‘jaliklari,
kollektiv   xo’jaliklar,   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlarini   qayta   ishlash,   sanoat,
modernizatsiya,   diversifikatsiya,   ishlab   chiqarish   quvvatlari,   energetika,   kimyo
sanoati,   mashinasozlik,   eksport   salohiyati,   iqtisodiy   o‘sish,   raqobatbardoshlik,   bozor
mexanizmlari.
I   BOB.   MUSTAQILLIK   YILLARIDA   QISHLOQ   XO’JALIGI   VA   SANOAT
SOHALARIDAGI O’ZGARISHLARNING NAZARIY-ASOSIY JIHATLARI
1.1. Qishloq xo‘jaligi va sanoat sohalarini isloh qilishning nazariy asoslari
Nazariy   asos   —   bu   iqtisodiy   sohalarni   modernizatsiya   qilish   va   strukturaviy
o‘zgarishlarni   tushuntiruvchi   ilmiy - tahliliy   kontseptsiya   bo‘lib,   mustaqil
O‘zbekistonning   iqtisodiy   siyosatida   muhim   ahamiyatga   ega.   Mustaqillik   yillarida
O‘zbekiston   iqtisodiyotni   markazlashgan   reja   modeli   asosidan   bozor   iqtisodiyotiga
o‘tishga qaror qildi, chunki bu yo‘l ichki resurslardan samarali foydalanish va iqtisodiy
barqarorlikka   erishish   strategiyasidir.   Bozor   iqtisodiyoti   nazariyasi   orqali   resurslarni
erkin   taqsimlash,   narx   mexanizmi   va   raqobat   muhiti   shakllantiriladi,   bu   esa
iqtisodiyotning   barcha   sohalarida   —   agrar   hamda   sanoat   —   samaradorlikni   oshiradi.
O‘zbekiston   sharoitida   bu   kontseptsiya   davlatning   mulkchilik   shakllarini
diversifikatsiya etish, fermer va korxonalar o‘rtasida bozor mexanizmlarini tatbiq etish
orqali   amalga   oshirildi.   Agrar   va   sanoat   islohotlarini   nazariy   tahlil   qilishda   bozor
mexanizmlari,   ijtimoiy - iqtisodiy   barqarorlik   tamoyillari   va   davlatning   strategik   roli
o‘rtasidagi   uyg‘unlik   asosiy   konsepsiya   hisoblanadi.   Nazariy   asosda   strukturaviy
o‘zgarishlar   iqtisodiyotning   qishloq   xo‘jaligidan   sanoatga   o‘tish   darajasini   oshirish bilan   birga,   xizmatlar   sektorining   ulushini   ham   oshirishga   xizmat   qiladi.       Bozor
iqtisodiyoti   tamoyillari   asosida   ishlab   chiqilgan   siyosatlar   milliy   iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini   oshirishga   qaratilgan   bo‘lib,   O‘zbekistonning   global
integratsiyasini ham qo‘llab - quvvatlaydi.  
Qishloq xo‘jaligi va sanoat sohalarini isloh qilishning nazariy asoslari, avvalo,   klassik
va zamonaviy iqtisodiy nazariyalar ga tayanadi. Jumladan, A. Smit, D. Rikardo va A.
Marshall   kabi   klassik   iqtisodchilar   tomonidan   asoslab   berilgan   bozor   mexanizmi,
mehnat   taqsimoti   va   raqobat   nazariyalari   agrar   hamda   sanoat   ishlab   chiqarishini
samarali   tashkil   etishning   nazariy   poydevorini   yaratadi.   Ushbu   nazariyalarga   ko‘ra,
resurslar   erkin  harakat   qiladigan   va  raqobat   mavjud  bo‘lgan  iqtisodiy   muhitda  ishlab
chiqarish samaradorligi oshadi.
Zamonaviy   iqtisodiy   nazariyalarda   esa   institutsional   iqtisodiyot ,   strukturaviy
transformatsiya  va  barqaror rivojlanish  konsepsiyalari muhim o‘rin tutadi. Xususan, D.
Nort   tomonidan   ishlab   chiqilgan   institutsional   nazariya   iqtisodiy   islohotlarda   mulk
huquqlari,   qonun   ustuvorligi   va   davlat   institutlarining   rolini   asoslab   beradi.
O‘zbekiston   tajribasida   ham   agrar   va   sanoat   islohotlarining   muvaffaqiyati   huquqiy-
me’yoriy   bazaning   mustahkamlanishi   va   davlat   institutlarining   izchil   faoliyati   bilan
chambarchas bog‘liqdir.
Agrar   sohada   nazariy   asos   sifatida   yer   va   mulk   munosabatlarini   isloh   qilish ,   ishlab
chiqaruvchilarning   iqtisodiy   manfaatdorligini   oshirish   hamda   bozor   infratuzilmasini
rivojlantirish   konsepsiyasi   ilgari   suriladi.   Fermer   xo‘jaliklariga   tayangan   ishlab
chiqarish   modeli   neoklassik   iqtisodiy   nazariyaga   muvofiq   bo‘lib,   kichik   va   o‘rta
xo‘jalik   subyektlarining   moslashuvchanligi   va   samaradorligini   ta’minlaydi.   Bu
yondashuv   qishloq   xo‘jaligida   raqobat   muhitini   kuchaytirish   va   ishlab   chiqarish
hajmini barqaror oshirishga xizmat qiladi.
Sanoat sohasini isloh qilishning nazariy asoslari esa   industrializatsiya ,   diversifikatsiya
va  innovatsion rivojlanish  konsepsiyalariga tayanadi. Iqtisodiy rivojlanish nazariyasiga
ko‘ra (U. Rostou, J. Shumpeter), sanoatning texnologik yangilanishi va innovatsiyalar iqtisodiy   o‘sishning   asosiy   harakatlantiruvchi   kuchidir.   O‘zbekistonda   sanoatni
modernizatsiya qilish, yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar  ishlab chiqarishga
o‘tish aynan ushbu nazariy yondashuvlarga mos keladi.
Shuningdek,   agrar   va   sanoat   sohalarini   isloh   qilishda   davlatning   faol,   lekin   bozorga
moslashgan   roli   nazariy   jihatdan   asoslab   beriladi.   Keynschilik   va   aralash   iqtisodiyot
nazariyalariga   muvofiq,   davlat   iqtisodiy   jarayonlarni   to‘liq   nazorat   qilmaydi,   balki
strategik tarmoqlarni qo‘llab-quvvatlaydi, investitsiya muhitini yaxshilaydi va ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlaydi. Bu tamoyil O‘zbekistonning “bosqichma-bosqich islohotlar”
modelida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Xulosa   qilib   aytganda,   qishloq   xo‘jaligi   va   sanoat   sohalarini   isloh   qilishning   nazariy
asoslari   bozor   iqtisodiyoti   qonuniyatlari,   institutsional   islohotlar   va   davlatning
strategik   ishtiroki   uyg‘unligiga   tayangan   holda   shakllanib,   milliy   iqtisodiyotning
barqaror va raqobatbardosh rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi.
1.2. Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida agrar va sanoat siyosati tushunchasi
Bozor   iqtisodiyotiga   o‘tish   —   bu   iqtisodiy   tizimni   markazlashgan   rejalashtirishdan
bozor   mexanizmlari   orqali   boshqarishga   o‘tkazish   jarayonidir.     O‘zbekiston   bozor
iqtisodiyotiga   o‘tishda   o‘zining   o‘ziga   xos   yo‘lini   (modelini)   ishlab   chiqdi,   u   yerda
davlat va bozor xususiyatlari uyg‘unlashtirildi. 
Agrar   siyosat   o‘zida   yer   munosabatlarini   liberallashtirish,   fermer   xo‘jaliklarini
qo‘llab - quvvatlash   va   kooperatsiya   tizimini   shakllantirishni   jamlaydi.     Mustaqil
O‘zbekistonda   agrar   siyosatning   nazariy   maqsadi   fermerlar   va   dehqonlarning   o‘z
resurslarini bozor mexanizmlari orqali erkin foydalanishidir.  Paxta, g‘alla, sabzavot va
boshqa   qishloq   xo‘jaligi   tarmoqlarida   shaxsiy   va   fermer   xo‘jaliklari   tizimi
mustahkamlanib,   erkin   bozor   tamoyillari   joriy   etildi.     O‘zbekiston   agrar   siyosatining
fundamental   tamoyillaridan   biri   —   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlari   eksportini diversifikatsiya   qilish   va   yuqori   qo‘shilgan   qiymatli   mahsulot   ishlab   chiqarishdir.
Sanoat siyosati esa ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish, infratuzilma va texnologik
modernizatsiyani   ta’minlash   hamda   eksport   salohiyatini   oshirishga   qaratiladi.
Sanoatning   modernizatsiyasi   va   diversifikatsiyasi   O‘zbekistonni   faqat   xomashyo
yetkazuvchi   davlatdan   yuqori   texnologiyali   raqobatbardosh   mahsulot   ishlab
chiqaruvchi mamlakatga aylantirish yo‘lidir. 
Bozor   iqtisodiyotiga   o‘tish   sharoitida   agrar   va   sanoat   siyosati   davlatning   uzoq
muddatli   ijtimoiy-iqtisodiy   rivojlanish   strategiyasining   ajralmas   qismi   hisoblanadi.
O‘zbekiston   tajribasida   bu   jarayon   keskin   “shok   terapiyasi”   asosida   emas,   balki
bosqichma-bosqich,   evolyutsion   islohotlar   orqali   amalga   oshirildi.   Bu   yondashuv
iqtisodiy   barqarorlikni   saqlash,   aholi   bandligi   va   ijtimoiy   himoyani   ta’minlashga
xizmat qildi.  
Agrar sohada bozor mexanizmlarini joriy etish bilan birga, davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlash   tizimi   saqlab   qolindi.   Jumladan,   qishloq   xo‘jaligi   ishlab   chiqaruvchilarini
imtiyozli   kreditlash,   subsidiyalar   ajratish,   qishloq   infratuzilmasini   rivojlantirish   va
agroxizmatlar   bozorini   kengaytirish   agrar   siyosatning   muhim   yo‘nalishlari   bo‘ldi.
Yerga   egalik   qilish   huquqining   mustahkamlanishi   va   uzoq   muddatli   ijara
mexanizmlarining   joriy   etilishi   fermer   xo‘jaliklarining   iqtisodiy   mustaqilligini
kuchaytirdi.  
Shuningdek,   bozor   iqtisodiyotiga   o‘tish   jarayonida   agrosanoat   majmuasini
rivojlantirish   ustuvor   vazifalardan   biri   sifatida   belgilandi.   Qishloq   xo‘jaligi
xomashyosini qayta ishlovchi sanoat tarmoqlarining kengayishi natijasida ichki bozor
to‘ldirildi, eksportbop mahsulotlar hajmi oshdi va qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratildi.  
Sanoat   siyosatida   esa   davlat   tarkibiy   o‘zgarishlarni   chuqurlashtirish,   import   o‘rnini
bosuvchi   va   eksportga   yo‘naltirilgan   ishlab   chiqarishlarni   rivojlantirishga   alohida
e’tibor qaratdi. Mashinasozlik, kimyo sanoati, elektrotexnika, to‘qimachilik va qurilish
materiallari sanoati kabi tarmoqlar iqtisodiyotning “drayver” sohalariga aylandi. Erkin
iqtisodiy   zonalar,   texnoparklar   va   sanoat   klasterlarining   tashkil   etilishi   sanoat
siyosatining amaliy natijalaridan biridir.   Umuman olganda, bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida agrar va sanoat siyosati o‘zaro
uzviy   bog‘liq   holda   amalga   oshirilib,   milliy   iqtisodiyotning   raqobatbardoshligini
oshirish,   iqtisodiy   o‘sishni   ta’minlash   va   aholi   farovonligini   yuksaltirishga   xizmat
qiladi. 
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida agrar va sanoat siyosatining muhim jihatlaridan
biri   —   institutsional   islohotlarni   amalga   oshirish dir.   Ya’ni   mulkchilik   shakllarini
o‘zgartirish,   xo‘jalik   yuritish   subyektlarining   huquqiy   maqomini   mustahkamlash
hamda   bozor   infratuzilmasini   rivojlantirish   ushbu   siyosatning   nazariy   va   amaliy
asosini  tashkil  etadi . O‘zbekistonda mulkchilikning xilma-xilligini ta’minlash
orqali sog‘lom raqobat muhiti shakllantirildi.
Agrar   siyosatda   davlat   buyurtmalarini   bosqichma-bosqich   qisqartirish ,   narxlarni
erkinlashtirish   va   mahsulot   realizatsiyasida   bozor   mexanizmlarini   keng   joriy   etish
muhim ahamiyat kasb etdi. Natijada fermer va dehqon xo‘jaliklarining manfaatdorligi
oshib,   ishlab   chiqarish   hajmlarining   o‘sishi   kuzatildi.   Ayniqsa,   meva-sabzavotchilik,
chorvachilik   va   bog‘dorchilik   sohalarining   rivojlanishi   qishloq   xo‘jaligining   tarkibiy
jihatdan diversifikatsiyalashuviga olib keldi.
Shu   bilan   birga,   agrar   siyosatning   muhim   yo‘nalishlaridan   biri   —   oziq-ovqat
xavfsizligini   ta’minlash   hisoblanadi.   Ichki   bozorni   asosiy   turdagi   qishloq   xo‘jaligi
mahsulotlari   bilan   barqaror   ta’minlash   davlat   agrar   siyosatining   ustuvor   vazifasi
sifatida   qaraladi.   Bu   borada   qishloq   xo‘jaligi   ishlab   chiqaruvchilarini   moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash va zamonaviy agrotexnologiyalarni joriy etish muhim rol o‘ynaydi.
Sanoat   siyosatida   esa   bozor   iqtisodiyotiga   mos   ravishda   strukturaviy   qayta   qurish
amalga   oshirildi.   Eskirgan,   raqobatbardosh   bo‘lmagan   ishlab   chiqarish   quvvatlari
qisqartirilib,   zamonaviy   texnologiyalarga   asoslangan   yangi   korxonalar   tashkil   etildi.
Energiya   tejamkor   va   ekologik   toza   texnologiyalarni   joriy   etish   sanoat   siyosatining
ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Bundan   tashqari,   sanoat   siyosati   doirasida   mahalliylashtirish   dasturlari   amalga
oshirilib, ichki xomashyo va resurslardan samarali foydalanish yo‘lga qo‘yildi. Bu esa
importga   qaramlikni   kamaytirish,   ishlab   chiqarish   tannarxini   pasaytirish   va   milliy
mahsulotlarning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qildi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida agrar va sanoat
siyosati   nafaqat   iqtisodiy   o‘sishni   ta’minlash,   balki   ijtimoiy   barqarorlik,   hududiy
rivojlanish va aholi turmush darajasini oshirish ga qaratilgan kompleks siyosat sifatida
shakllandi.
1.3  Mustaqillik sharoitida tarkibiy o‘zgarishlarning ilmiy yondashuvlari
Strukturaviy   o‘zgarishlar   —   iqtisodiyot   tarkibining   vaqt   o‘tishi   bilan   o‘zgarishi   va
yangi   sohalarning   rivojlanishidir.   O‘zbekiston   sharoitida   strukturaviy   o‘zgarishlar
agrar   sektor   va   sanoat   sektorining   o‘zaro   uyg‘unlashuvi   orqali   amalga   oshdi.   Bu
jarayon iqtisodiyotni  modernizatsiya  qilish, ishchi  kuchi resurslarini qayta taqsimlash
va texnologik yangilanishni o‘z ichiga oladi.
  Agrar   sektorning   samaradorligini   oshirish   uchun   fermer   xo‘jaliklari   erkin   bozor
mexanizmlari asosida ishlashga ruxsat berildi. Tomorqa va fermer xo‘jaliklari qishloq
xo‘jaligi   mahsulotlari   yetishtirishni   ko‘paytirish   bilan   birga,   oziq - ovqat   xavfsizligini
ta’minlashga xizmat qildi. Xuddi shunday, sanoat sohasida texnologik modernizatsiya
va   ishlab   chiqarish   diversifikatsiyasi   eksport   salohiyatini   oshirdi.   O‘zbekiston
kontekstida   strukturaviy   o‘zgarishlar   nazariy   asosda   importni   kamaytirish   va   ichki
ishlab   chiqarishni   mustahkamlashga   qaratildi.   Mamlakat   siyosatida   innovatsion
texnologiyalarni   joriy   etish   va   raqamli   transformatsiya   iqtisodiyotning   barcha
tarmoqlarida samaradorlik va raqobatbardoshlikni oshirdi. 
Mustaqillik   sharoitida   tarkibiy   o‘zgarishlarni   ilmiy   asoslashda   strukturaviy
transformatsiya   nazariyasi   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Ushbu   nazariyaga   ko‘ra   (A. Fisher,   K.   Clark,   S.   Kuznets),   iqtisodiy   rivojlanish   jarayonida   ishlab   chiqarishning
asosiy   og‘irligi   agrar   sektordan   sanoat   va   xizmatlar   sohasiga   bosqichma-bosqich
o‘tadi. O‘zbekiston iqtisodiyotida ham bu qonuniyat saqlanib, qishloq xo‘jaligi ulushi
qisqarib, sanoat va xizmatlar sohasining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi ortib bordi.
Strukturaviy   o‘zgarishlarning   ilmiy   yondashuvlaridan   yana   biri   —   diversifikatsiya
nazariyasi  bo‘lib, u iqtisodiyotning bir yoki bir nechta xomashyo turlariga qaramligini
kamaytirishga   qaratilgan.   O‘zbekiston   mustaqillikdan   so‘ng   aynan   shu   yondashuv
asosida   paxtaga   biryoqlama   tayanishdan   voz   kechib,   meva-sabzavotchilik,
chorvachilik, to‘qimachilik, mashinasozlik va kimyo sanoatini rivojlantirishni strategik
vazifa   sifatida   belgiladi.   Bu   esa   iqtisodiy   xavfsizlikni   mustahkamlash   va   tashqi
bozorlar tebranishiga bardoshlilikni oshirishga xizmat qildi.
Ilmiy   jihatdan   asoslangan   yana   bir   yondashuv   —   import   o‘rnini   bosish   va   eksportga
yo‘naltirilgan rivojlanish modeli dir. Dastlab  ichki  bozorni mahalliy mahsulotlar bilan
ta’minlash   orqali   sanoatni   qo‘llab-quvvatlash,   keyinchalik   esa   raqobatbardosh
mahsulotlar   bilan   tashqi   bozorlarga   chiqish   O‘zbekiston   strukturaviy   siyosatining
muhim   tarkibiy   qismi   bo‘ldi.   Bu   yondashuv   sanoat   tarmoqlarida   texnologik
yangilanish va mahalliylashtirish dasturlarining amalga oshirilishiga turtki berdi.
Shuningdek,   tarkibiy   o‘zgarishlarning   ilmiy   asosida   innovatsion   rivojlanish   va
texnologik   taraqqiyot   nazariyasi   ham   muhim   o‘rin   tutadi.   J.   Shumpeter
ta’kidlaganidek, innovatsiyalar iqtisodiy o‘sishning asosiy harakatlantiruvchi kuchidir.
O‘zbekistonda raqamli texnologiyalarni joriy etish, sanoatda avtomatlashtirish, qishloq
xo‘jaligida zamonaviy agrotexnologiyalardan foydalanish iqtisodiyotning tarkibiy sifat
jihatdan yangilanishiga olib keldi. Bundan tashqari, mustaqillik sharoitida strukturaviy
o‘zgarishlar   davlatning   strategik   boshqaruv   roli   asosida   amalga   oshirildi.   Aralash
iqtisodiyot   nazariyasiga   muvofiq,   davlat   iqtisodiy   jarayonlarga   to‘liq   aralashmaydi,
biroq   ustuvor   tarmoqlarni   rivojlantirish,   infratuzilmani   yaratish   va   ijtimoiy
muvozanatni   saqlash   orqali   tarkibiy   siljishlarni   yo‘naltirib   boradi.   O‘zbekistonning
bosqichma-bosqich islohotlar modeli aynan shu ilmiy yondashuvga asoslangan. Xulosa   qilib   aytganda,   mustaqillik   sharoitida   amalga   oshirilgan   tarkibiy   o‘zgarishlar
klassik   va   zamonaviy   iqtisodiy   nazariyalar   —   strukturaviy   transformatsiya,
diversifikatsiya,   innovatsion   rivojlanish   va   davlat   ishtirokidagi   bozor   iqtisodiyoti
konsepsiyalari   uyg‘unligi   asosida   shakllanib,   milliy   iqtisodiyotning   barqaror   va   uzoq
muddatli rivojlanishini ta’minlashga xizmat qildi.
1.4. Davlatning agrar va sanoat siyosatidagi roli
Davlatning  iqtisodiyotdagi   roli   nazariyada   bozor   mexanizmlarini   to‘ldirish,   raqobatni
himoya qilish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdir.
O‘zbekiston agrar va sanoat siyosatida davlat erkin bozor tamoyillarini rag‘batlantirish
bilan birga, ijtimoiy himoya mexanizmlarini ham tatbiq etdi. Agrar sohada davlat yer
siyosati, subsidiyalar, kredit mexanizmlarini ishlab chiqish va innovatsion loyihalarni
qo‘llab - quvvatlash   orqali   siyosat   olib   bordi.   Fermerlarga   subsidiyalar,   texnika   va
tomchilatib   sug‘orish   kabi   modern   usullar   yordamida   ishlab   chiqarish   samaradorligi
oshirilmoqda.     Sanoat   siyosatida   davlat   strategik   investitsiyalar,   soliq   imtiyozlari   va
ekspertizalarni moliyaviy qo‘llab - quvvatlash orqali industrial sektorni rivojlantirdi. Bu
yondashuv korxonalar  raqobatbardoshligini  oshirishga, innovatsiyalarni  tatbiq etishga
va eksport bozorlarida o‘z o‘rnini mustahkamlashga yordam berdi. 
Iqtisodiy   nazariyada   davlatning   bozor   iqtisodiyotidagi   roli   bozor
muvaffaqiyatsizliklarini   bartaraf   etish ,   jamoat   tovarlarini   yaratish   va   uzoq   muddatli
strategik  rivojlanishni   ta’minlash   bilan   izohlanadi.   Keynschilik   va  aralash   iqtisodiyot
nazariyalariga   ko‘ra,   davlat   iqtisodiy   jarayonlarga   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   aralashmasdan,
lekin   muhim   yo‘nalishlarni   rag‘batlantirish   orqali   barqaror   o‘sishni   ta’minlaydi.
O‘zbekiston tajribasida ham aynan shu yondashuv asos qilib olindi.
Agrar siyosatda davlatning roli, avvalo,   yer munosabatlarini huquqiy jihatdan tartibga
solish   va   qishloq   xo‘jaligi   ishlab   chiqaruvchilarining   iqtisodiy   manfaatdorligini oshirishdan   iboratdir.   Yer   uchastkalarining   uzoq   muddatli   ijara   asosida   fermer
xo‘jaliklariga   berilishi,   yerga   egalik   huquqining   kafolatlanishi   va   ijara   shartlarining
barqarorligi   agrar   ishlab   chiqarishda   investitsiya   muhitini   yaxshiladi.   Davlat
tomonidan   ajratilayotgan   subsidiyalar,   imtiyozli   kreditlar   va   sug‘urta   mexanizmlari
qishloq xo‘jaligi sohasidagi tavakkalchiliklarni kamaytirishga xizmat qilmoqda.
Shuningdek,   davlat   agrar   siyosatda   innovatsion   va   resurs   tejovchi   texnologiyalarni
joriy   etishni   rag‘batlantirmoqda .   Tomchilatib   sug‘orish,   intensiv   bog‘dorchilik,
zamonaviy   agrotexnika   va   raqamli   monitoring   tizimlarining   joriy   etilishi   suv
resurslaridan   samarali   foydalanish   va   hosildorlikni   oshirishga   imkon   berdi.   Bu
jarayonlar   davlat   tomonidan   qabul   qilingan   dasturlar   va   maqsadli   investitsiya
loyihalari orqali amalga oshirilmoqda.
Sanoat siyosatida esa davlatning roli  strategik rejalashtirish va sanoatni modernizatsiya
qilishni muvofiqlashtirish da namoyon bo‘ladi. Iqtisodiy rivojlanish nazariyasiga ko‘ra,
dastlabki   bosqichlarda   sanoatning   ayrim   tarmoqlarini   davlat   tomonidan   qo‘llab-
quvvatlash   raqobatbardosh   ishlab   chiqarishlarni   shakllantirishga   yordam   beradi.
O‘zbekistonda   erkin   iqtisodiy   zonalar,   sanoat   klasterlari   va   texnoparklarning   tashkil
etilishi ana shu yondashuvning amaliy ifodasidir.
Bundan   tashqari,   davlat   sanoat   siyosatida   xorijiy   investitsiyalarni   jalb   etish ,   soliq   va
bojxona   imtiyozlari   berish   hamda   eksportchi   korxonalarni   moliyaviy   qo‘llab-
quvvatlash   orqali   ishlab   chiqarish   hajmi   va   sifatini   oshirishga   erishmoqda.   Sanoatda
yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar ulushining ortishi iqtisodiyotning tarkibiy
jihatdan sog‘lomlashuviga olib kelmoqda.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston sharoitida davlatning agrar va sanoat  siyosatidagi
roli   bozor   mexanizmlarini   to‘ldiruvchi,   strategik   yo‘naltiruvchi   va   ijtimoiy
barqarorlikni   ta’minlovchi   omil   sifatida   namoyon   bo‘lib,   milliy   iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishiga xizmat qilmoqda. 1.5. Birinchi bob yuzasidan nazariy xulosa
Nazariy tahlil shuni ko‘rsatadiki, qishloq xo‘jaligi va sanoat  sohalarini reformalashda
bozor   mexanizmlari   hamda   davlat   roli   uyg‘unligi   zamonaviy   O‘zbekistonning
iqtisodiy   siyosati   asosini   tashkil   qiladi.   Agrar   islohotlarning   asosiy   maqsadi   —
oziq - ovqat   xavfsizligini   ta’minlash   va   fermerlarning   raqobatbardoshligini   oshirishdir.
Sanoat   modernizatsiyasi   esa   texnologik   yangilanishni   va   eksport   salohiyatini
mustahkamlashni   o‘z   ichiga   oladi.   Bozor   iqtisodiyoti   nazariyasida   raqobat,   talab   va
taklif   tamoyillari   asosiy   omillar   bo‘lib   xizmat   qiladi.   O‘zbekiston   misolida   agrar   va
sanoat   siyosatidagi   kompleks   yondashuv   iqtisodiy   barqarorlikni   ta’minlashga   xizmat
qiladi.   Davlat   siyosati   bozor   mexanizmlari   bilan   uyg‘unlashib,   mulkchilik
shakllarining   diversifikatsiyasini   qo‘llab - quvvatlaydi.     Bu   nazariy   kontseptsiya   ichki
va   tashqi   bozor   talablariga   mos   iqtisodiy   rivojlanishni   ta’minlaydi.   Agrar   sektor   va
sanoat   sektoridagi   islohotlar   samaradorlik,   raqobatbardoshlik   va   innovatsiyalarni
kuchaytiradi.   Shu   bilan   birga,   davlat   bozor   jarayonlarini   tartibga   solishda   ijtimoiy
barqarorlikni   ta’minlashga   xizmat   qiladi.   Mustaqillik   yillarida   O‘zbekistonning
iqtisodiy   siyosati   ilmiy - nazariy   asoslarda   shakllantirildi   va   bu   siyosat   iqtisodiy
samaradorlikni   oshirishga   qaratilgan.   Bu  nazariy   asoslar   agrar   va   sanoat   sohalaridagi
o‘zgarishlarning   texnologik,   institutsional   va   ijtimoiy   jihatlarini   birlashtiradi.
Natijada, agrar va sanoat  sektorlari bozor mexanizmlari bilan birga davlat tomonidan
qo‘llab - quvvatlanib,   raqobatbardosh   iqtisodiyotga   aylanish   yo‘lida   muhim   qadamlar
qo‘yildi.     Shu   nuqtai   nazar   O‘zbekistonning   mustaqillik   davridagi   agrar   va   sanoat
siyosati nafaqat amaliy, balki ilmiy - nazariy asosga ham tayanadi.    O‘zbekiston qishloq
xo‘jaligi   sektorida   amalga   oshirilgan   islohotlar   yer   bozorini   liberallashtirish   va
fermerlarning o‘z faoliyatini erkin olib borish imkoniyatini yaratdi. Davlat tomonidan
joriy   etilgan   kredit   va   subsidiyalar   tizimi   fermerlarning   investitsiya   imkoniyatlarini
kengaytirdi   va   hosildorlikni   oshirdi.   Sanoat   sohasida   modernizatsiya   loyihalari
texnologik   yangilanish   va   ishlab   chiqarish   jarayonlarining   raqamlashtirilishini
ta’minladi.   Energetika   va   neft-gaz   tarmoqlariga   kiritilgan   investitsiyalar   ichki   ishlab
chiqarish   hajmini   oshirish   bilan   birga,   eksport   salohiyatini   kuchaytirdi.   Fermer   va korxonalarda zamonaviy boshqaruv tizimlari joriy etilishi ishchi kuchi samaradorligini
oshirishga   xizmat   qildi.   Qishloq   xo‘jaligi   va   sanoat   sektoridagi   islohotlar   orqali
O‘zbekiston   ichki   bozorni   barqarorlashtirdi   va   oziq - ovqat   xavfsizligini   ta’minladi.
Davlatning strategik yondashuvi ishlab chiqarish tarmoqlarini diversifikatsiya qilish va
yuqori   qo‘shilgan   qiymatli   mahsulot   ishlab   chiqarishni   rag‘batlantirishga   qaratildi.
Nazariy   tahlil   shuni   ko‘rsatadiki,   O‘zbekistonning   iqtisodiy   siyosati   bozor
mexanizmlari   bilan   davlat   tartibga  solishini  uyg‘unlashtirib,  raqobatbardosh   iqtisodiy
model   yaratdi.   Shu   bilan   birga,   agrar   va   sanoat   sohalaridagi   modernizatsiya   jarayoni
ijtimoiy barqarorlik va ishchi kuchi resurslarini optimal taqsimlashni ham ta’minlaydi.
O‘zbekiston   tajribasi   ko‘rsatadiki,   mustaqillik   yillarida   amalga   oshirilgan   iqtisodiy
islohotlar   nafaqat   amaliy  natija  berdi,  balki   ilmiy-nazariy  asoslarni   mustahkamlashga
xizmat qildi.
  II   BOB.   MUSTAQILLIK   YILLARIDA   QISHLOQ   XO‘JALIGI   SOHASIDAGI
ASOSIY O‘ZGARISHLAR VA BOSQICHLAR
2.1.   A GRAR   SOHADA   MULKCHILIK   SHAKLLARINING   O ‘ ZGARISHI   VA   YER
MUNOSABATLARI   ISLOHOTI
Mustaqillik   yillarida   O‘zbekiston   qishloq   xo‘jaligida   amalga   oshirilgan   eng   muhim
islohotlardan   biri   —   mulkchilik   shakllarining   tubdan   o‘zgarishi   va   yer
munosabatlarining   qayta   tartibga   solinishi   bo‘ldi.   Sovet   davrida   qishloq   xo‘jaligi
kolxoz   va   sovxozlarga   asoslangan   markazlashgan   tizimda   faoliyat   yuritgan   bo‘lsa,
mustaqillikdan   so‘ng   bozor   iqtisodiyotiga   mos   keluvchi   yangi   xo‘jalik   yuritish
shakllariga o‘tish zarurati tug‘ildi. Islohotlarning   dastlabki   bosqichida   jamoa   xo‘jaliklari   tugatilib,   ularning   o‘rnida
shirkat   xo‘jaliklari ,   keyinchalik   esa   fermer   va   dehqon   xo‘jaliklari   tashkil   etildi.   Yer
davlat   mulki   sifatida   saqlanib   qolgan   holda,   fermerlarga   uzoq   muddatli   ijara   asosida
berildi.   Bu   yondashuv   yerning   strategik   resurs   sifatida   davlat   nazoratida   qolishini
ta’minlash bilan birga, ishlab chiqaruvchilarning manfaatdorligini oshirdi.
Yer   munosabatlari   islohotining   huquqiy   asosi   O‘zbekiston   Respublikasining   Yer
kodeksi , “Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”gi Qonun va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar
orqali   mustahkamlandi.   Ushbu   hujjatlar   yerga   egalik   qilish,   undan   foydalanish   va
meros   qilib   qoldirish   huquqlarini   kafolatlab,   qishloq   xo‘jaligida   investitsiya   muhitini
yaxshilashga   xizmat   qildi.   1991–1994-yillar   O‘zbekistonda   agrar   islohotlarning
boshlang‘ich   (o‘tish)   bosqichi   sifatida   tarixga   kirdi.   Bu   davrda   sobiq   kolxoz   va
sovxozlar negizida ijara jamoalari va shirkat xo‘jaliklari tashkil etildi. Mazkur xo‘jalik
yuritish   shakllari   bozor   iqtisodiyoti   tamoyillariga   moslashish   uchun   oraliq   model
vazifasini   bajardi.   Shirkat   xo‘jaliklarida   mulk   jamoaviy   hisoblangan   bo‘lib,   yer   va
asosiy ishlab chiqarish vositalari davlat tasarrufida qolgan.
1998-yil   agrar   islohotlar   tarixida   muhim   burilish   nuqtasi   bo‘ldi.   Ushbu   yilda
O‘zbekiston   Respublikasining   Yer   kodeksi   qabul   qilinib,   yer   munosabatlarining
huquqiy   asoslari   tizimli   ravishda   belgilandi.   Yer   kodeksiga   muvofiq,   yer   oldi-sotdi
obyekti   bo‘lishi   mumkin   emasligi,   balki   davlat   mulki   ekanligi   qat’iy   mustahkamlab
qo‘yildi. Shu bilan birga, yer uchastkalaridan umrbod meros qilib qoldiriladigan egalik
va uzoq muddatli ijara huquqi joriy etildi.
1998–2003-yillarda   agrar   sohada   fermer   xo‘jaliklarini   rivojlantirish   bosqichi
boshlandi.   1998-yilda   qabul   qilingan   “Fermer   xo‘jaligi   to‘g‘risida”gi   Qonun   fermer
xo‘jaligini  qishloq xo‘jaligidagi asosiy  subyekt  sifatida belgiladi. Fermer xo‘jaligi  —
yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lgan, mustaqil xo‘jalik yurituvchi subyekt bo‘lib, yer
maydonini   30–50   yilgacha   bo‘lgan   ijara   shartnomasi   asosida   tasarruf   etdi.   Bu   holat
ishlab chiqarish barqarorligini va uzoq muddatli rejalashtirish imkoniyatini ta’minladi. 2003–2007-yillarda   amalga   oshirilgan   islohotlar   tarkibiy   optimallashtirish   bosqichi
sifatida   baholanadi.   Bu   davrda   iqtisodiy   jihatdan   samarasiz   shirkat   xo‘jaliklari
bosqichma-bosqich   tugatilib,   ularning   o‘rnida   yirik   fermer   xo‘jaliklari   tashkil   etildi.
Yer   maydonlari   optimallashtirilib,   fermer   xo‘jaliklarining   ixtisoslashuvi   kuchaytirildi
(paxtachilik,   g‘allachilik,   bog‘dorchilik,   chorvachilik).   Natijada   agrar   ishlab
chiqarishda   yer   unumdorligi,   mehnat   samaradorligi   va   bozor   mexanizmlariga
moslashuv darajasi oshdi.
2010-yillardan   boshlab   yer   munosabatlarida   institutsional   islohotlar   bosqichi
boshlandi.   Yer   ajratish,   ijara   huquqini   berish   va   nazorat   qilish   jarayonlari   elektron
tizimlar   orqali   amalga   oshirila   boshladi.   2019-yilda   qabul   qilingan   Prezident
farmonlari asosida yer munosabatlarida shaffoflik, raqobat va ochiq tanlov tamoyillari
joriy   etildi.   Ayniqsa,   yer   uchastkalarini   elektron   auksion   orqali   ajratish   mexanizmi
agrar sohada korrupsiyaviy holatlarni kamaytirishga xizmat qildi.
Shunday   qilib,   mustaqillik   yillarida   O‘zbekiston   qishloq   xo‘jaligida   mulkchilik
shakllari va yer munosabatlari  ma’muriy-buyruqbozlik tizimidan bozor  iqtisodiyotiga
asoslangan   modelga   izchil   o‘tkazildi.   Ushbu   islohotlar   qishloq   xo‘jaligida   iqtisodiy
mustaqillikni   ta’minlash,   ishlab   chiqaruvchining   manfaatdorligini   oshirish   va   agrar
sektorni milliy iqtisodiyotning barqaror tarmog‘iga aylantirishda muhim omil bo‘ldi.
2.2.   F ERMER   XO ‘ JALIKLARI ,   KLASTER   TIZIMI   VA   ZAMONAVIY
AGROTEXNOLOGIYALAR
Agrar islohotlarning keyingi bosqichi  fermer xo‘jaliklarini qishloq xo‘jaligining asosiy
ishlab   chiqaruvchi   subyekti   sifatida   shakllantirish   bilan   bog‘liq   bo‘ldi.   Fermer
xo‘jaliklari   bozor   talablariga   tez   moslashish,   ishlab   chiqarish   hajmini   oshirish   va
mahsulot tannarxini pasaytirish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
So‘nggi   yillarda   qishloq   xo‘jaligida   agroklaster   tizimi   joriy   etildi.   Klasterlar
“yetishtirish – qayta ishlash – saqlash – eksport” zanjirini birlashtirgan holda, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining qo‘shilgan qiymatini oshirishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa,
paxta-to‘qimachilik,   meva-sabzavot   va   chorvachilik   klasterlari   agrar   sohaning
samaradorligini sezilarli darajada oshirdi.
Zamonaviy agrotexnologiyalarni joriy etish ham agrar siyosatning muhim yo‘nalishiga
aylandi.   Tomchilatib   sug‘orish ,   intensiv   bog‘dorchilik,   yuqori   hosilli   urug‘lar,
agrotexnika   va   raqamli   monitoring   tizimlari   suv   va   yer   resurslaridan   samarali
foydalanish   imkonini   berdi.   Davlat   tomonidan   ushbu   texnologiyalarni   joriy   etishga
subsidiya   va   imtiyozli   kreditlar   ajratilishi   fermerlarning   innovatsiyalarga   bo‘lgan
qiziqishini   kuchaytirdi.     Mustaqillik   yillarida   O‘zbekiston   qishloq   xo‘jaligida   agrar
islohotlar yangi bosqichga o‘tdi va bunda  fermer xo‘jaliklari  asosiy ishlab chiqaruvchi
subyekt   sifatida   mustahkamlandi.   Davlat   siyosati   fermerlarni   qo‘llab - quvvatlash,
ularni bozor mexanizmlariga moslashtirish va raqobatbardoshlikni oshirishga qaratildi.
Bugungi   kunda   qishloq   xo‘jaligida   ko‘plab   imtiyozli   subsidiyalar,   kreditlar   va
moliyaviy   yordam   mexanizmlari   mavjud   bo‘lib,   agrotexnologiyalarni   joriy   etish
ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. 
Fermer xo‘jaliklarining roli va qo‘llab - quvvatlash:
O‘zbekiston   Respublikasi   Qishloq   xo‘jaligi   vazirligi   rasmiy   ma’lumotlariga   ko‘ra,
fermerlar   va   boshqa   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlari   ishlab   chiqaruvchilari   davlat
tomonidan bir qator subsidiyalar  bilan qo‘llab - quvvatlanadi. Buning uchun yaratilgan
“Agrosubsidiya”   axborot   tizimi   orqali   fermerlar   traktor,   sug‘orish   texnologiyalari,
urug‘lik,   mineral   o‘g‘itlar,   sug‘urta   va   boshqa   xarajatlar   bo‘yicha   subsidiya   olishlari
mumkin
2025-yilning   dekabr   oyida   O‘zbekiston   Prezidentining   qaroriga   ko‘ra,   29   trillion
so‘mdan   ortiq   mablag‘   paxta   va   g‘alla   yetishtirish,   qishloq   xo‘jaligi   texnikasi   sotib
olish   hamda   suvni   tejovchi   texnologiyalarni   joriy   etishga   yo‘naltirilgan.   Shu   bilan
birga, 2026-yilda yana 34,2 trillion so‘m ajratilishi rejalashtirilgan. 
Agroklasterlar tizimi: O‘zbekiston   agrar   salohiyatini   oshirish   uchun   klaster   tizimini   faol   joriy   etmoqda.
Klaster – bu mahsulot yetishtirish, uni qayta ishlash, saqlash va eksportga tayyorlash
zanjirini birlashtiruvchi ishlab chiqaruvchilar va korxonalar guruhi bo‘lib, u fermerlar,
qayta   ishlovchi   korxonalar,   logistika   subyektlari   va   eksportchilarni   o‘zida   jamlaydi. 
Rasmiy   hukumat   yangiliklariga   ko‘ra,   bugungi   kunda   O‘zbekistonda   800   dan   ortiq
agroklasterlar   tashkil   etilgan   va   paxta   hamda   g‘alla   yetishtirishning   muhim   qismini
aynan klasterlar orqali amalga oshirilmoqda. Shu jumladan paxta yetishtirishning 100
%i klaster tizimi asosida amalga oshiriladi, meva - sabzavot mahsulotlari bo‘yicha ham
sezilarli ulush klasterlar hissasiga to‘g‘ri keladi.	
  
Zamonaviy agrotexnologiyalar:
Zamonaviy   agrotexnologiyalar   –   bugungi   agrar   ishlab   chiqarishning   muhim
yo‘nalishlaridan   biri   bo‘lib,   u   suv   va   yer   resurslaridan   samarali   foydalanishni,
mahsulot   hosildorligini   oshirishni   va   ishlab   chiqarish   tannarxini   kamaytirishni
ta’minlaydi.   O‘zbekiston   qishloq   xo‘jaligida   quyidagi   texnologiyalar   keng   joriy
etilmoqda:
Tomchilatib   sug‘orish   tizimlari   va   boshqa   suvni   tejovchi   texnologiyalar   –   fermerlar
uchun   subsidiya   tizimi   orqali   joriy   etilmoqda   (masalan,   sug‘orish   tizimlariga
ajratiladigan subsidiya mexanizmlari   Intensiv bog‘dorchilik va yuqori hosilli navlar   –
davlat   sanoat   strategiyalarida   e’tibor   qaratilmoqda   Raqamli   agrar   platformalar   va
monitoring   tizimlari   –   “Agro - Subsidy”   tizimi   orqali   fermerlar   uchun   ariza   topshirish
va resurslarni kuzatish jarayonlari raqamlashtirilgan.	
  Shuningdek, xalqaro tashkilotlar
bilan   hamkorlikda   “Smart   Farming   for   the   Next   Generation”   kabi   loyihalar   amalga
oshirilib,   tomchilar   sug‘orish,   yopiq   issiqxonalar   va   boshqa   tizimlar   fermerlarga
amaliy yordamini yo‘naltirmoqda .
2.3.   Q ISHLOQ   XO ‘ JALIGIDA   ISHLAB   CHIQARISH   SAMARADORLIGI   VA   EKSPORT
SALOHIYATINING   OSHISHI Agrar  islohotlar natijasida qishloq xo‘jaligida   ishlab chiqarish samaradorligi  barqaror
o‘sib   bordi .   Paxta   va   g‘alla   yetishtirish   bilan   bir   qatorda   meva-sabzavotchilik,
uzumchilik   va   chorvachilik   sohalarining   rivojlanishi   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlari
tarkibini diversifikatsiya qildi.
Ishlab   chiqarish   samaradorligining   oshishi   eksport   salohiyatining   kengayishiga   olib
keldi.   O‘zbekiston   meva-sabzavot   mahsulotlari   Markaziy   Osiyo,   Rossiya,   Xitoy   va
Yevropa   bozorlarida   raqobatbardosh   mahsulot   sifatida   tanila   boshladi.   Qishloq
xo‘jaligi   mahsulotlarini   chuqur   qayta   ishlash   hajmining   oshishi   eksport   tarkibida
yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar ulushini ko‘paytirdi.
Shuningdek,   logistika   infratuzilmasining   rivojlanishi,   sovutkich   omborlari   va
eksportga   yo‘naltirilgan   korxonalarning   tashkil   etilishi   agrar   eksportning   barqaror
o‘sishiga   xizmat   qildi.   Bu   jarayonlar   O‘zbekistonning   oziq-ovqat   xavfsizligini
ta’minlash   bilan   birga,   qishloq   aholisi   daromadlarining   oshishiga   ham   ijobiy   ta’sir
ko‘rsatdi.   Mustaqillik   yillarida   O‘zbekiston   agrar   sektorida   amalga   oshirilgan   izchil
islohotlar   qishloq   xo‘jaligida   ishlab   chiqarish   samaradorligini   barqaror   ravishda
oshirish ga   olib   keldi.   1990 - yillar   oxiridan   boshlab   agrar   tarmoqdagi   mexanizmlar
bozor   talablariga   mos   ravishda   transformatsiya   qilindi,   paxta   va   g‘alla   yetishtirish
bilan   bir   qatorda   meva - sabzavotchilik,   uzumchilik   va   chorvachilik   tarmoqlari   ham
sifatli   va   raqobatbardosh   mahsulotlar   ishlab   chiqarishga   yo‘naltirildi.   Bu   esa
mahsulotlar   tarkibini   diversifikatsiya   qilishga   va   resurslardan   samarali   foydalanishga
xizmat qildi. 
Ishlab chiqarish samaradorligining oshishi:
So‘nggi   yillarda   agrar   sektorda   ishlab   chiqarish   samaradorligi   o‘sib   bormoqda.
2025 - yilning   yanvar–sentyabr   oylarida   jami   agrar   mahsulotlar   ishlab   chiqarish   hajmi
4 % ga o‘sdi, shu jumladan g‘alla va sabzavotchilik, meva yetishtirish ko‘rsatkichlari
sezilarli darajada yaxshilandi. 
Bu o‘sish natijasida:  8,4 million tonna g‘alla yetishtirildi,
 9,85 million tonna sabzavotlar ishlab chiqarildi,
 2,56 million tonna meva va berrylar hosil qilindi.
Shuningdek,   chorvachilik   va   sut   mahsulotlari   ishlab   chiqarishida   ham   ijobiy
dinamikalar   kuzatilmoqda,  bu  ichki   bozor  talabi   bilan   birga  eksport  salohiyatini   ham
mustahkamlashga xizmat qiladi. 
E KSPORT SALOHIYATINING KENGAYISHI
Fermerlar va agrar korxonalar samaradorligini oshirish, mahsulot sifatini yaxshilash va
qayta   ishlash   imkoniyatlarini   kengaytirish   eksportni   kengaytirishga   bevosita   ta’sir
ko‘rsatdi.   Meva - sabzavot   mahsulotlari,   ayniqsa,   xorij   bozorlarida   O‘zbekiston
mahsulotlariga bo‘lgan talab sezilarli darajada oshmoqda.
2025 - yilda O‘zbekistonning meva va sabzavot  eksporti 83 ta davlatga yetib, umumiy
oziq - ovqat   eksporti   $3   mlrd   atrofida   bo‘ldi   va   yil   yakunida   $3,2   mlrddan   oshishi
kutilmoqda. Bu ko‘rsatkich o‘tgan yilga nisbatan 37	
 % ga ko‘paydi.	 
Shu   bilan   birga,   2025 - yilning   birinchi   yarmida   qariyb   311	
 000   tonna   meva   eksport
qilinganligi, shundan chet el bozori uchun ayniqsa zarur bo‘lgan gilos, olma, o‘rik kabi
mahsulotlar katta ulush egallaganligi qayd etildi.
Boshqa manbalarga ko‘ra, 2025 - yilda meva - sabzavot mahsulotlari eksportidan tushgan
daromad   1,2	
 mlrd   dollarga   yetdi,   bu   ko‘rsatkich   o‘tgan   yilga   nisbatan   29,8	 %   ga
oshgan. 
Shuningdek, 2024 - yilda O‘zbekiston 180 dan ortiq qishloq xo‘jaligi mahsulot turlarini
80   dan   ortiq   mamlakatga   eksport   qilgani   ma’lum   bo‘ldi   —   bu   agrar   mahsulotlar
eksportining geografik diversifikatsiyasi ijobiy tendensiyasini ko‘rsatadi.	
 
L OGISTIKA   VA   QAYTA   ISHLASH   INFRATUZILMASI Eksport hajmi va sifatini oshirishda   logistika infratuzilmasini rivojlantirish   muhim rol
o‘ynaydi.   Oxirgi   yillarda   O‘zbekiston   bo‘ylab   sovutkich   omborlar,   agro   logistika
markazlari   va   muzlatish   komplekslari   qurilib,   eksportga   yo‘naltirilgan   mahsulotlar
saqlanishi   va   yetkazib   berilishi   samaradorligi   oshdi.   Ushbu   infratuzilma,   ayniqsa,
meva - sabzavot   va   chorvachilik   mahsulotlarining   xalqaro   standartlarga   mos   eksporti
uchun zarur sharoitlarni yaratadi. 
Eng muhimi, yuqori sifatli, ekologik toza va standartlarga javob beruvchi mahsulotlar
eksporti   O‘zbekistonning   jahon   bozorlaridagi   raqobatbardoshligini   kuchaytirib,   agrar
sektor orqali valyuta tushumlarini oshirishga xizmat qilmoqda.
2.4. I KKINCHI   BOB   YUZASIDAN   XULOSA
Xulosa   qilib   aytganda,   mustaqillik   yillarida   qishloq   xo‘jaligi   sohasida   amalga
oshirilgan   islohotlar   mulkchilik   shakllarini   o‘zgartirish,   yer   munosabatlarini
takomillashtirish,   fermer   xo‘jaliklarini   rivojlantirish   va   zamonaviy
agrotexnologiyalarni   joriy   etish   orqali   izchil   amalga   oshirildi.   Ushbu   islohotlar
natijasida   qishloq   xo‘jaligi   bozor   iqtisodiyotiga   moslashib,   ishlab   chiqarish
samaradorligi   va   eksport   salohiyati   sezilarli   darajada   oshdi.   Agrar   sektor   bugungi
kunda milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlovchi muhim tarmoqlardan
biriga aylandi. Zamonaviy agrotexnologiyalar va innovatsiyalarni joriy etish mahsulot
sifatini   va   hosildorligini   sezilarli   darajada   yaxshiladi,   shuningdek,   qishloq   xo‘jaligi
bozor   iqtisodiyotiga   moslashib,   ichki   va   tashqi   bozorlarda   eksport   salohiyatini
kengaytirdi.   Natijada   agrar   sektor   milliy   iqtisodiyotning   barqaror   rivojlanishini
ta’minlovchi   strategik   tarmoqqa   aylandi   va   kelajakda   ham   innovatsion   rivojlanish,
iqtisodiy   samaradorlik   va   ekologik   barqarorlikni   ta’minlash   orqali   o‘sishda   davom
etadi. III   BOB.   MUSTAQILLIK   YILLARIDA   SANOAT   SOHASIDAGI   TARKIBIY
O‘ZGARISHLAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
3.1.   S ANOATNI   MODERNIZATSIYA   QILISH   VA   TARKIBIY   DIVERSIFIKATSIYA
JARAYONLARI
Mustaqillik   yillarida   O‘zbekiston   sanoat   siyosati   tubdan   qayta   shakllantirildi,   unda
sanoatni modernizatsiya qilish va ishlab chiqarishni tarkibiy diversifikatsiyalash  asosiy
maqsadga   aylandi.   2015–2019   yillarda   Prezident   farmoni   bilan   ishlab   chiqarishni
modernizatsiya qilish, texnologik yangilanishlar va diversifikatsiya loyihalari bo‘yicha
maxsus   chora - tadbirlar   dasturi   qabul   qilindi.   Bu   dastur   joriy   etilishi   bilan   an’anaviy
xomashyo   yo‘nalishidan   yuqori   texnologiyali,   qo‘shimcha   qiymati   yuqori   tayyor
mahsulotlar   ishlab   chiqarishga   o‘tish   yo‘lga   qo‘yildi,   bu   esa   sanoat   salohiyatini
oshirdi.
Shuningdek,  ishlab  chiqarishni  diversifikatsiya   qilish   natijasida   sanoat  mahsulotlarini
xomashyo eksportidan tayyor tovar eksportiga yo‘naltirish bosqichma - bosqich amalga
oshirilmoqda.   Yosh   investitsiya   dasturlari   voqea - joyi   sifatida   sanoat   korxonalarida
qo‘shimcha   ish   o‘rinlari   yaratilib,   ishlab   chiqarish   texnologiyalari   zamonaviy
talablarga moslashtirilmoqda. Bu jarayonlar iqtisodiyotning real sektori barqarorligini
mustahkamlab,   sanoatning   yalpi   ichki   mahsulotdagi   ulushini   oshirmoqda.
Prezidentning   2015-yil   4-martdagi   farmoni   bu   dasturga   ko‘ra   qiymati   milliardlab
dollar bo‘lgan 846 investitsiya loyihalarini amalga oshirishni nazarda tutgan, jumladan
qiymati 19,6 milliard dollar bo‘lgan 711 yangi loyiha va 21,1 milliard dollarlik xorijiy
investor   sarmoyalari   jalb   etilishi   ko‘zda   tutilgan.   Bu   chora-tadbirlar   sanoatning
texnologik   yangilanishi,   investitsiya   faolligini   oshirish   hamda   qo‘shimcha   qiymati
yuqori tayyor mahsulotlar ishlab chiqarishga o‘tishni rag‘batlantirdi.   Ushbu islohotlar
natijasida   sanoatning   struktura   jihatidan   diversifikatsiyasi   ham   amalga   oshdi:
mamlakat   ichida   mashinasozlik,   kimyo,   elektrotexnika   kabi   yuqori   texnologiyali
tarmoqlar   kengayib,   an’anaviy   xomashyo   yo‘nalishidan   yuqori   qo‘shimcha   qiymatli
tayyor mahsulotlarga qaratilgan ishlab chiqarish ustuvor bo‘ldi. Bu esa ishlab chiqarish hajmi va eksport salohiyati o‘sishiga olib keldi hamda milliy sanoat tarmog‘ining yalpi
ichki mahsulotdagi ulushi sezilarli darajada oshdi. Iqtisodiy statistik ma’lumotlar ham
bu   jarayonlarning   samaradorligini   tasdiqlaydi:   2015-yilda   sanoat   mahsulotlari   ishlab
chiqarish   hajmi   oldingi   yilga   nisbatan   o‘sish   ko‘rsatgan   bo‘lsa,   zamonaviy
infratuzilma   va   yuqori   texnologiyali   investitsiyalar   asosida   yangi   ishlab   chiqarish
quvvatlari   ishga   tushirilgan.   Bu   holat   iqtisodiy   modernizatsiya   siyosatining
makroiqtisodiy barqarorlik va yuqori  o‘sish sur’ati  bilan uyg‘unlashganini  ko‘rsatadi.
Shu   tarzda,   sanoatni   modernizatsiya   qilish   va   tarkibiy   diversifikatsiya   jarayonlari
O‘zbekiston iqtisodiyotining investitsion jozibadorligini oshirish, ishlab chiqarishning
raqobatbardoshligini   kuchaytirish   hamda   ichki   va   tashqi   bozorlarda   eksport
salohiyatini   kengaytirishga   xizmat   qildi.   Bu   islohotlar   mamlakat   sanoatining   uzoq
muddatli barqaror rivojlanishi uchun mustahkam poydevor yaratdi.
3.2. Y ANGI   SANOAT   TARMOQLARI ,  INVESTITSIYALAR   VA   SANOAT   ZONALARI
Mustaqillik yillarida  yangi sanoat tarmoqlari shakllanishi va rivojlanishi  ham iqtisodiy
strategiyaning ustuvor yo‘nalishiga aylandi.  Xususan:
 Avtomobilsozlik   —   UzAuto   Motors   kabi   xalqaro   hamkorlikda   tashkil
etilgan   yirik   korxonalar   faoliyati   yo‘lga   qo‘yilib,   mahalliy   komponentlar   ishlab
chiqarishni jalb qilish orqali eksport salohiyati oshirildi.
 Texnologik   va   kimyo   sanoati   —   gaz   kimyo   majmualari,   polimerlar   va
boshqa yuqori texnologik mahsulotlar ishlab chiqaruvchi tarmoqlar yaratildi.
 Tibbiyot va farmatsevtika  kabi yuqori qo‘shimcha qiymatli yo‘nalishlar ham
sanoat tarkibiga kiritildi.
Shuningdek,   sanoat   zonalari   va   maxsus   iqtisodiy   zonalar   orqali   chet   el
investitsiyalarini   jalb   qilish,   infratuzilmalarni   yaxshilash   va   raqobatbardosh   ishlab
chiqarishni   shakllantirish   bo‘yicha   chora - tadbirlar   amalga   oshirilmoqda.   Masalan, zamonaviy   IT   Park   Uzbekistan   kabi   innovatsion   zonalar   ham   o‘z   faoliyatini   yo‘lga
qo‘ygan.   O‘zbekiston   2024   yilda   xorijiy   investorlar   uchun   investitsiya   muhitini
yaxshilash orqali   $190 milliard atrofida investitsiyalarni to‘plagan  va bu pulning katta
qismi   sanoat   sohasiga   yo‘naltirilgan.   Bu   esa   yangi   tarmoqlarni   yaratish   va   mavjud
ishlab chiqarishni kengaytirishga xizmat qilmoqda. Mustaqillikdan keyin O‘zbekiston
sanoat   siyosatida   yuqori   texnologiyali   va   qo‘shimcha   qiymati   katta   bo‘lgan   yangi
tarmoqlarni   shakllantirish   ustuvor   yo‘nalishga   aylandi.   Jumladan,   avtomobilsozlik
sohasi   mamlakat   iqtisodiyotining   yetakchi   tarmoqlaridan   biriga   aylandi.   “UzAuto
Motors”   va   uning   tarkibidagi   korxonalar,   xususan   “UzAuto   Motors   Powertrain”,
“BYD   Uzbekistan   Factory”   kabi   yangi   ishlab   chiqarish   quvvatlari   avtomobil   ishlab
chiqarishni   kengaytirib,   minglab   yangi   ish   o‘rinlari   yaratmoqda   va   komponentlarni
mahalliylashtirish   orqali   eksport   salohiyatini   oshirmoqda.   Bu   sektorda   tobe
tarmoqlarda   logistika,   savdo   va   xizmat   ko‘rsatish   sohalarida   ham   ishchi   kuchi   keng
jalb   etilmoqda,   bu   esa   avtomobil   sanoatining   iqtisodiy   integratsiyasini   yanada
mustahkamladi.
Shuningdek,   O‘zbekiston   texnologik   va   kimyo   sanoati   tarmoqlarini   ham
kengaytirmoqda.   Gaz-kimyo   majmualari,   polimerlar   va   boshqa   yuqori   texnologik
mahsulotlar   ishlab   chiqaruvchi   korxonalar   faoliyat   ko‘rsatmoqda,   bu   esa   sanoatning
import   o‘rnini   bosuvchi   va   eksport   yo‘nalishida   ishlab   chiqariladigan   mahsulotlar
hajmini oshirishga xizmat qilmoqda. 
Yuqori   qo‘shimcha   qiymatli   yo‘nalishlardan   biri   sifatida   farmatsevtika   va   IT
sektorlarini   ham   ajratib   o‘tish   mumkin.   Masalan,   IT   Park   Uzbekistan   platformasi
orqali   200   dan   ortiq   chet   el   kapitaliga   ega   kompaniyalar   faoliyat   ko‘rsatib,   ularning
mahsulotlari   78   dan   ortiq   davlatga   eksport   qilinmoqda   hamda   minglab   yangi   ishchi
o‘rinlar yaratilmoqda. 
Sanoat zonalari va maxsus iqtisodiy zonalar orqali investitsiyalarni jalb etish ham faol
amalga   oshirilmoqda.   O‘zbekiston   bo‘ylab   maxsus   iqtisodiy   zonalar,   kichik   sanoat
zonalari, texnoparklar va klasterlar tashkil etilib, ularning samaradorligi bangi darajada oshdi.   2024   yilda   hududlarda   faoliyat   ko‘rsatayotgan   sanoat   zonalarida   asosiy
kapitalga katta hajmdagi investitsiyalar yo‘naltirilmoqda, bu esa yangi ishlab chiqarish
quvvatlarini yaratish va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni  kengaytirishga
xizmat qilmoqda. 
Rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2025 yilning birinchi  yarmida asosiy  kapitalga
investitsiyalar  hajmi 273,4 trillion so‘mni  tashkil  etdi, bu o‘tgan yilning mos davriga
nisbatan   sezilarli   darajada   oshdi.   Investitsiyalarning   katta   qismi   sanoat   sohasiga
yo‘naltirilgan bo‘lib, bu sektorning uzoq muddatli iqtisodiy barqarorligiga ijobiy ta’sir
qilmoqda. 
Shuni   alohida   ta’kidlash   kerakki,   sanoat   zonalarining   o‘sishi   ham   aniq   natija
bermoqda:   2025   yilning   1   oktabr   holatiga   ko‘ra   maxsus   iqtisodiy   zonalar   bo‘yicha
ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi o‘tgan yilga nisbatan 42,7% ga oshdi, bu esa zonalar
orqali yuqori texnologiyali ishlab chiqarishning kengayayotganini ko‘rsatadi.
3.3.   Q ISHLOQ   XO ‘ JALIGI   VA   SANOAT   INTEGRATSIYASI :   QAYTA   ISHLASH
SANOATINING   RIVOJI
Mustaqillik   yillarida   qishloq   xo‘jaligi   va   sanoatni   integratsiya   qilish,   ya’ni
agrar - industrial   kompleksni   rivojlantirish ga   alohida   e’tibor   qaratildi.   Bu   yo‘nalish
davlat siyosatining strategik ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, xomashyoning chuqur
qayta   ishlanishi   va   sanoat   bilan   samarali   bog‘lanish   maqsadida   kompleks   dasturlar
ishlab chiqildi va amalga oshirildi. 
Qayta ishlash sanoati orqali paxta, g‘alla, meva - sabzavot kabi agrar mahsulotlar yuqori
qo‘shimcha   qiymatga   ega   sanoat   mahsulotlariga   aylantirildi,   bu   esa   ichki   bozorni
to‘ldirish   bilan   birga   eksport   salohiyatini   ham   oshirdi.   Sanoat   korxonalari   qishloq
xo‘jaligi   ishlab   chiqaruvchilari   bilan   hamkorlikda   yetishtirilgan   xomashyoni   qayta ishlashni   kengaytirib,   yangi   produktlar   ishlab   chiqarish   va   eksport   yo‘nalishlarini
kengaytirdi. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston iqtisodiy siyosatida qishloq xo‘jaligi va
sanoat   integratsiyasi   —   ya’ni   agrar-industrial   kompleksni   rivojlantirish   —   strategik
ustuvor   yo‘nalish   bo‘lib   xizmat   qildi.   Agrar-industrial   kompleks   tushunchasi   qishloq
xo‘jaligi   ishlab   chiqarishidan   tortib,   xomashyoni   qayta   ishlovchi   sanoat
tarmoqlarigacha   bo‘lgan   butun   tizimni   ifodalaydi,   shu   jumladan   oziq-ovqat   sanoati,
logistika va savdo xizmatlari ham kiradi. Bu yondashuv sanoat bilan qishloq xo‘jaligi
o‘rtasidagi   uzluksiz   zanjirni   yaratishga   xizmat   qiladi   va   iqtisodiyotning   qo‘shimcha
qiymat yaratish salohiyatini oshiradi. 
Integratsiyaning   aniq   amaliy   ifodasi   —   bu   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlarini   chuqur
qayta ishlashdir. Masalan, paxta, g‘alla, meva va sabzavot kabi asosiy agrar xomashyo
resurslarining qayta ishlash tarmoqlarida qo‘shimcha qiymat hosil qilinmoqda. Qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishdan tashqari, respublikada ko‘plab klasterlar tashkil
etilib, ular orqali xomashyodan tayyor mahsulotgacha bo‘lgan ishlab chiqarish zanjiri
yo‘lga qo‘yildi. Bu tizim mahsulot sifatini oshirish, innovatsion texnologiyalarni joriy
etish va eksport bozorlarida raqobatbardoshlikni kuchaytirishga xizmat qilmoqda. 
Klaster   usuli   orqali   yetishtirilgan   qishloq   xo‘jaligi   xomashyosi   qayta   ishlash
zavodlarida yuqori darajadagi sanoat mahsulotlariga aylantiriladi, bu esa ichki bozorni
to‘ldirish   bilan   birga   eksport   salohiyatini   ham   kengaytiradi.   2024-yilda   O‘zbekiston
yetishtirgan 80 dan ortiq qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, jumladan meva-sabzavotlar, 66
dan   ortiq   davlatga   eksport   qilingan.   Bu   eksportning   diversifikatsiyasi   va   qayta
ishlangan mahsulotlarning ulushi oshganini ko‘rsatadi. 
Misol   uchun   meva   va   sabzavot   mahsulotlari   eksporti   2024-yilda   sezilarli   darajada
oshdi: birinchi chorakda 500 ming tonnadan ortiq meva-sabzavot eksport qilindi va bu
2023-yilga nisbatan 43,3% ko‘p bo‘ldi. Asosiy eksport bozorlariga Rossiya, Pokiston,
Qozog‘iston va Xitoy kiradi, bu esa qayta ishlangan agrar mahsulotlar bo‘yicha global
raqobatbardoshlikni kuchaytiradi.  Klaster   tizimi,   xomashyo   yetishtiruvchilardan   to   qayta   ishlangan   mahsulot   ishlab
chiqarishga   qadar   uzluksiz   integratsiyalashgan   model,   agrar   sektor   bilan   sanoat
o‘rtasidagi   bog‘lanishni   mustahkamlashga   xizmat   qilmoqda.   Bu   yondashuv   orqali
mahsulotlar   yuqori   qo‘shimcha   qiymatga   ega   bo‘lib,   eksport   yo‘nalishlarida   ham
samarali vositaga aylanmoqda. 
Umuman olganda, qishloq xo‘jaligi va sanoat  integratsiyasi  orqali O‘zbekiston agrar-
industrial   kompleksining   samaradorligi   oshmoqda,   bu   esa   ichki   bozorni
diversifikatsiya   qilish,   eksport   salohiyatini   kengaytirish   hamda   milliy   iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishiga katta hissa qo‘shmoqda.
3.4. U CHINCHI   BOB   YUZASIDAN   XULOSA
Umuman   olganda,   mustaqillik   yillarida   O‘zbekiston   sanoat   sohasida   chuqur   tarkibiy
o‘zgarishlar,   modernizatsiya   va   diversifikatsiyani   amalga   oshirdi .   Sanoat   siyosati
ishlab chiqarishni yuqori texnologiyali, yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar tomon
yo‘naltirdi,   yangi   tarmoqlar   —   masalan,   avtomobilsozlik,   kimyo   va   IT   —   jadal
rivojlantirildi.   Chet   el   investitsiyalari   jalb   etilib,   ularning   katta   qismi   sanoat
tarmoqlariga yo‘naltirildi, bu esa korxonalar samaradorligini oshirdi. Qishloq xo‘jaligi
bilan   sanoat   integratsiyasi   natijasida   esa   xomashyodan   tayyor   mahsulot   ishlab
chiqarishga o‘tish bosqichma - bosqich yo‘lga qo‘yildi, bu ham ichki bozorni ta’minlash
va   eksportni   oshirishga   xizmat   qildi.   Natijada,   sanoat   sektori   milliy   iqtisodiyotning
barqaror   rivojlanishida   strategik   rolga   ega   bo‘lib,   kelajakda   ham   innovatsion,
investitsiyaviy va eksport yo‘nalishlarida jadal o‘sishda davom etadi.
 
UMUMIY XULOSA
Mustaqillik   yillarida   O‘zbekistonda   amalga   oshirilgan   keng   ko‘lamli   iqtisodiy
islohotlar   mamlakat   iqtisodiyotini   markazlashgan   reja   tizimidan   bozor   iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tkazishga qaratildi. Ushbu jarayonda qishloq xo‘jaligi va sanoat
sohalari   yetakchi   tarmoqlar   sifatida   tanlanib,   ularni   isloh   qilishning   huquqiy,
institutsional   va   iqtisodiy   asoslari   shakllantirildi.   Iqtisodiy   islohotlar   doirasida
mulkchilik   shakllarining   xilma-xilligi,   raqobat   muhitini   rivojlantirish   hamda
davlatning tartibga soluvchi va rag‘batlantiruvchi roli mustahkamlandi.
Qishloq   xo‘jaligi   sohasida   amalga   oshirilgan   islohotlar   yer   munosabatlarini
takomillashtirish,   fermer   xo‘jaliklari   va   klaster   tizimini   rivojlantirish   hamda
zamonaviy   agrotexnologiyalarni   joriy   etish   orqali   ishlab   chiqarish   samaradorligini
oshirishga   xizmat   qildi.   Agrar   sektor   xomashyo   yetkazib   beruvchi   soha   bo‘lib
qolmasdan,   qayta   ishlash   va   eksportga   yo‘naltirilgan   yuqori   qo‘shimcha   qiymatli
mahsulotlar   ishlab   chiqarishga   moslashtirildi.   Natijada   qishloq   xo‘jaligi   mamlakat
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash bilan birga, eksport salohiyatini oshiruvchi muhim
tarmoqqa aylandi.
Sanoat   sohasida   esa   modernizatsiya   va   tarkibiy   diversifikatsiya   jarayonlari   izchil
amalga   oshirilib,   yangi   sanoat   tarmoqlari   shakllantirildi.   Avtomobilsozlik,   kimyo,
elektrotexnika,   farmatsevtika   va   IT   kabi   yuqori   texnologiyali   yo‘nalishlar   sanoat
tarkibida   muhim   o‘rin   egallay   boshladi.   Maxsus   iqtisodiy   zonalar   va   sanoat   zonalari
orqali investitsiyalarni jalb qilish, ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirish hamda
raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish uchun qulay sharoitlar yaratildi.
Qishloq xo‘jaligi va sanoat integratsiyasi asosida qayta ishlash sanoatining rivojlanishi
agrar-industrial   kompleksni   shakllantirishga   imkon   berdi.   Xomashyodan   tayyor
mahsulotgacha   bo‘lgan   uzluksiz   ishlab   chiqarish   zanjirining   yo‘lga   qo‘yilishi
qo‘shimcha   qiymat   yaratish,   yangi   ish   o‘rinlarini   tashkil   etish   va   eksport
geografiyasini   kengaytirishga   xizmat   qildi.   Bu   integratsiya   iqtisodiyotning   real
sektorini   mustahkamlab,   hududlarning   ijtimoiy-iqtisodiy   rivojlanishiga   ijobiy   ta’sir
ko‘rsatdi.
Umuman olganda, mustaqillik yillarida qishloq xo‘jaligi  va sanoat  sohalarida amalga
oshirilgan   tarkibiy   islohotlar   O‘zbekiston   milliy   iqtisodiyotining   barqaror   va innovatsion   rivojlanishi   uchun   mustahkam   poydevor   yaratdi.   Mazkur   islohotlar
mamlakatning   ichki   imkoniyatlarini   to‘liq   safarbar   etish,   xalqaro   iqtisodiy
munosabatlarda   raqobatbardoshligini   oshirish   hamda   uzoq   muddatli   taraqqiyot
strategiyasini   ta’minlashda   muhim   ahamiyat   kasb   etadi .   Tarixiy   ahamiyati :   Bu   davr
O ‘ zbekistonning   iqtisodiy   mustaqilligini   mustahkamladi ,   agrar   va   sanoat   sohalarida
barqarorlik   yaratdi ,  xalqaro   bozorga   integratsiya   yo ‘ lini   ochdi .
Tarixiy   voqeaga   mukammal   nom   :   “Transformatsiya”
XRONOLOGIYA   :
1992 yil – UzDaewoo (Asaka Avtomobil Zavodi) 
Koreya kompaniyasi Daewoo bilan qo‘shma korxona tashkil etildi.
Maqsad: O‘zbekistonda avtomobil ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish.
Zavod   Toshkent   viloyatida   joylashgan   va   GM   Uzbekistan   nomi   bilan   keyinchalik
rivojlandi. 
1994 yil – Toshkentdagi Nestle zavodi
Shveysariyaning Nestle kompaniyasi bilan qo‘shma korxona tashkil etildi. 
Maqsad: sut va oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish.
1996 yil – Angren Elektrotexnika Zavodi  
Germaniya kompaniyalari bilan qo‘shma loyiha.
Maqsad: elektr uskunalari ishlab chiqarish.
1997 yil – Toshkentdagi Coca-Cola zavodi  
AQSh kompaniyasi Coca-Cola bilan qo‘shma korxona. Mahalliy mevalar va ichimliklar ishlab chiqarish uchun asos bo‘ldi.
2001 yil – Xitoy bilan paxta klasterlari
Xitoy   kompaniyalari   bilan   qo‘shma   korxonalar   orqali   paxta   ishlab   chiqarish   va
texnologiyalarni modernizatsiya qilish.
2006 yil – Navoi EIZdagi Turkiya investitsiyasi
Turkiya   kompaniyalari   bilan   qo‘shma   korxonalar   tashkil   qilindi,   tekstil   va
metallurgiya tarmoqlari rivojlantirildi.
2010 yil – Jizzax EIZdagi Koreya va Yaponiya investitsiyalari 
Kimyo va elektrotexnika tarmoqlari uchun qo‘shma korxonalar.
2015 yil – Samarqanddagi Shveysariya va Germaniya korxonalari 
Oziq-ovqat va farmatsevtika mahsulotlari ishlab chiqarish uchun qo‘shma korxonalar.
2018 yil – Agrotexnologiya sohasida Isroil investitsiyalari 
Tomchilatib sug‘orish va zamonaviy qishloq xo‘jaligi texnologiyalari.
2020 yil – Raqamli iqtisodiyot va IT tarmoqlari
Chet   el   IT   kompaniyalari   bilan   qo‘shma   korxonalar   tashkil   etildi,   innovatsion
xizmatlar va dasturiy mahsulotlar ishlab chiqarildi. 
MAVZU YUZASIDAN MUHIM ATAMALAR: 1. Transformatsiya – Iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarda tub o‘zgarish va modernizatsiya
2. Fermerlik – Shaxsiy yoki oilaviy qishloq xo‘jaligi faoliyati
3. Diversifikatsiya – Bir sohada qaramlikni kamaytirib, turli tarmoqlarni rivojlantirish
4. Modernizatsiya – Texnologiya va ishlab chiqarish usullarini yangilash
5.   Klasterlash   –   Korxonalar   va   ishlab   chiqarish   jarayonlarini   hududiy   tizimga
birlashtirish
6. Sanoatlashtirish – Hudud yoki mamlakat sanoatining rivojlanishi
7. Investitsiya – Moliyaviy resurslarni ishlab chiqarishga yo‘naltirish
8. Innovatsiya – Yangi texnologiya yoki metodlarni joriy qilish
9. Liberalizatsiya – Bozor mexanizmlari va erkin iqtisodiy tizimni yo‘lga qo‘yish
10. Industrializatsiya – Sanoatni kengaytirish va yangi tarmoqlarni yaratish
11.   EIZ   –   Erkin   industrial   zona,   investitsiyalar   va   ishlab   chiqarish   uchun   maxsus
hudud
12. Sug‘orish – Qishloq xo‘jaligida suv yetkazish va hosilni oshirish tizimi
13. Paxta – O‘zbekistonning asosiy agrar mahsuloti va eksport tarmog‘i
14. Eksport – Mahsulotlarni chet elga sotish
15. Majburiylik – Ishchi yoki dehqonlarni majburiy ishlash tizimi
16.   Barqarorlik   –   Qishloq   xo‘jaligi   va   sanoatning   uzoq   muddat   davomida
samaradorligi
17.   Texnologiya   –   Ishlab   chiqarish   jarayonini   soddalashtiradigan   yoki   samarador
qiladigan vosita
18. Integratsiya – Xalqaro bozor va hamkorlik tizimlariga kirish
19. Innovatsiya – Ishlab chiqarish va boshqaruv usullarini zamonaviylashtirish
20.   Mustaqillik   –   Siyosiy   va   iqtisodiy   mustaqil   holat,   o‘z   qarorlarini   qabul   qilish
imkoniyati FOYDALANILGAN ASOSIY MANBALAR   :
1. Karimov   I.A.
O‘zbekiston   XXI   asr   bo‘sag‘asida:   xavfsizlikka   tahdid,   barqarorlik   shartlari
va   taraqqiyot   kafolatlari.
— Toshkent: O‘zbekiston, 1997
2. Karimov   I.A.
Mamlakatimizni   modernizatsiya   qilish   va   kuchli   fuqarolik   jamiyatini   barpo
etish   —   ustuvor   maqsadimizdir.
— Toshkent: O‘zbekiston, 2010.
3. “Iqtisodiy   nazariya”   (oliy   o‘quv   yurtlari   uchun   darslik)
— Toshkent: Iqtisodiyot, 2018.
4. “Agrosanoat   majmuasi   iqtisodiyoti”   darsligi
— Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
5. Karimov   I.A.
O‘zbekiston   —   bozor   munosabatlariga   o‘tishning   o‘ziga   xos   yo‘li.
— Toshkent: O‘zbekiston, 1993.
6. Karimov   I.A.
Iqtisodiy   islohotlarni   chuqurlashtirish   —   taraqqiyot   yo‘limiz.
— Toshkent: O‘zbekiston, 1995.
7. Samuelson   P.,   Nordhaus   W.
Economics.
— McGraw-Hill Education, 2010.
8. North   D.C.
Institutions,   Institutional   Change   and   Economic   Performance.
— Cambridge University Press, 1990. 9. Shumpeter   J.
The   Theory   of   Economic   Development.
—  Harvard University Press, 1934.
10.   “Iqtisodiy   nazariya”   (oliy   ta’lim   muassasalari   uchun   darslik)
— Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.
11.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   rasmiy   hujjatlari   va   farmonlari
(agrar va sanoat islohotlariga oid)  
12.   Karimov   I.A.
O‘zbekiston   —   bozor   munosabatlariga   o‘tishning   o‘ziga   xos   yo‘li.
— Toshkent: O‘zbekiston, 1993. 
13.   Karimov   I.A.
Iqtisodiy   islohotlarni   chuqurlashtirish   —   taraqqiyot   yo‘limiz.
— Toshkent: O‘zbekiston, 1995. 
14.   Kuznets   S.
Economic   Growth   of   Nations.
— Harvard University Press, 1971. 
15.   Fisher   A.
The   Clash   of   Progress   and   Security.
— London, 1935. 
16.   Clark   C.
The   Conditions   of   Economic   Progress.
— Macmillan, 1940. 
17.   Shumpeter   J.
The   Theory   of   Economic   Development.
— Harvard University Press, 1934. 
18.   Samuelson   P.   Nordhaus   W.
Economics.
—  McGraw-Hill Education, 2010 .  
19.   “Milliy   iqtisodiyot”   (oliy   ta’lim   muassasalari   uchun   darslik)
— Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.  20.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   farmon   va   qarorlari
(iqtisodiy modernizatsiya va tarkibiy islohotlarga oid).  
21.   O‘zbekiston Respublikasi   Yer kodeksi .   — Toshkent, 1998. 
22.   O‘zbekiston   Respublikasining   “ Fermer   xo‘jaligi   to‘g‘risida ”gi   Qonuni.   —   1998,
yangi tahrir 2004. 
23.   Karimov   I.A .   O‘zbekiston   iqtisodiy   islohotlarni   chuqurlashtirish   yo‘lida .   —
Toshkent: O‘zbekiston, 1995. 
24.   Abdug‘aniyev   A.,   Tolipov   F.     Agrar   islohotlar   nazariyasi   va   amaliyoti .   —
Toshkent, 2008. 
25.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   agrar   sohaga   oid   farmon   va   qarorlari
(2003–2019). 
26.   Karimov   I.A.
O‘zbekiston   —   bozor   munosabatlariga   o‘tishning   o‘ziga   xos   yo‘li.
— Toshkent: O‘zbekiston, 1993 
27.   Karimov   I.A.
Iqtisodiy   islohotlarni   chuqurlashtirish   —   taraqqiyot   yo‘limiz.
— Toshkent: O‘zbekiston, 1995 
28.   O‘zbekiston   Respublikasi   Yer   kodeksi
— Toshkent, 1998 (keyingi tahrirlar bilan) 
29.   “Fermer xo‘jaligi to‘g‘risida”   O‘zbekiston Respublikasi Qonuni  
30.  O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining agrar islohotlarga oid farmon va qarorlari  
31.   “Agrosanoat   majmuasi   iqtisodiyoti”   darsligi
— Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
ILOVALAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi —  www.lex.uz 2. O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   rasmiy   veb-sayti
—  https://www.president.uz  
3. O‘zbekiston   Respublikasi   Davlat   statistika   qo‘mitasi
— stat.uz
4.   O‘zbekiston   Respublikasi   Qishloq   xo‘jaligi   vazirligi   rasmiy   ma’lumotlari
— agro.uz
5. O‘zbekiston   Respublikasi   Davlat   statistika   qo‘mitasi
— stat.uz
6. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi rasmiy sayti —  www.agro.uz
7. “Agrosubsidiya”   —   O‘zbekiston   Respublikasi   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlarini
ishlab chiqaruvchilarga subsidiyalar berish axborot tizimi.  agrosubsidiya.uz
8. Kun.uz:   Farmers   to   receive   expanded   support   as   Uzbekistan   reforms
agrarian sector .	
  Kun.uz
9. Prezident.uz:   Financing   and   subsidy   plans   for   the   agricultural
sector .	
  Prezidentuz
10. Agro.uz:  Klasterlar va kooperatsiyalar .	
  Agro
11. Gov.uz:   O‘zbekiston   qishloq   xo‘jaligi   hamda   agroklasterlar
statistikasi .	
  Davlat Portali
12. UzDaily.com:  Smart Farming for the Next Generation Project .	
  UzDaily.uz
13. Akis Agro     
14.   Davlat Portali  
15.   uzbekistan.org.ua
16. centralasianlight.org   
17. Uza.uz   
18.   BMT    +1   
19.   scientific-jl.org
20.   BMT
21.   uzavtosanoat.uz
22.   Vaqt
23.   Global Finance Magazine 24.   it-park.uz
25. Statistika Agentligi   
26. Vikipediya   
27.   agro.uz
28. AGROWORLD.UZ

Mustaqillik yillarida qishloq xo’jaligi va sanoat sohasidagi o’zgarishlar

Купить
  • Похожие документы

  • Sovuq urushi davrida dunyo mamlakatlari
  • Afrika mamlakatlarining mustaqillikni qo’lga kiritishi jarayonlari
  • Arab davlatlari XVII asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshida
  • Yunonistonda polislarning vujudga kelishi
  • O’rta Osiyoda o’rta asrlar savdo masalalarining yoritilishi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha