“Navoiyning epik merosi” modulini o‘qitishda shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasidan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	151.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

“Navoiyning epik merosi” modulini o‘qitishda shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasidan foydalanish

Купить

“Navoiyning epik merosi” modulini o‘qitishda shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasidan foydalanish mavzusidagi BITIRUV LOYIHA ISHI 1 Doston timsollarining ramziylik hususiyatlari

MUNDARIJA Kirish ………………………………………………………...................................3 I BOB. “NAVOIYNING EPIK MEROSI” MODULINI SHAXSIY- INSONPARVARLIK YONDASHUVI TEXNOLOGIYASI ASOSIDA O‘QITISHNINGNING NAZARIY ASOSLARI 1.1. “Navoiyning epik merosi” modulini shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasi asosida tashkil etishning ustuvor yo‘nalishlari………......................9 1.2. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyasining mazmun-mohiyati va pedagogik imkoniyatlari………………………………………………………….25 II BOB. “NAVOIYNING EPIK MEROSI” MODULINING O‘QUV- USLUBIY TA’MINOTI 2.1. Ma’ruza matni..................................................................................................45 2.2. Modul yuzasidan ishlanma va amaliy topshiriqlar………………………..64 2.3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasid

Mavzuning dolzarbligi. Tarixdan ma'lumki, jamiyat rivoji ta'lim- tarbiyaning tadrijiy taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liqdir. Prezident I. A. Karimov ta'kidlaganidek, “Aslida ta'lim-tarbiya sohasidagi islohotning chegarasi yo‘q. Toki hayot davom etar ekan, ta'lim ham, tarbiya ham zamon o‘rtaga qo‘yayotgan yangi- yangi talablarga ko‘ra mustaqil ravishda o‘zgarib-yangilanib boraveradi” 1 . O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jihatdan taraqqiy etishi ezgu ma'naviy-axloqiy sifatlarga ega bo‘lgan, muayyan soha bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarni puxta o‘zlashtirgan, kasbiy faoliyatida yutuqlarga erisha oladigan kadrlarning tayyorlanishiga bog‘liq. Bunda ta'lim jarayonida o‘quvchilarda Alisher Navoiy asarlari qahramonlariga xos ezgu ma'navi

Sh.Q.Mardonov, F.R.Yuzlikayev, U.Sh.Begimqulov, N.M.Egamberdiyeva, U.Q.Musayev, G.N.Najmiddinova, E.R.Yuzlikayeva, B.X.Xodjayev, B.Ma’murov kabi mutaxassislarning ishlarida o‘rganilgan. Bu sohada ko‘p qirrali yondashuvlarning mavjudligiga qaramasdan shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini tashkil etish, uni boshqarish, o‘qituvchi faoliyatini mazmun, metod va sifat jihatdan takomillashtirish, uni shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini amalga oshirishga tayyorlash kabi muammolar o‘z yechimini kutmoqda. So‘nggi yillarda pedagogik menejment va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini boshqarish sohasiga oid V.A.Karakovskiy, Y.A.Konarjevskiy, L.I.Novikova, M.M.Po tashnik, R.X.Shakurov, T.I.Shamova, R.Sh.Ahlidinov, R.H.Djurayev, Sh.Qurbanov kabilarning ishlari bunga misol bo‘la oladi 1 . Masa

chiqarilgan ilmiy xulosalarning katta qismi bugungi pedagogik qarashlarga ham, adabiy ta'limning maqsadiga ham mutlaqo to‘g‘ri kelmaydi. A.Hasanovaning “Yuqori sinflarda Alisher Navoiy hayoti va ijodini o‘rganish” 2 mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasinining uchinchi bobi “Xamsa”ning asosiy dostonlaridan biri “Farhod va Shirin”ni o‘rganish usullariga bag‘ishlangan bo‘lib, unda dostonni o‘tishda matn ustida ishlash, sharhli o‘qish, doston mazmuni asosida insho yozdirish yo‘llari haqida to‘xtalingan, tavsiyalar berilgan. Ishda dostonni o‘tishda suhbat metodidan foydalanish yo‘llari ham ko‘rsatilgan. Ammo timsollardan keltirib chiqarilgan xulosalar, obrazlarning o‘zaro munosabatlari borasidagi fikrlar sho‘ro mafkurasi talablariga moslashtirilgani uchun ham asar mohiyatini ochishga yeta

maqsadlarni qo‘ygan. Demak, ularni tahlil qilishda ham shu andozadan kelib chiqish zarur bo‘ladi.” 2 Olima Q. Husanboyeva tomonidan tayyorlangan maxsus metodik tavsiyalarda Navoiyning “Hayrat ul-abror”, “Mahbub ul-qulub” dostonlari, ruboiy va qit'alarini o‘rgatish yo‘l-yo‘riqlari haqida zamonaviy adabiy ta'lim talablariga monand ravishda metodik tavsiyalar bergan. Bu borada metodist olim V. Qodirovning qarashlari alohida qimmat kasb etadi. U daho adib asarlarini o‘rgatishning umumiy muammolarini konkret asarlar misolida ko‘rsatib bergan. “Mumtoz adabiyotni o‘rgatishdagi keyingi murakkablik tasavvuf ta’limotining mumtoz asarlar poetikasiga ta’siri masalalari bo‘yicha o‘qituvchilar bilimining yetarli emasligidadir. Tasavvuf bizda nisbatan keyinroq o‘rganishga kirishilgan ilm bo‘l

Lekin bu ishlarning birortasida ham Alisher Navoiy epik asarlarini zamonaviy usullarda o‘rgatish tizimini ishlab chiqish alohida ilmiy muammo sifatida qo‘yilmagan. Bitiruv loyiha ishining maqsadi – “Navoiyning epik merosi” modulini o‘qitishda shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyalarining imkoniyatlarini o‘rganish. Bitiruv loyiha ishiing vazifalari: 1. Shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasining nazariy asoslarini o‘rganish; 2. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyasining pedagogik imkoniyatlarini aniqlash; 3. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyalarining mazmun-mohiyatini yoritish; 4. “Navoiyning epik merosi” modulini shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasi asosida o‘qitishning o‘ziga xos jihatlarini tadqiq etish; 5. “Navoiyning epik merosi” modulinin

yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyalaridan foydalanishning amaliy-texnologik jihatlari takomillashtiriladi. Ishning tuzilishi. Bitiruv loyiha ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 8 Doston timsollarining ramziylik hususiyatlari

1.1. “Navoiyning epik merosi” modulini shaxsiy-insonparvarlik yondashuvi texnologiyasi asosida tashkil etishning ustuvor yo‘nalishlari Adabiyot darslarida o‘rganish ko‘zda tutilgan epik asarlar hajman yirikligi, ularni lirik asarlar singari bir zarb bilan o‘qib bo‘lmasligi sababli bir o‘quv soati ichida matn bilan tanishish va tahlil qilish imkonsizdir. Ayni shu jihat epik asarlarni tahlil qilishning o‘ziga xosligini keltirib chiqargan ilk omildir. Epik asarlarda muallifning kechinmasi, tuyg‘usi lirikadagi kabi ochiq-oshkor tasvirga tortilmaydi. Bu tur asarlarda ko‘pincha hissiyot voqealar qa'riga berkitilgan bo‘ladi. Qahramonlar tabiatini hayotiy voqealar asnosida ko‘rsatish xususiyati epik asarlarda insoniy kechinmalarni tasvirlar zamiriga joylash imkonini beradi va o‘quvchidan bu se

iste'molchi emas, balki ijodiy fikrlovchi, mustaqil qarash hamda xulosalarga ega shaxs sifatida tarbiyalashga yo‘naltirilgan. Alisher Navoiyning epik asarlarini zamonaviy usullarda o‘rgatish quyidagi natijalarga olib kelishi mumkin: · zamonaviy o‘qitish usul va vositalarini qo‘llash o‘quvchilarda Navoiyning epik asarlariga qiziqish uyg‘otadi; · Alisher Navoiy epik asarlarini o‘qitishda zamonaviy usullarni qo‘llash o‘quvchilarni ta'lim jarayonining ijrochisiga aylantiradi va adabiy ta'lim samaradorligini oshiradi; · Alisher Navoiyning epik asarlarini o‘rganish zamonaviy usullarda tashkil etilganda o‘quvchilarda shaxsiy fikr, munosabat, xulosa paydo bo‘lishiga erishiladi. Bugungi adabiy ta'limda uni tashkil etuvchi maqsad, vazifalar, kutilayotgan natijalar, o‘qituvchi v

d) o‘zgalar fikriga hurmat bilan munosabatda bo‘lish; ye) faollik; yo) mas'ullik; j) ishga ijodiy yondashish; z) o‘z faoliyatining samarali bo‘lishiga qiziqish; k) o‘zini holisona baholay olish kabi sifatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Interfaol usullar ta'limiy hamkorlik, muammoni yechish yoxud o‘quvchilarning mustaqil ishlashini yo‘lga qo‘yishdangina iborat deb hisoblash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Chunki bunday usul bir vaqtning o‘zida o‘quvchini ham muammoning yechimini topishga, ham mustaqil xulosa chiqarishga, ham hamkorlikda ishlashga yo‘naltirishi lozim. Interfaol usullar o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga odatlantirishi, ularda o‘zaro hamkorlik, o‘zaro yordam tuyg‘ularini shakllantirishi, faol muloqotga asoslanib ta'lim olishga imkon berishi, eng muhimi, badiiy matnni must

· o‘quvchilarda o‘rganiladigan asar yuzasidan mustaqil fikrlash, muammo qo‘yish, yechimini izlash, qaror qabul qilish va xulosaga kelish malakasini shakllantiradi; · o‘quvchilarda mumtoz epik asarni individual tarzda idrok etish va izohlash ko‘nikmasini shakllantiradi. Ko‘rinadiki, keyingi vaqtda keng tarqalayotgan zamonaviy ta'lim usullari o‘quvchilarning mustaqil o‘qishlari va erkin fikrlashlarini ta'minlashda katta samara keltiradi. Tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, Navoiy epik merosi tarkibiga kiruvchi “Layli va Majnun”, “Saddi Iskandariy” dostonlari yuzasidan topshiriqlarni qayta-qayta tushuntirishga, yo‘naltiruvchi savollar bilan murojaat qilishga ehtiyoj ko‘proq seziladi. Bu vaziyatning sababi quyidagilar bilan izohlanadi: · tilining murakkabligi; · mazkur dostonlar mazmun-mohiy

b) interfaol usullar o‘quvchilarni faollashtirishi, ular ulug‘ shoir asarlarini o‘zlari mustaqil o‘zlashtirishga kirishishi, o‘quvchilar o‘zaro bahs-munozara asnosida asar mohiyatini teranroq anglashi; v) o‘quvchilarda samarali muloqot va o‘z fikrini to‘g‘ri, ravon, ifodali bayon etish hamda asosli himoya qilish malakalari rivojlanishi; g) adabiy ta'lim jarayonida zamonaviy usullardan foydalanish amaliyotining tahlili ko‘pchilik o‘qituvchilar usul, shakl, vosita kabi tushunchalar va ular orasidagi bog‘liqlik haqida chalkash qarashlarga ega bo‘lishgani bois, interfaol usullardan stixiyali ravishda foydalanishayotgani; d) tajribali o‘qituvchilarning ko‘pchiligi an'anaviy ta'lim usullarini yagona maqbul usullar deb hisoblashlari. O‘qitishning zamonaviy usullari ham har qanday prog

O‘qitish zamonaviy usullarda tashkil etilganda “o‘qituvchi – ta'lim jarayoni – o‘quvchi” munosabati yuzaga kelib, o‘qituvchi bilan o‘quvchi bir chiziqda, teng sub'ektlar sifatida faoliyat olib boradi. Ta'limning biror zamonaviy usulini tanlash va qo‘llashdan oldin o‘qituvchi: · ushbu usulning o‘quvchilarning yoshi, rivojlanish darajasi, qiziqishlari, aqliy imkoniyatiga mos kelishiga; · sinf xonasida bemalol harakatlanish maydonining mavjudligiga (ayrim interfaol usullar sinf xonasida o‘quvchilarning tez-tez joy o‘zgartirishi, harakatlanishini taqozo etadi); · dars yo‘nalishi (maqsadi, turi, mavzusi, mazmuni)ga to‘g‘ri kelishiga; · darsdan kutilayotgan maqsadga erishish uchun sarf qilinadigan vaqtga; · dars uchun zarur bo‘lgan didaktik va texnik vositalarning mavjudligiga; · dar

shakllantirishga xizmat qiladi. Birgalikdagi ta'lim har bir o‘quvchining o‘z muvaffaqiyati guruh muvaffaqiyatiga olib kelishi yoki aksincha bo‘lishini anglagan holda muntazam va sidqidildan aqliy mehnat qilishga, o‘quv topshiriqlarini sifatli bajarishga, o‘quv materialini puxta o‘zlashtirishiga intilishni shakllantiradi. Buyuk Navoiyning “Xamsa” asarini o‘quvchilar tomonidan puxta va samarali o‘zlashtirilishiga erishishda “Bumerang”, “Tarmoqlar”, “Kichik guruhlarda ishlash”, “Charxpalak”, “BBB”, “Zig-zag”, “Yelpig‘ich”, “FSMU” kabi interfaol usullar eng qulay va qiziqarli metodlar ekani bois, ularni amaliyotga qo‘llash ijobiy samara keltiradi. Masalan, interfaol ta'limning samarali usuli bu “Charxpalak” usulidir. “Charxpalak” metodi mavzu yuzasidan ma'lumotlarni umumlashtirgan

8. O‘qituvchi yozilgan javoblarga qarab mikroguruh a'zolarini baholaydi. Tajriba-sinov ishlari jarayonida bu usuldan Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonini o‘rgatish bo‘yicha foydalanildi. Ushbu metodning afzalligi shundan iboratki, bunda guruh a'zolari oldindan tayyorlab qo‘yilgan mazmunni, ya'ni savollarga bo‘lib tashlangan mavzuni to‘liq o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Har bir guruhning fikrlari muhokama qilinishi natijasida guruh a'zolari o‘z yutuq va kamchiliklarini aniqlab oladi. Eng muhimi, o‘quvchilar mustaqil fikrlashga, faollikka yo‘naltiriladi va ularda bilim shakllanibgina qolmay, bir-birlarini baholay olish ko‘nikmasi ham paydo bo‘ladi. Shu yerda muammoli va hamkorlikdagi ta'lim usullari o‘zaro uyg‘unlashadi. Ya'ni, o‘quvchi ham yolg‘iz izlanad

– o‘qituvchi tarqatma materialda mavzu bo‘yicha berilgan tushunchalarni o‘qiydi va jamoa bilan birgalikda har bir tushunchaga to‘g‘ri izohni belgilaydi yoki proyektor orqali uzatilib, ekranda har bir tushunchaning izohi berilgan taqdimot orqali (imkoni bo‘lsa) tanishtiriladi; – har bir o‘quvchi to‘g‘ri javob bilan belgilangan javoblarning farqlarini aniqlaydilar, kerakli tushunchaga ega bo‘ladilar, o‘z-o‘zlarini tekshiradilar, baholaydilar, shuningdek, bilimlarini yana bir bor mustahkamlaydilar. Masalan, “Navoiyning epik merosi” mavzusi yuzasidan quyidagi jadval har bir talabaning qo‘liga tarqatiladi. Ular 10 daqiqa ichida tushunchalarini yozadilar. Tushunchalar Mazmuni Epik tur Janr Adabiy an’ana “Xamsa” Masnaviy Lirika Vazn Obraz Kompozitsiya Sujet Shuni ta’kidlash kerakki, tushunchalarg

qolish, so‘zlab berish, fikrini erkin holda bayon eta olish, qisqa vaqt ichida ko‘p ma’lumotga ega bo‘lish hamda o‘qituvchi tomonidan barcha o‘quvchilarni baholay olish, darslik va matn bilan ishlashda, amaliy mashg‘ulotlar, seminar yoki laboratoriya mashg‘ulotlari hamda suhbat-munozara shaklidagi darslarda foydalanish mumkin. Mashg‘ulotda tinglovchi mustaqil o‘qishi, o‘rganishi va o‘zlashtirib olishi uchun mo‘ljallangan tarqatma materiallar (qisqa matn, suratlar, ma’lumotlar)dan foydalanish kerak bo‘ladi. Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi: – ta’lim oluvchilar kichik guruhlarga ajratiladi; – ular darsning maqsadi va tartibi bilan tanishtiriladi; – guruhlarga mustaqil o‘rganish uchun mavzu matnlari tarqatiladi; – berilgan matnlar guruhlar tomonidan o‘rganiladi; – har bir guruh a’zolaridan yang

ma’lumot” nomli reja mavjud . Ushbu rejadagi ma’lumotlarni «Bumerang» texnologiyasi asosida quyidagicha o‘rganish mumkin: 3 ta kichik guruh tashkil qilinib, har bir guruhga quyidagi nazariy ma’lumotlar taqdim qilinadiva ularni mustaqil o‘rganish topshiriladi. 1-guruhga: Nizomiy Ganjaviy (taxallusi; asl ism-sharifi Abumuhammad Ilyos ibn Yusuf ibn Zakiy Muayyad) (1141 — Ganja shahri, Ozarbayjon — 1209.12.3) — ozarbayjon shoiri va ma’rifatparvari. Ota-bobolari Eronning Qum shahridan bo‘lib, onasi (Ganja atrofidagi qishloqlardagi) sarkardalaridan birining qizi bo‘lgan. Nizomiy Ganjaviyning 20 ming baytdan iborat she’riy devoni bo‘lgan. Shoirning lirik she’rlari turli bayoz va to‘plamlardan tarkib topib, jamlangan. Lekin undan ayrim parchalar: 16 qasida, 192 g‘azal, 5 qit’a, 68 ruboiy va 17 b

etgan. XIVasr o‘rtalarida Qutb Xorazmiy “Xusrav va Shirin” dostonini turkiy tilga tarjima qilgan. Haydar Xorazmiy shoirning “Maxzan ul-asror” asariga javoban “Gulshan ul-asror” dostonini bitgan. Ogahiy “Haft paykar”ni nasriy tarjima qilgan. 2-guruhga: Xusrav Dehlaviy (taxallusi; to‘la nomi Yaminiddin Abdulhasan) (1253, Patyoli — 1325.27.9 Dexdi) — fors shoiri, adabiyotshunos, bastakor. Nizomiy Ganjaviy “Xamsa”siga javob yozish bilan xamsanavislik an’anasini boshlab bergan. Uning 1299—1302 yillarda yozilib, Alouddin Xiljiyga bagʻishlangan “Xamsa”si quyidagi dostonlarni o‘z ichiga oladi: “Matla ul-anvor” (“Nurlarning chiqish joyi”), “Shirin va Xusrav”, “Majnun va Layli”, “Oinayi Iskandariy” (“Iskandar oyinasi”), “Hasht bihisht” (“Sakkiz jannat”). U Nizomiy dostonlarining shakli va sujeti,

Iskandariy” dostonlarida esa shoir an’anaviy sujetlarning yangicha talqinlarini berdi. O‘quvchilar o‘z guruhida matnlarni diqqat bilan o‘qishadi. So‘ngra yangi guruhlar tashkil qilinadi. Guruh a’zolari o‘zlari o‘qigan matnlarni sheriklariga tushuntirib berishadi. Matnlar ishtirokchilar tomonidan o‘zlashtirilgach, guruh ichida mustahkamlanadi. So‘ngra guruh a’zolari oldingi holatdagi guruhlariga qaytishadi. Yangi mavzu yuzasidan savol-javob o‘tkaziladi. Savolga to‘liq javob olinsa 3 ball, to‘liq bo‘lmasa 2 ball, boshqa guruh to‘ldirsa 1 ball beriladi. Har bir guruhga 4 tadan savol beriladi. Beriladigan savollarning konseptual xarakterda bo‘lishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ularga javob berish uchun o‘quvchilar matnni diqqat bilan o‘rganishlari, turli fanlaridan olgan bilimlarini ham tatbiq et

– Kichik guruhdagilarning har biri o‘z qog‘ozidagi «yakka baho» bo‘limida belgilangan harakatlar ketma-ketligi bilan bir-birlarini tanishtiradilar, keyin 3 kishida uch xil bo‘lgan ketma-ketlikni birgalashib (bir-birlari bilan tortishib, bahslashib, bir-birlariga ta’sir o‘tkazib, o‘z fikrlariga ishontirib) kelishgan holda tarqatilgan qog‘ozdagi «guruh bahosi» bo‘limiga muqobil raqamlarni belgilab chiqadilar; – guruhlar ishi yakunlanadi. 3-qadam: Javoblar va tahlillar: – harakatlar ketma-ketligi bo‘yicha ta’lim beruvchi to‘g‘ri javoblarni beradi; – berilgan javoblar ishtirokchilar tomonidan «to‘g‘ri javob» bo‘limiga yoziladi; – «to‘g‘ri javob» bo‘limida berilgan raqamlar «yakka baho» hamda «guruh bahosi» bo‘limidagi raqamlar solishtiriladi va kattasidan kichigi ayriladi. Ayirmalar mos holda

«Saddi Iskandariy» 2-3 ta to‘g‘ri javob – «qoniqarli». 4 ta to‘g‘ri javob – «yaxshi». 5 ta to‘g‘ri javob – «a’lo». «FSMU» interfaol metodi munozarali masalalarni hal etish, bahs-munozaralar o‘tkazish yoki chorak, o‘quv yili yakunida o‘quvchilarning dars mashg‘ulotlari hamda o‘tilgan mavzulardagi muammolarga nisbatan fikrlarini bilish maqsadida qo‘llaniladi. Bu texnologiya o‘quvchilarni o‘z fikrini himoya qilish, erkin fikrlashga o‘rgatadi. Undan foydalanishda o‘qituvchi o‘quvchilar bilan bahs mavzusini belgilab oladi va guruhlarga FSMU texnologiyasining 4 bosqichi yozilgan qog‘oz varaqlarini tarqatadi va uni to‘ldirishni topshiradi. Bunda: F – fikringizni bayon eting; S – fikringiz bayoniga sabab ko‘rsating; M – ko‘rsatgan sababingizni asoslovchi misol keltiring; U – fikringizni umumlashti

S – Navoiy yoshligidan fors adabiyoti bilan oshno bo‘lgan, adib ijod qilgan davrga qadar mintaqada fors adabiyoti hukmron mavqeda edi, qolaversa, Navoiyga qadar turkiy adabiyotda epic ijod an’analari ko‘p qo‘llanmagan edi. M – “Xamsa” va “Lison ut-tayr” dostonlari U – Navoiy fors adabiyotidagi an’analardan ijodiy foydalangan holda turkiy adabiyotda yangi epik an’analarni shakllantirdi. Yuqorida keltirilgan interfaol usullar namunalarining barchasi bir xulosaga olib keladi: ta’limda qo‘llanayotgan har qanday usul mazmunni to‘laqonli yetkazishga xizmat qiladigan, ta’lim va tarbiya uyg‘unligini ta’minlaydigan samara vositasidir. Bunda o‘qituvchining o‘z fanini qay darajada bilishi, his etishi, pedagogik texnologiyalar hamda interfaol usullarning ma’nosi, qo‘llanish o‘rni va imkoniyatidan yaxs

Alisher Navoiy epik asarlarini o‘rgatishni samarali tashkil etishda o‘quvchilarning qiziqish va maqsadlari umumiy bo‘lishiga erishish eng muhim shartlardan biridir. Chunki har qanday ishni boshlashdan oldin inson ko‘z o‘ngida mo‘ljal namoyon bo‘ladi, u shu mo‘ljalga yetish uchun o‘z oldiga vazifalar qo‘yadi. Shundan so‘ng vazifalarni qanday tartibda, qaysi vositalar orqali amalga oshirish mumkinligi ustida fikr yuritadi. Ushbu jarayonning borish tartibi asar mazmunini o‘zlashtirish uchun ham xosdir. Ya'ni, har qanday o‘qitish jarayoni aniq maqsadga yo‘naltiriladi. Maqsad aniq va real bo‘lsa, natijalar ham samarali bo‘lishi tabiiy. Bundan tashqari, pedagogik jarayonning amalga oshirilishi unda qo‘llaniladigan usul va vositalarning maqsadga muvofiq tanlanishiga ham bog‘liqdir. O‘rganuvc

1.2. Shaxsga yo‘naltirilgan ta'lim texnologiyasining mazmun-mohiyati va pedagogik imkoniyatlari Keyingi yillarda o‘qitishning yangi pedagogik texnologiyalari pedagog mutaxassislar orasida eng ko‘p tarqalgan fikrlardan biriga aylanib bormoqda. Bunga sabab o‘qitishning avtoritar usuli deb baholanadigan an’anaviy usulda o‘qituvchi faol bo‘lib, o‘quvchi esa tinglovchi passiv, faqatgina obyekt vazifasini bajaradi, xolos. Boshqacha qilib aytganda, avtoritar o‘qitish texnologiyasida talabaning tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo‘qoladi, o‘qitish majburiy yo‘sinda amalga oshiriladi. Bundan farqli o‘laroq, shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarda o‘quvchi ta’limning milliy modeli mohiyatiga ko‘ra pedagogik jarayon markaziga qo‘yiladi, uning rivojlanishiga va tabiiy imkoniyatlarini ro‘yobga chi

4. O‘quv jarayonini samarali boshqarish va tashkil etish asosiga qurilgan texnologiya (S.N.Lisenkova texnologiyasi, N.P.Guzikning o‘qitish tizimini rejalashtirish texnologiyasi); 5. O‘qitshni individuallashtirsh texnologiyasi (Inge Unt, A.S.Graniskaya, V.D.Shadrikov texnologiyasi); Xususan, hamkorlik pedagogikasi XX asrning 80-yillarida rivojlana boshladi va ta’limdagi ko‘pgina innovatsion jarayonlarni hayotga chorladi. Bu texnologiya negizida taniqli rus va chet el pedagoglarining tajribasi yotadi. Ular K.D.Ushinskiy, N.P.Pirogov, L.N.Tolstoy, J.J.Russo, Y.Korchak, K.Rodjers, E.Bern, S.T.Shaskiy, V.A.Suxomlinskiy va boshqa ko‘plab taniqli mutaxassislardir. Shulardan biri Shalva Aleksandrovich Amonashvili, taniqli pedagog olim va amaliyotchidir. U o‘zining eksperimental maktabida hamkorlik

Sh.A.Amonashvili texnologiyasida bola faoliyatini baholash alohida ahamiyatga ega. Baholardan foydalanish o‘ta cheklangan. Miqdoriy baholashdan ko‘ra sifatli baholashga urg‘u beriladi, ya’ni tavsif, natijalar paketi, o‘z-o‘zini baholash kabi. O‘quv materialini sxemalar va modellar ishorasi asosida o‘qitishni jadallashtirish texnologiyasi (V.F.Shatalov texnologiyasi)ni Viktor Fedorovich Shatalov ishlab chiqdi hamda hayotga joriy qildi. U o‘qitishning an’anaviy sinf- dars usulining hali ochilmagan katta imkoniyatlarini ko‘rsatib berishga harakat qildi. O‘qitishning zamonaviy texnologiyalarini qo‘llash, o‘qitish jarayonini yagona shaklga keltirish va yuqori samaradorlikka erishishga imkon yaratadi. Endi shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarning nima uchun bugungi kunda dolzarb bo‘lib borayotg

qilmaydigan ahvolga tushib qoladi. Maktabdagi jarayonda o‘qituvchi hukmron. U boladan faqat o‘zi tushuntirayotgan narsani tushunib olishni talab qiladi. Prinsip ham tayyor: «Mening aytganim-aytgan, deganim-degan». Demak, an’anaviy ta’lim texnologiyasida o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatida majburiy itoatkorlik, ya’ni zo‘ravonlik pedagogikasi amal qiladi» 4 . An’anaviy o‘qitish texnologiyasida pedagog yagona subyekt, talabalar pedagogik jarayon obyekti, o‘qitish tushuntiruv-ko‘rgazmali usulda olib boriladi. O‘qitish ommaviy tarzda olib borilishi tufayli o‘quvchilarning tashabbusi va mustaqilligi o‘zidan-o‘zi so‘nib boraveradi. Shu bois texnologiya asosan talabalarda bilim, ko‘nikmalarni shakllantiradi, ular shaxsini rivojlantirishni ko‘zda tutmaydi. O‘z-o‘zidan ko‘rinadiki, an’anaviy o‘qitis

301-slayd An’anaviy o‘qitish quyidagi xususiyatlarga ega: - zo‘ravonlik pedagogikasi; - o‘qitishning tushuntiruv-ko‘rgazmali usuli; - ommaviy (o‘rtacha o‘quvchiga mo‘ljallangan) o‘qitish. Avtoritarlikning namoyon bo‘lish shakllari: - talaba – bu to‘la shakllanmagan shaxs; - o‘qituvchi barcha ko‘rsatmalarning bajarilishini talab qiladi; - o‘qituvchi sardor, hakam, yagona tashabbuskor shaxs. 3-slayd Shaxsga yo‘nartirilgan texnologiyalar tamoyillari: - insonparvarlik – o‘quvchi shaxsini hurmat qilish, unga yordamlashish, uning ijodiy qobiliyatiga ishonch bilan qarash; - hamkorlik – pedagog va talabalar o‘rtasidagi munosabatda tenglik, sheriklikning ustunligi; - erkin tarbiyalash – shaxsga o‘z faoliyatini tanlash erkinligini, mustaqilligini berish. 2-slayd Ta’lim tizimining milliy modelida «sh

O‘rnatilayotgan yangicha munosabatlarning asosiy mazmuni, hozirgi kunda natija bermaydigan va noinsoniy hisoblangan zo‘ravonlik pedagogikasidan voz kechishdir, chunki tarbiya jarayonida zo‘ravonlik aslo mumkin emas, jazolash insonni kamsitadi, ezadi, uning rivojlanishini susaytiradi. Isloh qilinayotgan ta’lim muassasalarida o‘quvchi yoshlarni erkin, majburlashsiz o‘qitish, ularning shaxsiga indivudual yondashishning mazmun- mohiyatini namoyon qilish juda muhimdir. Shaxsga yangicha qarash quyidagilardan iborat bo‘ladi: – pedagogik jarayonda shaxs obyekt emas, subyekt hisoblanadi; – har bir talaba qobiliyat egasi, ko‘pchiligi esa iste’dod egasidir; – yuqori etik qadriyatlar (saxiylik, muhabbat, mehnatsevarlik, vijdoniylik va h.k.) shaxsning ustuvor hislatlari hisoblanadi. Munosabatlarda demo

– talabalar va pedagog munosabati zayli: boshqarish emas, tashkil etish; chegaralash emas, erkin tanlab olishga imkon berish. Majburlashsiz o‘qitish quyidagilar bilan belgilanadi: – ishonchga asoslangan majburlashsiz talabchanlik; – o‘quv materiallariga qiziqish uyg‘otish, bilishga faol ijodiy fikrlashga rag‘batlantirish; – talabalarning mustaqilligi va tashabbusiga tayanish; – jamoa orqali bilvosita talablarni amalga oshirish. Individual yondashuvning yangi talqini quyidagilardan iborat: – o‘rtacha o‘zlashtiruvchi talabaga yo‘naltirishdan voz kechish; – shaxsning yaxshi hislatlarini izlash; – shaxs rivojlanishining indivudual dasturlarini tuzish va unga tuzatishlar kiritish. Shaxsiy yondashishda quyidagilar zarur bo‘ladi: – har bir talaba qiyofasida noyob shaxsni ko‘rish, uni hurmat qilis

uni ushbu predmet bo‘yicha tayyorgarligini, uning qobiliyatlari va imkoniyatlarini hisobga olgan holda o‘qitishga differentsiyalashgan yondashuv, balki ta’lim oluvchining psixologik kasbiy va shaxsiy xususiyatlarini hamda qobiliyatlarini hisobga olish hamdir. Shaxsga orientirlangan ta’lim sharoitida, biz, ta’lim beruvchilar o‘quv jarayonida an’anaviy tizim paytidagidan mohiyati kam bo‘lmagan o‘zgacha rol va funksiyaga ega bo‘lamiz. Agar, an’anaviy ta’lim paytida, biz, bilim subyektini va bilimning eng kompetentli manbasi bo‘lgan darslik bilan birga nazorat qiluvchi rolida bo‘lsak, ta’limning yangi paradigmasi paytida esa, ta’lim oluvchilarning mustaqil faol bilish faoliyatini tashkilotchisi, kompetentli maslahatchi va yordamchisi rolida namoyon bo‘lamiz. Biz, kasbiy mahoratimizni, faqatgin

Erkin tarbiyalash ta’lim texnologiyalari bolaga, uning hayot faoliyatidagi katta yoki kichik sohalarida erkin tanlov va mustaqillikni taqdim etishga yordam beradi. Bola, tanlovni amalga oshirish paytida, natijaga tashqi ta’sir ostida emas, balki ichki da’vati orqali borib, subyekt pozitsiyasini eng yaxshi usul bilan amalga oshiradi. O‘qitish jarayonida, pedagog texnologiyalar talablari asosida ifoda etilgan o‘quv maqsadlariga erishiladi. Ilmiy-texnika taraqqiyot jadallashgan davrda o‘qitish samaradorligi, asosan, o‘quvchining o‘qitish jarayonidagi o‘rni, pedagogning unga bo‘lgan munosabatiga bog‘liq bo‘ladi. Bu yerda o‘qitish texnologiyasining ikki turini ajratib ko‘rsatish mumkin: avtoritar va shaxsga yo‘naltirilgan. Avtoritar texnologiyada, pedagog yagona sub'ekt sifatida namoyon bo‘

♦ ilmiylik; ♦ tabiatga monandlik(o‘qitish rivojlanish bilan belgilanadi, ammo shakllanmaydi); ♦ uzviylik va tizimlik; ♦ o‘zlashtiruvchanlik (ma'lumdan noma'lumga, soddadan murakkabga) ♦ mustahkamlik (takrorlash, takrorlash....) ♦ onglilik va faoliyat (qo‘yilgan maqsadni bilgan va buyruqlarni bajarishga faol bo‘lgan) ♦ nazariyaning amaliyot bilan bog‘liqligi; ♦ yoshi va individual xususiyatlarini hisobga olish; An'anaviy o‘qitish quyidagi xususiyatlarga ega: zo‘ravonlik pedagogikasi, o‘qitishning tushuntiruv ko‘rgazmali usuli, ommaviy o‘qitish. An'anaviy o‘qitishda avtoritarlik quyidagi shaklda namoyon bo‘ladi: tahsil oluvchi bu hali to‘la shakllanmagan shaxs, u faqat bajarishi zarur, pedagog esa – bu sardor hakam, yagona tashabbuskor shaxs. Shuning uchun zamonaviy texnologi

· pedagogik jarayonda shaxs obyekt emas, subyekt hisoblanadi; · har bir o‘quvchi qobiliyat egasi, ko‘pchiligi esa iste'dod egasi hisoblanadi; · yuqori etik qadriyatlar (saxiylik, muhabbat, mehnatsevarlik, vijdon va boshqalar) shaxsning ustuvor xislatlari hisoblanadi. Munosabatlarni demokratlashtirish quyidagilarni o‘z ichiga oladi: · o‘quvchi va pedagog huquqlarini tenglashtirish, · o‘quvchining erkin tanlab olish huquqi; · xatoga yo‘l qo‘yish huquqi; · o‘z nuqtayi nazariga ega bo‘lish huquqi · pedagog va tahsil oluvchi munosabatining asosi: ta'qiqlamaslik; boshqarish emas, birgalikda boshqarish; majburlash emas, ishontirish; buyurish emas, tashkil etish; chegaralash emas, erkin tanlab olishga imkon berish. Yangi munosabatlarning asosiy mazmuni, hozirgi zamon sharoitida samarali na

Individual yondashuvning zamonaviy yangi talqini quyidagilardan iborat: · o‘rtacha o‘quvchiga yo‘naltirishdan voz kechish; · shaxsning yaxshi xislatlarini izlash; · shaxs rivojlanishining individual dasturlarini tuzish. Shaxsiy yondashishda birinchi navbatda quyidagilar zarur bo‘ladi: · har bir o‘quvchi qiyofasida noyob shaxsni ko‘rish, uni hurmat qilish, tushunish, qabul qilish, unga ishonish. Pedagogda barcha o‘quvchilar iste'dodli degan ishonch bo‘lishi kerak. · shaxsga yutuqni ma'qullovchi, qo‘llab-quvvatlovchi, xayrixoh vaziyatlar yaratish, ya'ni o‘qish qoniqish va xursandchilikni olib kelishi kerak; · bevosita majburlashga yo‘l qo‘ymaslik, qoloqlikka va boshqa kamchiliklarga urg‘u bermaslik, uning nafsoniyatiga tegmaslik; · pedagogik jarayonda, o‘quvchilarga o‘z qobiliya

tasvirlangan barcha qahramonlar shaxs sifatida mukammal shakllanishga va mutlaq erkinlikka erishish g‘oyalarini ifodalaydi. Tabiiyki, shoir asarlari mazmun- mohiyatini shaxsparvar ta’lim texnologiya asosida o‘qitish ta’limdan ko‘zlangan maqsadga yetishishni osonlashtiradi. An’anaviy va shaxsga yo‘naltirilgan ta’limtexnologiyalari o‘rtasidagi farqlarni quyidagi jadvalda yanada aniqroq tasavvur etish mumkin. Oliy ta'lim tizimida qo‘llash mumkin bo‘lgan o‘qitishning shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalari o‘ziga xos mazmun-mohiyatga ega bo‘lib, ular muayyan jihatlari bilan farqlanadi. Muammoli o‘qitish texnologiyasi. Muammoli o‘qitish amerikalik faylasuf, psixolog va pedagog Dj.Dyunning nazariy qoidalariga asoslanadi va XX asrning 20-30-yillarida tarqala boshladi. Dj.Dyun o‘qitish uchun qu

amalga oshirish uchun quyidagilar tavsiya etiladi: so‘z, san'at asarlari, texnik qurilmalar, o‘yinlar va mehnat. Bugungi kunda, muammoli o‘qitish d ye ganda mashg‘ulotlarda pedagog tomonidan yaratiladigan muammoli vaziyatlar va ularni yechishga qaratilgan o‘quvchilarning faol mustaqil faoliyati tushuniladi. Buning natijasida o‘quvchilar kasbiy bilimlarga, ko‘nikmalarga, malakalarga ega bo‘ladilar va fikrlash qobiliyatlari rivojlanadi. Muammoli o‘qitish, o‘qitishning shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarga taalluqli, chunki bu yerda shaxs subyekt sifatida qaraladi, muammoli vaziyatlarning maqsadi - pedagogik jarayonda o‘ziga xos qiziqish uyg‘otishdir. Muammoli o‘qitish, o‘qitishning eng tabiiy samarali usulidir, chunki ilmiy bilimlar mantig‘i o‘zida muammoli vaziyatlar mantiqini namoyis

izlanish ko‘nikma va malakalarini hosil qila olmaydi, chunki ularga o‘zlashtirish uchun tayyor natijalar taqdim etiladi. Muammoning yechimi ijodiy fikrlashni taqozo etadi. O‘zlashtirilgan bilimlar shablonlarni takrorlash bilan bog‘liq bo‘lgan reproduktiv psixik jarayonlar, muammoli vaziyatlarda hyech qanday samara bermaydi. Agar inson muntazam tayyor bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirishga o‘rgatilgan bo‘lsa, uning tabiiy ijodiy qobiliyatini so‘ndirish ham mumkin; u mustaqil fikrlashni «esdan chiqaradi» fikrlash jarayoni muammoli masalalarni yechishda a'lo darajada namoyon bo‘ladi va rivojlanadi. Muammoli o‘qitishda kechadigan jarayonlarning psixologik mexanizmi quyidagicha bo‘ladi: inson ziddiyatli, yangi, noma'lum muammoga (muammo – murakkab nazariy yoki amaliy masala bo‘lib, yash

· muammo yechimida olinadigan axborotni o‘quvchilar uchun muhimligi; · pedagog va o‘quvchi orasidagi munosabat xayrixohlik ruhida kechishi, ya'ni o‘quvchilar tomonidan bildirilgan barcha fikr va farazlar e'tiborsiz va rag‘batsiz qolmasligi zarur. Muammoli o‘qitishning bosh psixologik-pedagogik maqsadlari quyidagilardan iborat: · tahsil oluvchining fikrlash doirasi va qobiliyatlarini o‘stirish, ijodiy ko‘nikmalarini rivojlantirish; · muammoni mustaqil yechishda va faol izlanish davrida olingan bilim va ko‘nikmalarni tahsil oluvchilar tomonidan o‘zlashtirilishi, buning natijasida ushbu bilim va ko‘nikmalar an'anaviy o‘qitishdagidan ko‘ra ancha mustahkam bo‘lishi; · nostandart muammolarni ko‘ra oluvchi, qo‘ya oluvchi va yecha oluvchi o‘quvchining faol ijodiy shaxsini tarbiyalash;

1. O‘quv materialini muammoli bayon etish – ma'ruza mashg‘ulotlarda monolog tarzda, seminar mashg‘ulotlarida esa dialog tarzda olib boriladi. O‘qituvchi ma'ruza paytida o‘quv materialini bayon etayotganida muammoli masalalar tuzadi va ularni o‘zi yechadi, o‘quvchilar esa yechimlarni izlash jarayoniga faqat xayolan qo‘shiladilar. Masalan, «Navoiyning epik merosi» mavzusidagi ma'ruzaning boshida «Nega Navoiy “Xamsa” yozdi?, nima uchun turkiy adabiyotda Navoiyga qadar bunday asar yaratilgan emas?» degan muammo qo‘yiladi, ammo ma'ruzachi tayyor javobni bermaydi, u fanning bu haqiqatga qanday yetib kelgani, bu hodisa sabablari haqidagi farazlarni tekshirish bo‘yicha o‘tkazilgan tajriblar haqida hikoya qiladi. 2. Qisman izlanuvchan faoliyat tajribalar, laboratoriya ishlarini baja

maxsus tashkil ettirilgan tahsil oluvchilarning gomogen guruhlarida, o‘quv jarayonini ixtisoslashtirishni ta'minlaydi O‘qitishni tabaqalashtirish – uslubiy, psixologik-pedagogik va tashkiliy- boshqaruv tadbirlar majmuasi asosida tuzilgan turli xildagi gomogen guruhlarda o‘qitish uchun turli xil shart-sharoitlarni yaratish demakdir. O‘qitishning eng yuqori oliy pog‘onasi individual o‘qitish hisoblanadi. Oliy va o‘rta maxsus kasb-hunar ta'lim tizimida gomogen guruhlar, tahsil oluvchilarning individual-psixologik xususiyatlari, avvalo aqliy rivojlanish darajasi asosida tuziladi. Umumta'lim maktablarida, akademik litseylarda va kasb-hunar kollejlarida tahsil oluvchilarning aqliy rivojlanish darajasi bo‘yicha tabaqalashning ijobiy tomonlari bilan bir qatorda salbiy tomonlari ham mav

xususiyatlarini hisobga olgan holda quriladi va butun guruh hamda har bir alohida tahsil oluvchining rivoji uchun psixologik-pedagogik muhit yaratiladi. Individuallashtirilgan o‘qitish bunday o‘quv jarayonini tashkil etishda individual yondashish asosida o‘qitish yo‘llari, usullari, sur'ati tanlanadi va turli o‘quv-uslubiy psixologik-pedagogik hamda tashkiliy boshqaruv tadbirlari orqali ta'minlanadi. Yakka tartibda o‘qitish texnologiyasi – bunda o‘quv jarayonini tashkil etishda individual yondashish va o‘qitishning individual shakli ustuvor hisoblanadi. O‘qitishning barcha shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarida u yoki bu darajada individual yondashish qo‘llaniladi, ammo individuallashtirilgan o‘qitishda, individuallashtirish, o‘quv maqsadlariga erishishning asosiy vositasi hisobl

maxsus va kasb-hunar ta'lim tizimida foydalanadigan barcha pedagogik o‘yinlar o‘z mazmuniga ko‘ra ishbilarmonlik o‘yini hisoblanadi. Chunki ular, odatda ma'lum o‘quv fani doirasida ishlab chiqiladi: rollar va sujetlar mavjud bo‘ladi, turli vaziyatlar imitatsiya qilinadi. Ya'ni, oliy va o‘rta maxsus kasb-hunar ta'lim tizimida qo‘llaniladigan ishbilarmonlik o‘yinlari pedagogik o‘yinlarning barcha tarkibiy qismlarini o‘z ichiga oladi. Oliy, o‘rta maxsus va kasb-hunar ta'lim tizimidagi pedagogik o‘yinlar yangi o‘quv materialini o‘zlashtirishga va mustahkamlashga, o‘quvchining ijodiy qobiliyatini rivojlantiruvchi, umumilmiy ko‘nikmalarini shakllantiruvchi masalalar majmualarini yechishga qaratiladi, o‘quvchilarga turli holatlardan o‘quv materialini tushunib yetish va o‘rgani

vaqtning o‘zida, o‘quvchi kasbiy bilimlar bir bir qatorda maxsus xislatga ega odamlar bilan muloqotda bo‘lish va boshqarish, jamoaviy qarorlar qabul qilish malakalari, rahbarlik qilish va bo‘ysunish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi. Ya'ni, ishbilarmonlik o‘yini shaxsiy sifatlarni tarbiyalaydi, ijtimoiylashuv jarayonini jadallashtiradi. Ammo bu «jiddiy» kasbiy faoliyat o‘yin shaklida ro‘yobga chiqarilganligi sababli, o‘quvchi aqliy va hissiy jihatdan erkinlashadi, ijodiy tashabbusini namoyon etadi. Ishlab chiqarish dinamikasi, mutaxassislarning harakatlari va munosabatlarini modellashtirib, o‘xshatib, ishbilarmonlik o‘yini, bilimlarni dolzarblashtirish, qo‘llash va mustahkamlash vositasi va amaliy fikrlash vositasi sifatida xizmat qiladi. Ushbu holat, o‘yinning ma'lum berilgan aniq vaziya

Ishbilarmonlik o‘yini, ssenariyasi quyidagilardan iborat: o‘quv maqsadi; o‘yin vazifasi, o‘rganiladigan muammo tafsiloti; vaziyatning tafsiloti va ishtirok etuvchilarning tavsifi. O‘yinga kirishish quyidagilarni anglatadi: - guruhni shakllantirish; - mashg‘ulotlarning bosh maqsadini ifodalash; - muammo va vaziyatni vujudga keltirish; - rollarni taqsimlash, - o‘yin reglamentini o‘rnatish; - materiallar, yo‘riqnomalar, qoidalar va ko‘rsatmalar to‘plamini tarqatish; - maslahatlar berish. Rollar qur'a tashlash yo‘li bilan taqsimlanadi. Reglamentga, muloqot etikasiga, faollikni namoyish etishga va o‘yinni oxirigacha ishtirok etilishiga alohida e'tibor qaratiladi. O‘yinni o‘tkazish bosqichi . Bu bosqich – guruh bilan vaziyatni barpo etish ishlari va guruhlararo munozaradan iborat. Ishtir

O‘yin natijalarini tahlil etish bosqichi quyidagilarni o‘z ichiga oladi: taqrizchilarni chiqishlari, fikrlar almashinuvi, ishtirokchilarning o‘z qarorlari va xulosalarini himoya qilishi, yakun yasash. Modulli o‘qitish texnologiyasi. «Modulli o‘qitish» termini xalqaro tushuncha - modul bilan bog‘liq bo‘lib («modul», lat. modulus), uning bitta ma'nosi faoliyat ko‘rsataoladigan o‘zaro chambarchas bog‘liq elementlardan iborat bo‘lgan tugunni bildiradi. Bu ma'noda u modulli o‘qitishning asosiy vositasi sifatida, tugallangan axborot bloki sifatida tushuniladi. Modul – bu fanning muayyan jarayoni yoki qonuni, bo‘limi, muayyan katta mavzusini, o‘zaro bog‘liq tushunchalar guruhini taqdim etadi. Modul – bu fanning bir yoki bir necha tushunchalarni o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan, ishlab chiqi

· o‘qitishni individuallashtirish; · amaliy faoliyatga o‘rgatish va kuzatiladigan harakatlarni baholash darajasida o‘qitish samaradorligini nazorat qilish; · kasbiy motivatsiya (qiziqtirish) asosida, o‘qitish jarayonini faol lashtirish, mustaqillik va o‘qitish imkoniyatlarini to‘la ro‘yobga chiqarish. Modulli o‘qitishning hozirgi zamon nazariyasi va amaliyotida ikki xil yondashuvni ajratib ko‘rsatish mumkin: fan bo‘yicha faoliyat yondashuvi va tizimli faoliyat yondashuvi asosidagi o‘qitish texnologiyalari. Bu yondashuvlar doirasida modul asosida mutaxassislar tayyorlashning bir qator konsepsiyalari ishlab chiqilgan. Barcha konsepsiyalar zamirida faoliyat yondashuvi yotadi va bu nuqtai nazardan, o‘qitish jarayoni to‘laligicha yoki muayyan fan doirasida, modulli ta'lim dasturi mazmuniga

Ganjaviydir. U 1170-1204 yillar oralig‘ida birin-ketin 5 ta doston yaratdi, bu dostonlar shoir vafotidan so‘ng yaxlit bir to‘plamga birlashtirilib, “Panj ganj” (“Besh xazina”) deb atala boshlandi va keyinchalik “Xamsa” nomi bilan mashhur bo‘ldi. Nizomiy beshligidagi birinchi doston “Maxzan ul-asror” (“Sirlar xazinasi”) deb atalib, 1170 - yilda yaratilgan. Nizomiy bu dostonini g‘aznaviylar hukmdori Bahromshoh (XII asr)ga bag‘ishlaydi. “Maxzan ul-asror”ning vujudga kelishida XII asr klassigi Hakim Sanoiy “Xadiqat ul-haqoyiq” (“Haqiqatlar bog‘i”) dostonining ta’siri bor. Umuman, musulmon S h arqida falsafiy-didaktik yo‘nalishdagi dostonlarning ibtidosi ham bevosita shu doston bilan bog‘lanadi. Nizomiy beshligidagi ikkinchi doston “Xusrav va Shirin” deb atalib, taxminan 1181-yilda yozib tugall

Ozarboyjon olimi G‘.Aliev jahon kutubxonalarida saqlanayotgan qo‘lyozma va manbalarni o‘rganib chiqish asosida Nizomiy beshligiga muayyan tarzda javob yozgan 300 ga yaqin ijodkorni aniqladi va ular haqidagi ma’lumotlarni umumlashtirib, “Teмы сюжетыmi Низами в литературах народов Востока” nomli monografiyasini yaratdi. Xamsanavislik tarixida XV asr Hirot adabiy muhiti alohida o‘rin egallaydi. Izlanishlardan ma’lum bo‘ldiki, aynan shu davr va shu muhitning o‘zida 20 ga yaqin ijodkor xamsanavislikda o‘z kuchlarini sinab ko‘rganlar. Garchi bu ijodkorlarning barchasi to‘liq “Xamsa” yaratmagan bo‘lsalar-da, lekin beshlikning u yoki bu dostoniga javob yozish bilan mazkur an’anaga o‘z munosabatlarini bildirganlar. Bu davrdagi Nizomiy mavzulariga murojaat qilgan ijodkorlar haqida Alisher Navoiy

5. Doston nomlanishi aniq emas. Lekin voqealar mazmuni va qo‘llanilgan vazn Nizomiy “Iskandarnoma”sini eslatgani uchun uni Nizomiy beshligidagi so‘nggi dostonga javob tarzida yozilgan deb hisoblash mumkin. Ashraf Marog‘iy Shohruh zamonida yashaganligi va 1450-yilda vafot etganligi ma’lum. Uning beshligi 1428-1444-yy. oralig‘ida yaratilgan bo‘lib, quyidagi dostonlardan iborat: 1. “Minhoj ul-abror” (“Yaxshi kishilarning yo‘li ”) 1428 - yilda yaratilgan . Nizomiy dostonidan bir oz farqlanib, 21 maqolatdan iborat va ularning har bir - biriga ikkitadan hikoyat ilova qilinadi. 2. “Riyoz ul-oshiqin” (“Sevishganlar bog‘i” , 1432 ) . B a’zi manbalarda “Xusrav va Shirin” nomi bilan ko‘rsatiladi . 3. “Ishqnoma” ( “Layli va Majnun” ga tatabbuh, 1438) 4. “Haft avrang” (“Etti tax

1. “Layli va Majnun”. 2. “Shirin va Xusrav” ( 1490 ) 3. “Haft manzar” (“Etti manzara”) “Haft paykar”ga tatabbu tarzida yaratilgan. 4. “Temurnoma”. “Iskandarnoma” vaznida bitilgan bu doston Amir Temurning zafarli yurishlariga bag‘ishlangan. Ko‘rinadiki, Hotifiy dostonlari orasida faqat “Maxzan ul-asror”ga javob tarzida yozilgan doston uchramaydi. Badriddin Hiloliy Asli astrobodlik bo‘lgan bu ijodkor XV asrning 70-yillarida tug‘ilgan. 1529- yilda qatl etilgan.“Xamsa” dostonlariga javoban yozilgan 2 ta dostoni bor: 1. “Sifat ul-oshiqin” ( “Maxzan ul-asror”ga javob ) 2. “Layli va Majnun”. Shahobiddin Jomiy Bu ijodkorning tug‘ilgan va vafot etgan yillari haqida aniq ma ’ lumot yo‘q. Faqat Xondamirning “Makorim ul-axloq”da S h ahobiddin Jomiyning Alisher Navoiy maslahatiga

faylasuf, u – filolog, u – musiqashunos. Lekin shu bilan bir qatorda u ko‘proq so‘fiy. Uning uchun borliqni anglashning ikki ko‘rinishi mavjud – borliq sirlari va ijod sirlari” (Konrad N.I. Zapad i Vostok, 276-bet). Adabiyotshunoslikda Jomiyning “Xamsa” yozgan-yozmaganligi bilan bog‘liq bahsli fikrlar mavjud. Ayrim adabiyotshunoslar Jomiy dostonlariga “Xamsa” tarzida emas, balki yettilik –“Haft avrang” (“Salomon va Absol” hamda “Silsilat uz-zahab” dostonlarini ham qo‘shgan holda) shaklida qarash zarurligini ta’kidlaydilar. Lekin Jomiyning o‘zi “Xiradnomayi Iskandariy” xotimasida o‘z asarini “Panj ganj” deb ataganligi uchun Jomiyni “Xamsa” yaratgan ijodkorlar qatoriga kiritish to‘g‘riroq bo‘ladi. Abdurahmon Jomiy “Xamsa”sining birinchi dostoni “Tuhfat ul-ahror” 1481 - yilda yaratilgan. Fals

beshinchi doston “Xiradnomayi Iskandariy” ham Jomiyning an’anaga rioya etishi bilan xarakterlanadi. Ko‘rinadiki, Abdurahmon Jomiy yaratgan masnaviy- dostonlar orasida falsafiy yo‘nalishdagi dostonlar yetakchi o‘rinda turishi bilan xarakterlanar ekan. Fors adabiyotida Nizomiy beshligiga birinchi javob bitgan ijodkor Xusrav Dehlaviy bo‘lsa, Navoiy bu vazifani turkiy tilda ado etdi. Navoiy beshligida xamsanavislikning barcha shartlariga qat ’ iy amal qilinganligini ko‘ramiz. Chunki xamsanavislik an’anasidan bir oz bo‘lsa-da chekinish, turkiy tilda xamsadek buyuk asarni yozib bo‘lmaydi degan fikrga olib kelishi mumkin edi. Navoiy o‘z “Xamsa”si misolida an’anaviy shakl doirasida ham yangi fikr ayta olish imkoniyatini, belgilab berilgan shakllarni jilvalantirish usullari mavjudligini ko‘

Savol va topshiriqlar : 1. Xamsanavislik an’anasiga asos slogan shoir sifatida qaysi shoirni ko‘rsatish mumkin deb o‘ylaysiz: Nizomiy Ganjaviy yoki Xusrav Dehlaviy? Qaysi asoslarga ko‘ra? 2. “Xamsa” yaratgan ijodkorlarni shartli ravishda qay shaklda guruhlash mumkin? 3. Nima uchun Xusrav Dehlaviy hamda Navoiy xamsachilikning barcha shartlariga amal qilishgan? 4. Abdurahmon Jomiyning “Xamsa” yaratgan yoki yaratmagani to‘g‘risida nima uchun yakdil fikr yo‘q? 5. Sizningcha, nima uchun Abdurahmon Jomiy “Xusrav va Shirin” mavzusida doston yozishdan voz kechgan kechgan? 6. Alisher Navoiy “Xamsa”si va uning yaratilish tarixiga doir nimalarni bilasiz? 7. Alisher Navoiy “Xamsa”sining adabiyotimizda tutgan o‘rni haqida qanday mustaqil xulosalaringiz bor. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Абдуғафуров А. Буюк

7. 8. Юсупова Д. Ўзбек мумтоз адабиёти тарихи (Алишер Навоий даври). – T.:Akademnashr, 2013 . – 272 б. 8. 9. Қаюмов А. Асарлар . 1 жилд . 1 китоб . –T.: Mumtoz so‘z, 2008. – 288 б . 9. 10. Ғаниева С. Навоий насри малоҳати . . – T . : Фан, 1993 10. 11. Ҳақул И. Навоийга қайтиш. 2-китоб. – T.: Фан, 2011. – 200 б 57 Doston timsollarining ramziylik hususiyatlari

2.2. Modul yuzasidan ishlanma va amaliy topshiriqlar 9 - mavzu “Farhod va Shirin”dostoni Ta’lim berish texnologiyasi Mashg’ulot vaqti – 2 soat Talabalar soni – 20-30 tagacha O ‘ quv mash - g ‘ ulotining shakli Amaliy mashg ‘ ulot Amaliy mashg ‘ ulot rejasi 1. “Farhod va Shirin” dostonining tarixiy va adabiy ildizlari. 2. Dostondagi asaosiy timsollar: a) Farhod – xoslar ishqining vakili – solik majzub; Xusrav – avom ishqining vakili; Shirin, Mehinbonu, Xoqon va pir-murshidlar 3. Dostondagi ramziylik. Ajdar, dev, temir paykar kabi timsollarning majoziy xususiyatlari. 4. Dostonda qo’llanilgan eng muhim badiiy san’atlar xususida. O‘quv mashg‘ulotining maqsadi: Dostonning kompozitsion qurilishi, sujet yo‘nalishi haqida ma’lumot berish. Komil inson muammosining ushbu dostondagi talqinini tushunt

xona. Monitoring va baholash Kuzatish, og’zaki nazorat, savol-javobli so’rov, o’quv topshiriq. Amaliy mashg’ulotning texnologik xaritasi Ish bosqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni Ta’lim beruvchi Ta’lim oluvchilar Tayyorgar lik bosqichi (5 daqiqa) Mavzuni aniqlaydi, ta’limiy maqsadni belgilaydi va kutilayotgin natijalarni shakllantiradi. Belgilangan ta’limiy maqsadlarga mos o’quv bilish topshiriqlarini ishlab chiqadi.. Jamoatlar ishi uchun yozma tarzda savollarni tayyorlaydi. Jamoalar ish natijalarini baholash mezonlarini ishlab chiqadi. 1.O’quv mashg‘ulotiga kirish bosqichi (10 daqiqa) 1.1. Mashg’ulot mavzusi, uning maqsadi va kutilayotgan natijalar bilan tanishtiradi, ularning ahamiyati, dolzarbligini asoslaydi. 1.2. Mavzu bo’yicha asosiy tushunchalarga ta’rif berishni taklif qiladi, shu

olmagan joylarini qayta o’qib chiqishni tavsiya etadi. 11 -o’quv topshiriq-o’quv topshiriq TARQATMA MATERIALLARTARQATMA MATERIALLAR Farhod obrazining tarixiy va badiiy ildizlari haqida so’zlang . Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin” dostoni o’tgan dostonlardan qaysi xususiyatlariga ko’ra farq qiladi? Doston muqaddima va xotima boblari haqida ma’lumot bering. Farhod obraziga Navoiyning qanday maqsad-muddaolari yuklatilgan? Dostonning bugungi kun uchun tarbiyaviy ahamiyati nimada? 60 Doston timsollarining ramziylik hususiyatlari

2-o’quv topshiriq2-o’quv topshiriq FSMUFSMU texnologiyas texnologiyas ii 1 - guruh SavolSavol Dostonda Navoiyning komil inson haqidagiDostonda Navoiyning komil inson haqidagi fikrlari qanday o’z ifodasini topganfikrlari qanday o’z ifodasini topgan ?? (( FF )) Fikringizni bayon eting Fikringizni bayon eting (( SS )) Fikringiz Fikringiz bayoniga sabab bayoniga sabab ko’rsatingko’rsating (( MM ) ) Ko’rsatgan Ko’rsatgan sababingizni sababingizni isbotlovchi dalil keltiringisbotlovchi dalil keltiring (( UU )) Fikringizni Fikringizni umumlashtiringumumlashtiring 2 – guruh SavolSavol Axloqan pok, komil inson jamiyat uchunAxloqan pok, komil inson jamiyat uchun qanday naf’ keltiradiqanday naf’ keltiradi ?? (( FF )) Fikringizni bayon eting Fikringizni bayon eting (( SS )) Fikringiz Fikringiz bayonig

Alisher Navoiyning “Layli va MAjnun” va “Farhod va Shirin” doston larining mushtarak va farqli jihatlarini asoslab bering. Vizual materiallar 62Farhod – xoslar ishqi vakili – solik majzub Xusrav – avom ishqi vakili иш қ и эгас иShirin – haq mazhari Suqrot, Suxaylo, Xizr – piri murshidlar Ajdar, dev, temir paykorlar – nafs, boylik, dunyoviy havaslar timsoliDoston timsollarining ramziylik hususiyatlari

4-o’quv topshiriq4-o’quv topshiriq 5- o‘quv topshirig‘i SWOT tahlildan foydalangan holda Farhod va Xusrav obrazlariga tavsif bering. Farhod obraziga tavsif S (Kuchli tomoni) W (Zaif tomoni) O ( Imkoniyat) T (Xavf-xatar) Xusrav obraziga tavsif S (Kuchli tomoni) W (Zaif tomoni) O ( Imkoniyat) T (Xavf-xatar) Talabalarni baholash mezonlari Mezonlar Maks. ball 1 2 3 4 5 63Nazorat savollari Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin” dostoni boshqa shu turkumdagi asarlardan qaysi jihatlariga ko’ra farq qiladi? Asarning xalq tomonidan sevib o’qilishiga sabab nimada deb o’ylaysiz? Asardagi to’rt qasr ta’rifida shoir ishlatgan bo’yoqlar qanday jozibaga ega, misralardan parcha o’qib tahlil qiling. Doston bugungi kun uchun qanday tarbiyaviy ahamiyatga ega?

Axborotning to’liqligi 1,0 Axborotning grafik shaklda ifoda etilishi 0,6 Guruhning faolligi 0,4 Ballarning jami 2 64Uyga vazifa : “ Layli va Majnun ” dostonini o ‘ qib kelish

2.4. Modul yuzasidan amaliy topshiriqlar. 1-amaliy topshiriq. “Navoiyning epik merosi” mavzusi yuzasidan quyidagi jadvaldagi tushunchalar mazmunini izohlang. Tushunchalar Mazmuni Epik tur Janr Adabiy an’ana “Xamsa” Masnaviy Lirika Vazn Obraz Kompozitsiya Sujet 2-amaliy topshiriq. O‘qituvchi kichik guruhlarning yozgan fikrlarini jamoa o‘rtasida himoya qilishlarini so‘ raydi. 65

Savol Alisher Navoiyning epik merosi merosi yuzasidan fikrlaringizni bayon qiling. F – fikringizni bayon eting; S – fikringiz bayoniga sabab ko‘rsating; M – ko‘rsatgan sababingizni asoslovchi misol keltiring; U – fikringizni umumlashtiring. 3-amaliy toipshiriq. “Venn diagrammasi” dan foydalanib Navoiy va Jomiy “Xamsa” larining mushtarak va farqli jihatlarini asoslab bering. 2.3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar Modul yuzasidan test topshiriqlariNavoiy “Xamsa”si Jomiy “Xamsa”si 66

№ M urakkabliпшTopshiriqlar To‘g‘ri javob Muqobil javob Muqobil javob Muqobil javob 1 2 To‘liq “Xamsa” yozgan ijodkorlarni aniqlang. * Jamoliy, Ashraf Marog‘iy Kotibi Turshiziy, Osafiy Shayxim Suhayliy, Ali Oxiy Abdurah mon Jomiy, Sayyid Qosimiy 2 2 Xamsanavislik an’anasini kim boshlab bergan? * Xusrav Dehlaviy Nizomiy Ganjaviy Alisher Navoiy Abdura hmon Jomiy 3 4 Nizomiyning “Maxzan ul- asror”dostoni kimga bag‘ishlangan? Bahromshoh To‘rg‘ul II Alouddin Ko‘rpa Arslon Daqiqiy 4 3 Alisher Navoiyning “Xamsa” asarining umumiy hajmi qancha? * 51ming 230 misra 45 ming 460 misra 36 ming 236 misra 63mimg misra 5 3 Qaysi qatorda Navoiy “Xamsa”si tarkibiga kiruvchi dostonlar to‘liq berilgan? *“Hayrat ul- abror”, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Sab’ayi sayyor”, “Maxzan ul-asror”, “Farhod va S

“Saddi Iskandariy” “Saddi Iskandariy” “Oinayi Iskandariy” Majnun ”, “Hasht behisht” , “Iskand arnoma ” 6 1 Alisher Navoiy “Lison ut-tayr” dostonining asl manbasi qaysi ijodkor asari bilan bog‘liq? * Abu Ali ibn Sino “Tayr” qissasi Attor “Mantiq ut- tayr” xalq og‘zaki ijodiga oid “Ichind agi ichinda dir” 7 2 Farhodning tariqat yo‘lidagi birinchi piri? * Suhaylo Suqrot Shopur Hizr 8 3 Quyidagi bayt “Xamsa”ning qaysi dostonida uchraydi. Biri – o‘zlukni qilmoq bo‘ldi foniy,Yana biri – dog‘i topmoq oni. *“Farhod va Shirin” “Hayrat ul- abror” “Layli va Majnun” “Saddi Iskanda riy” 9 2 Inson ruhiyatini ranglar uyg‘unligida tasvirlash “Xamsa”ning qaysi dostonida * “Sab’ayi Sayyor” “Farhod va Shirin” “Saddi Iskandariy” “Layli va Majnun ” 68

yaqqol seziladi? 1 0 3 Navoiy dostonlaridagi xos ishq vakillarini sanang * Farhod , Majnun , Shayx San ’ on Farhod , Ibn Salom , Iskandar Majnun , Layli , Xusrav Shayx San ’ on , Xusrav, Shirin 1 1 3 Navoiy ish q ning q aysi turini tong nuriga o‘ xshatadi (“Far h od va Shirin” dostonida Su q rot tilidan)? *majoziy ish q ni xoslar ish q i h a q i q iy ish q ni s iddi q la r ish q ini 1 2 3 Navoiyning tasavvuf tarixiga oid asarini belgilang * «Nasoyim- ul muhabbat» «Ma h bub- ul qulub» «Tarixi mulku ajam» «Munsh oot» 1 3 3 «Farhod va Shirin» dostonidagi Suhaylo, Xizr va Suqrot Farhod uchun kim? * pir-murshid ustoz hamdard maslakd osh 1 4 2 Ushbu qahramonlarning qaysi biri majzub solik? * Majnun Bahrom Farhod Ibn Salom 1 5 2 «Hayrat ul-abror» dostoni hikoyalarida k е ltirilgan hukmdorlar tims

ko‘rsatilgan? 1 6 3 « Hayrat ul - abror » dostonida noz va niyoz masalasi qaysi hikoyada k е ltirilgan ? * Ibrohim Adham va Robiya haqidagi hikoyada Ayyub haqidagi hikoyada Shoh G‘oziy hikoyasida Shayx Iroqiy haqidag i hikoyad a 1 7 2 Imom Faxr Roziy va Xorazmshoh haqidagi hikoya “ Hayrat ul - abror ” dostonining qaysi maqolatiga ilova qilingan ? * ilm haqidagi maqolatga qanoat haqidagi maqolatga vafo haqidagi maqolatga ishq haqidag i maqolat ga 1 8 2 Buzurg Ummid obrazi qaysi asarda uchraydi? * «Farhod va Shirin» «Saddi Iskandariy» «Lison ut- tayr» «Saddi Iskanda riy» 1 9 3 «Zayd Zargar» hikoyasi qaysi dostonda k е ltirilgan? * «Sab’ayi sayyor» «Saddi Iskandariy» «Hayrat ul- abror» «Lison ut-tayr» 2 0 2 «Farhod va Shirin» dostonida k е ltirilgan samandar yog‘i nimaning timsoli? * ishqning

qiyoslaydi ? 2 2 4 « Muhokamat ul - lug ‘ atayn » asarida shoir « Saddi Iskandariy » dostonini kimning asariga javoban yozganini ta ' kidlaydi ? * Jomiyning «Xiradnoma yi Iskandar»iga Nizomiynin g «Iskandarn omasi»ga Ashrafning «Zafarnom a»siga Xusrav D е hlavi yning «Oyina yi Iskanda r»iga 2 3 1 Farhodning tariqat yo‘lidagi birinchi piri kim? * Suhaylo Moniy Suqrot Xizr 2 4 3 Farhod va Shirin” dostonida Farhod uchragan sher nimaning timsoli? * g‘azab saltanat nafs ro‘yo, yolg‘on 2 5 3 “Farhod va Shirin” dostonida Farhod uchragan temir paykar nimaning timsoli? * ro‘yo, yolg‘on g‘azab saltanat nafs 2 6 3 Farhodning tariqatdagi pirlari kimlar? * Suhaylo, Xizr, Suqrot Mulkoro, Suqrot, Sheruya Boniy, Moniy, Qoran Shirin, Suqrot, Arastu 2 7 2 Alisher Navoiy qaysi obrazlar munozarasi asosida

ko ‘ rsatib beradi ? 2 8 3 Quyidagi obrazlardan qaysi biri solik majzub? * Farhod Majnun Layli Bahrom 2 9 1 Xo‘ ja Ahror Vali madhi Navoiyning qaysi dostonida keltiriladi? * Hayrat ul- abror Lison ut- tayr Saddi Iskandariy Farhod va Shirin 3 0 3 «Muhokamat ul- lug‘atayn» asarida ta'kidlanishicha, shoir «Sab'ai sayyor» dostonini kimdan ta'sirlanib yozgan? * Ashrafning «Haft paykar» Nizomiynin g «Haft paykar» D е hlaviyni ng «Hasht b е hisht» Jomiyni ng «Haft avrang» Mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar . Mustaqil ta’limni bajarish uchun talabaga axborot manbasi sifatida darslik va o‘quv qo‘llanmalar, badiiy adabiyotlar, metodik qo‘llanma va ko‘rsatmalar, ma’lumotlar to‘plami va banki, ilmiy va ommaviy davriy nashrlar, internet tarmog‘idagi tegishli ma’lumotlar, berilgan mavzu

1. “Navoiyning epik merosi” modulini mustaqil o‘zlashtirish uchun qo‘shimcha o‘quv adabiyotlari: 1.Mallayev N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – T.: O‘qituvchi, 1976. – 660 b. 2.Alisher Navoiy: qomusiy lug‘at. I-II jildlar / Mas’ul muharrir Sh. Sirojiddinov. – T.: Sharq, 2013. 3. Valixo‘jayev B. “Xamsa” yozish an’anasiga Alisher Navoiyning munosabati // O‘zbek tili va adabiyoti. 1990. – 1 son. 4. Hayitmetov A. Temuriylar davri adabiyoti. – T.: Fan, 1996. 2. S eminar mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish . Bunda, dastlab, Navoiyning epik merosi, xususan, “Xamsa” va “Lison ut-tayr” dostonlarning orginal matnlari bilan to‘liq tanishish lozim. So‘ng ushbu asarlar haqida olib borilgan tadqiqot ishlari bilan tanishish va mavjud materiallarni qiyosiy o‘rganish lozim. Muhim o‘rinlarni, albatta, qayd etish

XULOSA Keyingi yillarda o‘qitishning yangi pedagogik texnologiyalari pedagog mutaxassislar orasida eng ko‘p tarqalgan fikrlardan biriga aylanib bormoqda. Bunga sabab o‘qitishning avtoritar usuli deb baholanadigan an’anaviy usulda o‘qituvchi faol bo‘lib, o‘quvchi esa tinglovchi, faqatgina obyekt vazifasini bajaradi, xolos. Boshqacha qilib aytganda, avtoritar o‘qitish texnologiyasida talabaning tashabbusi va mustaqilligi deyarli yo‘qoladi, o‘qitish majburiy yo‘sinda amalga oshiriladi. Bundan farqli o‘laroq, shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalarda o‘quvchi ta’limning milliy modeli mohiyatiga ko‘ra pedagogik jarayon markaziga qo‘yiladi, uning rivojlanishiga va tabiiy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga qulay shart- sharoitlar yaratib beriladi. Ta’limning milliy modelini – shaxs, davlat va jam

4. O‘quv jarayonini samarali boshqarish va tashkil etish asosiga qurilgan texnologiya (S.N.Lisenkova texnologiyasi, N.P.Guzikning o‘qitish tizimini rejalashtirish texnologiyasi); 5. O‘qitshni individuallashtirsh texnologiyasi (Inge Unt, A.S.Graniskaya, V.D.Shadrikov texnologiyasi); O‘rnatilayotgan yangicha munosabatlarning asosiy mazmuni, hozirgi kunda natija bermaydigan va noinsoniy hisoblangan zo‘ravonlik pedagogikasidan voz kechishdir, chunki tarbiya jarayonida zo‘ravonlik aslo mumkin emas, jazolash insonni kamsitadi, ezadi, uning rivojlanishini susaytiradi. Oliy ta’limda an’anaviy o‘qitish texnologiyasi o‘zining qator xususiyatlariga ko‘ra zamonaviy ta’lim ehtiyojlariga tobora zid bo‘lib bormoqda. Chunki, mazkur o‘qitish texnologiyasida pedagogikaning talabaga munosabati avtoritar xara

Isloh qilinayotgan ta’lim muassasalarida o‘quvchi yoshlarni erkin, majburlashsiz o‘qitish, ularning shaxsiga indivudual yondashishning mazmun- mohiyatini namoyon qilish juda muhimdir. Shaxsga yangicha qarash quyidagilardan iborat bo‘ladi: – pedagogik jarayonda shaxs obyekt emas, subyekt hisoblanadi; – har bir talaba qobiliyat egasi, ko‘pchiligi esa iste’dod egasidir; – yuqori etik qadriyatlar (saxiylik, muhabbat, mehnatsevarlik, vijdoniylik va h.k.) shaxsning ustuvor hislatlari hisoblanadi. Munosabatlarda demokratlashtirish quyidagilarni o‘z ichiga oladi: – talaba va pedagog huquqlarini tenglashtirish; – talabaning erkin tanlab olish huquqi; – talabaning xatoga yo‘l qo‘yish huquqi; – talabaning o‘z nuqtayi nazariga ega bo‘lish huquqi; – talabalar va pedagog munosabati zayli: boshqarish ema

– bevosita majburlashga yo‘l qo‘ymaslik, qoloqlikka va boshqa kamchiliklariga urg‘u bermaslik, talabaning nafsoniyatiga tegmaslik; – pedagogik jarayonda, talabalarni o‘z qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarishga imkoniyat berish va ko‘maklashish. Adabiyot darslarida o‘rganish ko‘zda tutilgan epik asarlar hajman yirikligi, ularni lirik asarlar singari bir zarb bilan o‘qib bo‘lmasligi sababli bir o‘quv soati ichida matn bilan tanishish va tahlil qilish imkonsizdir. Ayni shu jihat epik asarlarni tahlil qilishning o‘ziga xosligini keltirib chiqargan ilk omildir. Epik asarlarda muallifning kechinmasi, tuyg‘usi lirikadagi kabi ochiq-oshkor tasvirga tortilmaydi. Bu tur asarlarda ko‘pincha hissiyot voqealar qa'riga berkitilgan bo‘ladi. Qahramonlar tabiatini hayotiy voqealar asnosida ko‘rsatish xusu

iste'molchi emas, balki ijodiy fikrlovchi, mustaqil qarash hamda xulosalarga ega shaxs sifatida tarbiyalashga yo‘naltirilgan. Bugungi adabiy ta'limda uni tashkil etuvchi maqsad, vazifalar, kutilayotgan natijalar, o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatlari, o‘qitish tamoyillari, ta'lim mazmuni, metodi, shakli, vositalari, nazorat va baholash mexanizmi kabi unsurlar garmoniyasi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Adabiy ta'lim tarkibiy tuzilmasidan birortasi yaxshi ishlamasa, butun tizim ishlamaydi, bu esa ta'lim jarayoni oldiga qo‘yilgan maqsadga erishmaslik xavfini yuzaga keltiradi. Adabiyot darslari tarkibiy qismining barcha unsurlari ishini bir maromda tashkil etishda zamonaviy texnologiyalarning o‘rni kattadir. Ularning zarur shartlaridan biri ta'lim jarayonida o‘qituvch

O‘qitish shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalar asosida tashkil etilganda “o‘qituvchi – ta'lim jarayoni – o‘quvchi” munosabati yuzaga kelib, o‘qituvchi bilan o‘quvchi bir chiziqda, teng sub'ektlar sifatida faoliyat olib boradi. Agar o‘qituvchi pedagogik mahoratga, yuqori darajadagi kasbiy sifatlarga hamda yetarli muloqot qobiliyatiga ega bo‘lmasa, ta'lim jarayonida qo‘llanadigan vositalar qanchalik zamonaviy va xilma-xil bo‘lmasin, kutilgan samarani berolmaydi. Ta'lim-tarbiya jarayonida birgalikda o‘qish metodlaridan foydalanish har bir o‘quvchini doimiy qizg‘in aqliy mehnatga, ijodiy va mustaqil fikr yuritishga o‘rgatish, ularda shaxs sifatida mustaqillikni tarbiyalash, insoniy qadr-qimmat tuyg‘usini vujudga keltirish, o‘z kuch va qobiliyatiga ishonchi tuyg‘ularini shakllan

4. Adabiy ta'lim bo‘yicha shaxsiy-insonparvarlik texnologiyasi ta'limning kichik guruhlarda tashkil etilishini ko‘zda tutadi va guruhdagi har bir o‘quvchining bir- birlari hamda o‘qituvchi bilan faol, qizg‘in, ta'sirchan muloqotlariga asoslanadi. Bunday muloqot badiiy asarni o‘zlashtirish, o‘rgatish orqali o‘rganish bilan birga o‘quvchilarning ichki kechinmalarini namoyon qilishning muhim shartidir. Zero, adabiy ta'lim so‘z orqali o‘rganish, so‘z orqali o‘qitish va so‘z orqali anglash, his qilish bo‘lgani uchun faol o‘quv muhitida so‘z orqali o‘zaro kuchli ta'sir ko‘rsatishi tabiiydir. 5. Shaxsiy-insonparvarlik texnologiyasi o‘quvchilarni faqat o‘qishga emas, balki o‘qib o‘rganish, o‘rgatib o‘rganish va o‘rganib o‘rgatishga hamda shu ma'lumotlarni amalda hayotga t

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Абдуғафуров А. Буюк бешлик сабоқлари(мақолалар тўплами). – T . : Ғафур Ғулом номидаги бадиий адабиёт нашриёти, 1995 . –184 б . 2. Аҳмедов С. Адабиёт дарсларида эпик жанрларни ўрганиш. –Т.: Ўқитувчи, 1986. – 92 б. 3. Долимов С., Убайдуллаев Ҳ., Аҳмедов Қ.. Адабиёт ўқитиш методикаси. –Т.: Ўқитувчи, 1967. 297–315-б. 4. Зуннунов А. Адабиёт ўқитиш методикаси. –Т.: “Ўқитувчи”, 1992. 248– 249-б. 5. Йўлдошев Қ. Адабиёт ўқитишнинг илмий-назарий асослари. – Т.: Ўқитувчи, 1996. 126-127- б. 6. Йўлдошев Қ. Янгича педагогик тафаккур ва умумтаълим мактабларида адабиёт ўқитишнинг илмий-методик асослари. Пед. фан. док… дисс. – Т.: 1997. – 306 б 7. Йўлдошев Ж.Ғ., Усмонов С. Илғор педагогик технологиялар. – Т.: Ўқитувчи, 2004. – 101 б. 8. Каримов И.А. Юксак маънавият –

14. Педагогика н азарияси ва тарихи. 1- қ исм. Педагогика назарияси / Дарслик. М.Х.Тохтаходжаева ва бошқ. – Т.: “ Moliya - iqtisod ”, 2007. – 196 б. 15. Педагогика фанидан изоҳли луғат / Ж.Ҳасанбоев ва бошқ. Проф. М.Х.Тохтаходжаеванинг умумий таҳрири остида. – Т.: Fan va texnologiya, 2009. – 671 б. 16. Раҳимова Г .Алишер Навоий ҳаёти ва ижодини саккиз йиллик ўзбек мактабларида ўрганиш. Пед. фан. ном... дисс. -Т.: 1966. -243 б. 17. Тўхлиев Б. Адабиёт ўқитиш методикаси. –Т.: Янги аср авлоди, 2006. 74–б. 18. Саидаҳмедов Н. Янги педагогик технологиялар. – T.: Молия , 200 3 . – 17 2 б 19. Сарибаева М.У., Закбаров У. Умумтаълим мактабларининг 9-синфида “Ҳайрат ул-аброр” достонини ўрганиш. // Тил ва адабиёт таълими. 2005. 5-сон, 9−14- б. 20. Сарибаева М.У. Умумтаълим мактабларида замонавий таъл

24. Сарибаева М.У, Тўхтамишева Ш. Алишер Навоий эпик асарларини интерфаол усуллар билан ўрганишда ўқитувчи-ўқувчи муносабатининг характери (2010 йил, 6-7 май). - Гулистон: 2010. 256−257-б. 25. Толипов Ў.Қ., Усмонбоева М. Педагогик технология: назария ва амалиёт. – Т.: Фан, 2005. – 205 б. 26. Ходиев Б., Голиш Л. Мустақил ўқув фаолиятини ташкил этиш усул ва воситалари. – Т.: ТДИУ, 2010. – Т.: ТДИУ, 2010. – 87 с. 27. Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни// “Баркамол авлод − Ўзбекистон тарақиётининг пойдевори” китобида. – Т.: Шарқ, 1997. − Б. 20-29. 28. Ўзбекистон Республикасининг “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”// “Баркамол авлод − Ўзбекистон тарақиётининг пойдевори” китобида. – Т.: Шарқ, 1997. − Б.31 - 61. 29. Қодиров В. Мумтоз адабиёт: ўқитиш муаммолари ва ечимлар. –Т.:

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar