Tirik organizmlarda ruxning biologik ahamiyati

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	571.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Биология

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Tirik organizmlarda ruxning biologik ahamiyati

Купить

MUNDARIJA
Kirish………………………………………………………………………………
.41.ADABIYOTLAR SHARHI ...7
……………………………………………………
1.1.Mikroelementlarning qisqacha o rganilish tarixi ...7
’ ……………………………
1.1.1. Makro-, mikro- va ultramikroelementlar haqida tushuncha 8
………………
1.1.2. Rux mikroelementining o rganilish tarixi 10.
’ …………………………………
1.2. Ruxning biologik ahamiyati 11
…………………………………………………
1.2.1. Rux tutuvchi oqsillar va fermentlar .12
………………………………………
1.2.2. Ruxning ajralishi va so rilishi ..17
’ ……………………………………………
1.3. Ruxning fiziologik va biokimyoviy jarayonlarda bajaradigan funksiyalari 20
…
1.3.1. Ruxning o sish jarayoniga ta siri ..21
’ ’ …………………………………………
1.3.2. Ruxning epidermal tuzilmalarning shakllanishidagi ishtiroki .21
……………
1.3.3. Ruxning osteogenezdagi ishtiroki 23
…………………………………………
1.3.4.Ruxning jarohatlarning bitshidagi ishtiroki .........24
…………………………
1.3.5.Ruxning miyaning rivojlanishi va hulqiy reflekslarning shakllanishiga ta siri
’
25
……………………………………………………………………………………
1.3.6. Ruxning nuklein kislotalar va oqsillarning almashinuviga ta siri ..26
’ ………
1.4. Ruxning organizm to qimalarida taqsimlanishi va uning almashinuvi bilan
’
bog liq bo lgan holatlar . 29
’ ’ …………………………………………………………
1.4.1. Ruxning o simliklar tarkibidagi miqdori . 29
’ …………………………………
1.4.2 Ruxning odam va hayvonlar organizmidagi miqdori 32
………………………
1.4.3. Rux tanqisligi va ruxli zararlanish ..........35
…………………………………
2

2. TADQIQOT SHAROITLARI, OB YEKTI VA USLUBLARI 39 ’ ……………
2.1. Tadqiqot sharoitlari. ..39
……………………………………………………
2.2. Tadqiqot ob yektlari. .39
’ ……………………………………………………
2.3. Tadqiqot uslublari... 39
………………………………………………………
3. TADQIQOT NATIJALARI. 44
………………………………………………
3.1. O simlik mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichlarini
’ ’
aniqlashga oid tahlil natijalari 44
…………………………………………………
3.2. Hayvon mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichlarini
’
aniqlashga oid tahlil natijalari ..48
……………………………………………………………
3.3. Mulohazalar 50
………………………………………………………………
Xulosa .53
…………………………………………………………………………
Tavsiyalar 55
………………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati .56
’ ……………………………………………
3

Kirish.
Ma lumki, mikroelementlar to g risidagi ta limot oxirgi yillarda jadal’ ’ ’ ’
tarzda rivojlanib bormoqda. Shu bilan birga, mikroelementlarni o rganish asosida
’
olingan ma lumotlar umumiy biologiya, tibbiyot, veterenariya, inson fiziologiyasi
’
kabi fanlarning rivojlanishiga olib kelmoqda. Organizmdagi biror - bir
biokimyoviy jarayonni mikroelementlar ishtirokisiz tasavvur qilib bo lmaydi. Bu
’
mikroelementlar ichida inson va hayvon organizmida muhim ahamiyatga ega
bo lgan mikroelement rux hisoblanadi. Rux asosiy biogen element bo lib, har
’ ’
doim inson hayvonlar va osimliklar to qimasi tarkibida bo ladi. Tirik modda
’ ’
tarkibida o rtacha 5×10
’ -4
% rux bo ladi. Shu bois, rux mikroelementining ’
almashinuvini o rganish eng dolzarb masalalar jumlasiga kiradi. O simlik
’ ’
organizmiga rux tuproq orqali, hayvon organizmiga esa o simlik orqali o tadi.
’ ’
Rux tirik organizmlar hayot faoliyatidagi turli - xil biokimyoviy jarayonlarda
ishtirok etadi. Bugungi kunda rux ko pgina fermentlar va nukleoproteidlar
’
tarkibiga kiruvchi asosiy metallar guruhiga kirishi aniqlangan. Oxirgi yillarda
olingan ma lumotlarga ko ra, rux hujayrada nukleoproteidlar, oqsillar,
’ ’
uglevodlar va yog lar almashinuvida ishtirok etadigan qator biologik faol
’
moddalarning tarkibiga kirishi aniqlangan. Ruxning biokimyoviy almashinuvi
uning ovqat hazm qilish tizimida so rilishi va ajralishi xususiyatlariga bog liq
’ ’
bo ladi. Ruxning organizmda biokimyoviy jarayonlarda ishtirok etishi, fiziologik
’
jarayonlardagi ahamiyatini hisobga olgan holda uning fiziologik gomeastazdagi
o rnini alohida ta kidlash mumkin.
’ ’
Mavzuning dolzarbligi rux mikroelementi organizma uchun muhim ahamiyatga
ega, chunki u oksidlanish qaytarilish reaksiyalarini boshqaruvchi fermentlarning
–
tarkibiga kiradi. Shu bois, uning tirik organizmlardagi miqdoriy ko rsatgichini
’
aniqlash shuningdek, kundalik ozuqa tarkibidagi miqdorini aniqlash organizmni
sog lomlashtirishga, uning regenerativ qobiliyatini oshirishga yordam beradi.
’
Demak, bu xil tahlillarni o rganish masalani naqadar dolzarbligini ko rsatadi.
’ ’
4

Ishning maqsadi va vazifalari: ruxning biologik ahamiyatiga oid izlanishlar olib
borilib, ilmiy manbalarda keltirilgan ma lumotlar xususiy izlanish ma lumotlari’ ’
bilan qiyoslanadi va tegishli mulohazalar yuritiladi. Bunda ruxning organizm
to qimalari va organlarda taqsimlanishi, uning fermantlar tarkibiga kirishi orqali
’
biokimyoviy jarayonlarga ko rsatadigan ta siri bilan bog liq bo lgan fiziologik
’ ’ ’ ’
va patologik holatlarning kelib chiqishiga tegishli ma lumotlar tahlillar asosda
’
keltiriladi.
Muammoning ishlab chiqilish darajasi rux mikroelementining biologik
ahamiyati mikroorganizmlar, o simliklar, hayvonlar va odamlarda ancha
’
mukammal o rganilgan, lekin shunga qaramasdan ruxning organizmdagi
’
miqdoriy ko rsatgichlariga oid izlanishlarni yetarli deb bo lmaydi. Chunki, bu
’ ’
mikroelement xilma-xil makromolekulalarning tarkibiga kirib, uning organizmdagi
almashinuvining shikastlanuvi bilan bog liq bo lgan mexanizmlari yaxshi
’ ’
o rganilmagan. Shu bois, bitiruv malakaviy ishi, aynan shu masalalarga oid ilmiy
’
adabiyotlarning ma lumotlarini yig ish, tahlil qilish, ular bo yicha muhokama
’ ’ ’
yuritish asosida, ayrim izlanishlar olib borish hamda bu izlanish natijalarini ilmiy
manbalarga tayanib tegishli xulosalar chiqarishdan iborat.
Ishning ilmiy yangiligi ilmiy manbalardagi ruxga oid ma lumotlarni yig gandan
’ ’
keyin tadqiqot rejasi asosida o tkazilgan tajribalarga tayanib, ruxning organizm
’
uchun kerakli me yoriy ko rsatgichlarini belgilash, patoligik holatlarning oldini
’ ’
olishga qaratilgan ishlarni amalga oshirish.
Tadqiqotlarning predmeti va obyekti rux mikroelementini o rganish bo lib,
’ ’
fiziologiya, genetika va biokimyo kafedrasi qoshidagi, kimyo bo limi qoshidagi,
’
shuningdek, mikroelementlar muammoviy ilmiy - tadqiqot laboratoriyalardagi
asbob uskunalardan foydalanib, biomateriallar tarkibida rux mikroelementini
–
aniqlash tahlillarini o tkazish.
’
Ishning ilmiy - amaliy ahamiyati tadqiqot natijalari ruxning biologik ahamiyatiga
oid ma lumotlarni to ldirishda, ozuqa moddalarning tarkibidagi miqdorini
’ ’
5

belgilashda, kunlik ozuqa tarkibidagi miqdorini me yorlashda, shuningdek,’
patologik holatlarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi va hajmi
- Kirish qismi. Bu qismda ishning mavzuning dolzarbligi, ishning maqsadi va
vazifalari, muammoning ishlab chiqilish darajasi, ishning ilmiy yangiligi,
tadqiqot predmeti va obyekti hamda ishning ilmiy alamiy ahamiyati
–
to g risidagi ma lumotlar berilgan.
’ ’ ’
- Nazariy qism. Bu qismda mikroelementlarning qisqacha o rganilish tarixi,
’
ruxning biologik ahamiyati, ruxning fiziologik va biokimyoviy jarayonlarda
bajaradigan funksiyalari, ruxning organizm to qimalarida taqsimlanishi va
’
uning almashinuvi bilan bog liq bo lgan holatlar to g risida to plangan
’ ’ ’ ’ ’
ma lumotlar berilgan.
’
- Tajriba qismi. Bu qismda tajtiba o tkazilgan joy shart sharoitlari,
’ –
izlanishning manba va uslublari, izlanish natijalarini sarhisob qilish uslublari
to g risidagi ma lumotlar berilgan.
’ ’ ’
- Yakuniy qism. Bitiruv malakaviy ishining bu qismida izlanish natijalari
bo yicha umumiy mulohazalar, umumiy xulosalar, shuningdek takliflar va
’
tavsiyalar hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxati. keltirilgan
’
6

1.ADABIYOTLAR SHARHI.
1. 1 .Mikroelementlarning qisqacha o rganilish tarixi.’
Mikroelementlar kimyoviy elementlarning shunday guruhiki, ular odam va
hayvonlar organizmida juda kam miqdorda 10 -3
– 10 -12
% miqdorda uchraydi. E.
Underwoodning fikriga ko ra mikroelementlarning asosiy xarakterli belgisi
’
bo lib ularning tirik to qimalarda juda ham kam konsentratsiyada uchrashi
’ ’
hisoblanadi. Mikroelementlarni aniqlashda ularning nafaqat kimyoviy xususiyatlari
balki nazariy va amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega bo lgan biologik
’
xususiyatlari ham namoyon bo lishi lozim. G.N. Schrauzer mikroelenetlarning
’
o rganilish tarixi bilan shug ullangan. U XX mikroelementlarning o rganilaish
’ ’ ’
tarixini 2 bosqichga bo ladi. 1-davr yoki klassik davr 1925 - yildan 1956 -
’
yilgacha bo lgan davr. 2-davr yoki zamonaviy davr 1957- yildan hozirgi
’
kungacha bo lgan bosqichni o z ichiga oladi. Birinchi bosqichdagi barcha
’ ’
yangiliklar tasodifiy holda, yoki qishloq xo jaligi hayvonlarining ayrim
’
kasalliklarini o rganish jarayonida ochilgan. 2- bosqichda K. Schwarz
’
mikroelementlarni o rganishda juda katta xissa qo shgan va sistematik ravishda
’ ’
o rgangan. (1
’ .
, 6 .
, 18 .
, 22 .
)
Laboratoriya hayvonlarida maxsus sistematik parhez o tkazilib, ularda
’
mikroelementlar yetishmovchiligi natijasida kelib chiqadigan o zgarishlar
’
o rganilgan. Mikroelemantlar almashinuvining buzilishi natijasida kelib
’
chiqadigan patologik holatlar, ya ni, mikroelementozlar mikroelementlar
’
o rganilishidan ancha oldin ma lum bo lgan. Lekin, insonlar bu patologik
’ ’ ’
holatlarning aniq sababini ekanligini bilishmagan.
Faqatgina, XIX asrning 2- yarmiga kelib organizm to qimalarida juda kam
’
miqdorda uchraydigan kimyoviy elementlar organizmda kechdigan biokimyoviy,
fiziologik jarayonlarga katta ta sir etishi aniqlangan. Bu elementlar qatoriga rux
’
ham kiradi (Timiryazev K.A. 1871, Raulin J. 1869). Bu element juda ham ko p
’
qirrali va hayot uchun muhim bo lgan faolllikga ega. Mikroorganizmlar faqatgina
’
7

normal organizmning biokimyoviy va fiziologik jarayonlarida muhim ahamiyatga
ega bo lib qolmasdan, bemorlik holatida ham muhim ahamiyatga egadir. A. P.’
Vinogradovning fikriga ko ra organizmda mikroelementlarning uchrashi ularning
’
birikmalarining beqarorligiga bog liq bo lgan holda shu elementlarning tashqi
’ ’
muhitdagi miqdoriga to g ri proportsionaldir. E.Underwood (1976)
’ ’
mikroelementlarning fiziologiyasi haqidagi asosiy bilimlar olingan 2 ta metodni
alohida ta kidlaydi.
’
1. Tabiiy sharoitda mikroorganizmlarning lokal muammolarini o rganish (ya ni,
’ ’
mikroelementlar bilan bog liq bo lgan endemik kasalliklarni o rganish).
’ ’ ’
2. Atrof muhitdagi sharoitni kuchli nazorat qilgan holda laboratoriya hayvonlarida
maxsus mikroelementlardan holi parhez o tkazish. U atayin mikroelementlarning
’
tanqisligi yoki ortib ketishi yoki ularning almashinuvining buzilishi bilan bog liq
’
bo lgan endemik kasalliklarga alohida to xtalib o tgan, chunki aynan manashu
’ ’ ’
muammolarning yechimi, mikroelementlarni o rganishda katta yutuq bo ladi.
’ ’
Aytib o tish joizki, bu haqdagi bilimlarning asoschisi A.Chatin (1852)
’
hisoblanadi, nazariya ya ni ta limot darajasigacha esa A.P.Vinogradov (1949)
’ ’
ko targan. XX asrning 20- yillarida mikroelementlarning o rganishning emission
’ ’
spektrografiya usuli taklif qilindi. Shundan keyin, qishloq xo jalik hayvonlarida
’
mikroelementlar bilan bog liq bo lgan patologiyalar ochilgan.
’ ’
1.1.1. Makro-, mikro- va ultramikroelementlar haqida tushuncha.
Ma lumki mikroorganizmlarning metobalitik jarayonlardagi funksiyasi ularning
’
biologik faol moddalar va hujayraning genetik apparati tarkibida bo lishi bilan
’
bog liq. Shuning uchun ularning ahamiyati haqidagi fikr yuritilganda masalaga
’
fermentativ va gormonal faollikni namoyon bo lishida shunungdek, biologik
’
makromolekulalarning arxetektonikasi va o z funksiyasini bajarishida
’
mikroelementlarning rolini aniqlash nuqtai nazaridan yondashish kerak bo ladi.
’
Bunda, mikroelementlarning roli bo yicha uch xil jihatni aniqlashga e tiborni
’ ’
qaratish lozimdir ( 2 .
, 7 .
, 19 .
, 26 .
).
8

1. Oqsil molekulasini faol konformatsion holatda bo lishini ta minlash.’ ’
2. Ferment, koferment, substrat o rtasida koordinatsion kompleks hosil qilish.
’
3. Substrat molekulasining elektron tuzilmasini o zgartirish.
’
Bu funksiyalar bir - birini inkor qilmay, balki bir vaqtning o zida amalga oshishi
’
mumkin.
Elementlarning hayotiy jarayonlar uchun zaruriyligi to g risidagi tavsifni
’ ’
Kotsias bergan. Umuman olganda hayotiy jarayonlar uchun zaruru bo lgan
’
elementlarni 5 guruhga bo lish mumkin. (6:,8,12,15)
’
1. Makroelementlar tirik organizmlarning tanasining asosiy massasini
–
tashkil qiluvchi va nisbatan past atom massaga ega bo lgan 11 ta element
’
(H, C, N, O, Na, Mg, P, S, Cl, K, Ca)
2. Fiziologik funksiyasi aniqlangan hayotiy jarayonlar uchun zarur bo lgan
’
elementlar, ular ancha yuqori atom og irlikka va tartib raqamiga ega
’
bo lgan 16 ta element.
’
3. Fiziologik faol elementlar. Ularning umumiy soni 19 ta.
4. Biologik funksiyaga ega bo lishi mumkin, lekin hali yetarli o rganilmagan
’ ’
elementlar. Ularning umumiy soni 32 ta.
5. Hayotiy funksiyaga ega bo lish ehtimoli kam bo lgan elementlar. Bu
’ ’
elementlar qatoriga 28 ta element kiradi.
Shunday qilib, hozirgi kungacha hayotiy jarayonlarda ishtirok etadigan elementlar
jumlasiga jami 78 ta element kirib, rux ular orasida yuqoridagi tasnifga ko ra
’
ikkinchi guruhga kiradi.
Rux haqidagi mulohazalarni davom ettirar ekanmiz, bu element hayotiy
jarayonlar uchun zarur bo lgan 16 ta mikroelementning biri ekanligini aytib
’
o tishimiz zarur. Ushbu element ham o simlik, ham hayvon, ham odam
’ ’
organizmida kechadigan biokimyoviy jarayonlarda muhim rol o naydi.
’
Akademik V.I. Vernadskiy biosferada tarqalgan barcha elementlarni ularni
organizmdagi miqdoriga qarab dekadalarga bo lishni taklif qilgan.
’
9

1.1.1 jadval
Dekada
raqami Quruq massaga foiz miqdorda Maxsulot
Makroelementlar
I 10 O, H
II 1 C
III 0,1 N, P, K, Ca, Si
IV 0,01 Mg, S, Fe, Na, Cl, Al
Mikroelementlar
V VII– 0,001 10 – -5
Mn, B, Cu, Zn, Ba, Ni, Rb va
boshqalar
Ultramikroelementlar
VIII
–
IX 10 -6
10 – -12
Mo, I, As, Ag, Hg, Au, Pb, Ra va
boshqalar
1.1.2. Rux mikroelementining o rganilish tarixi.
’
Biz bilamizki, mikroelementlar organizmda kam miqdorda uchrasada, lekin
organizm uchun muhim ahamiyatga ega bo ladi. Mikroelementlar ichda rux tirik
’
organizmda vitaminlar kabi muhim ahamiyatga egadir.70 kgli odam organizmida
ruhning miqdori 1,4-2,3 grga teng. Bu organizmdagi temirning miqdoridan 2 marta
kam, misning miqdoridan 10-15 marta, marganesning miqdoridan 100 marta
ko pdir. Rux organizmda eng ko p miqdorda muskullarda, terida, jigarda, sochda
’ ’
va prostata bezida uchraydi, skelet muskullari bu elementga boy,ularga
organizmdagi barcha ruxning 62,6 % to g ri keladi. Ruxning biologik roli
’ ’
bundan 120 yil odin J.Raulin ruhning organizmning o sishida ahamiyati
’
kattaligini aniqlanganidan keyin boshlandi.
10

Hayonlar organizmi uchun rux mikroelementinig biologik ahamiyati D. Klein
(1940) tomonidan ochilgan edi. (2:, 11 .
, 20 .
). Ular rux mikroelementi
karbonatdegidrotaza fermentining asosiy tarkibiy qismi ekanligini aniqladilar.
K. Underwood hayvonlarda rux yetishmasligi natijasida ularda quyidagicha
o zgarishlar kelib chiqishini aniqlagan: ishtahaning o zgarishi, ularning hulq-’ ’
atvoridagi salbiy o zgarishlar, o sish jarayoning kechga qolishi, erkaklarda
’ ’
spermotogenezning to xtashi va buning natijasida jinsiy yetilishning sekinlashuvi,
’
junlarning to kilishi, limfopeniya va gemotokrit ko rsatgichining ko tarilishi.
’ ’ ’
Odamlarda ruxning yetishmasligi holati birinchi bo lib eronlik aholilarda
’
gipoganodizm va pakanalik sindromi sifatida qayd etilgan edi. Hozirgi kunda rux
odam organizmining barcha organ va to qimalarida uchrashi aniqlangan. Bir
’
sutkada rux odam organizmiga ovqat bilan 13 mg, nafas olganda havo bilan 0,1 gr
dan kamroq miqdorda qabul qilinadi va axlat bilan 11 mg, peshob bilan 0,5 mg, ter
bilan 0,78 mg miqdorida ajratiladi. Bundan tashqari, bundan 500 yil oldin
misrliklar jarohatlarini tuzatish uchun tarkibida rux bor surtmadan foydalanganlar.
Bundan taxminan 100 yil oldin, rux tasodifiy holda sichqonlarning kuygan
joylaridagi jarohatlar, agar ularning oziq ratsioniga ruxga boy bo lgan mahsulotlar
’
qo shilsa, bu jarohatlari tezroq tuzalganligi aniqlangan. Keyinchalik uzoq muddat
’
davomida o ta sho r yoki o ta shirin ozuqa mahsulotlarini iste mol qililinishi
’ ’ ’ ’
natijasida organizmda rux yetishmovchiligi paydo bo lishi aniqlangan.
’
1.2. Ruxning biologik ahamiyati.
Rux organizmning barcha organ va to qimalarida uchraydi. Ayniqsa,
’
hayvonlarda ilon zahri, dengiz hayvonlarining turli to qimalarida, sut
’
emizuvchilarning ko z to r pardasida va ichki sekretsiya bezlarida ko p
’ ’ ’
miqdorda uchraydi. Hayvonlarning oziqlanishida rux muhim ahamiyatga ega
ekanligi G.Bertramon tomonidan isbotlangan ( 1922 ) va Toddom va uning
hammualliflari tomonidan tasdiqlangan. (3 .
, 10 .
, 22:)
O. Dell va boshqalar ( 1957 ) rux tovuq skeletining rivvojlanishida muhim
vazifani bajarishi to g risida aytgan. Ruxning biologik faolligi asosida yotuvchi
’ ’
11

mexanizm birinchi bo lib Keylin va Mann tomonidan aniqlangan. Ular rux’
eritrositlarning karboangidrazalar deb atluvchi fermentlarining tarkibiga kirishini
aniqlaganlar. Oradan 15 yil o tib, B. L. Valler va H. Neurath ( 1955 ) oshqozon
’
osti bezining karboksipeptidaza A fermenti tarkibida ham rux borligini
aniqladilar. 1970- yilda yana ko plab tarkibida rux tutuvchi fermentlar
’
aniqlangan. Shundan keyin tarkibida rux tutuvchi qator fermentlar ochildi.
1.2.1 Rux tutuvchi fermentlar va oqsillar.
Biz bilamizki, barcha fermentlar o z bajaradigan vazifalariga ko ra 6 ta
’ ’
guruhga bo lib o rganiladi. Shu fermentlarning barchasining tarkibida ruh
’ ’
tutuvchi fermentlar mavjuddir. Hozirgi kunda rux har-xil metabolitik jarayonlarda
ishtirok etuvchi, xususan uglevodlar, yog lar, oqsillar va nuklein kislotalarning
’
sintezlanishi va parchalanishida ishtirok etadigan 200 dan ortiq fermentlar
tarkibiga rux kirishi aniqlangan. Rux tutuvchi fermentlarning aksariyat ko p qismi
’
gidrolazalar guruhiga mansubdir va ular 27 ta har xil reaksiyalarni katalizlaydi.
Miqdor jihatdan rux tutuvchi fermentlar ko ligiga ko ra keying o rinda liazalar
’ ’ ’
turadi, liazalar guruhiga 20 ta rux tutuvchi fermentlar kiradi. Ularga misol qilib
aldolazalar, karbogidrazalar va aminolevuliant degidrot Azalarni ko rsatish
’
mumkin. 10 dan ortiq rux tutuvchi fermentlarfosfotransferazalar kenja sinfiga
kiradi. Masalan: timidinkinaza, nukleotidtransferazalardan RNK va DNK
polimerazalar va boshqalar (5 .
, 14 .
, 8 .
,)
1.2.1. jadval
Rux tutuvchi metallofermentlar.
Ferment Manba
Oksireduktazalar
Alkogoldegidrogenaza Achitqi
Alkogoldegidrogenaza Umurtqalilar, o simliklar
’
12

D-laktatdegidrogenaza Bakteriyalar
D-laktatsitoxromreduktaza Achitqi
Superoksiddismutaza Umurtqalilar, bakteriyalaralilar
Transferazalar
Transkarboksilaza Penicillium shermanli
Aspartattranskarbamilaza E.coli
Fosforglyukomutaza
Achitqi
RNK-polimeraza Bakteriyalar, viruslar
DNK-polimeraza Bakteriofag T4
Merkaptopirruvatsulfidtransferaza E.coli
Fosfodiesteraza Ilon zahri
Nukleaza P1 Mikroorganizmlar
α amilaza Bacillus subtilis
α-D-mannozidaza Sutemizuvchilar, o’simliklar
Aminopeptidaza Sutemizuvchilar, bakteriyalar
Aminotripeptidaza Quyonlar ichagi
13

Dipeptidaza Sutemizuvchilar, bakteriyalar
Angiotenzinaza Sutemizuvchilar
Prokarboksipeptidaza A Oshqazon osti bezi
Karboksipeptidaza A Umurtqalilar, qisqichbaqasimonlar
Elastaza Pseudomonas aeruginosa
Gidrolazalar
5’ nuleotidaza Bakteriyalar ,limfoblasti plazma
Fruktoza1,6-difosfataza Sutemizuvchilar
β- laktonaza Bacillus cereus
AMF-diaminaza Quyon muskullari
Noorganikpirofosfataza Achitqi
Nukleotidpirofosfataza Achitqi
Liazalar
Aldolaza fruktoza-1,6-difosfat Achitqi bakteriyalar
Karboangidraza Hayvonlar, o simliklar, odam’
Glioksalaza Sutemizuvchilar, achitqi
Neytral proteaza Umurtqalilar, zamburug lar
’
14

Kollagenaza Sutemizuvchilar, bakteriyalar
Aminoatselaza Cho chqa buyragi’
Ddigidroorataza Clostridium oroticum
Digidroprimidinminogidrolaza Jigar
Izomerazalar
Fosfomannoza izomerazasi Achitqi
Ligazalar
mRNK sintetaza E.coli, Bacillus stearothermophilus
Piruvatkarboksilaza Achitqi, bakteriyalar
Jadvaldagi ma lumotlardan ko rinib turibdiki, rux mikroelementi qator
’ ’
fermentlar tarkibiga kirar ekan. Ular bakteriyalar, zamburug lar, o simlik,
’ ’
hayvon hamda odam orgamizmi to qimalari tarkibida uchrar ekan. Bundan
’
tashqari rux ba zi bir fermantlarning enolaza, arginaza, Dekarboksilaza,
’
kornozinazalarning kofermenti vazifasini ham bajaradi. Ko pchilik fermentlar rux
’
bilan barqaror birikmalar hosil qilmasada, ular rux ionlari ta’sirida faollashadi.
Ular qatorida ba’zi bir dekarboksilazalar, glissiley sindepeptidazalar va ichaklar
traktining peptidazalari kiradi. Rux δ aminovulin kislotasining degidrotazasi
tarkibida ham topilgan. Bu ferment gem biosintezining boshlang’ich davrlarini
faollashtiradi. Alkogol degidrogenaza jigarda va boshqa organlarda uchrab, etanol
va boshqa birlamchi va ikkilamchi spirtlarni va steroidlarni oksidlaydi. Odam
jigaridagi alkogoldegidrogenazaning bir molekulasi tarkibida to rtta rux atomi bor
’
shuning uchun ham rux bu ferment tarkibida ham katalitik, ham strukturavuy
tuzilma rolini bajaradi. Jigardagi alkogoldegidrogenaza spirtlar
detoksikatsiyasining birlamchi mexanizmida ishtirok etadi.
Qon tarkibidagi qizil qon tanachalari, ya ni eritrotsitlarda yuqori konsentratsiyada
’
karbonatdegidrotaza fermenti bo lib, bu ferment CO
’
2 + H
2 O ↔ H
2 CO
3
reaksiyasini katalizlaydi. Bu ferment nafaqat eritrotsitlarda balki boshqa ko’plab
15

to’qimalarda ham topilgan. Bu ferment bo’lmasa organizmdan CO
2 yetarli
miqdorda chiqib ketmaydi va bu hayot uchun xavflidir. Rux oqsillar va nuklein
kislotalar sintezida muhim rol o ynaydi. Rux hozirgi kungacha o rganilgan 20’ ’
dan ortiq nukleotidil transferaza fermetlarining hammasining tarkibiga kiradi.
Ruxning transkriptazalar tarkibida mavjudligining ochilishi, konserogenez
jarayonlari bilan bog liqligini aniqlash imkonini berdi.
’
1.2.1 jadval
Ba zi rux tutuvchi oqsillar va fermentlarning molekulyar tasnifi.
’
Ferment nomi Ajratib olingan
manba Moleku
ladagi
atomlar
soni Molekulyar
massasi
ming birlik Kofaktor
Karboangidraza Ho kiz eritrositlari
’ 1-1,5 30 -
Karboksipeptidaza Ho kizning
’
oshqazonosti bezi 1 34,3 -
Laktatdegidrogenaz
a Quyon muskuli
achitqi 1-2
3 140
90 NAD
NAD
Glyutomatdegidrog
enaza Ho kiz jigari
’ 2-6 1000 NAD
Alkogoldegidrogen
aza Ot jigari 2-4 73-64 NAD
16

Malatdegidrogenaz
a Mol yuragi 1 40 NAD
Aldolaza Achitqi 1 65-70 -
Fosfolipaza B.cereus - - -
Amilaza B.subtilis 0.5 50 -
Proteinaza Ilon zahri 1 26 -
DNK-polimeraza E.coli, bakteriofag T4 1-4 109
1.2.2. Ruxning so rilishi va ajratilishi.’
Ruxning organizmda so rilishi :
’ Organizmda ruxning asosiy gomeastazi
uning so rilishi orqali amalga oshiriladi. Ruxning so rilish jarayoni asosan
’ ’
ingichka ichaklarda amalga oshadi. Rux asosan metallotionin yordamida so rilib,
’
bu modda ichak shilliq qavati jigar va buyrakda ishlab chiqariladi. ( 7 .
, 22: .
, 23 .
,
28 .
, 29 .
, 30 .
). G. W. Evans va E. S. Janson mualliflar tomonidan aniqlanishicha, bu
modda pankreatik tabiatga egadir. Emizikli bolalarda rux adsorbsiyasida
prastoglandin E
2 ishtirok etadi, bu modda asosan ona suti tarkibida bo ladi, lekin
’
sigir suti tarkibida bo lmaydi. Ichakdan rux adsorbsiyasiga muhitdagi ozuqa
’
fitonlar ko p miqdorda va boshqa elemantlar birinchi navbatda kadmiy, mis,
’
kaltsiy ta sir ko rsatadi, bu elementlar bilan rux qarama-qarshi munosabatlarga
’ ’
kirishish xususiyatiga egadir. Hayvolarda olib borilgan klinik kuzatishlar va
tajribalarda ko rsatilishicha, rux va temir almashinuvi gameastatik nazorat ostida
’
boshqariladi. Insonlarda va kalamushlarda rux va kaltsiy singari mikroelementlar
asosan ingichka ichakda so riladi. Ruxning so rilish jarayoni ikki bosqichda
’ ’
boradi. Birinchi bosqichda so rilish jarayoni uchun energiya sarf bo ladi,
’ ’
birinchi bosqich tez o tadi. Ikkinchi bosqich sekin o tadi va bunda ruxning
’ ’
tashilishi amalga oshiriladi.
17

Hozirga qadar epiteliy shilliq qavatiga o tadigan ruxning shakli aniqlanmagan. Bu’
elementning ionli shakli NaCl ning izotonik eritmasi ishtirokida, shuningdek, past
molekulyar tabiatli ligandlar yordamida kompleks hosil qilish yo li bilan
’
so rilishi aniqlangan. E.D.T.A. ta sirida ruxning so rilishi kuchayishi
’ ’ ’
ma lumdir. Shunday analogik ta sirga o-oksixinolin ham egadir. Rux E.D.T.A.
’ ’
kompleksi buzilmasdan shilliq qavatdan bo yinturuq vena orqali so rilishi
’ ’
amalga oshiriladi. Huddi shuningdek, ozuqa ratsionida oqsillarni ko p miqdorda
’
iste mol qilish ham ruxning kuchli so rilishiga olib keladi. Ozuqa ratsionida
’ ’
kaltsiyning miqdori ko p bo lsa, ruxning so rilishi qiyinlashadi, chunki
’ ’ ’
so rilish jarayonida ikki valentli elementlar bir - biri bilan raqobat uyushtirish
’
tarzida so riladi, ruxning so rilishining qiyinlashuvi masalan, cho chqalarda
’ ’ ’
parakeratoz kabi patologik holatlarning kelib chiqishiga sabab bo ladi. Lekin
’
insonlarda kaltsiyning bu faoliyatiga oid ta siri aniqalanmagan. Bir qancha
’
mualliflar ishlarida yangi tug ilgan chaqaloqlarda ruxning so rilishida ona
’ ’
sutining lipidli fraksiyasi ta sir etishi ko rsatib o tilgan. Bunda, asosan ushbu
’ ’ ’
jarayonga almashinmaydigan (essensial) yog kislotalari, xususan, birinchi
’
navbatda lipolen kislotasining metabolitlari asosiy rol o ynashi aniqlangan. Rux
’
kam bo lgan ozuqalardan bu mikroelementning 85 % i so riladi. Oddiy
’ ’
ozuqadan hammasi bo lib 10 30 % rux mikroelementi so rilishi aniqlangan.
’ – ’
Har qanday oziqalardan, jumladan yem xashak o simliklaridan tashkil topgan
– ’
oziqalardan ruxning o zlashtirilish ko rsatgichi har xil bo ladi.
’ ’ – ’
Makkajo xori tarkibidagi ruxning 52 % i, Bug doynikidan 60 %, no xatdan va
’ ’ ’
dukkakdoshlardan 66 68 % i o zlashtiriladi. Yarim sintetik kazeindan tashkil
– ’
topgan ratsionda 18 mg ruxning 83% i o zlashtiriladi (6:
’ .
, 8:, 12:, 15 .
, 27 .
, 30:,
31 .
).
Ruxning organizmda o zlashtirilishida oziqning sifati va miqdoriy
’
ko rsatkichi hamda uning tarkibida bo lgan klechatka miqdori o z ta sirini
’ ’ ’ ’
ko rsatadi. Klechatka ta sirida ovqat mahsulotlarini oshqozon-ichak tizimi
’ ’
18

bo ylab harakatlanishini tezlashtiradi va shu orqali ruxning konsentratsiyasining’
pasayishiga olib keladi.
Shu bilan birga, ruxning so rilishi jarayoni shamollash kabi patologik
’
holatlarda ham pasayadi, chunki bunda leykositlarda endogen mediator interleykin-
1 (sitokin) ko payadi va bu xil samara qon plazmasida ruxning miqdorini
’
pasayishiga olib keladi, chunki unda elementning uni zaharlovchi organ jigarda
to planishiga ta sir qiladi.
’ ’
Bundan tashqari kalamushlarda olib borilgan tajribalarda organizmga temir
tanqisligida ruxning so rilishi Kuchayganligi aniqlangan. Ushbu holat, ruxning
’
hujayra ichidagi transferrin oqsili bilan bog lanishi natijasida bo lishi mumkin
’ ’
deb taxmin qilingan.
Ruxning ajratilishi: rux organizmda asosan tezak bilan ajratiladi, tezaklar
tarkibidagi ruxning asosiy qismi, bu oziqa-yem tarkibidagi o zlashtirilmagan rux
’
bo lib, shu bilan birga oshqozon-osti bezi tomonidan ichak yo liga qayta
’ ’
chiqarilgan rux hisoblanadi. Kavsh qaytaruvchi hayvonlarda endogen, ya ni
’
oshqozon-ichak yo liga qayta chiqariladigan ruxning miqdori kunlik 1,5 mg ni
’
tashkil qiladi. Laktasiya davrida ruxning ko pgina qismi organizmdan sut bilan
’
ajratiladi. Sut tarkibidagi ruxning miqdori 3-8 mg ni tashkil qiladi. Rux kam
miqdori siydik bilan ajratiladi: radiaktiv rux bilan o tkazilgan tajribalar natijasida
’
aniqlanganki, hayvonlar tezaklari bilan ruxning 20%, siydik orqali esa 0.5 %
ajratiladi, bu esa o z navbatida buyrak tomonidan ruxning utilizatsiyalash past
’
ekanligini isbotlaydi. Shu bilan birga, bir xil patologik holatlarda jigar serrozi yoki
nefroz holatlarida ruxning siydik yordamida ajralishi 10 barobarga oshib ketadi.
Shuningdek, organizmga xelat hosil qiluvchi moddalar yuborilganda, ular rux bilan
bog lanib, ruxli kompleks birikmalarini hosil qiladi va bu birikmalarni siydik
’
orqali ajratilishi kuzatiladi. Ruxning ajratilishi turli xil qon ketishi va turli xil
etiologiyaga ega bo lgan yaralarda ham kuzatiladi. Mushak to qimalari
’ ’
parchalanganda rux, amonikislotalar va past molekular peptidlar bilan birgalikda
organizmdan chiqib ketadi.
19

$Rux organizmdan ter orqali ham ajratiladi, ayniqsa, issiq iqlimli o lkalarda’ inson organizmidan 1 kunda 5 l ter ajralganda, rux ham yuqori miqdorda ajralishi kuzatiladi. Rosada Amanda ma lumotlariga ko ra, inson ter takribida rux ’ ’ miqdori 1.15±0.3 mg/l ni tashkil qiladi, ya ni ruxning asosiy miqdori suv ’ tarkibida bo lib, hujayra elementlari bilan bog langan bo lmaydi. Rux ’ ’ ’ tanqisligi kuzatilgan insonlarda terda uning miqdori 0.6 - 0.27 mg\l ni tashkil qiladi, ya ni sog lom insonlarga nisbatan past miqdorda bo ladi. ’ ’ ’ Shunday qilib, issiq iqlimli joylarda yashovchi sog lom insonlarda bir kunda ’ 5mg rux ajraladi , rux tanqisligi kuzatilgan insonlarda esa bir kunda 2mg rux ajraladi. 1.3.Ruxning fiziologik va biokimyoviy jarayonlarda bajaradigan funksiyalari. Ma lumki, hayvonlar organizmining tashqi muhit bilan aloqasi organizmga ’ kirib kelgan kimyoviy elementlar orqali amalga oshadi. Hayvonlar organizmida kechadigan modda va energiya almashinuvi ovqat bilan kirib kelgan ozuqa moddalarning miqdori va tarkibi belgilaydi. Bu jarayonlarning jadallik ko rsatgichi va yo nalishini oqsillar belgilaydi. O zining o ta aktivligi tufayli ’ ’ ’ ’ oqsillar xilma-xil mineral moddalar bilan birikib, fosforli, temirli, kobaltli, magniyli, misli, molibdenli, ruxli va hokazo elementlar bilan birikmalar hosil qiladi. Hayvonlar va odam organizmida ruxning fiziologik va biokimyoviy jarayonlardagi ahamiyati o ta muhimdir. Bu narsa hujayraning o sishi va ’ ’ bo linishida yaqqol namoyon bo ladi. Chunki, rux elementi nuklein kislotalar va ’ ’ oqsillar almashinuvining faollovchi fermentlari tarkibiga kiradi. O z navbatida ’ shuni aytib o tish kerakki rux nulkein kislotalar bilan qo shilgandan keyin ’ ’ reaksion muhitda magniyning va misning miqdorini oshiradi. Bu narsa RNK miqdorining oshishiga va u orqali oqsil biosintezining jadallashishiga sababchi bo ladi. ’ Demak, hujayra tarkibiga kiruvchi oqsillar biosintezi kuchaygani hujayraning o zining o sishi va bo linishini ta minlovchi omil hisoblanadi. Bundan ’ ’ ’ ’ 20$

tashqari, rux, hujayraning bo linishi uchun uning sitoskeletiga ta sir etish orqali’ ’
ham ta sir ko rsatadi. Buning sababi yoki isboti sifatida hujayraning
’ ’
bo linishida (mitoz) urchuqda xromosomalarda ruxning miqdorining
’
ko payishini keltirib o tish mumkin. Bu mikroelement spermotozoidlarning
’ ’
yetilishi jarayonida muhim ahamiyatga egadir. Rux shuningdek genetik
apparatning o z funksiyasini bajarishi jarayonida va shuningdek inson va hayvon
’
organizmida kechadigan hayotiy muhim jarayonlarda muhim ahamiyat kasb etadi.
1.3.1 Ruxning o sish jarayoniga ta siri.
’ ’
Yosh hayvonlarda o sishning ortda qolishi rux tanqisligining xarakterli belgisi
’
hisoblanadi va bu birinchi bo lib kalamushlarda aniqlangan. ( Tood et. al. 1974 ).
’
Eksperemental sharoitda buzoqlarning oziq ratsionidan rux mikroelementiga ega
bo lgan mahsulotlar deyarli chiqarilib tashlanganda, (kuniga o rtacha 1.2 mg/kg)
’ ’
ularda ikki hafdadayoq o sishning ortda qolish holatlari kuzatilgan. O sishning
’ ’
ortda qolishi hayvonlarda asoson ishtahaning yo qolishi sababli oziqlanish
’
miqdorining kamayishi va iste mol qilingan ozuqadan organizm to la miqdorda
’ ’
foydalana olmasligi natijasida kelib chiqqan. Shuni ham alohida ta kidlab o tish
’ ’
kerakki, bu holat yosh, endigina o sayotgan hayvonlarda kuzatilgan va katta
’
yoshli hayvonlarda bunday belgilar paydo bo lmasligi ham mumkin. Shvarts va
’
Kirxgessner laktatsiya davridagi sigirlarda rux bilan bog liq bo lgan tajribalar
’ ’
o tkazgan. Ularda rux yetishmasligi natijasida parakeratoz belgilarining paydo
’
bo lishiga qaramasdan, ularda tirik massaning kamayishi, ozuqa iste mol qilish
’ ’
va sut berish kabi ko rsatgichlari pasaymagan.
’
Bu ma lumotlar Xartmansning va boshqa mualliflarning bundan oldingi izlanish
’
natijalariga mos keladi. Kavsh qaytaruvchi hayvonlarda oziq ratsionida ruxga boy
mahsulotlar kamaytirilsa ruxning hazmlanishi pasaymaydi, lekin azot bilan
oltingugurtning ajralishi ortadi. Ruxning o sishdagi roli bo yicha Oloerlis va
’ ’
Prasadaning olib brogan izlanishlari juda katta qiziqish uyg otadi. Ular o simlik
’ ’
oqsillariga rux qo shilganda u organizmda juda yaxshi qabul qilinishi va
’
21

organizmda o zlashtirilish jihatdan hayvon oqsillaridek xususiytga ega bo lishi’ ’
aniqlangan (4 .
, 9 .
, 13 .
, 33 .
).
1.3.2. Ruxning epidermal tuzilmalarning shakllanishidagi ishtiroki.
Rux mikroelementining organizmda tanqisligini o rganish natijasida, bu
’
elementning kerotogenez ya ni teri va junning shkllanishida muhim ahamiyatga
’
ega ekenligi tajribalarda aniqlangan. Kalamushlar va sichqonlarda rux tanqisligini
tekshirishga oid izlanishlarning birinchi davrlaridayoq ularda teri epiteliysining
keng jarohatlanishi bilan kechadigan soch to kilishi holati kuzatilgan. Rux
’
tanqisligiga doir gistologik kuzatishlarda parakeratoz holatlari kuzatilgan. Rux
yetishmovchiligi bilan bog liq bo lgan parakeratoz holatlari, cho chqalarda
’ ’ ’
atroflicha o rganilgan.
’
Cho chqalar terisidagi bu gistologik o zgarishlar odamlarda uchraydigan psariaz
’ ’
kasalligiga o xshaydi. Bunda eng ko p holatlarda teri, ko z va og iz atrofida
’ ’ ’ ’
hamda oyoqlarning ichki tomonida hamda terining boshqa barcha qismlarida ham
o zgarishlar yuz berishi munkin. Bunda teri qalinlashib, burma holotiga kelib,
’
qo tir bilan qoplanadi. Cho chqalarda rux yetishmovchiligi natijasida kelib
’ ’
chiqadigan parakeratoz, tananing istalgan joyida hatto ozgina jarohatdan keyin
ham kelib chiqadi. Kalamushlarda esa rux yetishmovchiligining og ir formasida
’
quyidagi o zgarishlar kuzatiladi: teri qo pollashib junlari to kila boshlaydi,
’ ’ ’
terisi quruqlashib yoriladi hamda bu joylarda chuqur yoriqlar paydo bo ladi. Rux
’
yetishmovchiligi natijasida terining jarohatlanishining anologik ko rinishi kavsh
’
qaytaruvchilarda ham uchraydi. Bunda ularda tuyoqlari oson jarohatlanadi hamda
yaralar bilan qoplanadi. Angor echkilarida rux yetishmasligining natijalari
junlarning to kilishi bilan namoyon bo ladi.
’ ’
Maymun va olmaxonlarda rux yetishmasligida huddi parakeratoz kabi holatlar
kuzatiladi, shu bilan bir vaqtda ularning tili ham jarohatlanadi. Bu holatlarning
barchasini hayvonlarni rux bilan oziqlantirish yoki ruxni parenteral yo l bilan
’
organizmga jo natish orqali oldini olish mumkin. Ruxning keratogenezga
’
22

ta sirini qo ylarda ham kuzatish mumkin. Ularda rux yetishmasligining natijasi’ ’
jun va shoxlarining strukturasining o zgarishiga olib keladi. Ularda yangi shox
’
o sib chiqishi vaqtida shox strukturasi o zgaradi, shoxlar tushib qoladi va
’ ’
shoxlarning o rnida kalta o simtalar qoladi. Shoxsiz qo ylarda esa uzoq vaqt
’ ’ ’
rux yetishmasligi natijasida shox o sadigan joylarda keratin o simtalari
’ ’
shakllanadi. Rux yetishmasligi natijasida qo ylarning tuyoqlarida ham
’
o zgarishlar kuzatiladi, ayniqsa, bu holat qo zichoqlarning jun bilan qoplangan
’ ’
joylarida namoyon bo ladi. Jun qoplamlari jingalakligini yo qotib, nimjonlashib,
’ ’
oson yulinadigan bo lib qoladi va ayrim vaqtlarda to kilib ham ketadi. Ularning
’ ’
oziq ratsioniga rux qo shilgandagina, bu o zgarishlar qayta tiklanadi. Xzeu va
’ ’
Entoni ishlarida rux soch hamda ruxning o sishi uchun zarurligi aniqlangan.
’
Kalamushlar rux defitsit bo lgan ratsionda oziqlanganda ularda junlarning
’
o sishi odatiy holdan 2.5-7 martaga susaygani kuzatilgan. Bu mualliflar
‘
tomonidan kalamushlar juni tarkibiga triozin, metionin va fenilalaninning
qo shilishi kamaygan.
’
Rux tanqisligi tovuqlarda unduklarda va fazanlarda dermatit holatlarinin yuzaga
keltiradi. Dermatitlar asosan panjalarda yaqqol namoyon bo ladi. Uy
’
parrandalarida rux yetishmasligi natijasida oyoqlarining, tilining epidermislari
zararlanishi kuzatilgan. Bu zararlanishlar asosan epitelial strukruralarning
buzulishi, yadro va yadrochalarning kattalashuvi, hujayra degeneratsiyalari,
yiringli yaralar tarzidagi epiteliy eroziyasi bilan namoyon bo ladi. Elektron
’
mikroskoplarda o tkazilgan kuzatishlar natijasida aniqlanishicha, epiteliy
’
hujayralaridagi o zgarishlarning eng erta namoyon bo lishi yardolarning
’ ’
kattalashuvi, ribosomalar soning kamayishi va tonofibrillalar soning kamayishi
bilan namoyon bo ladi. Gistokimyoviy tadqiqotlar ko rsatishicha, rux
’ ’
yetishmovchiligi natijasuda bo qoq epiteliysida fosfataza va
’
alkogoldegidrogenaza fermentlarining faolligi pasayadi ( 16 .
, 17 .
, 20 .
)
1.3.3.Ruxning osteogenezdagi ishtiroki.
23

Skeletning tuzilishida rux juda katta rol o ynaydi. Kalamushlarda va uy’
parrandalarida skelet shakllanishida ruxning ahamiyati muhim ekanligi Lumberg
A. B. tomonidan o rganilgan. Tovuq embrioni skeletidagi o zgarishlar tog ay
’ ’ ’
rivojlanish jarayonining hamda naysimon suyaklarning epifizar sohasining
rivojlanish jarayoning buzilishi hamda osteoblastlar faolligining pasayishi
oqibatida sodir bo ladi. Rux yetishmasligi oqibatida tovuq embrionlarida bosh
’
suyaklari ko krak umurtqalarining rivojlanishi izdan chiqqan. Uy parrandalari
’
suyaklarining noto g ri rivojlanayotganligi suyaklarning kengayib,
’ ’
kaltalashganida namoyon bo lgan.
’
Bu jarayonlarda nordon fosfatazaning faolligi pasayib, suyaklarda ruxning
konsentratsiyasi kamayib kettgan. Rux kaltsiyfikatsiya jarayonida ham ishtirok
etishiga hech qanday shubha yo q. Shuni ham ta kidlab o tish joizki,
’ ’ ’
buzoqlarda tajriba yo li bilan keltirilib chiqarilgan rux tanqisligi natijasida
’
ularning bo g inlari shishib ketgan va rux berilish natijasida bu holatning oldi
’ ’
olingan. W. J. Miller va hammualliflar cho chqalarda rux yetishmasligi natijasida
’
tos suyaklarining hajmi kichrayishi va ularning mustahkamligi kamayishini
aniqlaganlar. ( 1 .
, 21 .
, 24 .
, 33:)
1.3.4.Ruxning jarohatlarning bitish jarayonlaridagi ishtiroki.
Ruxning jarohatlarni bitish jarayonidagi roli birinchi bo lib Poris va
’
Streynning ( 1960 ) ishlarida ko rsatilgan. Shuningdek og ir kuyish oqibatida
’ ’
jarohatlanganlarning sochlarida ham ruxning miqdori kamayganligi kuzatilgan. Bu
yaralarning tuzatishning miqdoriy metodlarini ishlab chiqqandan keyin mualliflar
yaralar tuzalishi bilan sochlardagi ruxning miqdori ham normallashganini
kuzatishgan. Odamlarda kuniga 3 mahaldan 50 mg rux sulfat qabul qilish
natijasida, ularda yaralarning bitish jarayoni tezlashgan. Rux sulfatning qabul
qilinishi, oyoqlarda yaralarning tez bitishiga olib kelgan. ( Hussain S. L. 1969 ).
Shuningdek, bunda qon zardobida ruxning miqdori oshganligi ham kuzatilgan, bu
esa bemorlarda davolanishning boshlang ich bosqichlarida rux tanqisligi mavjud
’
bo lganini aniqlash imkonini beradi. Huddi shunday ma lumotlarni G. R.
’ ’
24

Sergrant bergan (1970). Ruxning qo llangan bunday dozalari, odamlarning bu’
elementga kunlik talabini oshirishini alohida ta kidlash kerak. Sichqonlarning
’
biror joyi jarohatlanganda ularga yuborilgan rux-65 jarohatlangan joylarda
to plangan. Jarohatlangan joydagi radioruxning miqdori jarohatlangan
’
to qimalarda 2-kunda ko paygan va jarohatdan keyin 12- kunda normal holatga
’ ’
qaytgan. ( Славсов va hammualliflar, 1962 ).
Xensel va hammualliflar ( 1970 ) jarohatlangan to’qimalarda jarohatlanmagan
to’qimalarga nisbatan ruxning ko’pligini ko’rsatgan. Shu bilan birga tez
bitayotgan yaralangan joyda ruhning miqdori asta bitayotgan y ф ralangan
joydagiga nisbatan 2 marta ko p bo lishi ham aniqlangan. Ular bemorlar peshobi
’ ’
bilan kuyish va operatsiyalardan keyin ko p miqdorda rux mikroelementi
’
ajralishini aniqlaganlar. Rux tanqisligidan jarohatlarning bitishi sekinlashuvi
buzoqlarda va kalamushlarda kuzatilgan.Yaralarni davolashda ruxning ta siri
’
sitoplazmatik membrabalar tarkibiga birikkan katepsin D va kallogenaza
fermentining faolligini belgilab qo yilishi orqali erishiladi. Ruxning yaralarni
’
davolashdagi roli regeneratsiyalaovchi to qima tarkibidagi RNK va DNK ning
’
sintezining kuchayishi orqali ham namoyon bo ladi. ( 11:, 17:, 18:
’ .
, 22: ).
1.3.5.Ruxning miyaning rivojlanishi va hulqiy reflekslarning shakllanishiga
ta siri.
’
Rux mikroelementining yana bir qiziqarli xususiyati uning hulqiy reflekslarga
ta siri tarzida namoyon bo ladi. Kolduel va Oberlislar rux tanqisligi bo lgan
’ ’ ’
urg ochi kalamushlarning avlodlarida shartli reflekslar hosil bo lishi ruxni oziq
’ ’
ratsionida me yorda iste mol qilgan kalamushlar avlodiga qaraganda kechroq
’ ’
hosil bo lishini aniqlaganlar. Shartli reflekslarning hosil bo lishini
’ ’
to qnashuvdan qochish testi bilan aniqlaganlar. Bundan tashqari ozuqa bilan
’
yetarli miqdorda rux iste mol qilgan kalamushlarda rux defitsitligi bo lgan
’ ’
kalamushlarga nisbatan ko proq shartli reflekslar hosil bo lgan va shartsiz
’ ’
reflekslar ko proq namoyon bo lgan. Shuningdek, rux bosh miya
’ ’
to qimalarining rivojlanishi uchun kerakli element hisoblanadi. Senstedning
’
25

( 1973 ) ishlarida ko rsatilishicha ruxning yetishmasligi 12 kunlik kalamushlarda’
miyaning rivojlanishining kechikishiga sabab bo ladi.
’
Sensted va uning hammualliflarining keyingi izlanishlari natijasida homilador
kalamushlarda ular embrionining miyasida DNK miqdori kamligi sababli miyasi
normal darajada rivojlanmaganligi aniqlangan. Rux defitsitligi mavjud bo lgan
’
urg ochi kalamushlardan tug ilgan bolalar, kattarganda erkaklari qarama -
’ ’
qarshiliklardan faol tarzda qocholmagan, ayollari esa yuqori agressivlik holatiga
ega bo lgan. Makaka maymunlarida Ularning homiladorlik davrining 110 15
’ –
kunlaridan ozuqa ratsionidan ruxning chiqarib tashlanganida homila va ona
–
o rtasidagi o zaro munosabatlar o zgarganligi kuzatilgan. Bolalarda faollik,
’ ’ ’
o yinqaroqlik darajalari pasaygan. Kalamushlarda ona qonidagi ruxning miqdori
’
yetarli darajada bo lmaganida bolalarda miyaning rivojlanishi kechikkan, DNK
’
va gistonli oqsillar sintezi susaygan. Erkaklarida esa rux yetishmasligi natijasida
muvozanat saqlash qobiliyati susaygan.
Bu olib borilgan tajribalar shuni ko rsatadiki, rux tanqisligi natijasida
’
kalamushlarda va maymunlarda miyaning rivojlanishi ortda qoladi va ularning
avlodlarining hulq atvorida turg un o zgarishlar yuzaga keladi.
– ’ ’
1.3.6. Ruxning nuklein kislotalar va oqsillarning almashinuviga ta siri.
’
Turli organ va to qimalardan ajratib olingan sifatli tozalangan nuklein kislotalar
’
tarkibida mikroelementlarning mavjudligi Velli ( 1969 ), Белокобильский ( 1968 )
va hammualliflar va boshqalar tomonidan tasvirlab berilgan (1: .
, 12: .
, 15:,20:, 23:).
Shu narsa qiziqish uyg’otadiki, nuklein kislotalarda ruxning miqdori ko’p bo’lishi
nuklein kislotalar tarkibidagi marganets va qalayning miqdorini ko p martaga
’
oshiradi. Shunday qilib, ularning miqdori tovushqonlar DNK sida 1205 mg/kg ga
va kalamushlar jigarida 1300 mg/kg ga yetadi. Aniqlanishicha, marganets va rux
fosfat guruhlari bilan ancha barqarorroq birikmalar hosil qiladi. Natriy va magniy
ionlaridan farqli ravishda rux ionlari DNK denaturatsiyasi jarayoning qaytishini
ta minlaydi. Ruxning bunday faoliyati uning nativ DNK tarkibida fosfat guruhlari
’
26

bilan bog langanligi shuning uchun uning stabilligi oshishi tufayli DNK iplari’
ajralayotganda azot asoslari bilan koordinatsion komplekslar hosil qiladi va DNK
iplarini yaqin masofada ushlab turib, ularning sovuq sharoit paydo bo lishi bilan
’
tezda birlashishib qo sh spiralli zanjirni hosil qilishi bilan tushuntiriladi. Bu
’
jarayon, DNK ning intensiv renaturatsiyasida muhim rol o ynaydi.
’
In vitro sharoitida olib borilgan izlanishlar shuni ko rsatadiki, rux nikel va magniy
’
ionlari bakteriyalarning ribosomasining stabilligi va bir butunligi uchun zarur ekan.
Agar ruxning nuklein kislotalarning strukturasi va funksiyasidagi roli nisbatan
ishonchli gipoteza xarakteriga ega bo lsada, ruxning spesifik fermentlar tarkibida
’
uchrab, genetik axbarotning tashilishi va shakllanishidagi ahamiyati aniq faktdir.
Fermentlarning tarkibiy qismi sifatida ruxning replikatsiya va transkripsiya
jarayonlaridagi roli ham muhimdir. Rux DNK ning replikatsiya jarayonini amalga
oshiruvchi DNK-polimeraza fermentining tarkibiga kirishi ham aniqlangan. Bu
ferment birinchi bo lib toza holda E.coli, debgiz tipratikoni va bakteriofag T
’
4 dan
olingan va bir mol fermentda mos ravishda 1.4 va 1gr/atom rux to g ri kelgan.
’ ’
Bu ferment shuningdek, E.colining DNK ga bog liq bo lgan RNK-polimeraza
’ ’
fermentining tarkibiga ham kirishi aniqlangan.Taxmin qilinishicha, rux bu
fermentlarning faol markazlarida uchrab, nuklein kislotalar bilan koordinatsion
kompleks hosil qilish uchun xizmat qiladi. Rux umurtqali hayvonlarning ham
huddi shu fermentlarida uchraydi.
Agar kalamushlarning bu fermentlari tarkibidagi ruxning miqdori yetarlicha
bo lmasa, ularda RNK va DNK sintezlarining tezligi pasayadi. 1974-yilda
’
qushlarning mioblastoz virusining katalitik funksiyalarini amalga oshiruvchi RNK
ga bog liq bo lgan DNK-polimeraza fermenti tarkibida ham rux mikroelementi
’ ’
borligi aniqlangan. 1975 yilda esa leykemiyani chaqiruvchi viruslar, xususan
–
sichqonlarda, mushuklarda va maymunlarda leykamiyani chaqiruvchi viruslarning
qaytar transkriptazalari uchun ham ruxning zarurligi aniqlangan. Nuklein kislotalar
almashnuvi uchun zarur bo lgan yana bir ferment timidinkinaza fermentining
’
faoliyati ham rux mikroelementiga bog liqdir. Kalamushlarda bu fermentning
’
27

faoliyari rux tanqislagi davrida rux tutuvchi DNK va RNK-polimeraza
faoliyatining susayishidan ancha oldin pasayadi. Faolligi ruxga bog liq bo lgan’ ’
nuklein kislotalar almashinuvining yana bir fermenti ribonukleazalar hisoblanadi.
Oxtaka va hammualliflar ( 1963 ) ning In vitro sharoitida olib borgan izlanishlari
natijasida, bu ferment tarkibida ruxning konsentratsiyasi 10 -4
M bo lsa,
’
ribonukleaza fermentining faoliyati tamoman to xtshi aniqlangan. (8:
’ .
, 15: .
).
Oqsillar almashinuvi.
Ruxning oshqazon ichak traktida oqsillarning hazmlanishiga ta siri uning qator
– ’
proteolitik fermentlar tarkibiga kirishi bilan bog liqdir. Bu fermantlar qatoriga
’
oshqazon osti bezidan ishlab chiqariladigan karboksipeptidaza, ichak shirasining
leytsinaminopeptidazasi, va rux orqali faollashdigan ichak shirasining qator
peptidazalari glitsilglitsin dipeptidaza, shuningdek, aminopeptidaza va boshqa
–
qator fermentlar kiradi. Millz va hammualliflar tomonidan olib borilgan
tajribalarida kalamushlarda rux tanqisligi natijasida karboksipeptidaza
fermentining faolligi pasaygan va ularning ozuqasiga rux qo shilganda bu
’
fermentning faolliga yana normal holatga qaytgan. Huddi shunday ma lumotlar
’
Xzu va hammualliflari tomonidan ham berilgan.
Ruxning oqsil biosinteziga ta siri uning nuklein kislotalar biosinteziga ta siri
’ ’
bilan uzviy bog liqdir. Chunki oqsil biosintezi DNK vaRNK molekulalarining
’
hosil bo lishi va parchalanishi bilan uzviy bog liqdir. Oqsillar va nuklein
’ ’
kislotalar sintezidagi korrelyatsiya to g ridan to g ri va qarama qarshi
’ ’ ’ ’ –
xarakterga ega bo lishi mumkin. Sommers va Underwood ( 1969 ) kalamushlarda
’
og ir rux tanqisligi natijasida urug donlarida DNK va RNK va oqsillar
’ ’
konsentratsiyasi kamaygan va RNK ning faolligi ortgan. Ruxning oqsil va nuklein
kislotalar biosinteziga turli yo nalishda ta sir ko rsatishi mumkinligi
’ ’ ’
aniqlangan.
Dreosti va hammualliflari timidin yordamida rux tanqisligiga uchragan
kalamushlarning jigarida DNK biosintezi sust bo lgan bir vaqtda oqsil biosintezi
’
28

yuqori bo lgan. Mualliflar bu holatni DNK sintezida ishtirok etuvchi’
fermentlarning sintezining kompensator tarzida oshishi bilan izohlaydilar. 1974-
yilda Chesters limfotsitlarni o ziga ruxni biriktirib oladigan ETDA bilan ishlov
’
berganda bir vaqtning o zida ham DNK, ham RNK oqsil sintezi to xtaganini
’ ’
kuzatgan. Tovuqlarning embrioni bilan ishlagan Rubin va hammualliflari ham
huddi shunday natijaga ega bo ldilar.
’
Ruxning tanqisligi, oqsil biosintezida, ayniqsa kalloken biosintezida ishtirok
etuvchi fermentlarning faoliyatini to xtatadi. Xzu va Entoni kalamushlarda rux
’
tanqisligi teri kallogenlariga 14
C glitsinning qo shilishi natijasida kamayishini
– ’
aniqlaganlar. Rux tanqisligiga ayniqsa, oltingugurt tutuvchi aminokislotalar
sezgirdir. Rux yetishmasligi oqibatida peshob bilan odatdagiga qaraganda
ko proq
’ 35
C ajralib chiqadi, rux tanqisligida shuningdek, teri oqsillariga selen
tutuvchi aminokislotalarning qo shilish tezligi ham pasayadi. Rux tanqisligining
’
aminokislotalar almashinuviga ta siri ovqat ratsioni tarkibidagi oqsillarning
’
miqdori bilan aniqlanadi. Qon zardobi tarkibida oqsillning miqdori oshsa, unda
qon zardobi tarkibidagi serin, glirsin, sistin, tirozin kabi almashinadigan
aminokislotalar miqdori ham ortadi va aksincha.
1.4. Ruxning organizm to qimalarida taqsimlanishi va uning
’
almashinuvi bilan bog liq bo lgan holatlar.
’ ’
1.4.1 Ruxning o simliklar tarkibidagi miqdori.
’
O simliklarning hayot faoliyati uchun ruxning ahamiyatini birinchi bo lib G. G.
’ ’
Gustavson o rgangan. O simliklarda rux yetishmovchiligi ko pincha qumli
’ ’ ’
toshloq tuproqlarda, organik modda yetishmovchiligi natijasida kelib chiqadi. Shu
bilan birga hosildorligi past boshqatdan o zlashtiriladigan yoki eski va haydalgan
’
tuproqlarda ham ushbu holat uchraydi. O simliklarda ruxning miqdori uning
’
tuproqdagi miqdoriga, o simlikning biologik xususiyatlariga, rivojlanish fazasiga,
’
qo llanilayotgan agrotexnik faoliyatiga va iqlim sharoitiga bog liq bo ladi. Bor,
’ ’ ’
29

magniy, kobalt, rux va boshqa elemantlarning taqsimlanishi bo yicha ma lum’ ’
qonuniyatlar borligi aniqlangan.
Sidirova N. I.va hammualliflar ma lumotlariga ko ra ruxning ko p miqdori
’ ’ ’
lavlagi bargalarida va ildizmevalarida 160 200 mg/kg, no xatda 38 80
– ’ –
mg/kg, makkajo xori silosida 50.5 80.5 mg/kg miqdorida bo ladi. ( 2:
’ – ’ .
, 3:, 16:,
28:, 32 .
). G allasimonlardan tashkil topgan ozuqalarda 20.0 26.2 mg/kg
’ –
miqdorida bo ladi.
’ П . Р . Грабова ma’lumotlariga ko’ra, qishloq xo’jaligi ekinlari
tomonidan tuproqdan qabul qilib olinadigan rux miqdori bahorgi bug’doy
uchun 46,2 – 66,5 gr/ga, arpa uchun 34,2 gr/ga, tariq uchun 135,6 gr/ga ni
tashkil etadi. Bir tonna g alla yetishtirish uchun tuproqdan yuqoridagi
’
tartibdagi o simliklar o zaro mos holda 51,0 57,3 ; 51,0 va 74,1 gr ruxni
’ ’ –
tuproqdan olgan.
Yillik g allasimon o simliklar tomonidan foydalaniladigan yerlardan
’ ’
olinadigan harakatchan ruxning miqdori ularning tuproq zaxirasidagi
miqdorini 20 25 % uni tashkil qiladi. Shu bois o simlilkardan yuqori
– ’
hosil olishda ruxli o g itlardan foydalanish yaxshi samara berishi mumkin.
’ ’
Bundan tashqari yaylov uchun xizmat qiladigan maydonlarda hayvonlar
oziqasining miqdorining oshishi nuqtai nazaridan tuproqga rux o’g’itlarini
kiritish ham istiqbolli hisoblanadi.
Т , И , Филлипенко o’tkazgan tadqiqotlariga ko’ra o’simliklarda jumladan,
loviya o’simligi to qimalarida ruxning to planishi va taqsimlanishi A.T.Faza
’ ’
faolligi orqali borning miqdori rux miqdoriga mutonosib tarizda o zgarishi
’
kuzatilgan. O simlilarda bor tanqisligidda ildizlarida va poyalarida rux
’
miqdori kamayadi va o simliklarning yuqori uchunchi yarusida uning
’
miqdori 36 % ga ko payadi. O smliklarda rux taqsimlanishi A.T.F.aza
’ ’
faolligi bilan bog liqdir. A.T.Faza asosan o simliklar ildizi va poyasining
’ ’
birlamchi hujayra devorlarida joylashgan bo ladi.
’
30

Bor tanqisligida o simliklarda A.T.Faza faolligi 54 89 %’ –
ko payadi. Buning natijasida hozirgi kunda A.T.Fazaning rux ionlarini ildiz
’
va poyalarda o simlikllarning barg uchinchi yaruslariga transport qilinishi
’
to g risida ma lumotlar keltirilgan.
’ ’ ’
Xulosa qilinganda, rux har xil yo llar bilan biologik faol
’
birikmalarning hosil bo lishida ishtrok etadi. Ushbu jarayon asosida esa
’
o simlik organizmlari o sishi va rivojlaniosh jadalligi belgilanadi. Albatta,
’ ’
o simlik organizmining o sishi va rivojlanishi tuproqning haydaladigan qismida
’ ’
ruxning miqdoriga , o simlik turiga, uning individual xususiyatlariga, muayyan
’
tuproq ekologik sharoitiga moslanish darajasiga bo g liq holda o zgarishlarga
’ ’ ’
duch keladi. ( 4 .
, 19 .
, 26 .
).
1.4.1 jadval
O simlik tabiatiga ega bo lgan ozuqa maxsulotlarida ruxning
’ ’
miqdori.
Maxsulot Rux miqdori
Xom maxsulotga
nisbatan mg/kg da Quruq maxsulotga
nisbatan mg/kg da
1 2 3
Donli o simliklar
’
Bug doy
’ 16,0 65,0
Bug oy kepagi
’ 32,4 38,0 87,4 –
Javdar 12,0 13,0
Arpa 18,0 21,2
Makkajuxori 18,0 20,4
Grechixa 10,0 11,8
No xat
’ 44,5 48,1
Tozalangan guruch 2,5 2,9
Guruch kepagi 30,0 33,3
Soya 20,0 22,6 44,1
–
Bug doy uni
’ 0,8 -
Loviya 52,5 56,4
Sabzavot maxsulotlari
Kartoshka 2,0 11,3
Yosh tuganaklar 4,0 13,7
31

Yetilgan tuganaklar 9,3 68,9
Lavlagi 1,1 4,9– 9,7
Sabzi 0,8 18,2
Rediska 1,6 1,9
– 21,2
Karam 2,3 25,4
Gul karam 4,7 105,2
Salat 2,2 27,7
Otquloq 1,6 19,6
Pomidor 1,8 66,8
Baqlajon 13,8 37,8
Piyoz 13,8 100,0
Sarimsoq piyoz 10,0 31,7
Bodring 1,6 43,6
Qovun 0,9 16,2
Oshqovoq 2,1 44,4
Mevalar
Olma 0,4 12,3
Nok 1,6 20,2
Apelsin sharbati 1,7 7,5
Po stlog i
’ ’ 5,4 17,5
Mandarin sharbati 0,8 24,0
Po stlog i
’ ’ 3,9 22,7
Limon sharbati 1,7 12,9
Po stlog i
’ ’ 3,3 -
Oq uzum 2,0 -
Qor uzum 1,2 9,1
Donaksiz uzum 2,0 2,5
O rikning meva mag zi
’ ’ 0,4 3,3
Olcha meva mag zi
’ 1,5 5,6
Yer tut 0,9 4,4
Shaftoli meva mag zi
’ 0,2 2,0
1.4.2. Ruxning odam va hayvonlar organizmidagi miqdori.
Hayvonlar to qimasida rux miqdori XIX asrning 70-yillarida tadqiq qilina
’
boshlagan. Quyidagi tadqiqot ishlari asosan dengiz umurtqasiz hayvonlariga
bag ishlangan, bu tadqiqot natijalari hayvonlar organizmi to qimalarida
’ ’
ruxning yuqori konsentratsiya darajasida to planishi aniqlangan (7
’ .
, 10 .
, 15 .
,
32

25 .
). Dengiz yulduzi - asterias orcasea organizimida uning quruq modda
massasiga nisbatan 2,07 mg/100gr, Asterias rubens turi bo yicha esa 16,0’
mg/100gr miqdorda rux uchrashi aniqlangan. Molyuskalar vakillaridan
shilliq Limix maximus da uning quruq massasiga nisbatan 3,1 mg/100 gr,
–
ustritsada esa 6,49 mg/100gr, Meduza Cyanea capillata da 155 mg/100grm
–
miqdorda rux borligi aniqlangan. Bo g imoyoqlilarda Krevetka Pulae
’ ’ –
monatis da bu kursatkichlar 1,86 mg/100 gr miqdorda rux elementi uchrar
ekan. M. Б . Баданский ma’luimotlariga ko’ra umurtqasizlardan plastinka
jabralilar (ustiritsalar) da 18,0 – 34,0 mg/100 gr organizimning quruq massasi
hisobida rux borligi aniqlangan.
A.A. Adamova ma’lumotlariga ko’ra treskasimonlarning mushaklarida
3,8 5,8, jigarida 7,0 26,5, komballasimonlarning (komballa, paltus)
– –
mushaklarida 3,32 6,0, jigarida 7,4 mg/kg ni rux tashkil qilgan. Baliqlar
–
tanasida rux miqdiri mavsumiy o zgarib turishi aniqlangan: iyul oyida treska
’
balig ini mushaklarida ruxning maksimal miqdori 8,12 mg/kg, eng minimal
’
miqdori dekabr oyida kuzatilgan bo lib, 1,72 mg/kg ni tashkil etgan. Bu
’
holat asosan jinsiy yetilish jarayoni bilan
bog liq bo ladi. Jinsiy yetilish
’ ’
vaqtida rux ko proq jinsiy bezlarda to plangan bo ladi.
’ ’ ’
Xuddi shuningdek, rux boshqa hayvonlarda ham jnsiy bezlarda to planishi
’
ma lumdir. Kalamushlarni jinsiy organlarida o tkazilgan tadqiqotlar shuni
’ ’
ko rsatadaki, ularning urug donlarining orqa qismi asosan rux bilan boy
’ ’
ekanligi isbotlandi.
Qoramollar spermasida rux miqdori 1 gr quruq moddasiga nisbatan
28,4·10 -6
gramni tashkil qiladi. Uy hayvonlarida spermatozoidlar tarkibidagi
rux miqdori urug plazmasiga nisbatan ko p bo ladi. Suvda va quruqlikda
’ ’ ’
yashovchi hayvonlar va sudralib yuruvchilar organizmida rux miqdori 100 gr
quruq moddaga nisbatan 1 3 mg ni tashkil qiladi.
–
33

Qushlar organizimida ruxning o rtacha miqdori 100 gr quruq moddasiga’
nisbatan 2 3 mg ni tashkil qiladi. Sut emizuvchilarning organ va
–
to qimalarida ruxni
’ ng miqdori o rtacha 100 gr quruq moddasiga nisbatan 2 ’
3 mg ni taashkil qiladi. Sut emizuvchilarda ruxning ko p miqdori sut
– ’
bezlarida, uro g donlarda, jag larida, mushaklarida, suyak va oshqozonosti
’ ’ ’
bezida to planadi. Umumiy ruxning ko p miqdori jigarda to planadi.
’ ’ ’
Chunki, ushbu organ hamma og ir metallarni absorbsiyalash va ularning
’
almashinuvini ta minlash xususiyartiga ega. Oshqozonosti bezi ham ruxni
’
ko p miqdorda to plash xususiyatiga ega. Bu holat insulining faollashuvi
’ ’
xususiyati bilan bog liqdir. Bundan tashqari, bu bezda ko p miqdorda
’ ’
karboangderaza fermenti bo lib, uning tarkibida ham rux bo ladi. Shu bilan
’ ’
birga ko z to qimalari tarkibida ham ko p miqdorda rux yig iladi. Suyakli
’ ’ ’ ’
baliqlar ko zlarida ruxning umumiy miqdori: pigmentli qobiqda 1,18,
’
kamalakli qismiida 0,64, tukli tanalarda 0,098, to rli pardada 0,092 ml/100
’
gr ni tashkil qiladi. Rux pigmentli qobiqda oqsillar bilan kimyoviy
bog langan bo ladi.
’ ’
Kalamushlar va quyon bolalrini jigarida rux miqdori 7 9 mg,
–
mushaklarida 15 mg va cho chqlarda 3 mg (100 gr quruq moddaga nisbatan)
’
bo ladi. Ko pgina kuzatishlardan olingan ma lumotlarga qaraganda, qari
’ ’ ’
hayvonlar tanasida ruxnining miqdori yosh hayvonlarga nisbatan yuqori
bo ladi (10. 14, 19, 31). Inson spermasi rux mikroelementiga boy bo ladi.
’ ’
Bundan tashqari gepofiz, jigar, mushaklar, suyaklar va sochlarda ham ko p
’
miqdorda rux uchraydi. Miya va miyachada ruxning miqdori uncha yuqori
emas. O rtacha 100 gr quruq moddaga nisbatan 5 mgni tashkil qiladi. Faqatgina
’
embrogenez davrida miyada rux miqdori yuqori bo ladi. A.I. Voynar va
’
A.K.Rusano ma lumotlariga ko ra rux miya po stlog i va miya
’ ’ ’ ’
po stloqosti yadrolarida bir tekis taqsimlangan. Nerv hujayralarini izolatsiya
’
qilingan yadrolarida ruxning miqdori 0,1 % ni tashkil qiladi.
34

Inson qonida va uning shaklli elimentrlarida ruxning miqdori aniqlangan.
Qondagi ruxning o rtacha miqdori: 0,88 ± 0.27 mg%, qon plazmasida 0,30 ±’
1,16 mg % ni tashkil qiladi. Lekin Volf fikricha sog lom insonlar qonida
’
ruxning miqdori o zgarib turadi. Qonda 0,60 0,90 mg %, eritrotsitlarda
’ –
1,16 1,50 mg %, plazmada esa 0,17 0,27 mg % gacha rux bo ladi. Rux
– – ’
qonda asosan eritrotsitlarda yig iladi 1200 1300 mkg yoki umumiy
’ –
qondagi miqdori 85 % ni tashkil qilsa, leykotsitlarda 3%, qon zardobida 12
% rux bo ladi. Hozirgi kunda plazmaga nisbatan eritrositlarda rux miqdori
’
fileogenitik nuqtayi nazaridan oshib borishi isbotlangan, ya ni buni
’
fileogenetik qator bilan hisoblasak, baliqlarda 0,6, suvda va quruqlikda
yashovchilarda 1,6, sudralib yuruvchilarda 2,3, sut emizuvchilarda 2,4 ni
tashkil qiladi.
Katta yoshdagi insonlar organizimida ruxning miqdori 22,9 30,6
–
mmol ya ni 1,5 2 gr ni tashkil qiladi. Rux hamma organ va to qimalarda
’ – ’
topilgan, lekin uning miqdori 1 gr to qimaga nisbatan 0,15 dan 3,3 mmol ga
’
yetadi. Ruxga eng boy bo lgan to qimalarga skelet mushaklari to qimasi
’ ’ ’
kiradi. Bu to qimaga organizimdagi ruxning umumiy miqdorining 62,6 %
’
to g ri keladi. Shu bilan biraga, ruxning eng ko p miqdori spermatazoidlarda
’ ’ ’
aniqlangan bo lib, 1900 mg/kgni tashkil qiladi. Demak, albatta, spermatazoidlar
’
ushbu mikroelementni nasldan - naslga tashuvchilari hisoblanadi. Chunki, ushbu
mikroelement urug langan tuxum hujayra bo linish bosqichlarida ishtirok etib,
’ ’
juda muhim biologik funksiyalarining ro yobga chiqishida ishtirok etadi.
’
1.4.3. Rux tanqisligi va ruxli zararlanish.
Insonlarda rux defitsitlik holatining klassifikatsiyasi A. A. Жаворонков tomonidan
ishlab chiqilgan ( 1983 ). Insonlarda rux defitsitlik holatlarini ularning yoshiga
bog’liq holda klassifikatsiyalash qulaydir. Qator mualliflar ma’lumotlariga ko’ra
insonlarning yoshga bog’liq rux tanqisligi holatlari quyidagi bosqichlarga
bo linadi.
’
35

Antenatal davr. 13 18 % homilador ayollarda rux tanqisligi oqibatida–
homilada hamda yangi tug;ilgan chaqaloqlarda turli xil yetishmovchiliklar
kuzatiladi. Masalan, gidrosefaliya, mikroftalmiya, anoftalmiya, umurtqa
pog onasining egriliklari va yuragida yetishmovchiliklar kuzatilgan.
’
Postnatal davr. Bu davrda yuz beradigsn rux tanqisligi endogen, ekzogen va
yatrogen rux tanqisliklariga bo linadi. Ruxning endogen tanqisligi tug ma
’ ’
kasalliklar yoki irsiy kasalliklarda uchraydi: masalan enteropatik akrodermit bu
–
kasallik autosomalarning resessiv kasalligi bo lib, bunda metallarning
’
bog lanishi, so rilishi va transporti uchun zarur bo lgan liganda oqsillarining
’ ’ ’
sintezi buziladi. Ruxning ekzogen tanqisligi, tashqi muhitdan yetarlicha rux qabul
qilinmaganda uchraydi.
Bunda 1) alimentar tanqislik bo ladi a) bunda gepotosplenomigaliya, pakanalik,
’
jinsiy jihatdan normal rivojlanmaslik, urug donlar atrofiyasi bilan bog liq
’ ’
bo lgan og ir temir anemiyasi ya ni Prasada kasalligi; b) idiopatik gipogevziya
’ ’ ’
va giposmiya sindromi; c) homilador ayollarda qon zardobida ruxning miqdori
pasayganda ularda qon ketish holatlari, vaqtidan oldin tug ruq holatlari va mayib
’
homilaning dunyoga kelishi holatlari kuzatiladi.
2) kasallik holtlarida a) oshqazon ichak trakti kasalliklarida ( surunkali enteritda,
–
kolitda, Krona kasalliklarida; b) jigar kasalliklarida, dermatit, gipogevziya,
giposmiyada.
Yatrogen tanqislik hozirgi kungcha mavjud bo lgan klinink va
– ’
eksperemental ma lumotlar shuni ko rsatadiki, homila embrionlik davridayoq
’ ’
onasining organizmidagi rux tanqisligi holatiga sezgir bo ladi. Bu davrda yuzaga
’
keladigan holatlar homilada turli xildagi anamaliyalarning kelib chiqishi hamda
homilaning chala tug ilishiga olib keladi. Postnatal rux tanqisligining sabablari,
’
ruxning endogen, ekzogen hamda yatrogen yetishmovchiligining natijasi bo lishi
’
mumkin. Birinchi holatda rux tanqisligi ba zi tug ma hamda irsiy kasalliklar
’ ’
natijasida kelib chiqadi. Ikkinchi holatda esa bu mikroelementning birlamchi
36

alementar tanqisligida, shuningdek, oshqazon - ichak tizimining ko pchilik’
surunkali kasalliklari natijasida kelib chiqadi.
Yatrogen rux tanqisligining rivojlanishiga sabab ovqatlanish ratsionida
mikroelementlar balansining buzilishidir, ruxning alementar tanqisligi natijasida
kelib chiqadigan oqibatlar birinchi bo lib 1961 yilda Prasada va hammualliflar
’ –
tomonidan aniqlangan, bunda 11 nafar yosh eronlik erkaklarda rux
yetishmovchiligi natijasida temir yetishmovchiligi anemiyasi,
gepatosplenomegaliya, pakanalik, gipoganadizm kabi holatlar kuzatilgan. Oradan 2
yil o tib, rux tanqisligi natijasida 23 nafar misrlik 17 19 yoshar erkaklarda
’ –
huddi shunday oqibatlarga olib kelganligi haqidagi maqola chop etilgan.
Tekshirishlar shuni ko rsatadiki, eronlik hamda misrlik bu bemorlarning ovqat
’
ratsioni tarkibida hayvon oqsillari kam bo lib, uglevodlar miqdori ko p bo lgan.
’ ’ ’
Klinik tekshirishlar natijasida, bu bemorlarning qon plazmasi, eritrotsitlari hamda
sochlarining tarkibidagi ruxning miqdori kam bo lganligi aniqlangan. Katta
’
odamlarda rux tanqisligi teri qoplami, hamda hid bilish va ta m bilish
’
analizatorlari foliyatining buzilishi bilan namoyon bo ladi. Rux tanqisligi davrida
’
teri qoplamida bo ladigan o zgarishlarni elektron mikroskopda birinchi bo lib
’ ’ ’
Katsumi kuzatgan. Bu vaqtda u terining shox qatlamida yadro, organella hamda
tonofilamentlar qoldig i borligini aniqlagan. Ideopatik gipogevziya davrida ta m
’ ’
bilish so rg ichlarining poralari nazorat qilinganda, ularda sekretor
’ ’
donachalarining soni birdan pasayganligi, katta vakuolalarning mavjudligi hamda
barmoqsimon o simtalarning yo qligi kuzatilgan.
’ ’
Rux tanqisligi tashxisi qon tarkibidagi ruxning miqdori 13 mkmol/l va undan kam
chegaraga yetganda qo yiladi. Agar qon zardobidagi ruxning miqdori 8,2 ± 0,9
’
mkmol/l dan kamyib ketsa, bu hayot uchun juda xavfli holat hisoblanadi. Tirik
organizmlarda rux tanqisligi holatining yuzaga kelishi, organizmni bu element
bilan ta minlaydigan biokimyoviy jarayonlarning buzilishi, hamda tashqi
’
muhitdan yetarli miqdorda bu mikroelementni qabul qilmaslik oqibatida sodir
bo ladi.
’
37

Ruxli zaxarlanish. Ruxning zararlilik jihati katta emes. Agar bu mikoelement
organizmga ortiqcha miqdorda kirsa, u organizmdam peshob, axlat, ter kabilar
orqali chiqib ketadi. Qushlar va sutemizuvchilar uchun ham ruxning zararlilik
ko rsatgichi past hisoblanadi. Bu hayvonlar ruxning ortiqcha dozasini osonlik’
bilan ko tara oladi. Masalan, kalamushlar bu mikroelementning xlorid va
’
karbonat holidagi 2500 mg/kg miqdorini hech qanday salbiy oqibatlarsiz ko tara
’
oladi. Agar, xlorid holatda shu miqdor, ikki barobar ko p berilsa, ko pchilik yosh
’ ’
kalamushlarning o lim holatiga olib kelishi mumkin. Yosh kalamushlarga 500
’ –
100 mg/kg miqdordagi rux karbonat holtida berilsa, ularda anemiya holatiga olib
kelib, kalamushlarning nobud bo lishi bilan yakunlanishi mumkin. Broyler
’
tovuqlari uchun ruxning 1200 1400 mg/kg dagi moqdori hech qanday salbiy
–
ta sir ko rsatmaydi. 3000 mg/kg dagi miqdori esa ularda ishtahaning pasayishi
’ ’
va o sishning ortda qolishi kabi oqibatlarga olib keladi. Kalamush, cho chqa va
’ ’
uy parrandalariga nisbatan buzoqlar ruxning yuqori dozalariga ancha sezgir
bo lishadi. Ularni 10 kun mobaynida 1500 mg/kg rux bilan ta nimlanganda ular
’ ’
ozuqani kam iste mol qila boshlashgan va ularning tirik massasi ham kamaygan.
’
Buqa va buzoqlarga 500 mg/kg rux berilganda bu ular uchun zarasiz bo lgan. 900
’
mg/kg rux esa, ularning tirik vaznining kamayishiga olib kelgan. Kalamushlarda
ruxdan zaxarlanish natijasida, gipoxrom mikrositar anemiya yuzaga kelgan.
Bundan tashqari, ularning jigarida va boshqa to’qimalarida ruxning miqdori ortib,
qalay va temirning miqdori kamaygan. Shuningdek, sitoxromoksidaza, katalaza,
degidrogenaza va δ – aminolevulin kislotasining faolligi pasaygan.
38

2.TADQIQOT SHAROITLARI, OBYEKTI VA USLUBLARI.
2.1. Tadqiqot sharoitlari.
Bizning izlanishlarimiz yuqorida keltirilganidek, fiziologiya, genetika va biokimyo
kafedrasi, kimyo bo limi va mikroelementlar muammoviy ilmiy tadqiqot’ –
laboratoriyalarida mavjud bo lgan asbob uskunalar, reaktivlar, qurilmalardan
’ –
foydalangan holda amalga oshirildi. Biomateriallar tarkibidagi ruxning miqdorini
aniqlashda, uni eng avvalo, mineralizatsiyalash ishlari amalga oshirilib, so ng
’
mineralizatni organik erituvchilarda ekstraksiyalab, ekatrakt tarkibidagi bu
39

mikroelementni aniqlashning qolgan qismini maxsus qurilmada atom absorbsion–
uslubda amalga oshiriladi.
2.2.Tadqiqot obyektlari.
Izlanish manbalari sifatida 5 xil hududda yetishtirilgan o simlik mahsulotlaridan
’
uzum, olma va kartoshka hamda hayvon mahsulotlaridan jigar, mushak va sut
namunalaridan foydalanildi. Chunki, bu mahsulotlar odamlarning oziq ovqatga
–
bo lgan ehtiyojlarini qondirishda eng muhim mahsulotlar hisoblanadi. Shu bilan
’
birgalikda, aytish mumkinki, odamlarning sog lom fiziologik hayotini
’
ta minlashda ruxga bo lgan ehtiyojning qondirilishi muhim ahamiyatga egaligini
’ ’
e tiborga olish kerak bo ladi.
’ ’
2.3. Tadqiqot uslublari.
Tajriba uchun tanlab olingan biomateriallar dastavval mineralizatsiyalanadi.
Buning uchun ular kuydirilib, nitrat kislotada mufel o chog ida 350 400
’ ’ – 0
C da
qizdiriladi. Mineralizatsiya yaxshi ketishi uchun unga vodorod peroksida vaqti
vaqti bilan qo shib turiladi. Biomateriallar to liq kuyib, rangsiz mineralizat hosil
’ ’
bo lish darajasigacha yetkaziladi. Bu jarayonda kislorod, vodorod, uglerod,
’
oltingugurt, fosforlardan tashkil topgan organik moddalar bug lanib ketadi.
’
Mineralizat tarkibida esa metallar va ularning tuzlari tarkibiga ega bo lgan
’
moddalar qoladi. Mineralizat tarkibidagi boshqa metallar qatori, ruxni aniqlash
uchun mineralizatga organik erituvchilar qo shilib ekstrakt tayyorlanadi. Ekstrakt
’
tarkibidagi makro - va mikroelementlarni aniqlashda atom absorbsion
–
qurilmadan foydalaniladi. Bu asbob ekstraktni yonib turuvchi kameraga purkash
yo li bilan, avtomatik ravishda miqdoriy jihatdan aniqlash imkonini beradi,
’
chunki har bir element bu asbobda o zining ma lum bir spektorga ega.
’ ’
40

Rasm 1. O simlik va hayvonlardan olingan biomateriallardan mineralizat’
tayyorlash uchun ularni tarozida tortib olish jarayoni.
Rasm 2. Mineralizatlarni ekstraktsiyalab, ulardan ajratib olingan ekstrakt
namunalarini spektrofotometr yordamida tahlil qilish jarayoni.
41

Rasm 3. Ekstraktlarni atom absorbsion uslubda aniqlash uchun namunalarni –
tayyorlash jarayoni.
42

Rasm 4. Ekstraktlar tarkibidagi ruxning miqdoriy ko’rsatgichini aniqlash jarayoni.
2.3.1. Tadqiqot natijalarini va statistik sarhisob qilish uslublari.
Olingan antijalar Лакин [22], Меркурьева [25], Плохинский [29] uslublarida
statistik sarhisob qilindi. Bunda o rtacha arifmetik qiymat, standart kvadratik’
cheklanish, o rtacha arifmetik xato, ishonchlilik darajalari ko rsatgichlari
’ ’
aniqlandi. Shuningdek, bu ko rsatgichlar o rtasidagi korrelyatsion
’ ’
bog lanishlarning tahlili o tkazilib, ulardan regression tenglamalar keltirilib
’ ’
chiqarildi hamda biomateriallar tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichi
’
o rtasidagi bog lanishlar aniqlandi. Bunda muhokama uchun shunday natijala
’ ’
jalb
43

qilindiki, solishtirilayotgan guruhlar o rtasidagi farqli jihat ishonchlilik chegarasi’
doirasida ( ya ni P =0.05 yoki P < 0.05 ) bo lishi e tiborga olindi.
’ ’ ’
44

2.TADQIQOT NATIJALARI.
Bizning yuqorida keltirilgan uslublar asosida olib brogan izlanishlarimiz
Samarqand viloyati hududida va Qashqadaryo viloyati hududlarida yetishtirilgan
o simlik va hayvon mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichini’ ’
aniqlashga bag ishlandi. Ruxning miqdoriy ko rsatgichlarini aniqlash ishning
’ ’
material va uslublari qismida keltirilganidek mahsulotni sof holda olgandan keyin
uni kuydirib, mineralizatsiyalash va mineralizat tarkibidagi bu elementni
ekstraktsiyalab, atom absorbsion uslubda Saturn apparatida ruxga tegishli
– “ ”
spektor chegarasida aniqlandi. Tahlil uchun olinadigan mahsulotlar tegishli
hududlardan keltirilib, ularni mumkin qadar sof holda mineralizatsiyalashga
erishishga harakat qilindi. Ruxning biomateriallar tarkibidagi miqdoriy
ko rsatgichlari sof mahsulot hisobiga mgr/kg tarzidagi ko rsatgichlarga
’ ’
aylatirildi va muhokama uchun jalb qilindi. Jami biz o simlik mahsulotlaridan:
’
kartoshka, uzum, olma; hayvon mahsulotlaridan: go sht, jigar, sutlarning
’
tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichlari aniqlandi. Bunda kartoshka, uzum,
’
olma, go sht, jigarlar 5 tadan takrorlikda, sut esa 4 ta takrorlikda tahlil qilindi.
’
Quyida bu ma lumotlar haqida mulohazalar yuritiladi.
’
3.1.O simlik mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichlarini
’ ’
aniqlashga oid tahlil natijalari.
O simlik mahsulotlarini ruxning miqdorini aniqlash bo yicha tahlil olib borishda
’ ’
olingan namunalardagi ruxning miqdoriy ko rsatgichini aniqlanib, quyidagi
’
tartibda o rtacha raqam va arifmetik xato ko rsatgichlari hisoblab chiqildi.
’ ’
(3.1 jadval).

45

3.1.jadval
Samarqand va Qashqadaryo yetishtiriladigan uzum tarkibidagi ruxning o rtacha’
miqdori va arifmetik xatolar quyidagicha aniqlandi: uzum mahsulotlari tarkibidagi
ruxning miqdoriy ko rsatgichlarini aniqlashga oid tahlil natijalari.
’
Samarqand Qashqadaryo
Na muna
’ Ruxning
miqdori
mgr/kg X X 2
Na muna ’ Ruxning
miqdori
mgr/kg X X 2
1 22,0 2 4 1 22,0 2,4 5,76
2 18,0 2 4 2 21,0 1,4 1,96
3 16,0 4 16 3 17,0 2,6 6,76
4 24,0 4 16 4 20,0 0,4 0,16
5 20,0 0 0 5 18,0 1,6 2,56
∑ 100,0 12 40 ∑ 98,0
M 20,0 M 19,6
m 2,82 m 1,85
m=√ 40/5 = 2,82 m=√ 17,2/5=1,85
Bu yerda: M - o’rtacha arifmetik qiymat;
m – qiyoslanadigan ko’rsatgichlar bo’yicha xatolik chegarasi
Shunday qilib, qolgan variantlarda ham, ya ni o simlik mahsulotlaridan
’ ’
kartoshka va olma hamda hayvon mahsulotlaridan go sht, jigar va sutlarning
’
tarkibidagi ruxning miqdoriga oid tahlil natijalarini o rtacha qiymatlari va
’
46

arifmetik xatolari keltirib chiqarildi. Samarqand va Qashqadoryo viloyatlarida
yetishtiriladigan o simlik mahsulotlari tarkibidagi ruxning o rtacha miqdorlari’ ’
quyida (3.1. jadval va 3.1. rasm) keltiriladi.
3.1.jadval
Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida yetishtiriladigan o simlik
’
mahsulotlarining tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichlari ( Sof mahsulot
’
tarkibida mg/kg hisobida ).
O simli
’
k mahsu
lotlari Samarqand
viloyatida Qashqa
daryo
viloyati
da d
2-1 = M
2 -
M
1 * m
d *
t
d *
t
st *
P,0,05-P<0,01-P<0,001
Uzum
(n=5 ) 20,0 ± 2,82 19,6 ±
1,85 -0,4 3,37 0,12 2,3 3,4 5,0
– –
Olma
(n=5 ) 4,2 ± 0,84 4,0 ±
0,97 -0,8 1,5 0,1 2,3 3,4 5,0
– –
Kartosh
ka (n=5) 20,2 ± 2,56 19,8 ±
3,6 -0,3 4,0 0,09 2,3 – 3,4 – 5,0
Bu yerda: d
2-1 = M
2 -M
1 *
qiyoslanadigan o’rtacha arifmetik qiymatlar farqi.
m
d =√m
1 2
+ m
2 2*
– ko’rsatgichlar o’rtasidag farqning xatolik chegarasi.
t
d *
- tajribada aniqlangan ishonchlilik farqi.
t
s - γ =n
1 +n
2 -2 *
da, ya’ni ikkita o’rtacha arifmetik ko’rsatgich uchun erkinlik
darajasi soni uchun Styudent mezoni jadvalidagi ko’rsatgich.
3.1 rasmda Samarqand va Qashqadoryo viloyatlarida yetishtirilgan o simlik
’
mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichlari berilgan.
’
47

UZUM OLMA KARTOSHKA
3.1.rasm Samarqand va Qashqadoryo viloyatlarida yetishtirilgan
o simlik mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichlari.’ ’
Samarqand viloyatida yetishtirilgan o’simlik mahsulotlari tarkibidagi
ruxning miqdoriy ko’rsatgichlari ( sof mahsulotda mg/kg hisobida ) (n=5).
Qshqadaryo viloyatida yetishtirilgan o ’ simlik mahsulotlari tarkibidagi
ruxning miqdoriy ko ’ rsatgichlari ( sof mahsulotda mg / kg hisobida ) ( n =5).
3.1. jadval va 3.1. rasmdan ko ’ rinib turibdiki , Samarqand va Qashqadaryo
viloyatlarida yetishtirilgan o ’ simliklarning tarkibidagi ruxning miqdori taxminan
bir xil ko ’ rsatgichga ega ekan , agar Samarqand viloyatida yetishtiriladigan uzum ,
olma va kartoshkalarning tarkibida o ’ zaro mos holda 20,0 ± 2,82; 4,2 ± 0,84 va
20,2 ± 2,56 mg / kg miqdorda rux bo ’ lsa , Qashqadaryo viloyatida yetishtiriladigan
uzum , olma va kartoshka tarkibida o ’ zaro mos holda , 19,6 ± 1,85; 4,0 ± 0,97 va
19,8 ± 3,6 mg / kg ga teng bo ’ lar ekan . Haqiqatdan ham , bu raqamlar o ’ rtasidagi
ishonchlilik darajasi aniqlanganda , ular ishonchlilik darajasidan ancha pastligi
ma ’ lum bo ’ ldi . 3.1. jadval ma ’ lumotlariga ko ’ ra agar ishonchlilik darajasidagi
48

farqli jihat bo ’ lganda Styudent jadvalidagi mezonga ko ’ ra P <0,05- P <0,01- P <0,001
darajalardagi ishonchlilik darajasida bo ’ lishi uchun o ’ zaro mos holda
2,3 3,4 5,0 – – dagi ko ’ rsatgichlar bo ’ lishi kerak , lekin biz aniqlagan miqdoriy
ko ’ rsatgochlar bor yo ’ g ’ i uzum ucun 0,12, olma uchun 0,1, kartoshka uchun hatto
0,09 ga teng . Bu xildagi o ’ zaro qiyoslanadigan ko ’ rsatgichlar haqiqatdan ham
ishonchlilik darajasida bo ’ lmaganligi Rasm 3.1. dan ham ko ’ rinib turibdi .
3.2. Hayvon mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy ko ’ rsatgichlarini
aniqlashga oid tahlil natijalari .
Yuqorida o ’ simlik mahsulotlari uchun keltirilganidek , hayvon mahsulotlari
tarkibidagi ruxning miqdorini ham go ’ sht , jigar , sut namunalarida aniqlandi , Tahlil
natijalari 3.2. jadval va 3.2. rasm 3.2. larda keltirilgan .
3.2.jadval .
Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida yetishtiriladigan hayvon
mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy ko ’ rsatgichlari ( Sof mahsulot
tarkibida mg / kg hisobida ).
Hayvon
mahsu
lotlari Samarqand
viloyatida Qashqa
doryo
viloyati
da d
2-1 = M
2 -M
1 m
d t
d t
st
P,0,05-P<0,01-P<0,001
Go sht
’
(n=5 ) 33,0± 3,7 27,2±
3,1 -5,8 4,8 1,2 2,3 3,4 5,0 – –
Jigar
(n=5 ) 35,2± 3,23 30,0±
3,46 -5,2 4,66 1,1
2 2,3 3,4 5,0
– –
Sut
(n=4 ) 30,7± 4,82 24,3±
1,47 -6,4 4,99 1,2
8 2,4 3,7 6,0
– –

49

GO ’ SHT JIGAR SUT
Samarqand viloyatida yetishtirilgan hayvon mahsulotlari tarkibidagi ruxning
miqdoriy ko ’ rsatgichlari ( sof mahsulotda mg / kg hisobida ) ( n =5 )
Qashqadaryo viloyatida yetishtirilgan hayvon mahsulotlari tarkibidagi
ruxning miqdoriy ko rsatgichlari ( sof mahsulotda mg/kg hisobida ) ( n=5 )’
3.2. rasm Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida yetishtiriladigan hayvon
mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy ko’rsatgichlari.
3.2. jadval va 3.2. rasmdagi ma lumotlardan ko rinib turibdiki, Samarqand
’ ’
viloyatida yetishtiriladigan hayvon mahsulotlari, ya ni go sht, jigar va sutlarning
’ ’
tarkibidagi ruxning miqdori o’zaro mos holda 33,0± 3,7; 35,2± 3,23 va
30,7± 4,82 mg/kg miqdorda rux bo lsa, Qashqadaryo viloyatida yetishtiriladigan
’
hayvon mahsulotlari, ya ni go sht, jigar va sutlarning tarkibidagi ruxning
’ ’
miqdori o’zaro mos holda 27,2± 3,1; 30,0± 3,46 va 24,3± 1,47 mg/kg ga teng. Bu
esa, shu hududlarda yetishtirilgan o simlik mahsulotlaridagiga nisbatan ancha
’
farqlanadi. Chunki, hayvon tabiiy yaylovlarda yetishtiriladigan va doimiy bir xil
tarkibga ega bo lgan o simlik mahsulotlari bilan oziqlanishi natijasida,
’ ’
shuningdek, vohaning biogeokimyoviy tavsifiga mos holda, ruxning miqdoriy
50

ko rsatgichida farqli jihat kuchayadi. Bunday bo lishiga sabab, ruxning’ ’
almashinuviga hayvon ratsioni tarkibiga kiruvchi boshqa ikki valentli elementlar
o z ta sirini ko rsatishi bo lsa bejiz emas. Shu yo sinda go shtning
’ ’ ’ ’ ’ ’
tarkibidagi farqli jihat -5,8 mg/kg; jigar tarkibidagisi -5,2 mg/kg; sut tarkibidagi
esa -6,4 mg/l ni tashkil qilar ekan. Lekin, shunga qaramasdan, bu farqli jihatlar
hayvon mahsulotlarida ham ishonchlilik darajasida emasligi ma lum bo ldi.
’ ’
Xususan, Ishonchlilik darajasida bo lishi uchun go shtda va jigarda t
’ ’
d 2,3 –
3,4 5,0; sutda 2,4 3,7 6,0 bo lishi kerak. Vaholangki, bu raqamlar
– – – ’
o zaro mos holda bor yo g i 1,2; 1,12; 1,28 ni tashkil etadi. Bu ko rsatgichlar
’ ’ ’ ’
ishonchlilik darajasidan ancha past hisoblanadi.
3.3. Mulohazalar.
Bitiruv malakaviy ishimizning adabiyotlar sharxi qismida keltirilganidek, rux
elementi biofaol elementlar jumlasiga kiradi. U eng muhimi nuklein kislotalar va
oqsillar almashinuvini faollovchi fermentlari tarkibiga kiradi. O z navbatida shuni
’
aytib o tish kerakki, rux nulkein kislotalar bilan qo shilgandan keyin reaksion
’ ’
muhitda magniyning va misning miqdorini oshiradi. O z navbatida bu narsa RNK
’
miqdorining oshishiga va u orqali oqsil biosintezining jadallashishiga sababchi
bo ladi. Yuqorida keltirilganidek, sog iladigan sigir parakeratoz belgilari paydo
’ ’
bo la boshlaganiga qaramasdan, uning suti tarkibidagi ruxning miqdori va sut
’
berish ko rsatgichlari pasaymagan, buning sababi organizm zaruriy sintetik
’
jarayonlarga to qimadagi zaxirada turgan yoki to qima uchun kerak bo lgan
’ ’ ’
ruxni sut oqsili tarkibiga kiritishga majbur bo ladi. Cho chqalarda,
’ ’
kalamushlarda, kavsh qaytaruvchi hayvonlar ( angor echkilari,qoramol, qo y) rux
’
yetishmovchiligi natijasida kelib chiqadigan parakeratozda teri qo pollashib
’
junlari to kila boshlaydi, terisi quruqlashib yoriladi hamda bu joylarda chuqur
’
yoriqlar paydo bo ladi.Bu holatlarning barchasini hayvonlarni rux bilan
’
oziqlantirish yoki ruxni parenteral yo l bilan organizmga jo natish orqali oldini
’ ’
olish mumkin.
51

Skeletning tuzilishida ham rux juda katta ahamiyatga ega. Kalamushlarda va uy
parrandalarida skelet shakllanishida ruxning ahamiyati muhim ekanligi to liq’
isbotlangan. Shuningdek, og ir kuyish oqibatida, jarohatlanish natijasida
’
sochlarida ham ruxning miqdori kamayganligi kuzatilgan. Chunki organizmga
kirib kelayotgan rux kuyish va jarohatning tuzalishi bilan bog liq bo lgan
’ ’
jarayonlar uchun sarflanib hatto uning sochdagi miqdorining ham kamayishiga olib
kelar ekan. Rux mikroelementining yana bir qiziqarli xususiyati uning hulqiy
reflekslarga ta siri tarzida namoyon bo ladi. Shuningdek rux bosh miya
’ ’
to qimalarining rivojlanishi uchun kerakli element hisoblanadi. Shu narsa
’
qiziqish uyg otadiki, nuklein kislotalarda ruxning miqdori ko p bo lishi nuklein
’ ’ ’
kislotalar tarkibidagi marganets va qalayning miqdorini ko p martaga oshiradi.
’
Aniqlanishicha, marganets va rux fosfat guruhlari bilan ancha barqarorroq
birikmalar hosil qiladi. Natriy va magniy ionlaridan farqli ravishda, rux ionlari
DNK denaturatsiyasi jarayoning qaytishini ta minlaydi. Ruxning bunday
’
faoliyati, uning nativ DNK tarkibida fosfat guruhlari bilan bog langanligi sababli
’
sodir bo ladi. Shuning uchun uning stabillashuvida va DNK iplaridan
’
ajralayotganda azot asoslari bilan koordinatsion komplekslar hosil qiladi va DNK
iplarini yaqin masofada ushlab turib, ularning sovuq sharoit paydo bo lishi bilan
’
tezda birlashishib qo sh spiralli zanjirni hosil qilishi bilan tushuntiriladi.Bu holat
’
DNK ning jadal ravishda yuz beradigan renaturatsiyasi jarayonida muhim rol
o ynaydi.
’
Shu nuqtai nazardan kelib chiqib, bizning tajribalarimiz insonlar iste molida
’
bo ladigan va ikki xil biogeokimyoviy hududda, ya ni rux almashinuvi
’ ’
bo yicha me yor hisoblangan Samarqand viloyati va ozuqaning to la qimmatli
’ ’ ’
bo lmagan ayrim hollarda qoramollarda parakeratoz kasalligi paydo bo lishi
’ ’
chegarasida bo lgan Qashqadaryoning cho l qismidan olib kelingan o simlik va
’ ’ ’
hayvon mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichini aniqlashga
’
qaratildi. Samarqnd va Qashqadaryo viloyatlaridan olingan o simlik mahsulotlari
’
tarkibidagi ruxning miqdoriy ko rsatgichiga oid farqli jihatlar umuman yo qligi
’ ’
52

aniqlandi. Lekin, hayvon maxsulotlari tarkibidagi ruxning miqdoriy
ko rsatkichlari bo yicha sezilarli farq yo qligi kuzatildi, chunki bu farqli jihatlar’ ’ ’
ishonchlilik darajasidan ancha past (P>0,05). Ilmiy adabiyot manbalari
ma lumotlari va bizning tahliliy natijalarimiz asosida aytish mumkinki,
’
Qashqadaryo hududida ahyon ahyonda qoramollarda uchrab turadigan
–
parakeratoz kasalligining paydo bo lishi tuproq, ichimlik suvi, ozuqa bo ladigan
’ ’
o simliklar tarkibida ikki valentli elementlarning o zaro mutanosibligini
’ ’
Samarqnd hududidagiga nisbatan boshqacharoq bo lishidan degan xulosaga
’
kelish mumkin.Ayniqsa, yuqorida keltirilganidek parakeratoz paydo bo lishi
’
oldidan ruxning organizm uchun zarurroq bo lgan va yangidan sintezlanadigan
’
oqsil, ya ni sut oqsili tarkibiga kiritilishi bu fikrni tasdiqlaydi. . Bu narsa esa
’
aynan parakeratozni boshlab bersa ajab emas.
53

Xulosalar.
1. Rux mikroelementi hujayraning bo linishi va o sishida, osteogenez’ ’
jarayonida, jarohatlarning bitishida, antitanalar hosil bo lishida,
’
hujayraning nafas olishida, miyaning rivojlanishida, hid bilish va ta m
’
bilish analizatorlarining normal ishlashida, biopolemerlaning sintezlanish va
parchalanishida, stress holatini oldini olishda,
turli biokimyoviy, fermentativ
jarayonlarning normal kechishida va boshqa ko plab muhim jarayonlarda
’
ishtirok etadi.
2. Samarqand viloyatida yetishtirilgan uzum, olma va kartoshkalarning
tarkibida o’zaro mos holda 20,0 ± 2,82; 4,2 ± 0,84 va 20,2 ± 2,56 mg/kg
miqdorda rux bo’lsa, Qashqadaryo viloyatida yetishtiriladigan uzum, olma
va kartoshka tarkibida o’zaro mos holda, 19,6 ± 1,85; 4,0 ± 0,97 va 19,8 ±
3,6 mg/kg ga teng bo’lar ekan, bu ishonchlilik darajasidan ancha past
ko rsatgich (P>0,05) hisoblanadi.
’
3. Samarqand viloyatida yetishtiriladigan hayvon mahsulotlari, ya ni
’
go sht, jigar va sutlarning tarkibidagi ruxning miqdori o’zaro mos holda
’
33,0± 3,7; 35,2± 3,23 va 30,7± 4,82 mg/kg miqdorda rux bo lsa,
’
Qashqadaryo viloyatida yetishtiriladigan hayvon mahsulotlari, ya ni
’
go sht, jigar va sutlarning tarkibidagi ruxning miqdori o zaro mos holda
’ ’
27,2± 3,1; 30,0± 3,46 va 24,3± 1,47 mg/kg ga teng. Bu miqdoriy farq
54

o simlik mahsulotlariga qaraganda ancha yuqori bo lishiga qaramasdan, u’ ’
ham ishonchlilik darajasiga yetmas ekan (P>0,05 ).
4. Fikrimizcha, Qashqadaryo hududida ahyon ahyonda qoramollarda uchrab
–
turadigan parakeratoz kasalligining paydo bo lishi, bu hududning tuprog i,
’ ’
ichimlik suvi, ozuqa bo ladigan o simliklari tarkibida rux
’ ’
mikroelementining almashinuviga antogonistik ta sir ko rsatuvchi ikki
’ ’
valentli elementlarning o zaro mutanosibligini Samarqnd hududidagiga
’
nisbatan ancha farq qilishidan kelib chiqadi.
5. Umuman olganda, odamlar organizmida ruxning almashinuvi har ikkala
viloyatda me yor chegarasida sodir bo ladi. Bunga sabab o simlik
’ ’ ’
mahsulotlari tarkibidagi ruxning miqdorida deyarli farqning yo qligi,
’
hayvon mahsulotlarida ozmi ko pmi farq bo lsada, u ham ishonchlilik
’ ’
daarajasida emasligi hamda odam organizmida iste mol qilinadigan
’
mahsulotlarning xilma xilligi tufayli mahsulotning bittasidagi rux
–
tanqisligi ikkinchi mahsulot tarkibidagi bu elementning miqdori hisobiga
to ldirilib ketadi.
’
55

Tavsiyalar.
Bitiruv malakaviy ishining adabiyotlar sharhi va bizning tahlillarimiz natijalariga
tegishli ma lumotlar asosida, aytish mumkinki, Qashqadaryo hududining’
tuprog i, suvi va o simlik dunyosi tarkibidagi rux almashinuviga ta sir
’ ’ ’
ko rsatuvchi ikki valentli elementlarning o zaro mutanosibligi qoramollarda
’ ’
parakeratoz kasalligiga duch kelish xavfi tug dirishini inobatga olib, bu yerda
’
boqiladigan qoramollarga oxirga qo’yiladigan tuzlik tarkibiga ma’lum miqdorda
rux tuzini kiritish maqsadga muvofiqdir.
56

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1. Абдуллаев Д. В. Цинк в органтзме человека и животн ых . Ташкент.
"Узбекистан" 1979. – 66 c
2 Абдурахимов Д.Т. Ашенов З. А. Астанакулов Т. Э. Узаков Э.
П .Микроэлэменты и продуктивность картоеля кн. Микроэлументи в
биологии и их применение в селбском хозйстве и медицине. Самарканд 1990
3. Авцын А. П. Живоронков А. А. Риш М. А. Строчкова Л. C .
Микроэлементозы человека. Москва. Медицина 1991 . – 495 c
4. Асатиани В.С. Ферментные методы анализа. Москва. »Наука». 1969.
5. Баттерворт П. Энзимология и медицина. (Перевод с
английского).Москва.»Медицина».1978. – 457 c
6. Березов Т.Т, Коровкин Б.Ф. Биологическая химия. Москва.
»Медицина».2004 – 704 с..
7 Берзинь Н. И. Роль кишечных мет a ллотионинов в метабализме цинка
Самарканд 1990
57

8. Биохимия. Учебник. Под ред .Е. С. Северина -4 изд. испр.- Москва.
ГЭОТАР. 2006 -784 с.
9. Бохински Р. Современное воззрения в биохимии. Москва. «Мир»
1987.-544 с.
10 Властюк П. А. Научные исследования и задачи по проблеме
Биологическая роль микроэлементов в жизни растений жывотных и человека
кн Микроэлементов в жизни растений жывотных и человека.
Киев. Науковая думка. 1964.
11 Властюк П. А. Жидеов В. А. Ивчкнко В. И. Климовская З. М. Охримепко
М. Ф. Руданова Э. В. Сидоршина Т. Н. Участие микроэлементов в обмене
веществ. КН. Биологическая роль микроэлементов. Москва. Наука. 1983
12 Громова О. А. Намазова Л. С. Витамины и микроэлементы в
современной и клинической медицине Возможпости лечебных и
профилаетических технологий. 2003 – 207 c
13 Гудков А. В. Багрянцев В. Нкуэпицов В. Г. Микроэлементы в
организме детей и окружающей среде Медицинские исследования 2006 №4
14. Диксон М. Уэбб Э. Ферменты. (Перевод с английского). Москва. 1966. -
770 с.
15.Дроздов Н.С., Матеранская Н.П. Практикум по биологической химии.
Москва. »Высшая школа» 1970. 256 с.
16. Збарский Б.И., Збарский И.Б., Солнцев А.И. Практикум по
биологической химии. Москва.1962. -280 с.
17 Жаворонков А. А. Цинкодефицитные состояния у человека Арх. пат
1983 №9
58

18 Книжников В. А. Мураьев А. А. Тюрин Н. А. Микроэлементы. Б М Е
3-е изд. 1981. -150с
19 Карлинский В. М. Цинкодефицитные состояния. Москва. 1979. - 38с
20 Краснова Н. М. Ферментативная активность и химический состав
растений на почвах с повышенным содержаннем цинка никеля и марганеца.
Самарканд. 1990 . – 181 c
21. Лабораторные методы исследования в клинике . Справочник. (Под ред.
проф. В. В. Меньшикова. Москва. »Медицина».1987. -450 с.
22. Лакин Г.Ф. Биометрия. Москва. »Высшая школа».1980. –502 с.
23. Ленинджер А. Биохимия. Молекулярные основы структуры и функции
клетки. (Перевод с английского) Под редакцией акад .А.А.Баева и докт. хим.
наук Я.М.Варшавского. Москва. »Мир» 1974.-958 с.
24 Маваева Э. Н. Риш М. А. Биохимическая роль микроэлементов. СамГУ.
1979 .
25. Меркурьева Е.К. Биометрия и селекция с.х.-ных животных. Москва.
»Колос». 1970. Энтеросана-медикаментозных препаратов на натуральной
основе. Кремлевская медицина. Клинический вестник. 2000. №1 с. 100-112.
26.Мецлер Д. Биохимия. Химические реакции в живой клетке .том 1. Москва.
«Мир».1980. -407 с
27.Овчинников Ю.А. Биоорганическая химия. Москва. «просвещение» 1987.
-816 с.
28. Основы би o химии.(Под редакцией А.А.Анисимова). Москва. »Высшая
школа».1986. -552 с.
29.Плохинский Н. А. Биометрия. Москва .МГУ.1970. -455 с.
59

30. Практикум по биохимии.( Под редакцией профессора Н.П.Мешковой и
академика С.Е.Северина). Москва. МГУ. 1979.-430 с.
31. Сорвачев К.Ф. Биологическая химия. Москва.»Просвещение».1971.-430 с.
32.Уайт А., Хендлер Ф., Смит Э., Хилл Р. и Демин А. Основы биохимии.
Москва.»Мир».1981. в 3- х томах.
33. Удрис Г. А. Нейланд Я. А. Биологическая роль цинка Рига. Зинатие. 1981 -
224 c
34.Филиппович Ю.Б. Основы биохимии. Москва.»Высшая школа».1980.-574
с.

60

Купить

Информация о документе

Продавец

Tirik organizmlarda ruxning biologik ahamiyati

Похожие документы