Nodira va Umarxon - Литература - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	33.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Январь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Nodira va Umarxon

Купить

KURS ISHI MAVZU : Nodira va Umarxon 1

REJA: KIRISH. 1. Nodira hayoti va ijodi. 2. Nodira she’rlarining badiiy latofati. 3. Nodira nazmida muhabbat tasviri. 4. Umarxon hayoti va lirik merosi. Xulosa. 2

O’zbek xalqining atoqli shoirasi Mohlaroyim – Nodira o’zining boy adabiy merosi bilan o’zbek adabiyoti tarixida mumtoz o’ringa ega bo’lgan ijodkordir. Nodiraning tarjimai holi o’sha davrda va undan keyingi yillarda yozilgan tarixiy va adabiy majmualarda ancha keng yoritilgan. Asli ismi Mohlaroyim bo’lgan shoira 1792-yilda Andijon hokimi Rahmonqulbiy oilasida tavallud topdi. Rahmonqul o’zbek qabilalaridan Ming urug’iga mansub zodagonlardan bo’lib, Farg’ona hukmdori Olimxonning tog’asi edi. Shoiraning onasi Oyshabegim ham o’qimishli ayol bo’lgan. Yoshligidanoq o’zining aqli, go’zalligi va she’riy qobiliyati bilan tanilganMohlaroyimni taqdir o’z qavmidan bo’lgan Umarxon bilan hamxona qildi. Bu voqea 1806-1807-yilda Umarxon Marg’ilonda hokim bo’lib turganda yuz bergan edi. Tarixchi Hakimxon t

adabiyotga sodiq bo’lgani holda Sharq klassiklari asarlarini qunt bilan mutolaa qildi, o’zining dilkash she’rlari bilan tanila boshladi. Nodiraning she’riy qobiliyatini rivojlantirishda uning hayot yo’ldoshi Amiriy taxallusi bilan mashhur bo’lgan Umarxonning homiyligi ham sezilarli edi. Shoiraning katta o’g’li Muhammad Alixon ham Xon taxallusi bilan she’rlar yozadi. Kichik o’g’li Sulton Mahmudxon esa donishmand bir shaxs bo’lib yetishadi. 1822-yili Umarxon bevaqt vafot etadi. Nodiraning 14 yashar o’g’li Muhammad Alixonni xon qilib ko’taradilar. Lekin katta hududni o’z ichiga olgan davlatni o’n to’rt yashar bola idora qila olmasligini nazarda tutgan Mohlaroyim mamlakat ma’suliyatini o’z hifziga oladi. Nodira Umarxon davrida rivojlanib borayotgan madaniy, adabiy hayotni quvvatlab, o’g’li Muh

bo’lishga tashviq qildi, insoniylikka zid bo’lgan mudhish qonunlar va urf-odatlarga qarshi o’z imkoniyati darajasida kurash olib bordi. Lekin erksevar, ma’rifatparvar shoiraning hayoti fojia bilan tugadi. Zamon aziz farzandlarini e’zozlay olmadi, aksincha tarqoq feodal davlatining ichki ziddiyatlari va xonliklar o’rtasidgi urush- talashlar shoiraning bemahal vafotiga sabab bo’ldi. Nodira 1842-yili 50 yoshida Buxoro amiri Nasrullo tomonidan o’g’illari Muhammad Alixon, Sulton Mahmudxon va norasida nabirasi Muhammad Aminxonlar bilan vahshiyona o’ldiriladi. Badiiy ijodga katta e’tiqod bilan qaragan shoiraning bizgacha uchta devoni yetib kelgan. Ularda shoiraning Komila, Nodira va Maknuna taxalluslari bilan yozilgan o’zbek va tojik tilidagi lirik asarlari jamlangandir. Shoira o’zbekcha devoniga

firoqnomalar kabi adabiy janrlarda yozilgan asarlar jamlangan bo’lib, o’zining g’oyaviy va badiiy barkamolligi bilan muhim ahamiyat kasb etadi. Shoiraning Navoiy va Bedil kabi ulug’ siymolar asarlariga bog’langan muxammaslari Nodiraning yirik so’z ustasi ekanligidan dalolat beradi. Nodira ijodiga bo’lgan qiziqish shoira hayotlik davridayoq boshlangan edi. Dilshodi Barno Nodirani “ilm – adab va nazm osmonining yulduzi, ushshoqlar g’azalxoni, shakkar – afshon bulbul” deb ta’riflagan edi. Shoira g’azallarida Nodim, Xotif, Rojiy, Furqat, Muqimiy kabi zamondosh va izdosh shoirlar naziralar yozdilar, muxammaslar bog’ladilar. Nodiraning hayoti va ijodiy faoliyati adabiyotshunosligimizda ko’p yillardan buyon o’rganilib kelinadi. V.Zohidov, V.Abdullayev, A.Qayumov, shuningdek Lutfulla Olim, O’tkir

ezgu ishlarga safarbar etdi. Shoiraning mana bu dono so’zlari uning ijtimoiy faoliyatida o’zining amaliy ifodasini topdi: Xusho oqilki, aylab yaxshilik bunyodini mahkam, O’tar bu dayri foniydan o’zini neknom aylab. Nodira ezgu ishlar bunyod etdi va o’tar dunyoda yaxshi nom qoldirdi. Mohlaroyim Nodira islom diniga samimiy e’tiqod qo’ygan, tasavvuf maslagiga mehr bog’lagan komil musulmon shoira edi. U islom va tasavvuf yo’nalishida katta kitoblar yaratmagan, tafakkur tarixida iz qoldirgulik kashfu karomatlar ko’rsatmagan bo’lsa-da, ijtimoiy faoliyatini bu ezgu yo’lda shu qadar fidoiylik bilan safarbar etdiki, uning sa’y – harakati bilan din hamda millat takomili uchun tabiiy sharoit vujudga keldi. Shoiraning amaliy faoliyati nazariy va ma’rifiy yutuqlar omili bo’ldi. Nodira ushbu tarixiy xiz

Aylag’il obod tavfiqu adolat mulkini, Komila, mavlo yo’lida himmati mardona tut Bayti mazkur shiorning badiiy ifodasidir. Ammo nosoz ijtimoiy muhit Nodiraga vafo qilmadi. Feodal jamiyatdagi ayosiz kurash Mohlaroyim singari nodir san’atkorlarni o’z manfaati yo’lida qurbon qildi. Shoiraning zamondoshlaridan biri u haqda shunday yozgan edi: Hure bu sifat kelur oz, Xurshid kabi jahonda mumtoz. Olam aro baski, hukmrondur, Bilqisi mamoliki jahondur… Fazl ahliga berdi ancha poya, Mehridin alar boshida soya. Ayladi Amir ruhini shod, Adl ila qilib jahonni obod. Bu satrlar “Uzlat”, “Majhur”taxalluslari bilan ko’plab asarlar yozgan shoir Nodirning “Haft gulshan” (“Yetti gulshan”) dostonidan olindi. Ushbu doston Nodiraga bag’ishlangan edi. Shoir uning ilm – fan ahliga e’tiborini, va ayniqsa, adolatin

o’ziga juda yaqin tutdi. “Barno” taxallusi bilan o’zbek va tojik tillarida she’rlar yozgan Dilshod otin Nodiraga bag’ishlovlarida uning bu boradagi murabbiy va homiyligini alohida ta’kidlagandi. Shoir Nodirning “Haft gulshan” asarida shunday satrlar bor: Yig’ibon har tarafdin necha xotun, Barisi fazl – u donnish ichra otun Bari Zebunisodek erdi shoir, Bari Maryam kabi zuhd ichra mohir. Barining fahmi bir-birdin fuzunroq, Barining ilmi bir- birdin uzunroq. Nodira, avvalo, yuksak salohiyatli shoira edi. Uning she’rlarini e’tirof etish, unga naziralar yozish, muxammaslar bog’lash o’z zamonasidayoq boshlangan. Uning faoliyatiga, ijodiga oid ma’lumotlar bir qator tarixiy va adabiy asarlarda uchraydi. Xxasrdan boshlab, u haqda maxsus ilmiy tadqiqot ishlari paydo bo’la boshladi. Shoiraning “Nodir

Shoira sig’inadigan yagona Alloh – ishq. Uning toat-u ibodati, namoz-u niyozi ham – muhabbat. U o’z she’rlarida “ishq namozini ado” etishini aytadi. Hatto bir she’rida muhabbatni odamiylikning asosiy o’lchovi hisoblashini bildiradi: Muhabbatsiz kishi odam emasdur, Gar odamsan, muhabbat ixtiyor et . Zamondoshlari Amir Umarxon bilan Nodirabegim turmushining baxtli kechganini xabar qiladilar. Umarxon ko’p jihatdan mukammal bir kishi bo’lgani ma’lum. U shoir sifatida “Amir”, “Amiriy” taxallusi bilan go’zal she’rlar bitgan, devon tartib qilgan edi. Shijoati va botirligi shundan ham bilsa bo’ladiki, tarixiy manbalar uning arslon bilan yakkama- yakka olishib, yengib chiqqanini malum qiladi. Shoiraning umr yo’ldoshi bu qadar suyishi va undan iftixor etishi bejiz emasdi. Yorning o’zi u yoqda tursi

Sharq she’rshunosligida ijodkorlarning iste’dodi, kamolot darajasi va mahorat miqyoslariga baho berilganda, odatda, uning devon yaratgan- yaratmaganligiga asoslanishgan. Chunki so’z san’atkorlari yaratgan asarlari miqdori devon tartib etishga yetib borgan bo’lsa-da, she’r yozish mahoratlari, malakalari yetilgan, badiiy uslublari sayqal topgan davrlardagina devon yaratishga jur’at etganlar. Bunday yetuk shoilarni “sohibi devon” iborasi bilan ardoqlashgan. Mohlaroyim Nodira ham sohibi devon shoira edi. Nodiraning zullisonaynlik fazilati ham uning badiiy mahoratidan dalolat beradi. Ikki til egasi bo’lish til bilishnigina emas, balki ikki xalq madaniyatini o’zlashtirganlikni ham anglatadi. O’z tuyg’u- kechinmalari, o’y – fikrlarini ikki tilda barobar badiiy tasvirlash zullisonaynlik mahoratin

Yerdagi ohning ko’kkacha yetib borishi-chi? Bu ham mubolag’a vujudga mo’jizasi, albatta: Ohim o’qig’a qadim kamondur, Bu o’qni nishonidur Surayyo. Ushbu bayt zamiridagi tashbih – naqadar xayoliy qudrat mahsuli! Shoiraning ohlari koinotni o’rtaydigan ohlar bo’lganini bir tasavvur qilaylik! Bu ohlar g’am – alam epkinidan tarkib topgan shoira qaddi kamonidan falakka otilgan otashin o’qlardir. Bu o’qlar Surayyo sayyorasini mo’ljalga oladi va bexato uradi. G’am yuklaridan egilgan qomatni va iztiroblarga to’lgan qalbni bundan-da tiniq, aniq, go’zal tasvirlash mumkinmi? G’am yuki og’irligidan alifdek qomat yoysimon shaklga kiradi, yoydek egilgan qad kamonidan falakka g’am o’qlari otiladi, olamdan oshgan ohlarning mingdan bir ulushini ko’tarolmay, falakning qaddi kamondek egiladi! Nodiraning mazku

Jahon, ey Nodira, el maqtalidur, Emastur joyi osoyish bu maslax, deya hasrat chekadi. Mubolag’aga muqobil san’atlardan biri kuchaytirish bo’lib, uning Nodira devonida qo’llanish mahorati ham she’rxon idrokini sehrlaydi : Belining borlig’in qildi kamarbandi ayon, Og’zi yo’q erdi, ani qildi padidor hadis. Sharqda belning ingichkaligi, og’izning torligi tashqi go’zallik belgilaridandir. Maqsad insondagi mana shu nazokatni tasvirlash. Nodira g’azalidagi manzurning beli ko’z ilg’amas darajada nozik ekanki, uni kamarbandi, ya’ni turkona aytganda, belbog’i sezdirib qo’yibdi. Og’iz yo’q darajada pinhon emishkim, borligini so’zlagan so’zlari oshkor etibdi. Nodira o’z she’rlarini quyuq falsafiy fikrlar bilan yo’g’irishga harakat qilarkan, badiiyatidagi nazmiy ko’p ma’nolikni yuzaga chiqaruvchi san’

Nodira yona – yona ta’rifu tavsif etgani qanday muhabbat o’zi? Shoira mana bu baytda o’zi ishqqa qisqa, ammo aniq, teran ta’rif bergan: Ma’ni muhabbat na qilursan manga, Ramzi haqiqat erur ishqi majoz. Nodiraning ushbu sharhi ko’pgina ulug’ mutasavvuf shoirlarning mumtoz adabiyotdagi ishqqa bergan izoh va ta’riflariga muvofiq keladi. Darhaqiqat, barcha mutasavvuf shoirlardagi singari, Nodira ijodida ham ishqi majoz, ya’ni insonning insonga bo’lgan muhabbati ramziy ma’noga ega. Uning she’rlarida ishqi majoz haqiqiy, ya’ni ilohiy ishqning ramzidir. Mumtoz adabiyotimizda ikki xil ishq – majoziy ishq va haqiqiy ishq tushunchalari mavjud. Majoziy ishq – insonning insonga, tabiatga, borliqqa hayotiy, dunyoviy sevgisini anglatadi. Haqiqiy ishq esa insoning vujudi Mutlaqqa, Yaratganga, Ollohga mu

ilohiy ishq talqini shunday qaltis savolga duchor kelishi mumkin. Bunga javoban aytish mumkinki, quyoshga muhabbat uning zarrasiga bo’lgan ishqni inkor etmaydi, aksincha, quyoshga muhabbat zarralarga muhabbatni ham qamrab oladi. Yaratuvchiga bo’lgan muhabbat uning ijodiga, ya’ni yaratilmishga bog’langan muhabbatning takomillashgan, barkamol, oliy namunasidir. Navoiy ta’kidlashicha, oshiq majoz orqali haqiqiy ishqqa yo’l topadi. Haqiqiy ishq shaydolari bo’lmagan kishilargina majoziy ishqni ham inkor etadilar. Nodira nazdida ishqsiz dinu mazhabga berilish komil musulmonlikka olib bormaydi. Ishqu muhabbat oshiqning dinu mazhabiga aylansagina u kamolot qozonadi: Qil, Nodira, muyassar sho’ri junun jahonda, Ishqu muhabbat o’ldi oshiqqa dinu mazhab. Shoiraning lirik qahramoni parvonavor oshiqlik

bor. Unda tasvirlanishicha, parvonalar to’dasi bir kecha haqiqiy sham’ (ya’ni, Haq taolo) vasliga erishmoqchi, uning nuridan nishon izlamoqchi, asl zotini aniqlamoqchi bo’ladilar. Ulardan bir nechalari birin- ketin sham’ huzuriga parvoz qiladilar, uning nuridan ko’zlarini munavvar etadilar. Sham’ xosiyatini olamga yoyish uchun o’rtanib so’zlaydilar. Ammo, ular qanchalik ravshan yonib so’zlamasinlar, sham’ning mohiyatini boshqa parvonalarga yetkaza olmaydilar. Shu ko’yi boshqa parvonalar ham o’zlarini sham’ga uradilar, qanot- quyruqlarini kuydiradilar, ammo sham’ shu’lasini sharhlay olmaydilar. Zotan, shu’lani til sharhlayolmas, kuymasdanturib, uning mohiyatini anglamas, shu’la nuriga yo’g’rilmasdan oshiq poklanmas, vujudi yona-yona kulga aylanmay turib, haqiqiy sham’ vasli mohiyatiga yetol

xon qilib ko’taradilar, Olimxon esa o’ldiriladi. Umarxon Qo’qon xonligi hududini kengaytirish, hokimiyatni mustahkamlash siyosatini olb boradi. Buxoro amiriga qarashli Turkiston shahri(1815), O’ratepani (1817) bosib olgan. Sirdaryo bo’yidagi yerlarda Yangiqo’rg’on, Julek, Qamishqo’rg’on, Oqmachit, Qo’shqo’rg’on nomli harbiy istehkomlar qurdirgan. Ular O’rta Osiyoni Rossiya bilan bog’laydigan muhim savdo yo’lida joylashgan edi. U Rossiya bilan diplomatik munosabatlar o’rnatishga harakat qilgan. Umarxon davrida Qo’qon, Toshkent, Turkiston, Chimkent, Sayram, Avliyootada masjid va madrasalar qurilib, qabristonlar tartibga keltirilgan. Shahrixon shaharchasi barpo etilgan, ya’ni qishloqlar vujudga kelgan. Xon amaldorlarining talonchilik siyosatiga qarshi Chimkent va Sayramda ko’tarilgan qo’zg’ol

Umarxonning turli davrlarda ko’chirilgan 26 ta qo’lyozma devoni hisobga olinib, ularning ilmiy tavsifi berilgan. Bu qo’lyozmalar Sankt – Peterburg, Toshkent, Samarqand va Buxoro kutubxonalarida saqlanadi. O’zbekiston FA Sharqshunoslik instituti qo’lyozmalar fondida Umarxonning 17 ta qo’lyozma devoni mavjud. Bundan tashqari, litografik usulda chop etilgan devonlari va shoir she’rlaridan namunalar berilgan bayozlar bor. 18

Xulosa. Shoira Nodira va Umarxonning ijodi o’zbek adabiyotiga katta hissa qo’shgan shoirlarimizdan biri hisoblanadi. Umarxonning vafotidan keyin Nodiraning vafosi o’zbek qizlarimizga namuna sifatida ko’rsatishimiz mumkin. Shoiraning hayoti quvonch va shodlikka to’laligini ko’rishimiz mumkin. Uning g’azallarida o’zbek ayollariga xos vafo va sadoqat, zamonaning adolatsizligi, dunyoning beshafqatligi, Nodiraning g’azallarida yaqqol ifoda etilgan. U o’zining boshidan o’tgan qiyinchiliklarni mana shu g’azallarida yoritgan. Umarxon lirikasida badiiy tasvir mahorati, tamsillarning originalligi, ko’p funksiyaliligi shoirning o’ziga xosligini ta’minlaydigan omillardirki, ular ijodkorni bugunga ham, kelajakka ham oshno qiladi Umarxon ham shoir, ham davlat boshlig’i bo’lib katta ishlarni olib bordi.

fikrlar uning ijtimoiy- siyosiy qarashlar tizimiga alohida salmoq bag’ishlaydi. Dilbar shaxsiyati, samimiy va ta’sirchan she’riyati sababli Nodira va Umarxon xalq qalbidan chuqur joy olganlar. 20

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. 1. O’zbekiston Milliy Ensiklopediyasi 9 tom 90-91-betlar T. 2005 2. O’zbek shoirlari bayoni “Fan” nashriyoti 1993 3. B.Qosimov, N. Jumaxo’ja O’zbek adabiyoti T. 2003 10-sinf darsligi. 21

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar