Nishon tumani Ch.Begimqulov jamoa xo`jaligiga qarashli maydonlardagi ihotazorlarning ahamiyati va bugungi ahvoli - Биология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	3.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Биология

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Nishon tumani Ch.Begimqulov jamoa xo`jaligiga qarashli maydonlardagi ihotazorlarning ahamiyati va bugungi ahvoli

Купить

Nishon tumani Ch.Begimqulov jamoa xo`jaligiga
qarashli maydonlardagi ihotazorlarning ahamiyati va
bugungi ahvoli

REJA
1-BOB. TABIAT BILAN JAMIYAT О`RTASIDAGI MUNOSABAT
LARNING KESKINLASHUVI VA UNING EKOLOGIK HAMDA
IJTIMOIY IQTISODIY OQIBATLARI
2-BOB IHOTAZORLARNING QISQARIB BORAYOTGANLIGI
HAQIDAGI MUTAXASSISLARNING FIKIRLARI
3-BOB. OLIB BORILGAN TADQIKOD OBYEKTLARI VA ULARNI
О`RGANISH USULLARI
4 -BOB. NISHON TUMANI CH.BEGIMQULOV JAMOA XО`JALIGI-
GA QARASHLI MAYDONLARDAGI IHOTAZORLARNING
AHAMI-YATI VA BUGUNGI AHVOLI
4 -BOB. О`RGANILAYOTGAN О`SIMLIKLARNI SUV REJIMINI
О`RGANISH.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО`YXATI
2

К И Р И Ш
Mavzuning dolzarbligi. Keyingi paytlarda chо`llanish-sahrolanish va
qurg`oqchilik atamalari tez-tez tilga olinayotir. Dunyo axborot tarmog`i va
matbuot nashrlari ekologik muammolarga keng о`rin berayotgan bir paytda
chо`llanish va qurg`oqchilik jahon hamjamiyatining alohida e`tiborida
turgani ham bu muammoning о`tkir va dolzarb bо`lib qolayotganidan
dalolatdir. Ma`lumotlarda qayd etilishicha, qurg`oqchilik hozirgacha 900
million gektardan ortiqroq yerni о`z domiga tortgan. Dunyo xaritasidagi
"sariq dog`lar" kо`payib borayapti. Yer yuzida 250 million kishi chо`llanish
jarayoni ta`siriga tushib qolgan.
Aslida jahon hamjamiyati bu holat dunyoning barcha mintaqalaridagi
kо`pgina mamlakatlar uchun yirik iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik muammo
tug`dirayotganini ancha oldinroq tan olgan. Shu sababli 1977 yilda BMT
chо`llanishga qarshi kurash bо`yicha harakatlar rejasini qabul qildi. Afsuski
bu va boshqa say-harakatlarga qaramay BMTning Atrof-muhit Dasturi
(YUNEP) 1991 yilda qurg`oqchil, yarim qurg`oqchil va quruq subgumid
hududlardagi yerlarning yemirilish muammosi bir muncha natijalarni hisobga
olmaganda keskinlashgan, degan xulosaga keldi. Shundan sо`ng 1994 yil 17
iyunda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qurg`oqchilik va chо`llanishga
qarshi kurash bо`yicha Konvensiyasi qabul qilindi. Davlatimiz Osiyo
mamlakatlari orasida birinchi bо`lib uni imzoladi va ratifikasiya qildi. 1999
yilda Konvensiya majburiyatlarini samarali amalga oshirish maqsadida
chо`llanishga qarshi kurash Milliy harakatlar dasturi ishlab chiqildi va qabul
qilindi шунингдек 17 iyun - Jahonda sahrolanish va qurg`oqchilikka qarshi
kurash kuni deb e`lon qilindi.
3

Ayni paytda mamlakatimizda, xususan viloyatimizda chо`llanish va
qurg`oqchilikka qarshi bir qator tadbirlar amalga oshirib kelinmoqda. Avvalo
ana shunday ekologik holatga sabab b о `luvchi omillarni bartaraf etish
choralari k о `rilmoqda. Ma`lumki atrof-muhitning haddan ortiq ifloslanishi,
ya`ni havo, yer va suvga tashlanayotgan chiqindilar ekologik musaffolikka
ta`sir о `tkazmay qolmaydi. Natijada tuproq eroziyasi, sh о `rlanish darajasi
ortib, hosildorlik kamayib bormoqda. Qishloq x о `jaligi ekin maydonlari
meliorativ holatining yomonlashuvi tabiatda muvozanat buzilishi bilan birga
katta iqtisodiy zararni keltirib chiqarishi hech kimga sir emas. Ihota
о `rmonlarini tashkil etish, suvdan oqilona foydalanish, meliorasiya
tadbirlarini amalga oshirish ch о `llanishga qarshi kurashda asosiy choralardan
hisoblanadi. О `rmonlar tuproqni shamol va eroziyadan, noqulay tabiiy
hodisalardan asrash bilan birga biz uchun kerakli b о `lgan kislorodning 60
foizini ishlab chiqaradi. Shundan k о `rinib turibdiki, yog`och yoki о `tin
t о `plash maqsadi global muammolar oldida mayda manfaatlar b о `lib,
aksincha о `rmonzorlarni kengaytirish dolzarbligini tushunib yetishimiz
kerak.
Ayniqsa, kanal va zovurlar qazish, ularni vaqtida tozalash
dehqonchilikda yerni davolash deganidir. Bu borada Prezidentimizning 2007
yil 29 dekabrdagi "Yerlarning meliorativ holatini yaxshilash tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari t о `g`risida"gi Farmoni sohada tub
о `zgarishlar yasashga olib kelayotganini aytmoq joiz. Birinchi navbatda
ushbu Farmon sug`oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilab,
qishloq x о `jaligi ishlab chiqarishini barqaror rivojlantirish, yerlarning
unumdorligini oshirish, hosildorlikni k о `tarish barobarida yerlarning
degradasiyaga uchrashi, yaroqsiz holga kelib qolishining oldini olishi bilan
katta ahamiyat kasb etayotir. Shuningdek, mavjud ochiq zovurlarni tizimli
4

ta`mirlash-tiklash, yopiq-yotiq drenajlarni yuvish, tik meliorativ va kuzatuv
quduqlarini ta`mirlash hamda zovur-drenaj tarmoqlari bilan ta`minlanmagan
yerlarga yangi zovurlar qurish ishlari olib borilayotgani masalaga b о `lgan
yondashuv tubdan о `zgarganligini k о `rsatadi.
Birgina о `tgan yilning о `zida 19,3 kilometr uzunlikdagi zovurlarni
qurish va qayta qurish, 619,2 kilometr uzunlikdagi 369 ta zovurni tizimli
ta`mirlash-tiklash ishlarining bajarilishi 7639 gektar maydonning meliorativ
holatini yaxshilash imkonini berdi va 35133 gektar sug`oriladigan yerning
sizot suvlarini olib chiqib ketish kafolatlandi, -deydi viloyat gidrogeologiya
meliorativ ekspedisiyasi boshlig`i о `rinbosari Komil Hamroyev. - Bu
tadbirlarni Qishloq taraqqiyoti va farovonligi yilida amalga oshirilayotgan
ishlar bilan muqoyasa qiladigan b о `lsak, faoliyatimiz k о `lami yanada
kengayganligi k о `zga tashlanadi. Shular evaziga mavjud ekinzorlarning sizot
suvlari sathi va sh о `rlanish darajasi ancha pasaydi. Meliorasiya
shoxobchalarining samarali ishlashi, sizot va oqova suvlarning kollektor-
drenaj tarmoqlari orqali chiqarib yuborilishi uchun olib borilayotgan ishlar
k о `lami chorakdan-chorakka ortib borayotganini ham ta`kidlash kerak. Yil
oxirigacha esa 7 ta loyiha asosida 114,3 kilometr uzunlikdagi zovurlarni
qurish va qayta qurish, shular hisobiga 2140 gektar maydonning meliorativ
holatini yaxshilash k о `zda tutilgan. 10830 gektar sug`oriladigan
maydonlardan sizot suvlari chiqib ketishi kafolatlanadi. 19 ta loyiha asosida
esa 620,1 kilometr uzunlikdagi zovurlarni tozalash, 251,6 kilometr
uzunlikdagi yopiq-yotiq drenajlarni yuvish, 80 ta kuzatuv, 100 ta tik
meliorativ qudug`ini ta`mirlash va 2010 yil uchun 1970,8 kilometr
uzunlikdagi zovurlarni tizimli ta`mirlash-tiklash loyiha-qidiruv ishlari amalga
oshiriladi. Bu tadbirlar natijasida 8310 gektar sug`oriladigan yerlarning
5

meliorativ holati yaxshilanadi. 39750 gektar maydondan sizot suvlarining
chiqib ketishi kafolatlanadi.
Shuningdek, 2008-2012 yillarga mо`ljallangan sug`oriladigan
yerlarning meliorativ holatini yaxshilash bо`yicha Davlat dasturida
meliorativ inshootlarni qurish, rekonstruksiya qilish va ta`mirlash bо`yicha
ham bir qator ishlar amalga oshirib kelinmoqda. Yer resurslaridan maqsadli,
oqilona foydalanish, muhofaza qilish yuzasidan olib borilayotgan ishlar
samaradorligi oshib borayotir. Bulardan kо`rinib turibdiki, yerlarning
yaroqlilik holati, sifatini oshirish uchun birgina viloyatimizda katta hajmda
ishlar olib borilayapti. Bu о`z о`rnida chо`llanishning oldini olishda katta
ahamiyat kasb etayotir.
Shuni nazarda tutgan holda biz ushbu bitiruv malakaviy ishimizni ihota
daraxtlarini bugungi ahvolini о`rganishn oldimizga maqsad qilib qо`ydik va
quyidagi vazifalarni bajardik
.
Bitiruv malakaviy ishning vazifasi .
.
-
Nishon tumani CH.Begimqulov jamoa xо`jaligiga qarashli maydonlardagi
ihota daraxtlarining bugungi holatini о`rganish
-Daraxtlarning zararkunandalarini о`rganish
-Suv rejimi kо`rsatkichlarini о`rganish
Olingan natijalar va ularning yangiligi.
Bizning kuzatishlarimizcha chо`l sharoitida ihotazorlashtirish uchun
ekilgan qayrag`ochlarning umr kо`rishi darajasi 40-50 yil ekanligi birinnchi
bor о`rganildi. Ularning umr kо`rish darajasi yashash sharoitiga bog`liqligi
aniqlandi. Shuning uchun bu ihotazorlardagi daraxtlar, birinchidan о`zining
umrini yashab bо`lgan bо`lsa, ikkinchidan qarovsiz holda qolib, qurib
qolmoqda. Biz CH.Begimqulov jamoa xо`jaligidagi barcha ihotazorlardagi
daraxtlarni sarhisob qilganimizda, 52% daraxt qurigan va ular kesib ketilgan
6

(ularning ildiz bо`g`zidan 20-30 sm li poyalari qolgan), 35% daraxtlarning
yon shoxlari qurigan, 17% daraxtlar nisbatan yaxshiroq saqlangan. Agar
ahvol shunday davom etsa, yana 10-15 yildan keyin bu qolgan daraxtlarning
yо`qolib ketishi ham ehtimoldan xoli emasligi о`rganildi.
Ishning amaliy ahamiyati. Ihotazorlarning kamayishi natijasida yer
yuziga sizot suvlari kо`tarilib, yerning yuzini shо`r bosa boshlaydi, garemsel
shamollari turib tuproq eroziyasi, ya`ni qum kо`chishi boshlanadi. Bu esa
yerning meliorativ holati buzilishiga olib keladi, natijada qishloq xо`jaligi
ekinlarining hosildorligi keskin kamayib ketadi. Ihota daraxtlari
sug`oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash bilan bir qatorda
barglari orqali suvni bug`latib mikroiqlimni yaxshilaydi, sizot suvlarini
yuqoriga kо`tarilgani qо`ymaydi, yozning issiq shamollari hamda kо`chma
qumlarning yо`lini tо`sadi, tuproqni eroziyadan, ya`ni yerning ustki hosildor
qismini suv va shamol ta`sirida yuvib yoki kо`chirib ketishdan saqlaydi.
Iqtisodiy samaradorligi. Ma`lumki, sug`oriladigan yerlarning melio
rativ holatini yaxshilash usullaridan biri bu ihotazorlar barpo etishdir. Ihota
daraxtlarining muhim xususiyatlaridan biri - ularning yer meliorasiyasiga
daxldorligidir. Ihotalash maqsadida ekilgan chuqur ildizli daraxtlar yer osti
suvlari sathini birmuncha pasaytirib, dehqonlarga yordam beradi.
Qо`llanilish sohasi. Ushbu bitiruv malakaviy ishdan kollej, maktab
о`quvchi va о`qituvchilari hamda shu sohaga qiquvchilar qо`llanma sifatida
foydalanishlari mumkin.
7

1-BOB. TABIAT BILAN JAMIYAT О`RTASIDAGI
MUNOSABATLAR NING KESKINLASHUVI VA UNING
EKOLOGIK HAMDA IJTIMOIY IQTISODIY OQIBATLARI
Tabiat bilan jamiyatning о`zaro munosabati murakkab jarayon bо`lib, u
zamon va makonda tez о`zgaruvchandir. Insoi tabiat boyliklaridan qancha
kо`p foydalansa, tabiat ham unga shuncha «tashvish» keltiradi. Binobarin,
tabiat boyliklaridan ehtiyojga yarasha foydalanish va ularning о`rnini
muntazam ravishda tо`ldirib, tabiatni doimo boyitib borish asosiy omil
bо`lmog`i hamda unga sо`zsiz amal qilinmog`i lozim. Shundagina о`zaro
munosabat ijobiy tusga ega bо`ladi, tabiat insondan о`z caxovati va mehrini
ayamaydi.
Insonning tosh acridan to shu vaqtga qadar tabiatga bо`lgan ta`siri acta
sekin ortib borgan. Eng qadimgi odamlar — arxantroplarning suyak
qoldiqlari va tosh qurollari ekvatyurial va tropik miitaqalarda topilgan.
Afrikada (Efiopiya) bundan 3 mln. yil avval yasalgan tosh qurollar
topilganki, bu hol о`sha vaqtlarda issiq va nam iqlimiy sharoitda Qadimgi
odamlar yashash uchun tabiat bilan dastlabki munosabatda bо`lganliklarini
bildiradi, Eng sodda va oddiy tosh qurollardan foydalanila boshlanishi
ularning tabiat inom ehsoni mevachevani terib iste`mol qilishdan, yeyish
mumkin bо`lgan barcha narsalardan ovqat sifatida foydalanishga о`tishga
imkon bergan, Bu hol eng avvalo ovchilikning yuzaga kelishiga olib keldi.
Ovchilik qadimgi odamlarni tropik о`rmonlarda ekologik jihatdan tabiatga
qaramligini kamaytirdi.
Bundan taxminan million yil muqaddam arxantroplar tropikekvatorial
mintaqadan chiqib, mо`tadil mintaqaga о`tdilar,
Binobarin, qadimgi odamlar Yer yuzida katta hududlarga "tarqalib hayot
kechira boshladilar. Bundan 300—400 ming yil avval qadimgi odamlar
8

olovdan muntazam foydalanadigan bо`ldilar. Olovning ixtiro qilinishi va
undan foydalanish odamning turli joylarda joylashib, hayot kechirishida
yangi bosqichni boshlab berdi. Olov insonning ovqat turlari xilma xilligini
kо`paytiribgina qolmay, balki uni tayyorlashta ham imkoniyat yaratdi. Olov
yordamida ov qurollari yasash ancha takomillashdi. Bu hol muste davrida
ayniqsa keng rivojlandi. Bu vaqtlarda qadimgi odamlarning tabiat bilan
bо`lgan munosabatlarida unchalik zararli oqibatlar yuzaga kelmagan, balki
turli ov hayvonlarining miqdor jihatidan kamayishi yuz bergan.
Bundan 12—15 ming yil burun (mezolit) О`zbekiston hududida ijtimoiy
jamoa tuzumida yangi davr boshlandi. Mehnat qurollarining
takomillashishida katta yutuqlar yuz berdi: nayzalarni uzoqqa otuvchi
moslama ishlab chiqildi, kamon va yoy amalda qо`llanila boshlandi, bu
voqea insoniyat tarixida katta yutuqlardan biri edi. o,v qurollarining
takomillashishi natijasida tez yuguradigan va uchuvchi qushlarni ov qilishga
ham imkon yaratildi. Sopol idishlar ishlab chiqish ham shu davrga tо`g`ri
keladi. Neolit (yanpi tosh asri) da loydan ishlangan idishlarni olovda
kuydirishga о`tildi. Bu qadimgi odam hayotida yangilik edi. Xuddi shu
davrdan boshlab sodda dehqonchilik va chorvachilik bilan shug`ullanila
boshlangan.
Shuningdek, eramizdan avvalgi III minginchi yillarda rudadan mis eritib
olinib, umdan turli mehnat qurollari Yasash boshlandi. Dehqonchilikda donli
ekinlar ekishga kirishildi, liman usulida (yerlarli pol qilib bostirib) sug`orish
(Nurota tizmasining shimoliy yon bag`ri etaklarida) boshlandi, uy
hayvonlarini boqish va «kо`paytirish bilan (Janubiy Orolbо`yi)
shug`ullaniladigan bо`ldi. Bronza metalini quyib, turli xо`jalik qurollari
ishlab chiqarilishi natijasida (bu davr bronza davri deb yuritiladi)
dehqonchilik va hunarmayadchilikda katta yutuqlarga erishila boshlandi.
9

Metall omochniing qо`llanila boshlanishi dehqonchilikning tez rivojlanishiga
ta`sir kо`rsatdi. Eramizdan avvalgi II minginchi yillarda Amudaryo, Sirdaryo,
Zarafshyun, Qashqadaryo etaklarida taqirlar liman usulida sug`orila
boshlandi (Zamonbobo kо`li atrofida, Quyi Zarafshon, Suyargan о`zani,
Jonbos qal`a, Quyi Amudaryo va b.). Unchalik uzun bо`lmagan oddiy ariqlar
ishga tushirildi.
Eramizdan avvalgi I minginchi yillarda tog`li hududlarda temur rudasi
eritilib, undan ilk bor temir olina boshlangan. Mis, bryunza, temir va boshqa
metallarni quyish avvallari «pista kо`mir» asosida amalga oshirilgan,
keyinchalik qо`ng`ir kо`mirdan foydalanishga о`tilgan.
Mezolit, neolit, bronza va eramizdan avvalgi II—I minginchi yillarda
О`zbekiston hududida tabiat bilan ibtidoiy jamoa о`rtasidagi munosabatlar
joylarda umuman kuchsiz va о`rtacha о`zgarishlarga sabab bо`lgan. Albatta,
tabiatdagi bu о`zgarishlar tо`la tiklanish kobiliyatiga ega edi. Tabiatga, ayrim
juda kichik maydonlar (metallar huyilgan joylar) ni hisobga olmasa, unchalik
kuchli ta`sir kо`rsatilmagan. О`zgarishlar, kо`proq о`simlik, hayvonot
dunyosi, ba`zi joylarda tuproq bilan byug`liq bо`lib, vaqt о`tishi bilan
ularning avvalgi tabiiy holati tо`liq tiklanib turgan. Umuman olganda, tabiat
bilan jamiyat о`rtasida keskin ziddiyatli vaziyatlar sodir bо`lmagan. tabiatda
faqat ayrim hududlarda hayvonot dunyosining miqdor jihatidan kamayishi
rо`y bergan, ammo bironta ham hayvon turi qadimgi odam tomonidan qirib
yuborilmagan. Ayrim turlarning yо`qolishiga esa tabiiy sharoitning keskin
о`zgarishi (tog`larda muzlik maydonining bir necha barobar ortib ketishi va
iqlimning sovib ketishi) sabab bо`lgan.
Eramizdan avvalgi VI—IV asrlarda Quyi Amudaryo, Quyi Sirdaryo,
Zarafshon daryosining etaklarida, Farg`ona vodiysining yoyilmalarida katta
maydonlarda sug`oriladigan dehqonchilik bilan shug`ullanilgan. Eramizdan
10

avvalgi minginchi yillarning о`rtalarida Turkiston о`lkasi hududi
inirigasiyasi tarixida yangi bosqich boshlandi: katta ariqlar (janallar) qazilib,
ularning bosh qurilma inshootlari yaratildi, daryo deltalarida katta
maydonlarda muntazam sug`orishga о`gildi. Kо`pgina hozirgi yirik sug`orish
kanallari о`sha vaqtlarda, ya`ni kushoniylar davrida (eramizning I—IV
asrlarida) qurilgan yoki (qaytadan tiklangan. Masalan, Toshkent vohasidagi
Bо`z suv, Salor, Samarqand vohasida Eski Angor, Tuyatortar, Buxoro
vohasida Shohrud, Romitonrud, Xorazm vohasida Qirqqiz, Chermenyob va I
asrda Zarafshon va Qashqadaryoning quyi qismlaridagi sug`oriladigan
yerlarning jami maydoni taxminan 600 ming ga atrofida bо`lgan. Amudaryo
va Sirdaryoning quyi oqimlarida jami bо`lib, 3,5—3,8 mln. ga yer
sug`orilgan. Lekin aslida yerdan foydalanish joeffysiyenti yiliga 10—15%
dan oshmagan. Chunki о`sha vaqtlarda odamlar hali yerning shо`rlanishi,
qum bosishi, botqoqlanish kabi hodisalar bilan kurasha olmaganlar. Yer
shо`rlana boshlagandan sо`ng uni tashlab, yangi yerni о`zlashtirganlar, u ham
yo shо`r, yo qum boyishi, yo botqoqlanishi natijasida tashlanib, yangi
yerlarga о`tilgan. Shu tariqa katta maydonlarni sug`orishga erishilgan.
Urug`qabila tuzumining inqirozga yuz tutishi va feodal jamiyatning
boshlanishida, ayniqsa, VII asrdan e`tiboran Turkiston hududida irrigasiya va
sug`orma dexkonchilik tez sur`atlarda taraqqiy «ila boshlagan va IX XIII—
asrlarda ayniqsa keng maydonlarga yoyilgan. Sirdaryo va Amudaryoning
quyi oqimlarida muntazam sug`oriladigan yerlarning maydoni 1,4 mln. ga
atrofida bо`lgan. Bu hozirgi vaqtda о`sha yerlardagi sug`oriladigan yerlar
maydonidan ham kо`p. 1914 yilga kelib jami foydalanishda bо`lgan
sug`oriladigan yerlar maydoni О`zbekiston hududidan 1817,5 ming ga ni
tashkil etgan.
11

Yuqorida aytilganidek, sug`oriladigan dehqonchilik ibtidoiy jamoa
tuzumidan to XX asr boshlariga qadar (1914 yil) Turkiston hududida katta
maydonlarda amalga oshiriladi. Biroq bu yerlarning hammasi ham sug`orma
dehqonchilikda muntazam foydalanib kelinmagan. Buning asosiy sababi
tabiat qonuniyatlarini yaxshi bilmaslik, tabiat komlonentlari orasidagi о`zaro
bog`liqliklarvi yaxshi anglamaslik bilan bog`liq bо`lgan.
Dehqon va miroblar taqirli yerlar va taqirlarniig о`ziga xos
xususiyatlarini tо`liq hisobga olmagan holda sug`organlar. Buning okibatida
sug`orilgan yerlarda 2—3 yildan sо`ng shо`rlanish, ba`zan botqoqlanish
boshlangan, natijada ular partov va tashlandiq yer sifatida foydalanishdan
chiqib qola bergan. Hozirda Amudaryoning Oqchadaryo, Sariqamisholdi
deltalarldagi yaylovdan iborat shо`rtob taqirli yerlar, taqirlar va shо`rtoblar,
kumliklar о`sha hodisalarning guvohi hisoblanadi. Ularda turli asrlarda
qurilgan sug`orish kanallarining izlari va hatto sug`orilgan yerlarning
о`rinlari yaxshi saqlanib qolgan. Chunonchi, hozirgi quruq Daryoliq,
Dovdan, Uzboy, Oqchadaryo о`zanlari atrofidagi, shuningdek, Amudaryo
ning hozirgi deltasining shar)qiy qismidagi quruq о`zanlar atrofidagi taqirli
yerlar va taqirlarning bir vaqtlar sug`yurilganligi yaxshi sezilib turadi.
Oqchadaryo deltasining janubiy qismi va Qizilqum bilan о`zaro
tutashgan joyda Ayozqal`a, Qirqqiz, Oqchakо`l oralig`idagi bir necha о`nlab
tuproq qal`alar birbirlaridan hozirda qumliklar va kо`chib yuruvchi qumlari
bilan ajralib turadi. Odam bu yerlarni о`zlashtirishga kirishishidan oldin shu
joylarda harakatdagi qumlar bо`lmagan, ularning vujudga kelishi qadimda
yerlarni sug`orishda ularni eroziyaga beriluvchanligini e`tiborga olmaslik,
yaylovlardan notо`g`ri foydalanish bilan bog`liq. Xuddi shu sabab tufayli
Buxoro va Qorakо`l vohalarining atroflarida, shuningdek, Paykend hududida
katta maydonlarda shо`rxoklar va kо`chib yuruvchi qumlar vujudga kelgan.
12

Tog` etaklari va yonbag`irlari ibtidoiy, keyinchalik feodal jamiyatlarida
oziq—ovqat va yem—xashak yig`ish, qurilish uchun yog`och, yoqilg`i uchun
о`tin, metall eritish uchun «pista kо`mir» tayyorlash, ovchilik qilish makoni
bо`lib xizmat qilgan. Hususan, tog`larning hozirgi manzarasi feodalizm
jamiyati davrida shakllangan desak mubolag`a bо`lmasa kerak. Gap
shundaki, Turkiston hududidagi tog`lar bundan oldingi jamiyatlar davrida
sezilarli darajada zarar kо`rmagan. Balki urug`qabila tuzumi davrida
tog`larning kuyi qismlaridagi daraxtlaryaing qirqilishi, daryo yoqalaridagi
tо`qayzorlarning ayrim hududlaridagi dovdaraxtlari va butalari zarar kо`rgan
bо`lishi mumkin. Turkiston hududida VII asrdan boshlab feodal tuzumning
tobora kuchayishi, ayniqsa, IX asrdan e`tiboran kuchli davlatlarning tarkib
topishi (somoniylar IX X asrlar, qoraxoniylar XI XII asrlar,— — — —
xorazmshohlar XII XIII asrlar, keyingi asrlarda temuriylar va b.), yangi
— —
shaharlarning bunyod etilishiga, kо`plab qurolaslaha ishlab chiqarishga,
mehnat qurollarini tayyorlashga, hunarmandchilikning taraqqiy qilishiga,
sug`orma va lalmi dexkonchilikning rivojlanishiga katta miqyosda ijobiy
ta`sir kо`rsatgan. Albatta, о`sha vaktlarda kо`pgina sohalarning asosiy xom
ashyosi yog`och bо`lgan, u yokilg`i, qurilish, hunarmandchilik, «pista
kо`mir» tayyorlash va boshqa kо`pgina yumushlarda keng foydalanilgan.
Shuning uchun bо`lsa kerak G`arbiy Tyanshan tizmalari, Zarafshon, Nurota,
Turkiston, Hisor, Oloy va boshqa tog`larning yon bag`irlaridagi о`rmonlar
ayni о`sha kezlarda kо`plab kesilgan. Archa daraxtiga hammadan ham kо`p
qiran keltirilgan, chunki archa yog`ochiga ishlov berish oson, chirishga juda
ham chidamli, bо`yi 10—12 m va undan ham ortiq. Archa kо`proq
binokorlikda, kо`prik qurilishida, asov daryolarning qirg`oqlarida yuvilishga
qarshi tо`siqlar yaratishda, hunarmandchilikda kо`plab ishlatilgan.
Samarqand, Shahrisabz, Buxoro, Toshkent, Uratepa, Xо`jand, Qarshi,
13

Farg`ona vodiysi shaharlari, Quyi Amudaryodagi shaharlar va boshqa
kо`plab tarixiy ahamiyatla ega bо`lgan о`rta asr shaharlaridagi (deyarli
barcha) imarotlarning yog`ochi tog`lardan keltirilgan archadan iborat.
Mutahassislarning XIX asr oxirlarida yozgan tassurotlariga kо`ra,
Zarafshon daryosida har yili Turkiston va Zarafshon tog` yon bag`irlaridan
Samarqandga qarab 120 tasol oqizilgan, har bir solda 220 ta archa xodasi
bо`lgan. Panjikentdan Samarqanddagi qurilishlar uchun har yili 30 ming
archa xodasi yuborib turilgan.
Agarda Zarafshon daryosi orqali Samarqand, Buxoro shaharlaridagi
qurilishlarga XIII—XIX asrlar mobaynida о`rtacha 20—30 ming archa
xodasi yuborilganligi e`tiborga olinsa, qanchadan qancha daraxtlarning
ayovsiz qirqilganligi va tog` о`rmonlarining asrdan asrga tobora siyraklashib
borgani ayon bо`ladi.
Daraxtlarning juda ham katta qismi ayniqsa, pista daraxti kо`plab «pista
kо`mir» tayyorlash uchun kesib olingan. «Pista kо`mir» tayyorlash uchun
boshqa xil daraxtlar ham kо`plab yoqilgan. Hozirgacha tog`li joylarda
«kо`ra» (kо`mir tayyorlangan joy) larning о`rni yaxshi saqlanib qolgan.
«Pista kо`mir» bilan temir, chо`yan, mis va boshqa metallar eritilgan va
kerakli qurolaslaha, xо`jalik asboblari va boshqa buyumlar tayyorlangan. Shu
boisdan bо`lsa kerak Turkiston о`lkasi tog`larida odatda 500—600 m dan
1700 m gacha balandlik orasida bir vaqtlar bir tekisda о`sgan pista daraxti
endilikda «anqoning urug`i», faqat Bobotog` tizmasi yon bag`irlarida,
Samarqand, atrofidagi tog`liklarda va boshqa joylarda kichik maydonlarda
saqlanib qolgan.
Xо`sh, dovdaraxtlarning asrlar mobaynida ayovsiz yо`q qilinishi qanday
oqibatlarga olib keldi? Avvalo, tog` oldi prolyuvial tekisliklar, adirlar, past
tog`lar va sо`ngra о`rtacha balandlikdagi tog` yon bag`irlari quyidan
14

yuqoriga tomon yalang`ochlanib bordi. О`rmonzor va daraxtzorlarning yо`q
qilinishi tufayli qurg`oqchilik kuchayib, undan pastda о`suvchi buta, yarim
buta va о`tlanlarning ham ancha siyraklashishiga olib keldi. Prolyuvial tog`
jinslari — tog`li о`lkalarda vaqtli oqar suvlar keltirgan nuroq tog` jinslarining
tо`planishidan, vodiylar, soylar, tog` etaklarida hosil bо`lgan g`ovak tog`
jinslari yotqiziqlaridir.
Eroziyasi ta`sirida tuproq, grunt yuvilishi kuchaydi tog` relefining
о`ydim-chuqurlik darajasi orta bordi, jarlar о`rni keyinchalik soyliklarga,
surilmalar botiqlarga aylandi, yuzaki va chuqurlatma eroziya natijasida
tuproq qatlami katta qalinlikda yuvilib ketdi, shuning uchun bо`lsa kerak past
tog`lar va adirlar yon bag`irlarida endilikda tuproq qatlami nihoyatda
yupqalashib ketgan, kо`p joylarda tub tog` jinslari yer betiga chiqib qolgan,
tuproqning mexanik tarkibi nihoyatda dag`al, chunki mayda tuproq
donachalari yuvilib ketgan. Yalang`ochlanib qolgan tog` etaklari va tog` yon
bag`irlarida sel hodisalari kuchayib borgan, tog` oldi tekisliklarida jarlar
kо`paygan. Bu eroziya hodisalarining uzoq vaqtlar mobaynida muntazam
ta`siri oqibatida tog` etaklari va yon bag`irlarining hozirgi sizga tanish
bо`lgan landshaftlari shakllanib borgan.
XX asrning 60 yillaridan e`tiboran fantexnika taraqqiyotining
jadallashuvi tufayli ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi kuchayib,
sanoat va qishloq xо`jaligi ishlab chiqarishi, transport, qurilish tez sur`atlarda
о`sib bordi. Buning natijasida yangi yerlarni о`zlashtirish, daryolarning
suvlaridan sug`orish uchun foydalanish, katta hajmda mineral xom ashyolarni
xalq xо`jaligi ishlab chiqarishiga kiritish, kо`plab transport vositalarini ishlab
chiqarish bosqichiga qadam qо`yildi. Buning natijasida tabiat bilan jamiyat
о`rtasidagi о`zaro munosabatlar sezilarli darajada о`zgardi, insonning tabiiy
boyliklarni ishlab chiqarish jarayoniga jalb qilish borasida tabiat
15

qonuniyatlari, boyliklaridan ehtiyojga yarasha foydalanish, ularni muntazam
tiklab borish va boshqa tamoyillarga tо`liq amal qilmaslik tufayli joylarda
ekologik vaziyat chigallasha bordi, ba`zan buhron holatlar sodir bо`lishi yuz
bera boshladi. Chunki tabiatning о`zi tozalash, barqarorlik, yetkazilgan
ziyonlarni tiklab olish xususiyatlari 60—70 yillar, xususan 80 yillarda, eng
yuqori chegarasiga yetib qolgan va joylarda hatto о`tib ham ketgan edi.
Buning oqibatida ekologik muvozanat ham inson ta`siri kuchaygan joylarda
asriy turg`unlikdan chiqib, о`zgarish tomoniga burildi. Inson tabiatni ming
yillar davomida jiddiy о`zgartira olmagan bо`lsa ham, lekin keyingi 30 yil
mobaynida unga «erishdi». Tabiat bilan inson о`rtasida munosabatlar
jiddiylashmoqda. Buning yorqin misoli bо`lib, Turkistonda Orol dengizi
sathining tushib ketishi natijasida Orol bо`yida ekologik sharoitning
nihoyatda tez sur`atlarda buzilishi va buning salbiy ijtimoiy iqtisodiy
oqibatlarini keng miqyoslarda kuzatish mumkin. Nafaqat Orol muammosi,
vohalarning meliorativ ahvolining yomonlashayotgani, tekislik yaylovlarda
chо`llashishning xuruji, tog` etaklari va yon bag`irlarida yaylovlar
mahsuldorligining pasayib borayotganligi va boshqa ekologik muammolarni
ham kо`rsatib о`tish joizdir. Xulosa qilib aytganda, qeyingi vaqtlarda
О`zbekistonda tabiat bilan jamiyat о`rtasidagi о`zaro ta`sirning keskinlashib
borayotganligani vaqtinchalik oddiy tabiat «voqeasi» deb ta`riflamoq xatodir.
Chunki tabiat boyliklaridan, uning chegaralangan turlaridan behisob
foydalanib bо`lmaydi, dunyoda hamma moddiy narsa о`lchovli bо`lgani kabi
yer kurrasi boyliklari ham xuddi shunday aniq о`lchovlidir, undan
rasamadiga yarasha foydalanish darkor.
16

2-BOB IHOTAZORLARNING QISQARIB BORAYOTGANLIGI
HAQIDAGI MUTAXASSISLARNING FIKIRLARI
Biz chо`l о`rmonchiligi, ihotazorlar tashkil etishning borishi haqida
viloyat qishloq va suv xо`jaligi boshqarmasi bо`limi bosh mutaxassisi
Jamshid Temirovdan sо`raganimizda: "Bizdan hech kim ihotazorlar haqida
sо`ragan emas. Faqat siz qiziqib turibsiz", deb javob berdi. Viloyat markaziy
davlat о`rmon xо`jaligining Bahoriston bо`limi boshlig`i Muqimboy
Olloberdiyevning esa sо`zimning avvalidan fig`oni falakka chiqdi: chо`l
о`rmonchiligi ham, ihotazorlarning ahvoli ham hech kimni tashvishga
solmaydi. Qani bir paytlar barpo etilgan saksovulzorlar? Yozda garmselli
kunlarda osmondan tuproq va qum yog`ilishi gо`yo tabiiydek qabul qilinadi.
Yoki "Atrof-muhit ifloslanishi, garmsellar keltirayotgan zarar yildan-yilga
ortib borayapti", deb nolib qо`ya qolinadi, xolos. Muborak davlat о`rmon
xо`jaligi bosh о`rmonchisi Shuhrat Tо`liyev esa "CHо`ldagi har bir dov-
daraxtga yetkazilgan zarardan jonim og`riydi", deya fikrini lо`ndagina bayon
qilib qо`ya qoldi.
Ushbu muloqotlardan parodoksni his etasiz. Kimningdir sahroda dov-
daraxt о `stirish uchun joni halak, kimdir ch о `ldan bir bog`lam о `tin kesib
kelgani uchun k о `ngli shod.
Men esa e`tiboringizga Sizga balki yod bо`lib ketgan mana bu
ma`lumotni havola etishni ma`qul, deb topaman: 1 gektar maydondagi
daraxtzor 54 tonna chang, 5 tonna is gazini ushlab qolib, havoning zararli
mikroflora bilan tо`yinishini 40-45 foizga kamaytiradi.
Bu ma`lumotlarni keltirishdan maqsad daraxtzorlarning hayotimiz va
tabiatdagi о`rni nechog`li ahamiyatli ekanini yana bir bor eslatmoqdir. Endi
bir tup ham dov-daraxt kо`karmagan bir necha gektarni tashkil etgan
maydonlardagi ahvolni tasavvur etavering. Ayniqsa, chо`l hududlarda
17

garmsel shamollarning kо`p bо`lishi qum kо`chishlarini tezlashtiradi. Agar
gazetxonlar unutishmagan bо`lsa, bundan 2 yil oldin gazetamiz sahifalarida
xuddi shu mavzuda "CHEKINAYOTGAN SAKSOVULZORLAR
quriyotgan Orolni eslatmaydimi?" sarlavhali maqola e`lon qilingan edi.
Bugun yana mavzuga qaytmoqdan muddao shuki, chо`l hududlarda
ihotazorlar kengayishi о`rniga aksincha qisqarib borayotganidir.
Bundan 30-40 yil oldin birgina Mirishkor tumani hududida samolyot
orqali 45 ming gektar maydonga saksovul urug`i sepilgan edi, -deb eslaydi
Muqimboy Olloberdiyev. -Qarovsizlik oqibatida mavjud saksovulzorlar
maydoni yildan-yilga kamayib ketdi. Afsuski bugunga kelib, ularning uchdan
bir qismi ham qolmagan. Rosti bunday beparvolikni kо`rib iching achiydi.
Axir о`sha maydonlar ma`lum xо`jalik, ma`lum fermerning yeri-ku. Nega
yerning har qarichiga egalik qilishga haddi bо`lgan xо`jalik rahbari yoki
fermer saksovulzorlarning kesib ketilishiga yо`l qо`ydi? Yoki... Yana bir gap.
Agar yer egalari ruxsat bermasa, hech kim uning tasarrufidagi ekin yoxud
daraxtni о`rib olish, kesib ketishga botinmaydi. Shunday holda ular ham
qarab turmaydi. Axir saksovul kimningdir uyini isitish, kimningdir
chо`ntagini qappaytirish yoki boshqa shaxsiy manfaatlar uchun emas, chо`l
hududlarida tabiiy muvozanatni saqlash uchun о`stiriladi. Bu esa hamma
mayda manfaatlardan ustun turadi. Ekologik talafotlarning og`ir oqibatlarini
hali ham tushunib yetmayotgan zamondoshlarimiz borligi hammasidan ham
ayanchlidir. О`sha saksovullarni ekish, о`stirishda xalqning, davlatning
qanchadan-qancha mablag`i sarflangan, qanchadan-qancha mehnat hisobiga
bо`y rostlagan. Qachonlardir quyuq saksovulzor bо`lgan joylar bugungi
kunda yaydoq chо`l tasavvurini beradi. Demak "yо`qolgan"
saksovulzorlarning hisobini berish fursati ham keldi, menimcha.
18

Shu о`rinda chekinish qilamiz. Ilmiy manbalarda keltirilishicha, kuchli
shamollar bо`ladigan hududlarda о`simlik qoplamidan ajralgan maydonlarda
kо`chma qumlar paydo bо`ladi. Qumlarning kо`chishi shamol yо`nalishiga
qarab о`zgaradi. Balandligi 30-50 metr bо`lgan qum barxanlari 1 yilda bir
necha metrga siljiydi. Katta qum barxanlarining kо`chishi ba`zan 100
metrdan ham oshib ketishi mumkin. Bu holni sun`iy tо`xtatish uchun turli,
ya`ni mexanik, kimyoviy va biologik usullaridan foydalaniladi. Daraxt va
buta kо`chatlarini о`stirish biologik himoya vositalari sanaladi. 2-4 yil ichida
ular ildiz otib, bо`y chо`za boshlagach, qum kо`chishlar keskin kamayadi.
Bunda kо`proq qora saksovul, qizil qandim, teresken, oq saksovul kabi
butalar bilan birga о`t urug`lari ham qо`shib sepilsa maqsadga muvofiq.
Tо`g`ri, qumlik joylarda daraxt о`stirish ancha qiyin kechadi. Lekin chо`l
hududlardagi ihotazorlar yoz jaziramasida garmsel shamollarning yо`lini
tо`sadi, qum kо`chishining oldini oladi, atmosfera havosini mо`tadillashtirib
turadi. Shuningdek, ular tuproq va shamol eroziyasi, unumdor yerlar
shо`rlanishining oldini olish, barcha turdagi qishloq xо`jalik ekinlari
hosildorligini oshirish va sizot suvlarini qochirishda katta ahamiyat kasb
etadi. Chunki yerlarning birinchi qatlamida uchraydigan suv yuqoriga
kо`tarilgan sayin maydonlarning shо`rlanishi kuchaya boradi.
Ihota daraxtlarini joylashtirishda yerning meliorativ holati, shamolning
tezligi va yо`nalishi, о`simlikning biologik xususiyati hisobga olinadi.
Ihota daraxtlarini joylashtirishda yerning meliorativ holati, shamolning
tezligi va yо`nalishi, о`simlikning biologik xususiyati, yashash sharoiti
hisobga olinadi, -deydi Shuhrat Tо`liyev.
Ana shundagina ihota daraxtlari qishloq xо`jalik ekinlarini turli
zararkunandalardan, qum bosishdan, shamoldan muhofaza etadi.
Xо`jaligimiz jamoasi bu о`simlikni ekish agrotexnikasiga amal qilgan holda
19

saksovulzorlar maydonini yil sayin kengaytirishga harakat qilayapti. Avvalo
aytish kerakki, 1 gektar joyda pitomnik tashkil etganmiz. Bu о`simlikning
urug`i yerga tashlab kо`kartirib olingach, nihollar baquvvat tomir otguncha
parvarishlanadi. Sо`ngra ular ihota daraxtlari sifatida yerga qadalayapti.
Lekin bu tadbirni amalga oshirish, ya`ni chо`lda ihotazorlar barpo etish
nihoyatda qiyin kechadigan ish.
CHо`lda hamma daraxt ham о`savermaydi, - deya sо`zini davom
ettiradi Muqimboy Olloberdiyev. -Suvsizlikka chidamli daraxtlar tanlab
olinadi. Bular saksovul, cherkez, qandim va shu kabilardir. Shuningdek,
bо`limimizda har yili 100 ming tupga yaqin kо`chat yetishtirilib, ular yangi
о`rmonzorlar barpo etish, о`rmonlar xatosini tо`ldirish bilan birga shahar va
qishloqlarimizni kо`kalamzorlashtirish, obodonlashtirish uchun yetkazib
berilayapti. Jumladan, yapon saforasi, ipak akasiya, ayland, amorfa, katalpa,
tut, yasen, qayrag`och kabi manzarali, mojjevelnik, tuya, eldor qarag`ayi kabi
igna bargli daraxt kо`chatlari albatta, shahar va qishloqlarimizga kо`rk va zeb
berib kelayotir. Ihota daraxtlari esa qumli yerlarda, magistral y о `llar va kanal
chetlarida joylashtiriladi. CH о `lda yangi saksovulzorlar yaratish uchun uni
urug`dan ekib k о `kartirishga kirishdik. Yaqin yillar ichida b о `limimiz
xodimlari tomonidan ch о `lda katta maydonda saksovulzorlar barpo etiladi.
Lekin ularni о `stirishning о `zi b о `lmaydi. Mening kuyunayotganim bejizga
emas. CH о `lda "yashil qalqon" barpo etish - mashaqqatli ish. Shuni bila turib
ham odamlarning saksovullarni о `tin sifatida yoki boshqa maqsadlarda
yiqitib olib ketishga qanday q о `llari borayapti ekan, degan savol qiynaydi
meni.
Ta`kidlashni istardimki, xо`jalik rahbarlari, fermerlar ayni paytda о`z
tasarruflaridagi yerlarning shunchaki kuzatuvchisi emas, balki ularning
20

taqdiriga javobgar ekanliklarini chuqur anglab yetmasalar viloyatimiz quyi
hududining ertangi taqdiri ayanchli holga kelib qolishi hech gap emas.
Shirkat va fermer xо`jaliklari rahbarlari о`zlari dehqonchilik qilgan
maydonlarnigina emas, balki о`z hududlarida xalqning mehnati va mablag`i
evaziga bunyod bо`lgan ekinzoru daraxtzorlarni ham muhofaza qilishga,
ularni asrab-avaylab kо`paytirishga ham mas`uldirlar. Afsuski shirkat va
fermer xо`jaliklarida saksovulzorlar qarovsiz qoldirilganligi bois ular
о`zboshimchalik bilan yiqitib olib ketilayotir. Axir beparvolikning,
mas`uliyatsizlikning cheki-chegarasi bor-ku?! Nahotki ming-minglab gektar
joydagi saksovulzor yо`qotilganda ham biror kishi pinagini buzmagan
bо`lsa?! Axir fermer yoki xо`jalik rahbari о`z tasarrufidagi biror texnika,
asbob-uskuna yoki о`g`itmi, yetishtirilgan hosilmi yо`qolsa yoxud о`marib
ketilsa qay darajada jon koyitishini kо`z oldingizga keltirib kо`ring. Nega
endi tabiat boyligi, xalq mehnatining mahsuli bо`lgan saksovulzorlarning
ship-shiydam bо`lishiga tomoshabin, sherik bо`lishga vijdoni yо`l qо`ydi
ekan. Aks holda noqonuniy xatti-harakati bilan tabiatga zarar
keltirayotganlarga murosasizlik kо`rsatgan bо`lur edi. Qaysi rahbar yoki
fuqaro bu holatdan tashvishga tushdi yoki bunga chek qо`yish vaqti yetdi,
deya о`z munosabatini bildirdi?
Ihota daraxtlari ekilmagani ustiga ustak ularni yiqitib, yо`qotish bilan
shug`ullanmaganimizda ham tabiat oldidagi qarzu farzimizni bir qadar ado
etgan bо`lur edik. Yangi saksovulzorlar barpo etilmagan taqdirda ham
mavjudlari asrab-avaylanib, shamolda yerga tо`kilgan urug`idan tabiiy
kо`payish yо`li bilan kengaytirilganda ham bu maydonlar bir necha gektarga
yetgan bо`lur edi. Xо`jalik rahbarlari, yer egalari bо`lmish fermerlar о`z
xо`jaliklarida yangi ihotazorlar tashkil etishga ham mas`ul ekanliklarini
о`ylab kо`rishsa maqsadga muvofiq bо`lur edi. Hududda ihotazorlar
21

ahamiyatini, ularni barpo etish zarurligini hammadan kо`ra yaxshi his
etadilar, deb о`ylaymiz. Qarovsiz qolgan saksovulzorlar qachongacha
mо`may daromad ilinjida yurgan "ishbilarmon"larning о`ljasiga aylanib
qolaveradi.
Ayni paytda yurtimizda mustaqilligimizning 20 yilligiga har bir kishi
kamida 20 tup daraxt niholi о`tqazish tashabbusi keng quloch yoygan.
Hududdagi xо`jalik rahbarlari va fermerlar aholini bu xayrli ishga jalb
etishsa, odamlar о`zlari yashaydigan joyning obod, orasta va kо`rkam
bо`lishi uchun albatta, safarbarlik namunalarini kо`rsatishadi
22

3-BOB. OLIB BORILGAN TADKIKOD OBYEKTLARI VA ULARNI
О`RGANISH USULLARI
Biz tadkikot obyekti qilib Nishon tumani CH. Begimqulov jamoa
xо`jaligiga qarashli maydonlardagi ihotazorlarning 2011- 2012 yilarda
ahvolini kuzatish usuli asosida о`rgandik.
О`simliklarning qurg`okchilikka chidamliligini aniqlashda quyidagi
usullar asosida о`rganildi.
P.A.Genkel (1972) о`simliklarning qurg`oqchilikka chidamliligini analitik
yul bilan aniqlash usulini ishlab chikdi. Bu usulga kо`ra, protoplazmaning
ila shimligini, kolloid va osmotik birikkan suvni, suvsiz- likka chidamlilik
xususiyatini belgilash bilan о`simlikning chidamliligi aniqlanadi. P.A.Genkel
о`simlikning kurg`okchilikka chidamli lik xususiyatini bevosita laboratoriya
sharoitida aniqlash usulini ishlab chikdi, uni protoplazma oqsillarining
koagulyasiyalanishi oldidan aniqlashni va о`simlik tо`qimalarining
suvsizlikka chidamlilik xususiyatini kursatdi.
О` simliklarning issiklikka chidamliligini ani q lash u s u llari .
О`simlik tо`qima va xujayralarining issiqlikka chidamliligini
laboratoriyada aniqlash usullari. Mazk u r laboratoriya ishini bajarish u chun
F. F. Maykov "(1936), P. A. Genkel va I. V. Qvetkov (1950) larning
u s u llarini tavsiya etish m u mkin.
О`simliklarning issiklikka chidamliligini F.F. Maykov usulida aniqlash . Bu usul,
asosan, donli ekinlar uchun muljallangan.
Bu usul bug`doyda, kungabokarda,
g`uzada, makkajо`xo rida va boshka madaniy о`simliklarda sinab kо`rilgan,
lekin geranga о`xshagan (xujayra shirasi kislotali) о`simliklar past
temperaturada tez nobud bо`ladi. Sam bitgul, kamish kabi qattik bargli
23

о`simliklarning barglari ancha yukori (65—70°S) issiqqa xam chiday oladi.
Olchaning bargi gilosnikiga nisbatan, shotutning bargi ok tutnikiga nisbatan
chidamliroq g`uza navlari ning bargi xam issiklikka har xil chidaydi; ertapishar
S 3210, S 3506 navlar kechpishar navlarga (108-f — — S 6002) nisbatan —
chidamsizrok; bular ekan.
Tajribb uchun kerakli narsalar: Suv qammomi, 3 ta kris
talizator, 10% li
xlorid kislota, tekshiriladigan о`simlikning bargi, pinset, qisqichlar, termometr.
Ish tartibi. О`s imlik xujayra va tо`qimalarining issiklikka chidamliligini
aniqlash uchun tupidan uzil gan, shikastlanmagan butun bargni olib, suv
xammomida gi ma`lum darajada isitilgan suvga botiriladi. Masa lan, s u v
xammomi ma`l u m darajada isitilib (masalan, 30°S), ichidagi s u vga 5 ta barg
tashlanadi. 10 min u tdan keyin barglardan biri olinib ishlanadi va s u v yana
10°S isitiladi (40°S). Keyin yana bittasi olinib ishla nadi va s u v yana 10°S isitiladi
(50°S) va x ok azo, H ar gal olingan barg kristalizator (yoki boshqa idish) dagi
s u vga solinadi. S u vda bir oz t u rgach, barg temperat u ra si sov u q s u v
temperat u rasiga tenglashgach, u idishdagi 10% li xlorid kislotaga solinadi.
S о` ng barglarni yana sov u q s u vga solib, tekshirib k о` riladi. Barglarning is-
siqlikka chidamliligiga qarab, u larda qun g` ir do g` lar paydo b о `ladi. B u do g` lar
qancha k о `p b о `lsa, barg issiqlikka shuncha chidamsizligini, do g` lar kancha kam
b о `lsa, yuko ri temperat u raga (60—70°S va h okazo) chidamliligini bildiradi.
Bargdagi kung`ir DOG ` hujayra xlorofili tarkibida gi magniy metali bilan
xlorid kislotadagi vodorod о`rin almashinishidan paydo bо`ladi. Barg azot
kislotaga tushirilganda ham shunday reaksiya boradi. Binoba rin, xlorid kislota
о`rniga azot kislota ishlatsa ham bо`ladi. H ujayra nobud bо`lmasdan о`z ichiga
xech qanday nar sani kiritmaydi va tabiiy, moddalar almashinuvi jarayonidan
mustasno, о`z ichidan xech narsani chiqar maydi.
24

Hujayra issiklikka chidamliligiga qarab, issiqlik ta`sirida kо`p yoki kam nobud
bо`lishi mumkin. Xuddi о`sha nobud bо`lgan hujayra ichiga xlorid yoki nitrat
kislota kirib, u yerda xlorofill bilan reaksiyaga ki rishadi, natijada qung`ir tus —
feofitin hosil bо`ladi. Kung`ir dog`ning kо`p yoki kamligiga qarab, о`simlikning
issiklikka chidamli ligi aniqlanadi.Ma`lum issiqlik darajasi о`tgan vaqt va shu vaqtda hosil bо`lgan dog`larning soni
о`simliklarning issiq likka chidamlilik birligi (T°S min/dona) hisoblanadi, masalan,
60°S 10 min/20 dona.
Agar о`simlikning xujayra shirasi kislotali bо`lsa, issik suvga tushirilgach,
tezlik bilan reaksiyaga kirishadi. Natijada hujayra shirasidagi mavjud kis lota
xlorofill bilan reaksiyaga kirishib, feofitin hosil kiladi. Shu sababli bu xil
о`simliklar issikda chidamaydi. Masalan, mezofitlar kserofitlarga qara ganda
issikda chidamsizdir.
P rotoplazmaning qotish (koag u lyaqiya) temperat u rasi chegarasini aniqlash
u s u li . Bu usul о`simliklarning issiklikka chidamliligini, xususan,
protoplazmaning chidamliligini aniqlashda an cha aniq obyektiv meyorni
kо`rsatadi.
Tajriba uchun kerakli narsalar: mikroskop, buyum va qoplarich o ynalar, 1
n kand eritmasi, kiskich, nashtar, termometr, suv qammomi, kristalizator, soat.
Ish tartibi: S u v xammomidagi s u v tajribaning sadiga m u vofiq yuqoridagi ishda
keltirilganidek q ilib isitiladi. Keyin u ning ichiga tekshirilishi lozim b о `lgan barg
(yoki о `simlikning boshka organlari) t u shirilib, s u vga botirib q u yiladi. 10 minut
о` tishi bilan bargning bittasi olinadi (kolganlari s u v xammomi ning ichida
turaveradi). U tezda kristalizatorda sovi tilib, kesik tayyorlanadi. Kesik 1 n
kand eritmasiga solib, 20 min u t sa q lanadi. Eritmadan olingan kesikni buyum
oynasiga quy i b, ustiga bir tomchi yuqoridagi qand eritmasidan tomizib qoplagich
25

oyna bilan yopiladi, s о` ng qisqich bilan qisib mikroskop stolchasiga quyila di.
S о `ngra mikroskopning 8- obyektivi bilan kuzatish uchun kesikning kulay joyi
topiladi, keyin 40- obyek tivda xujayralarning plazmolizi kuzatiladi. Ish
jarayonida kesikdagi xamma xujayralar kanday tempera turada (10 minut
ichida) nobud b о `lgani aniqlanadi.
О`simliklarning past temperaturaga chidamliligini aniqlash
usullari О`simliklarning past temperaturaga chidamliligini aniqlash uchun suv
hammomi о`rniga sovukdan foydala niladi. H ozir istalgan issiq va sovuq
beradigan va istalgan temperaturada doimiy avtomatik ishlab turadigan
politermostatlar, xolodilniklar va hokazolar mavjud. Agar ish paytida
yuqorida aytilganlar bulmasa, muz bilan tuzdan sovitkich tayyorlanadi
(ilovadagi jadvalga qarang).
Sovitkichning temperaturasini avtotermograflar yordamida aniqlab olish
ma`qul. Chunki k о `pchilik uy-ruzgor xolodilniklari, garchi avtomatik ishlasa
ham, bir xilda doimiy temperaturada b о` lmaydi. Bundan ta shq ari,
xolodilnikning pastki qavati bilan u stki kavatlari о `rtasidagi temperatura
о `rtasida k о `pincha katta farq b о `ladi. Avval, shu nu q sonlarni aniq bilib,
temperatura doimiy xolatga kelganligiga asboblar yor damida ishonch hosil
kilingandan s о `ng tajribani boshl ash va kuzatish ma`k u l.
Tajriba uchun kerakli narsalar: sovitkich (xolodilnik), termograf, tur idish,
termometr, mikroskop, buyum va qoplaqich oyna lar, nashtar, qiskich, soat.
Tajribadan maqsad bargning sovuvda chidamliligi ni aniqlashdan iborat.
Xolodilnikdagi doimiy sovuq temperatura termo grafda aniqlanganicha—5°S
deb faraz etayliq Tajri baning maqsadiga qarab, tekshirilayotgan narsani
(bargni) sakutash vaqti (ekspoziqiya) aniqlanadi.
26

Ish tartibi. 1. Barg biror tur idishga solinib (tur idishning hamma
tomonidan temperatura baravar ta`-sir etadi), xolodilnikka quyiladi. Ma`lum
vaqt ut-gandan keyin olib, bir oz sovuq suvga solib quyiladi, s о `ng xlorid
yoki nitrat kislotaning 10%li eritmasiga solinadi. Yuqoridagi ishda
keltirilgani kabi qunrir t u sga kirgan, ya`ni feofitin hosil b о `lgan joylarning
k о `p yoki ozligiga qarab, shu о `simlik bargining sovuqqa chidamliligi
aniqlanadi.
2. Barg ma`lum va qt xolodilnikda sa qla ngandan keyin, undan kesiklar
tayyorlanadi. Kesiklar mikroskopda kuzatiladi. Kuzatishdan ilgari kesiklar
1% qand eritmasiga solib quyiladi. Agar plazmoliz yuz bersa, hujayralar tirik
ekani, aks x olda, nobud b о`lganligi ma`lum b о`ladi.
Agar muayyan о`simlikning hujayralari qaysi tem peraturada nobud
bо`lishini aniqlash lozim b о`lsa, u qolda (xolodilnikka) k о`proq barg
kuyishga t о`g` ri kel adi. Ma`lum vaqt utgach va sovuq ma`lum temperatura ga
tushirilgach yana bitta barg (yoki uning kichik bir qis mi) olib, kesiklar
tayyorlanadi. Shunday qilib, to ki hamma xujayralar nobud bulgunga qadar
kuzatiladi. Bargdagi xamma hujayralarning nob ud b о`lish vaqti (masalan, 20
minut) va sovuqlik darajasi (masalan, 50°S) muayyan о`simlikning sovuqqa
chidamlilik chegarasi bо`ladi. Shu vaktdagi temperaturada mazk ur о`simlik
bargi hujayralarining chidamlilik nuqtasi aniqla nadi.
3. О `simlik uru g` ining undirilgani yoki ma ysa holda gisi xolodilnikka
quyiladi. Unda ma`lum vaqt tur gach olib, uy temperaturasiga quyiladi yoki
kichik idishl arga ekiladi. Shu va qtda necha daraja sovu qda turgan
bо`lsa, о` sgan va nobud b о`lgan maysalar sanaladi. Nobud bо` lmay
qolganlarini pro se nt xisobida chiqarish mum kin.
Masalan:
27

b-100 b - 1 0 0 l /
x = —q-% yoki u = —q—%
Bunda:
x — sovitilgandan keyin tirik qolgan maysalar pro se nti;
a — xolodilnikka quyilgan maysalar soni;
b — sovitilgandan s о` ng tirik qolgan maysalar soni;
v — sovitilganda nobud b о`lgan maysalar soni;
u — sovitilganda nobud b о`lgan maysalar pro se nti.
Se ntrifuga yordamida protoplazmaning ilashimliligini aniqlash usuli . Bu
usul qujayra xloroplasti tarkibida kraxmal kо`p bо`lgan vaqtda qullanishi
mumkin, chunki kraxmal vazni og`irroq bо`lgani uchun sentrifugalangan
vaqtda uz vazni bilan markazdan kochadi, natijada hujayra ning ma`lum bir
yerida yoirilib qoladi.Tajriba uchun kerakli narsalar: sentrifuga, mikroskop,
buyum va QOPLZRICH
oynalar, nashtar, soat.
Ish tartibi. о`simlik tuqimalarini sentrifuga probirkalariga joylashdan avval
ularning vazni ba ravarlab olinadi va sо`ngra joylanadi. Sentrifuga aylanishi
uchun elektr tarmogiga ulanadi va vaqt bel gilab quyiladi. Tajribaning
maksadiga qarab, ketgan vaqt va sentrifuga necha marta aylangani aniqlanadi.
Barglar joylangan sentrifuga minutiga 2000 marta aylanadi. 10 minut
aylangandan keyin barglar darxol olinadi va kesik tayyorlab mikroskopda
kо`riladi va shu tashqi ta`sir etuvchi kuchlar protoplazmadagi xloro plastlarda
qay darajada о`rin almashganligiga qarab uning ilashimligi aniqqlanadi.
Protoplazmaning ilashimliligini plazmoliz usulida aniqlash . Issiqlikka
chidamlilik asosan, Protoplazmaning yuqori darajada ilashimliligiga va kolloid
birikkan suvning mikdoriga bog`liq degan edi P. A. Genkel (1972). Osmotik
28

bosimning ortishi ham, osmotik birik kan suvning miqdori ortgani uchun, issikda
chidamlilikning oshishiga yordam beradi.
G`uzaning h ar xil tur va navlarida Protoplazmaning ilashimliligi turlicha
b о `ladi. U g`uzaning о` sish davriga qarab о` zgaradi xamda har xil darajada
su g` orilgan g`uzalarda kuchli о` zgaradi. G`uza qondirib su g` orilsa (80%) va u
kanchalik ertapishar b о `lsa (S—3210, S— 3506), bu fiziologik kursatkich
shuncha past b о `ladi, tuprokda va fazoda suvning kamayishi (40%) va had dan
tashqari ortishi (90%) bilan, havo temperaturasi ortishi natijasida va
hokazolarda p rotoplazmaning ilashimliligi kuchli ortib boradi.
Tajriba uchun kerakli narsalar: mikroskop, buyum va qoplagich oynalar,
nashtar, soat, vazelin, soat oynasi, 1 n qand erit masi.
Odatda Protoplazmaning ilashimliligi plazmoliz shakliga qarab aniqlanadi. Bu
tajriba P. I. Genkel va K- P. Morgolina (1951) taklifi bilan quyidagicha olib
boriladi.
Ish tartibi: Plazmoliz darajasini aniqlash ishi hu jayra shirasining izotonik
konsentrasiyadan 0,1 n ortiq bо`lgan QZND eritmasida olib boriladi. Shunday
qilib, har xil osmotik bosimga ega bо`lgan о`simliklar uchun taqqoslash
mumkin bо`lgan sharoit hosil qilinadi, chunki plazmoliz qiladigan eritmaning
konsentrasiyasi hamma vaqt izoosmotik konsentrasiyaga nisbatan 0,1 n
yuqori bо`ladi.
О`simlikning tekshiriladigan a`zosidan yupkqa kesik olinadi.
Hujayra shirasida buyoqli pigmentlar (masalan, an-tosian) bо`lsa, qizil
piyoz, qizil karam, kqizilcha kabilardan kesik olib, buyum oynasiga quyib,
ustidan qoplagich oyna yopiladi va cheti vazelinlab (kesik ustiga usha
eritmadan bir tomchi tomizib) quyiladi. Sо`ng mikroskop stolchasiga quyib
qaraladi. Avval 8- obyek tiv bilan topib, sо`ng 40- obyektiv bilan kuzatiladi.
29

Hjayra konsentrasiyasi 0,1 n yuqori eritma ichiga tushirilgach tezda
plazmolizga uchraydi.
Protoplazmaning ilashimliligi kо`pincha preparat tayyorlab, sо`ng
mikroskop ostida kuzatish yuli bilan aniqlanadi. SSSR FAning Q A.
Timiryazev nomidagi о`simliklar fiziologiyasi institutidagi professor P. A.
Genkel laboratoriyasida kesik soat oynasida buyalib, probirkalardagi qand
eritmasida plazmoliz qilinadi, Oddiy buyum oynasi urniga maxsus buyum
oy-nasidan foydalanish qulay bо`ladi. Bunday oynaning ichiga anchagina
eritma ketadi. Mavjud chuqurcha ichiga 1 n qand eritmasidan quyib, uning
ustiga kesik tushi rib, sо`ng katta qoplagich oynaning atroflariga vazelin
surtib, chuqurcha ustiga yopib quyilsa, maqsadga muvofiq bо`ladi. Bunda suv
bug`lanib ketmaydi va eritmaning konsentrasiyasi о`zgarmaydi. Ikkinchidan,
bunday pre- paratdan bir yula istalgan miqdorda tayyorlab olish mumkin.
Uchinchidan, har qanday vaktda ham darhol prep aratni olib mikroskopda
kuzatish mumkin. Ana shu yul, ya`ni «muallaq tomchi» usuli bilan hujayra
pro toplazmasining ilashimliligi oson va aniq belgila nadi. Eski usulda, ya`ni
har gal preparat tayyorlash yuqorida bayon etilgan edi. Sanoatda
mikroorganizmlarning harakatini tekshirish va boshqa maqsadlarda ishlatish
uchun qalinroq, tinch shishadan yasalgan (о`rtasi tangadek chuqurchali)
buyum oynalari chiqariladi.
Oddiy buyum oynasida «muallaq tomchi» tayyorlab quyish mumkin emas,
chunki bunday prep aratda buyum oynasi bilan qoplagich oyna о`rtasida juda
oz eritma bо`ladi. Suv almashuvi vaktida bu qadar oz eritmaga kо`pincha
kesik botmay turadi. Tabiiy ki, kо`proq eritma solish mumkin emas, chunki
«muallaq tomchi» tayyorlash vakdida koplagich oyna yopilganda, uni siqib,
chiqarib yuboradi.
30

«Muallaq tomchi» preparati tayyorlashda, о`rtasida chuqurchasi bor buyum
oynasidan foydalanish kо`p jixat dan ma`qul ekanini kо`rsatdi.
Yuqorida keltirilgan sentrifuga va plazmoliz usullari bir-biriga taqqoslanib,
tekshirib kо`rilgan vaktda protoplazmaning ilashimliligi oxirgisida xamma
vaqt yaxshi natijalar berdi. Shuning uchun sen trifuga yо`qligida yoki dala
sharoitida, plazmoliz usulidan foydalangan ma`qul.
Hujayra protoplazmasining qayishqoqligini aniqlash usuli.
Protoplazmaning qayishqoqligini P. A. Genkel va Q P. Morgolina (1949)
markazdan qochma kuch usuli ni qullab aniqlaganlar. Bunda о`simlikdan
olingan kes iklar izoosmotik nuqtasi 0,1n ga past bо`lgan eritmaga tushiriladi,
sо`ng aniqlanadi. S о` ngra qentrifugaga solib, minutiga 1000 marta aylantirib,
markazdan qocha kuch h osil qilinadi. Kesiklar tajribadan ilgari neytral kizil
(1:1000) rangda buyaladi. Ba`zi о`simliklardan, masalan, qizil piyozdan
olingan kesikni buyamasa? qam bо`ladi, chunki protoplazmasida qizil antosian
bо`lgani uchun mikros kop ostida buyoqsiz ham kо`rinaveradi.
Ba`zi о`simliklar, masalan, g`uza hujayrasining pro toplazmasi qand
eritmasini xujayra shirasiga tez о`tkazish xususiyatiga ega. Shunday
о`simliklar uchun qand eritmasini muvozanatlashtirilgan Vant-Goff (Rixter,
1927) eritmasi bilan almashtirgan ma`qul, ammo shun da ham muvofiq
konsentrasiya olinadi.
Protoplazmani hujayra pо`stidan ajratish uchun ketgan vaqt q ayishqoqlik
birligi bо`ladi. U se ntrifu ganing aylanish tezligi va minut (masalan, minutiga
1000 marta aylanish) bilan ifodalanadi. Protoplaz maning h ujayra p о `stidan
ajralishining boshlanishini (5—10 hujayrada) va oxirini (mikroskopda k о` rish
maydonidagi hujayralarning h ammasida) aniqlash ham mumkin.
Tajriba uchun kerakli narsalar: mikroskop, buyum va qoplag`ich oynalar,
se ntrifuga, organiq buyoq, nashtar, 1 n qa nd eritmasi, soat .
31

Mezofit о`simliklar protoplazmasining qayishkoq ligi jihatidan galofitlardan
yuqoriroq, kserofit sharoitda yashovchi qsimliklardan ham yuqorirok; bо`ladi .
Madaniy о`simliklar protoplazmasining qayishqoq ligi kserofitlarnikiga
qaraganda biroz pastroq bо`ladi .
Protoplazmaning qayiishoqlik xususiyati о`simlik ning hayoti davomida doimiy
bо`lmaydi, u ontogenezda о`zgarib turadi. Protoplazmaning qayishkqoqligi
о`sim likning (g`uza) о`sish davridan to shonalash davrigacha ortib borib,
shonalash davridan gullashga utgach pasaya boradi, pishishgacha yana
kuchayadi.
Ish tartibi. Tekshiriladigan о`simlik a`zosidan yupqa kesik olinadi. Olingan
kesikning (izotonik) eritmaga teng konqentraqiyasi topiladi. Sо`ng kesik shu
eritma konsentrasiyasidan (izotonik nuqtadan) 0,1 n past izoosmotik nuqtali qand
eritmasiga tushiriladi. Ma`lum vaqtdan keyin preparat mikroskop ostida
ku zatiladi. Agar protoplazma rangsiz bо`lsa buyaladn (1: 1000), rangli—
antoqianli bо`lsa buyalmaydi. Hujayra plazmolizining boshlanishi bilan, ya`ni
hujayraning burchaklaridan endigina protoplazma kucha boshlagach, u darhol
olib sentrifugaga joylanadi. Bir minutda 1000 marta aylantiriladi. Ma`lum vaqt
о`tgandan sо`ng olib, yana mikroskopda kuzatiladi. Shunday qilib,
pro toplazmaning hujayra pо`stidan kucha boshlagan vaqti bilan tо`liq kuchib
bо`lgan vaqti Protoplazmaning qa yishqoqliq birligi bо`ladi. U minut birligida
ifoda lanadi.
Dala sharoitidagi tekshirishlarTajriba utkaziladigan maydon sinchiklab tekshnrib chikdshadi: maydonning
bir xildaligi, tuproq yuqori qat- lamining bir turdaligi, haydalma qatlam chirindi
(gu mus) ga boy va ostki qatlami qalin ekanligi aniqlanadi. Kо`p yillik tajribalar
uchun tuproq qatlamlarini kesib 2,5—3,0 m chuqur qaziladi. Har bir tuproq,
32

qatla midan namunalar olinadi. Namunadagi chirindi, umumiy azot, fosfor
mikdori, mexaniq tarkibi aniqlanadi, tuproqning nam sig`imi belgilanadi.
Yer tajriba utkazish uchun yaroqli deb topilgach, oxir gi uch yil ekilgan ekin
turi begona о`tlar, turli xil zararkunandalar bilan zararlangani va kasalliklar
(sulish, ildiz chirish, vilt) ga yuliqqan-yuliqmaganli gi, о`z vaqtida suv va boshqa
agrotexnika tadbirlari utkazilganligi h a m tuliq urganib chiqiladi.
Dala tajribasini utkazishdan asosiy maqsad, turli, xil tabiiy va xujalik
sharoitida ekilayotgan ekinlarga shu tajribada о`rganilayotgan usullarga asoslanib
ilmiy agroximiyaviy va iqtisodiy tomondan baxo berishd an iborat.
P a y k a l n i n g k a t t a l i g i va t a k r o r i y l i g i. Paykalning kattaligi va
uning takroriyligi taj ribaning aniqligini belgilovchi muhim omil hisob lanadi.
Tajriba paykallarining hajmi tajribaning maqsadiga muvofiq qullanilayotgan
agrotexnika, ishla tilayotgan qurollar, ishlov berish texnikasi, solinadi gan ug`it va
sug`orish sistemasi, navlarning joylanishi, almashlab ekish va boshqalarga qarab
belgilanadi.
Daladagi tajribalar turini, imkoni boricha, qis qartirish keraq Aks holda
tajribaning aniq chiqishiga salbiy ta`sir etishi turgan gap. Binobarin, turli tuproq
sharoitida о`sgan о`simliklarda fiziologik va bio logik jarayonlar ham turlicha
kechadi. Demaq olingan fiziologik dalillar bir-biriga takdoslab
bо`lmaydigan, noaniq bulib qolishi mumkin. Shuning uchun taj-riba turlarini
niqoyatda qisqartirib olish va tajri bani kengaytirish urniga fiziologiq
bioximiyaviy, biofizikaviy, genetiq gistologiq anatomik va boshqa
tomonlarni tо`liq va puxta о`rgangan ma`qul.
Ekinlar sug`oriladigan sharoitdagi tajribalarni kamida tо`rt qaytariqli
qilib utkazish va о`rtachasini olish keraq
Tajriba uchun kerakli narsalar: 29 metrli ruletka,
20—40 metr kanop, krziqlar,
tesha, kompas.
33

Su g` oriladigan dala sharoitida paykallarning eng qulay shakli turi
burchakli, chuzi q b о` lib, tomonlari ning nisbati 1:10—1:15 b о `ladi.
о` simliklarga quyosh nuri tik tushishini ham hisobga olgan ma`qul.
Ish tartibi. Avvalo tajribaga moye paykallar ajra tiladi. Tajribadan avval
yer haydalgan, tekislangan, mola bosilgan va bo shqa ishlar tugal bajarilgan
b о` lishi keraq Masalan, g`uzaning h ar xil tur va navlarida suv almashinuvi va
ma h suldorlikni urganish uchun tajriba quyiladigan b о `lsa, shunga qarab ish
bajari ladi. Boshqa maqsadda quyilgan tajribalarda yerga boi q acha ishlov
berish, su g` orish va oziqlantirish keraq
Paykaldagi q olgan ishlar о` qituvchi yoki tajriba olib boruvchining
raxbarligida olib boriladi. G`uza ning har xil navlarida suv va moddalar
almashinuvi va hosildorlik yuzasidan tajriba quyidagicha quyila di: 1 —
himoya qatori; 2—108-f navi; 3— С —6002 va 4— С —3506 navlari ekilgan;
tajriba 4 (I, II, II I, IV) qaytarikush b о `lganida hammasi 16 qatorii tashkil eta-
di. Agar bu tajribada ekinlar 2—4—2; 1—2—1 va 0— 2—0 sxemada
su g` orilsa, u vaqtda yana t о` rt martadan uch karra qaytariladi. Agar 3 nav
о` rniga bir nav olib ishlansa, tajriba ixcham va xar taraflama qulay b о `ladi.
Paykalda tajriba turlarini bir qatorga joylashtirish mumkin bulmasa, ularni
ikki-uch qatorga joy lashtirish ham mumkin va hokazo.
Agar tajribada о `simliklarning suv rejimini tek shirish kuzda tutilgan
b о `lsa, bir tajriba turining namligi ikkinchisiga ta`sir etmasligi uchun h ar bir
tajriba turi о`rtasida himoya qatorlari qoldiriladi. Paykal boshidagi о`qariq
chetiga doimiy qoziq qoqib, taxtacha mixlanadi va unga tajribaga oid asosiy
belgilar о`chmaydigan qilib yozib qо`yiladi.
Urug` (masalan chigit) traktorda ekiladigan bо`lsa, tajriba ham ekish
quroliga moslashtiriladi. Yuqorida g`о`zaga oid misollarga kо`proq
tо`xtalindi. Boshqa qishloq hо`jaligi ekinlariga oid qо`yiladigan dala
34

tajribalari ham yuqorida bayon etilganidek bо`ladi. Qovoq, qovun, tarvuz,
bodringning pushtalari katta olinadi, lekin tajriba qо`yish usuli
yuqoridagidek davom etadi.
Dalada bajarilishi lozim bо`lgan hamma agrotexnika tadbirlari bir kecha
kunduz mobaynida amalga oshirilishi zarur. Olingan ma`lumotlar asosida
jadval, grafiklar tuzib chiqiladi va ular boshqa avtorlarning dalillariga
taqqoslab kо`riladi.
35

4-BOB. NISHON TUMANI CH.BEGIMQULOV JAMOA
XО`JALIGIGA QARASHLI MAYDONLARDAGI
IHOTAZORLARNING AHAMIYATI VA BUGUNGI AHVOLI
Muhtaram Prezidentimiz I.A.Karimov tomonidan “Jahon moliyaviy
iqtisodiy inqirozi, О`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yо`llari va
choralari” asarida 2008 - 2012 yillarda sug`oriladigan yerlarning meliorativ
holatini yaxshilash davlat dasturida kо`zda tutilgan chora-tadbirlar tizimining
izchil amalga oshirilishiga alohida e`tibor qaratish darkorligi ta`kidlangan
(I.A.Karimov, 2009).
Ma`lumki, sug`oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash
usullaridan biri bu ihotazorlar barpo etishdir. Ihota daraxtlarining muhim
xususiyatlaridan biri - ularning yer meliorasiyasiga daxldorligidir. Ihotalash
maqsadida ekilgan chuqur ildizli daraxtlar yer osti suvlari sathini birmuncha
pasaytirib, dehqonlarga yordam beradi.
P.Baratovning (1991) ta`kidlashicha, shamol eroziyasiga qarshi
kurashda ham ihota daraxtlarining ahamiyati katta bо`lib, ular shamol kuchini
pasaytiradi, tuproqdagi namni qurib ketishdan saqlaydi.
36

Rasmdan kо`rinib turibdiki, ihotazorlarning shamol kuchini kesish
ta`siri 150 metrgacha yetadi. Shu sababli, kuchli shamollar rо`y beradigan
tumanlarda har 400 metr oraliqda о`rmon polosasini tashkil etish yaxshi
natija beradi. Shuningdek vohalarni qum bosishdan saqlashda ihotazorlarning
ahamiyati juda katta. О`zbekiston sharoitida balandligi 6-8 metrgacha
bо`lgan ihota polosasi 60-80 metrdan 200-250 metrgacha bо`lgan yerni
shamol eroziyasidan saqlaydi. Natijada о`sha joyda paxtaning hosili
eroziyaga uchragan yerga nisbatan 2 martaga yaqin oshadi.
Biz Nishon tumani CH. Begimqulov jamoa xо`jaligida bundan 37 - 38
yil muqaddam (1973–1974 yillar) barpo etilgan ihotazorlarning bugungi
ahvolini 2010 yilning sentabr - oktabr oylarida о`rgandik. Asosan ihota
daraxtlari paxta maydonlari chetlarida ekilgan, ularning eni 10–12 m,
uzunligi 500 m dan 1000 m gacha bо`lib, ihota daraxtlarini asosan
qayrag`och (80%), akasiya (10%), jiyda (5 - 6%), tol (2 - 4%) kabi daraxtlar
tashkil etadi. Shu jamoaning yetakchi fermerlaridan biri Chori Barakovning
(2010) ma`lumotlariga qaraganda 1978 yillarda Nishon chо`lini о`zlashtirish
maqsadida chо`llarda dala shiyponlari qurilishi boshlangan va 1980 yillari bu
shiyponlar atrofida biota hamda tol daraxtlari ekilgan bо`lib, hozirgi kunda
bu daraxtlar deyarli qurib tugagan. Biz quyidagi 1dan 7 rasmgacha turli
tasirlar natijasida qurib qolayotgan daraxtlardan namunalar keltirdik.
37

1-rasm. Daraxtlarning zararkunanda hasharotlar ta`sirida zararlanishi.
2-rasm. Daraxtlarning insonlar tomonidan kesilishi
38

3-rasm. 40 yoshdagi daraxtlarning uchki qismidan quriy boshlashi.
39

4-rasm. Qurigan daraxtlarning ildiz bachkisidan unib chiqqan va qarovsiz
qolgan daraxtlardan namunalar.
40

5 - rasm. 1975 yilda tashkil etilgan ihota palosalarining bugunki ahvoli
(2011 yil 20 oktabr).
41

6- rasm. 1970 yillarda dala shiyponlari atroflarida ekilgan daraxtlarning
bugungi ahvoli (2011 yil 20 oktabr).
42

7-rasm. Yо`l yoqalarida ekilgan daraxtlarning bugungi ahvoli
(2011 yil 20 oktabr).
Yuqorida nomlari zikr etilgan daraxtlar esa 1973–1974 yillari sobiq
Qarshiqurilish tashkiloti tomonidan ekilgan. Lekin bu daraxtlarning bugungi
43

ahvoli deyarli yaxshi emas. Bu daraxtlarning turlicha umr kо`rishi bilan
bog`liq. Masalan, P. Baratovning (1991) ta`kidlashicha, qayrag`och tabiiy
holda 350–400 yil yashasa, shahar parklarida 120–190 yil, avtomobil yо`llari
atroflarida esa 40 - 50 yil yashar ekan.
Bizning kuzatishlarimizcha chо`l sharoitida ihotazorlashtirish uchun
ekilgan qayrag`ochlar ham 40-50 yil yashar ekan. Demak ularning umr
kо`rish darajasi yashash sharoitiga ham bog`liqdir. Shuning uchun bu
ihotazorlardagi daraxtlar, birinchidan о`zining umrini yashab bо`lgan bо`lsa,
ikkinchidan qarovsiz holda qolib, qurib bormoqda. Biz CH.Begimqulov
jamoa xо`jaligidagi barcha ihotazorlardagi daraxtlarni sarhisob qilganimizda,
52% daraxt qurigan va ular kesib ketilgan (ularning ildiz bо`g`zidan 20-30
sm li poyalari qolgan), 35% daraxtlarning yon shoxlari qurigan, 17%
daraxtlar nisbatan yaxshiroq saqlangan. Agar ahvol shunday davom etsa,
yana 10-15 yildan keyin bu qolgan daraxtlarning yо`qolib ketishi ham
ehtimoldan xoli emas.
Ihotazorlarning kamayishi natijasida yer yuziga sizot suvlari kо`tarilib,
yerning yuzini shо`r bosa boshlaydi, garemsel shamollari turib tuproq
eroziyasi, ya`ni qum kо`chishi boshlanadi. Bu esa yerning meliorativ holati
buzilishiga olib keladi, natijada qishloq xо`jaligi ekinlarining hosildorligi
keskin kamayib ketadi. Ihota daraxtlari sug`oriladigan yerlarning meliorativ
holatini yaxshilash bilan bir qatorda barglari orqali suvni bug`latib
mikroiqlimni yaxshilaydi, sizot suvlarini yuqoriga kо`tarilgani qо`ymaydi,
yozning issiq shamollari hamda kо`chma qumlarning yо`lini tо`sadi, tuproqni
eroziyadan, ya`ni yerning ustki hosildor qismini suv va shamol ta`sirida
yuvib yoki kо`chirib ketishdan saqlaydi.
A.Razzoqovning ta`kidlashicha (1988) bir gektar daraxtzor 10-20 ming
kubometr yer osti suvini yoki bir tup tol daraxti yiliga 90 kubometr suvni
44

bug`latish xususiyatiga ega. Ayniqsa, tut daraxtlarining meliorativ ahamiyati
juda katta. Ipakchilikda asosiy xom ashyo bо`lgan tut daraxti yer osti
suvlarini intensiv bug`latadi. Tekshirishlardan kо`rinadiki, daraxtlar atrofida
yer osti suvlari sathi paxtazordagidan 40–60 sm past bо`lgan. Bu hol esa
yerning shо`rlanishini keskin kamayishiga olib kelgan.
Xulosa о`rnida shuni aytish mumkinki, ihotazorlar uchun daraxtlarni
tanlash va ularni ekib yangi ihotazorlar barpo etish bugungi kunning dolzarb
vazifalaridan biridir.
Daraxt larlarning biologiy asi. Daraxtlar о`simligi о`zining
tashqi kо`rinishi va о`sish tabiati bо`yicha har – xil xayotiy
shakllarga, yoki о`sish shakliga ega: daraxtlar, butalar, butachalar
va chirmovuqlar (lianalar). Daraxt lar – bitta kо`p yillik shoxga
ega bо`lgan о`simliklar, bu shox «tana» (stvol) deyiladi. Uning
balandligiga qarab katta yoshdagi daraxtlar quyidagicha
turkumlanishi mumkin: I – 25 m; II – 16 – 25 m; III – 5 –15 m.
Bunday turkumlash shartli bо`lsa ham lekin daraxtlarning
yirikligini aniqlashda amaliy ahamiyatga ega. Daraxtlarning
yо`g`onligi tanasining diametri bilan tavsiflanadi. Odatda
diametrining о`lchami yerdan odamning kо`kragigacha (1,3 m)
bо`lgan balandlikdagi qiymati bilan aniqlanadi. Yо`g`onligi
bо`yicha Respublikada daraxtlarning bosh vakillariga dub,
qarag`ay (sosna), chinor (platan) terak (topol) va boshqalar kiradi.
But alar – bular bosh tanasi yaqqol kо`rinmagan, ildiz
bо`g`inchasi oldidan
45

chiqqan bir nechta tanachalarga ega. Butalar yirikligi b о `yicha
quyidagilarga b о `linadi: baland о `sadigan (>2.5 m), о `rta о `sadigan
(1 – 2,5 m) va past о `sadigan (0,5 – 1,0 m). Buta о `simliklarining
vakillari – uchqat (jimolost), smorodina, qoraqat (buzina), juzg`un
(grebenshik) о `simligi va boshqalar.
But achalar – butalarga о `xshash bir nechta mayda
shoxchalarga ega b о `lgan о `simliklar, lekin ularda tanalanish quyi
qismida b о `ladi, yuqori qismi esa о `tsimonligicha qoladi, qishda
uni sovuq uradi. Vakillari – chernika, drok va boshqalar,
balandliklari 0,5 > b о `lgan о `simliklar.
Chirmov uqlar (liana) – daraxtsimon о `simlik, tanasi
bukuluvchan (elastik), shoxlari bilan ustun (opora) lar atrofini va
daraxtlar tanasini о `rab oladilar. Vakillari – yovvoyi tok; chirmov
(pechka) guli; chirmashib о `sadigan о `simlik (xmel).
Daraxt lar о ` simligining t uzilishi. Daraxtlar о `simligi bosh
о `simlik hisoblanadi. Ularning barchasi barg, tana va ildizlarga
ega. Daraxtlarning asosiy shoxi – tana (stvol) deyiladi. Tananing
usti p о `stloq bilan о `ralgan, tana va shoxlar orqali ildizdan barglar
tomon suv va oziqalar harakatlanadi, barglardan ildiz tomon esa –
mineral moddalar. Moddalarning bir qismi tanadan joy oladi.
Tananing ustki qismi shoxcha va novdalarga b о `linadi, shox –
bargi (krona) ni tashkil qiladi. Barglari kurtaklar va gullar bir yillik
46

yoki k о `p yillik novdalarda b о `ladi. Daraxtlarning ildizlari
tuproqdan suvni va ozuqa moddalarni shimadi (tortadi), shu bilan
birgalikda organik moddalar t о `planadigan joy b о `lib, butun
о `simlik uchun asos sifatida xizmat qiladi. Ildizdan tanaga
о `tadigan joyni «ildiz b о `yinginasi» deyiladi. U tuproqning ustida
joylashadi. Uning ostida asosiy ildiz bir nechta mayda ildizlarga
b о `linadi va ildizlar tizimini tashkil qiladi. Ildizlar tizimi tuzulishi
b о `yicha «patak ildizli», « о `zakli» (sterjnoviy), «ustki» va
«aralashgan» b о `lishi mumkin.Quyidagi 8-rasmda daraxtlarning zararkunandalar bilan zararlanishi
keltirilgan.
А В
8 -rasmda daraxtlarning zararkunandalar bilan eararlanishi
Daraxtlarning brglarilarini orqa omoniga pashshalar mart oylarining
oxirgi о`n kunliklarida urug` qо`yib ketadi. Rasimdagidek barglarda xaltachalar
47

hosil bо`ladi. Bu xaltachalar ichida urug`lar rivojlanib juda kichik hajimli 1mm
ga yaqin qurtchalarga aylanadi va ular tashqariga chiqib (b-rasmda
kо`rsatigalga) barglarning orqa tomonidagi epidermis qavatini yeb zararlantira
boshlaydi. Bu xolam may oyining sо`ngi dekadasigacha davom etadi.48

5-BOB. O`RGANILAYOTGAN O`SIMLIKLARNI SUV REJIMINI
O`RGANISH.
O`s imliklar tanasi or q ali suvning bu g` lanishi transpirasiya deyiladi. Transpirasiya
o`simliklar tanasida sodir bo`ladigan eng mu h im fiziologik jarayonlardan biridir.
Asosiy transpirasiya organi bargdir. O`simliklar yuzasining kattaligi SO
2 ning ko`p
yutilishi, yoru g` lik energiyasidan samarali foydalanish va suv burlatuvchi
yuzaning keng b o` lishini ta`minlaydi. Suv barg yuzasidan asosan og`izchalar
orkali bug`lanadi. Buning natijasida barg xujayralarida suv mikdori ka mayadi
va s o` rish kuchi ortadi. Barglarda surish kuchining ortishi uz navbatida barg
tomirlari va naylaridan suvni tortib olish jarayon ini faollashtiradi. Yuk o ridan
tortib oluvchi kuchning paydo b o` li shi o`simlik tanasi buylab suv xarakatini yana
tezlashtiradi. Shunday q ilib, yuk o ridan xarakatga (tortuvchi) keltiruvchi kuch
transpira siya natijasida vujudga keladi. Transpirasiya faoliyatiga q arab , bu kuch
xam shuncha yuk o ri bo`ladi. Transpirasiya faolligi haroratga, o`simlik turlariga,
yashash sharoitlariga va boshqalarga bog`liq.. Ularni bir-biri bilan solishtirish
va urganish uchun transpirasiya jadal ligi degan tushuncha mavjud.
Transpirasiya jadalligi deb bir metr kvadrat barg yuzasidan bir soat davomida
bug`latilgan suv mikdoriga aytiladi. Ko`pchilik o`simliklar uchun transpirasiya
jadalligi o`rta cha bir soatda kunduzi 15-250g/m 2
, kechasi 1-20 g/m 2
ga teng
bo`ladi. Ayrim x o llarda bu k o` rsatkich yuk o ri b o` lishi h am mumkin. O` rta Osiyo
sharoitida yozning issiq kunlarida g`uzaning transpirasiya jadalligi 450-1200 g/m 2
gacha ko`tarilishi mumkin.
Suvdan unumli foydalanish o`simlik organizmining eng muhim
xususiyatlaridan biridir. Bu xususiyat ma`lum mikdorda q uruq modda ho sil q ilish
uchun sarflangan suv mikdori bilan belgilanadi va trans p irasiya k o effisiyenti deb
ataladi. Y а ni 1 g organik modda h osil q ilish uchun sarflangan suvning mikdori—
transpirasiya koeffisiyen ta deyiladi. Bu k o` rsatkich xam juda ko`p omillarga
49

bog`liq.. Masalan, g`uzaning xar xil navlari o`rtasida 891 dan 1040 g.gacha
(Iton, 1955), g`uzaning o` sish va rivojlanish jarayonida 600 dan 1420 g.gacha
bulishi mumkin (Rijov, 1948). Umuman, ko`pchilik o`simliklar uchun bu son 125-
1000 g, o`rtacha esa 300 g bo`ladi, ya`ni bir tonna organik modda olish uchun
300 tonna suv sarflanadi.
Transpirasiya unumdorligi deb 1000 g sarflangan suv xisobiga x o sil bulgan
organik modda mikdoriga aytiladi. Bu ko`pchilik o`simliklar uchun 1-8 g.ga teng,
o`rtacha 3 g atrofida bo`ladi. Boshkacha kilib aytganda, b u tun o`simlik tanasi
orkali burlangan suvning 99,8 foizi transpirasiyaga, qo lgan 0,2 foiz organik modda
x o sil k i lish uchun sarflanadi.
Transpirasiya murakkab biologik ho disa bulib, o`simliklar h ayoti d a xar
tomonlama katta rol uynaydi. Masalan, g`uza kancha tez o` ssa va transpirasiya
jadalligi yuk o ri b o` lsa, u suvdan shunchalik unumli foydalanadi.
O`simliklarni suv rejimini o`rganish ularni intraduksiya qilishdagi muhim
ko`rsatkichlaridan biridir. Shuning uchun biz 2011 yilning yoz oyida
o`rganilayotgan o`simliklarni suv rejimini o`rgandik va quyidagi natijalarni oldik.
O`rganilgan daraxtlardagi suv rejimi ko`rsatkichlari
1 - jadval
O`rganilayotgan
o`simlik Transpirasiya
jadalligi, mlg (24 soat
davomida) Bargning ho`l
og`irligi, mlg. Bargning quruq
og`irligi, mlg Bargdagi
umumiy suv
miqdori, mlg Bargning
yuzasi,
sm 2
Oddy qayrag`och 52 180 43 137 12,5
Sug`diyona zarangi
Fraxinus sogdiana 45 355 127 228 9,0
O`simliklarning transpirasiya jadaligiga qarab ularning kurg`oqchilikka
chidamliligini aniqlash mumkin. Agar o`simliklar qancha suvni kam
50

bug`latsa shunchalik qurg`oqchilikka chidamli bo`ladi (Axmatov).
Yuqoridagi jadvaldan ko`rinib turibdi Sug`diyona zarangi (yasen)
daraxtlarining bargida suvni ko`p bo`lishi lekin transpirasiya jadalligi Oddy
qayrag`och ( vyazga) nisbatan kam bo`lishi o`rganildi.
O`simliklar xayotida transpirasiya serqirrali ahamiyatga ega. Asosan u suv va
xar xil moddalarni o`simlik tanasining pastki kismidan yuqorisiga tomon xarakatga
keltiradi. Transpirasiya natijasida surish kuchining ho sil b o` lishini tajribada
k o` rish mumkin. Buning uchun 2-3 bargli shoxchani kesib olib, pastki kismini
suvli idishga solib kuyilsa, u idishdagi suvni sura boshlaydi. Suv barglar orkali
kancha tez bug`lansa, idishdagi suv xam shuncha kamaya boradi. Agar
shoxchadagi barglar kesib tashlansa, suvning sarflanishi xam tuxtaydi.
Umuman, transpirasiyaning surish kuchi o`simlik turlariga xam bo g` li q .
Daraxtsimon o`simliklarda bu kuch ildiz bosimidan bir necha marta yuk o ri. O`tchil
o`simliklarda esa aksincha, ildiz bosimi yuk o ri, lekin shunga karamay
transpirasiyaning surish kuchi xam muxim axamiyatga ega.
Daraxtlarda issiqlikka chidamlmlmk har oyda ko`tarilib boradi. Bunga sabab
daraxtlarning barglarida qand miqdorpining ortib borishi bo`lishi mumkin.
2-jadval
O`rganilgan daraxtlarning issiqlikka chidamliligini o`rganish
O`rganilayotgan
o`simlik may iyun iyul avgus
t sentabr oktabr
Oddy qayrag`och 50 54 59 64 68 72
Sug`diyona
zarangi 59 60 65 70 72 75
O`simliklarni issiqlikka chidamliligini o`rganish ham ularni intraduksiya
qilishdagi muhim ko`rsatkichlaridan biridir. Ushbu jadvaldan ko`rinib turibdiki,
51

daraxtlarning issiqa chidamliligi may oylarida pastroq bo`lishi, oktabr
oylariga kelib ancha yuqori bo`ladi.
Transpirasiya o`simliklarni yukori harorat ta`siridan saklaydi. Odatda transpirasiya
tufayli o`simlik tanasi harorati atmosfera harorat idan bir necha daraja past bo`ladi.
Birok, ayrim o`simliklarda yukori roq Bo`lishi xam mumkin. Masalan, saxrolardagi
o`simliklar barglari ning harorati kuyoshning kuchli issiklik energiyasini yutishiga
kara masdan, soyadagi barglarga nisbatan 6-7° S ga ko`p. Bu esa yozning issiq
kunlarida o`simlikning butun xayotiy jarayoni uchun katta axamiyatga ega dir.
Ayniksa, fotosintez uchun kulay sharoit yaratiladi. Chunki og`izchalarning
ochikligi SO
2 ning o`zlashtirilishini faollashtiradi. Protoplazma kolloid
misellalarining xloroplastlar tuzilmasi va funksiyalari faoliyatiga sababchi bo`ladi.
Agar suv yetishmasligi okibatida transpirasiya jadalligi pasaysa yoki tuxtab qolsa,
o`simlik harorati tez oshib ketadi. Bu esa undagi barcha jarayonlarning o`zgarib
ketishiga olib keladi. Protoplazmaning kolloid xossasi buziladi, fotosintez tuxtaydi,
nafas olish tezlashadi. Bu uzoqroq davom etsa o`simliklar nobud bo`ladi.
Bargning plastinkasimon (keng) tuzilishi fotosintez va trans pirasiya
jarayonlari uchun eng ko`lay sharoit yaratadi. Bargning asosiy qismi mezofilidir.
U bir kator joylashgan epidermis xujayralari bilan qoplangan (5-chizma).
KOPLOVCHI to`qima odatda ikki kavatdan iborat: ustunsimon xujayralar bargning
ustki epidermisining os tida va bulutsimon xujayralar bargning pastki qismida
joylashgan.
Ko`pchilik o`simliklarda og`izchalar bargning pastki epidermisida
joylashgan. Natijada bulutsimon xujayralar orasidagi kengrok bo`shliklar suv
almashinishi va bug`lanishi uchun kulaylik tug`diradi. Barg epidermisi aksariyat
h olda k u tikula kavati va tirik yoki o` lik tukchalar bilan k o plangan. Barglardagi
transpirasiya ikki boskichni o` z ichiga oladi: 1) suvning barg tomirlaridan mezofill ga
o`tishi; 2) mezofill xujayralarining devoridan bug`langan suv xujayralararo
52

b o` shliklarga va undan og`izchalar yoki k u tikula q avati or q ali atmosferaga
chi q ishi.
Transpirasiya asosan barg og`izchalari orkali idora qilinadi, ya`ni
transpirasiya natijasida bug`langan suvning 95-97 foizi og`izchalar va kolgan
qismi kutikula orkali atmosferaga tarkaladi. Shuning uchun xam transpirasiya
jadalligi bargdagi og`izchalarning soniga va ularning ochiq yoki yopikligiga ham
bog`liq. Og`izchalarning soni 1 m 2
barg yuzasida 50-500 ta va undan ortikroq ham
bo`lishi mumkin. Bu ko`proq o`simlik turlariga, navlariga va suv bilan ta`minlanish
sharoitlariga bog`liq. Og`izchalar ochiq yoki yopiq bulishi mumkin. Bunga har xil
omillar sabab. Eng muhimi suv bilan ta`minlashdir. Suv yetarli sharoitda og`izchalari
ochiladi va aksincha kamligida yopiladi. Ko`pchilik o`simliklarning bargidagi
og`izchalar yorur likda ochilib, korong`ilikda yopilishi xam mumkin.
1-chizma. Barg plastinkasining transpirasiyaga moslashib tuzilishi
(strelkalar bilan bug`larning ajralib chikish yullari tasvirlangan).
Ko`pchilik o`simliklarning og`izchalari tong otganda ochila boshlaydi, ertalabki
soatlar ularning eng ko`p ochilgan vakti bo`ladi. Tush vaktlarida og`izchalarning
ochikligi yoki toraya boshlashi o`simliklarning suv bilan ta`minlanish darajasiga
bog`liq. Kechga tomon yopila boshlaydi. Xavo juda issiq va kuruq vaktlarda kun
53

buyi yopiq turadi va ertalabgina Kisqa muddatga ochiladi. Og`izchalar holatining bir
kecha-kunduzlik di namikasiga karab transpirasiya jadalligi xam o`zgaradi. Bu
o`zgarish hamma o`simliklarga xos, faqat ularning jadalliklarida farq bor.
Ko`pchilik o`simliklarda transpirasiya jadalligi ertalabki soatlardan kunning o`rta
qismiga tomon ortib boradi va eng yukori darajaga yeta di, so`ngra yana
kuchsizlana boshlaydi. Bu ko`pincha kuyoshning o`zgarishi natijasida hosil
bo`ladigan haroratning ortishi va og`izchalarning xola tiga bog`liq. havo juda issiq va
suv mikdori kamroq kunlarda transpi rasiya asosan ertalabki soatlarda va kechga
tomon jadal borib, kunning o`rta soatlarida juda past bo`lishi mumkin. Bundam
x o latlar o` z navbati da o`simlik turlariga ham bog`liq..
54

Х У Л О С А
1. Biz CH.Begimqulov jamoa xo`jaligidagi barcha ihotazorlardagi
daraxtlarni sarhisob qilgdik. Daraxtlarning 52% qurigan va ular kesib
ketilganligi (ularning ildiz bo`g`zidan 20-30 sm li poyalari qolgan), 35%
daraxtlarning yon shoxlari qurigan, 17% daraxtlar nisbatan yaxshiroq
saqlanganligi aniqlandi. Agar ahvol shunday davom etsa, yana 10-15 yildan
keyin bu qolgan daraxtlarning yo`qolib ketishi ham ehtimoldan xoli emasligi
bashorat qilingdi.
2.Bizning kuzatishlarimizcha chо`l sharoitida ihotazorlashtirish uchun
ekilgan qayrag`ochlar ham 40-50 yil yashashi о`rganildi. Demak ularning
umr kо`rish darajasi yashash sharoitiga ham bog`liqdir. Shuning uchun bu
ihotazorlardagi daraxtlar, birinchidan о`zining umrini yashab bо`lgan
bо`lsa, ikkinchidan qarovsiz holda qolib, qurib bormoqdaligi aniqlandi.
3.Oddy qayrag`och daraxtlari sug`diyona zarangi daraxtiga nisbatan
issiqlqkka chdamliroq ekanligi aniqlandi.
55

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RО`YXATI
Каримов. И.А. Жаҳон молиявий иқтисодий инқирози, Ўзбекистон
шароитида уни бартараф - этишнинг йўллари ва чоралари. Тошкент –
“Ўзбекистон” - 2009
1.Андреев Н.Г. Создание культурных пастбищ и их использование. Изд- во.
«Знание». -М.: 1966.- С.-24-28.
2.Ахматов К.А. Полевой метод определения жароустойчивости
растений // Бюл. Гл. бот. сада. 1972. Вып. 86. С. 73-74.
3 .Васильев А.В., Прилипко Л.И. Дендрофлора Кавказа. -Тбилиси:
Мецниереба, 1970. - С. - 36-41.
4 .Васильев А.Е., Воронин Н.С., Еленевский А.Г. и др. Ботаника:
Морфология и анатомия растений. -М.: Просвещение, 1988. - 480 с.
5 .Васильченко И.Т. Всходы деревьев и кустарников. Определитель. -
М.: Изд-во АН СССР , 1960 . - С . 208-209.
6 .Вафин Р.В. Антэкология интродуцированных видов боярышника в
Уфе //Бюл. Глав. ботан. сада. Вып. 185. 2003. - С. 36-48.
7 .Вилисова В.В., Запрягаева В.И., Зеляева З.Р. и др. Деревья и
кустарники //Растения для декоративного садоводства Таджикистана. -
М.: Наука, 1986. - С. 88-367.
8 . Ларин И.В. Луговодство и пастбищное хозяйство. - М.:1990. .- С.-33-38.
9 .Мельников М.М. Интенсивное производство кормов на орошаемых
землях.-М.: 1985. - С.-82-86.
10 .Негаева Н.Т., Шамсутдинов З.Ш., Мухаммедов Г.М. Улучшение
пустинных пастбищ Средней Азии. А. 1978. .- С.-43-45.
56

1 1 .Практические руководство по технологиям улучшения использования
природных кормовых угодий аридных районов. - М.: 1989. .- С.-32-36.
1 2 .Рекомендации по интенсивной технологии производство зелёных
кормов на культурных пастбищах Узбекистана. - Т.: 1990. - С.-41-48.
1 3 .Рекомендации опыт примешшя загонного выпаса нагорных пастбищах.
Киргизистан - 1977. - С.-54-58.
1 4 .Шамсутдинов З.Ш. Создание долголетных пастбищ в аридной зож
Средней Азии.-Т.: 1975. - С.-21-23.
1 5 .Шамсутдинов З.Ш., Ибрагимов И.О. Долголетные пастбищные
агрофисоценоз в аридной зоне. «Узбекистон». -Т.: 1983. - С.-25-27.
1 6 .Ёзиев Л.Х. Интродукция болотного кипариса и метасеквойи в
Узбекистан. - Ташкент: Фан, 2002. - 147 с.
1 7 .Ёзиев Л.Х. Особенности плодоношения и формирования семян
интродуцентов в условиях Южного Узбекистана //Развитие
ботанической науки в Центральной Азии и ее интеграция в
производство: Матер. Межд. науч. конф., - Ташкент, 2004. - С. 331-332.
1 8 .Штонда Н.И. Влияние зимы 1984/85 на некоторые северо-
американские растения в Ботаническом саду АН УзССР //Интродукция
и акклиматизация растений. Вып. 22. -Ташкент: Фан, 1988. -С. 91-95. .
19.Artukmedov. Z.A., H.SH. Sheraliyev. Ekinlarni sug`orish asosl a ri.-
Toshkent: О`zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti , 2007. – 23 в.
20. Nor qulov N., Sheraliyev H. Yaylovlar melioratsiyasi. -T o shkent: Yangi
asr avlodi, 2010. – B. 95 - 96.
57

Купить