Nosiruddin Burxonuddin Rabg’uziyning “Qisasi Rabg’uziy” asarida nazmiy parchalarning ahamiyati

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	32.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Октябрь 2022
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Литература

Nosiruddin Burxonuddin Rabg’uziyning “Qisasi Rabg’uziy” asarida nazmiy parchalarning ahamiyati

Купить

O’tmish merosimizning nodir yodgorligi bo’lgan «Qisasi Rabg’uziy” asari va uning muallifi Nosiruddin Burhonuddin Rabg’uziy merosi xalqimiz tarixida muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Rabg’uziyning ushbu asari yer yuzining paydo bo’lganidan boshlab so’nggi payg’ambar – Muhammad hayotiga doir bo’lgan voqealarni tasvirlar ekan, ularda kishilarni to’g’rilikka, komilikka, axloqan poklikka chaqirishi bilan yuksak ahamiyat kasb etadi. Rabg’uziy haqida yetarlicha ma’lumot yetib kelmagan. Bizgacha yetib kelgan yagona asari «Qisasi Rabg’uziy»da ba’zi ma’lumotlar mavjud. Undagi ma’lumotlar ham to’liq emas. Uning asl ismi Nosiruddin bo’lib, Xorazmning Rabotu O’g’uz degan joyida tug’ilgan. Asarining muqaddimasida otasi Burhonuddinning O’g’uz Rabotining qozisi bo’lganligini aytib o’tadi. Asarda o’zi ha

ahamiyatga ega hisoblanadi. Rabg’uziyning ushbu asari yer yuzining paydo bo’lganidan boshlab so’nggi payg’ambar – Muhammad hayotiga doir bo’lgan voqealarni tasvirlar ekan, ularda kishilarni to’g’rilikka, komilikka, axloqan poklikka chaqirishi bilan yuksak ahamiyat kasb etadi. Rabg’uziy haqida yetarlicha ma’lumot yetib kelmagan. Bizgacha yetib kelgan yagona asari «Qisasi Rabg’uziy»da ba’zi ma’lumotlar mavjud. Undagi ma’lumotlar ham to’liq emas. Uning asl ismi Nosiruddin bo’lib, Xorazmning Rabotu O’g’uz degan joyida tug’ilgan. Asarining muqaddimasida otasi Burhonuddinning O’g’uz Rabotining qozisi bo’lganligini aytib o’tadi. Asarda o’zi haqida musulmonlarga xos kamtarinlik bilan: «…bu kitobni tuzgan, toat yo’lida tizgan, ma’siyat yobonin kezgan, oz ozuqlik, ko’p yozug’luk (yaxshiligi oz, gu

voqealarni tasvirlar ekan, ularda kishilarni to’g’rilikka, komilikka, axloqan poklikka chaqirishi bilan yuksak ahamiyat kasb etadi. Rabg’uziy haqida yetarlicha ma’lumot yetib kelmagan. Bizgacha yetib kelgan yagona asari «Qisasi Rabg’uziy»da ba’zi ma’lumotlar mavjud. Undagi ma’lumotlar ham to’liq emas. Uning asl ismi Nosiruddin bo’lib, Xorazmning Rabotu O’g’uz degan joyida tug’ilgan. Asarining muqaddimasida otasi Burhonuddinning O’g’uz Rabotining qozisi bo’lganligini aytib o’tadi. Asarda o’zi haqida musulmonlarga xos kamtarinlik bilan: «…bu kitobni tuzgan, toat yo’lida tizgan, ma’siyat yobonin kezgan, oz ozuqlik, ko’p yozug’luk (yaxshiligi oz, gunohlari ko’p) Rabot O’g’uzining qozisi Burhon o’g’li Nosiruddin...» deya ta’kidlaydi. “Rabg’uziy” so’zini prof. N. Mallayev «Raboti o’g’uz»ning b

payg’ambar hassasini yerga sanchsa mevali daraxt, dushmanga qarshi ilon, daryodan o’tishda ko’prik vazifasini bajaradi. Yoki Yusufning akasi Yahudo na’ra tortsa, Misr eli hushsiz yiqiladi. Rabg’uziy haqida gap ketganda uning she’riyati alohida ahamiyaga ega. Rabg’uziy mahoratli nosirgina emas, nozikta’b shoir hamdir. Chunki har bir qissa boshida yoki oxirida keltirilgan she’rlar bundan dalolat beradi. Ayrim g’azallar voqealar ichida ham beriladi. Bular Rabg’uziyning turkiy aruz va barmoq vaznini yaxshi egallaganidan guvohlik beradi. Ushbu asarda 600 misra she’r o’rin olgan bo’lib, bular g’azal, ruboiy, qit’a, to’rtlik, qasida, musammat janrlarida bitilgan. Qissalar tarkibida berilgan o’zbekcha va arabcha she’rlar adibning nozikta’b zullisonayn shoir bo’lganligidan darak beradi. Misol qilib

Xuddi shu qissadagi turkiy she’rni keltiramiz, bu she’r orqali Yaqub payg’ambarning Yusufni o’ldirmoqchi bo’lgan o’n o’g’lining afsuslanish pushaymon bo’lish oqibatida yuzaga kelgan ruhiy kechinmalari tasvirlangan. Bu biztek qatig’ qindakim bor bu kun, Uruldi orig’ jong’a turluk tugun. G’ariblikda erksiz tushub iylanib, Essiz o’n qarindosh o’larmiz bu kun. 1 Asar tarkibidagi she’rlarning jami ellik to’qqizta deb hisoblasak, ulardan qirqtasi turkcha, o’n to’qqiztasi arabchani tashkil etadi. Asarda arabcha she’rlarning uchrashi tabiiy hol. Chunki, asar Quroini karim va Hadisi shariflar tasirida yuzaga kelgan. Bu she’rlar asar mazmunini to’ldiradi, g’oyaviy maqsadni yuzaga chiqarishdagi o’ziga xos badiiy vosita bo’lib xizmat qiladi. Asar badiiyati ham o’ziga xos. She’riy parchalardan tashqari

So’ng olamning go’zal bir manzara kasb etgani, atrofning go’zalligi tavsiflanadi: Kun kelu ming ko’rki ortib tirilur o’lmish jahon, Tong badizlab naqshi birla bezanur bu yer yuzi. Tasvirda jonlantirish, sifatlash va o’xshatishlar asosiy o’rin tutadi. Muhimi, ularda Rabg’uziyning tasavvur kuchi va badiiy mahorati ochiq ko’rinadi: …O’rlasa bulutlari gulchirar bog’-u bo’ston, Tol yig’ochlar yeng solishur o’ynayurtek qo’y-qo’zi. …Lola sag’roqin icharda sayrar usrub sanduvach, Turnalar un tortib o’tarda sakrashur baqlan, qo’zi. Ko’kda o’ynar, qo’l solishur qug’u, g’oz, qil, qarlug’och, Yerda yugurub juft olishur os, tiyin, kish, qunduzi. Tol yig’ochlar minbarinda to’ti qush majlis tutar, Qumri, bulbul muqri bo’lub un tuzar tun-kunduzi. …Huri ayn ujmoh ichinda yeng solib tahsin qilur, Yoz uza m

$Kun ha-mal-ga \\ kir-di er-sa, \\ kel-di o-lam \\ nav-ro’-zi, - V - - \\ - v - - \\- v - - \\ - v - Fo-i-lo-tun fo-i-lo-tun fo-i-lo-tun fo-i-lun Kech-di bah-man \\ zam-ha-rir qish\\ qol-ma-di qo-\\ri, bu-zi - V - - \\ - v - - \\ - v - - \\ - v - Fo-i-lo-tun fo-i-lo-tun fo-i-lo-tun fo-i-lun Ko’rinib turganidek, ramal bahrining rukni foilotun ohanglariga tayanadi. Bir bayt (ikki misra) dab u rukn sakkiz marta qo’llangani uchun musamman nomini oladi. “Musamman” arabcha so’z bo’lib, sakkiz degan ma’noni bildiradi. Oxirgi rukn avvalgilaridan qisqaroq, unda bir hijo kam. Ushbu shakl mahzuf deyiladi. Vaznning to’liq nomi ramali musammani mahzufdir. G’azalning barcha baytlari o’zaro mantiqiy ip (navro’z) bilan bog’langan. Ana shu ichki bog’liqlik g’azal yaxlitligini ta’minlagan. Dastlabki bayt umu$

minbarinda” (tol daraxtning shoxlarida) ifodasi xuddi shu ma’noni yuzaga chiqaradi. Bu baytda bir qator qushlar (to’ti, qumri, bulbul) ning xonishi – sayrashi orqali bahor faslining tarovati yana bir bor ta’sirli yo’sinda tasvirlangan. Asar tarkibida o’ttiz ikkita g’azal xususiyatlariga mos keluvchi g’azal xarakteridagi she’rlar mavjud. Ularning orasida to’liq mukammmal g’azal deb hisoblashimiz mumkin bo’lgan g’azallar ko’pchilikni tashkil qiladi. Asarda ayrim matla’siz, hamda maqta’siz baytlar ham uchraydi. Ular qofiyalanish tizimi va vazn jihatdan g’azal talablariga javob bo’ladi. Bunday xususiyat aksariyat arabcha she’rlarda uchraydi. G’azallarda, asosan, payg’ambarlar madh etilgan bo’lib, Odam, Ibrohim, Mustafo, Yaqub, Lut, Jirjis, Ilyos, Yunus, Sulaymon, Dovud, Idris, Nuh, Xud, Solih,

“Qisasi Rabg’uziy” turk badiiy nasrining ilk namunalaridan biri sifatida adabiyotimizda o’ziga xos o’ringa ega. Asar tarkibida yuqorida ta’kidlaganimizdek, nazmiy parchalarning ilk ko’rinishlari ham asarning taixiy- badiiy-ilmiy qiymatini oshiradi. Shunday janrlardan biri musammat janri asar qimmatini yanada oshiradi. Musammat janrining ba’zi turlari ilk bor ushbu asarda uchraydi. Musammatlar ko’p misrali va ko’p qofiyali band sistemasidan yuzaga keluvchi she’r shakllaridir. Yana ham aniqrog’I, g’azal tipida qofiyalanuvchi, har bir bandi 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 misrali bandlardan tashkil topgan she’riy shakllar turkumiga musammat deyiladi. Ularning har biri bandlardagi misralar soniga qarab musallas (uchlik), murabba’ (to’rtlik), muxammas (beshlik), musaddas (oltilik), musabba’ (yettilik),

Mo’risi beklik dinida So’rar ani yulnub yaqo Qizg’anchi uqbo milkati Asli mo’g’ul erkan qo’nub Islom uchun tutti yaqo Bo’ldi Rasulning ummati Toat qilur tun-kunduzun Olnur saboq mushafqa baqo “Qur’on” o’qumoq odati Tasbih evurdsa xushlanib Injulanur yoshi aqo Eshitilsa “Qur’on” oyati 13

Erardi yavloq telim Tuz so’zlayur so’zni uqo Ortug’ yarog’lig’ siyrati Rabdin ato bo’lub anga Haq bermishi qutlug’ baqo Ko’rkluk sifatlig’ surati Ezgu qiliq birla yurub Do’st qizg’anur dushman baqo Ortar qamug’din hurmati Kunduz o’qur, tunda qo’par Toat qilur kirur suqo Arslon mengizlik savlati Yoshi kichik yo’ni ulug’ Zoti orig’ bek To’qbo’g’a Ul Nosiruddin kunyati 14

El oshasun, yuz yashasun Bo’lub muti mavlosig’a Mundin ziyoda qurbati Musallasning qofiyalanishi ham o’ziga xos. a-b-c, d-e-c, f-e-c, g-e-c, h-e-c, i- e-c, j-e-c, k-e-c, l-e-c, m-e-c, n-e-c tarzda. Uvaysiyda musallasning qofiyalanishi a- a-a, b-b-b, c-c-c shaklda. Hozirgi kunda esa qofiya biroz farqli bo’lib, a-a-b, c-c-b, d-d-b tarzda qofiyalangan shakllarini ko’rishimiz mumkin. Asar tarkibidagi ikkinchi musallasning qofiyasi ham birinchisidan farq qiladi. Bu borada aniqlikka erishish qiyin. Chunki bu shakllarda Rabg’uziydan oldin ijod qilinmagan. Malum bir qofiyalanish tizimi ham shakllanmagan edi. Qofiyalanishning har xilligini bu shaklning ilk ko’rinishlari deya izohlashimiz mumkin. Keying musallas qofiyasi quyidagicha: Sodiq ul- va’d atanibon va’dasin qildi vafo, Tepti yerga ikki azo

ko’ringan bo’lsa, “Qutadg’u bilig” va “Hibatul haqoyiq” da pandnomalar, Yassaviy ijodida hikmatlar shaklida nomoyon bo’lgan. Murabba’ haqida so’z ketganda, yuqoridagi asarlar haqida fikr bildiriladi, uning badiiy xususiyatlari izohlanadi. Bular qatoriga “Qisasi Rabg’uziy” asari kiritilmaydi. Lekin bu shaklning go’zal namunalari yaratilishiga asos bo’lgan xomaki ko’rinishlari bu asarda ham uchraydi. Asar tarkibidagi to’rtliklar arab va turkiy tilda yozilgan. Ularning qofiyalanishi turlicha: - a-a-a-b; - a-a-b-a; - a-a-a-a; - a-b-c-d. Bu ko’nglim murodg’a tekinmak tilar, Telim xalqlar aro o’kunmak tilar. Kun, oy sajda qilg’ay arig’ yuzga man, Bu kun otdin inib yukunmak tilar. Yoki Ko’z ko’rgani jamol ul, Sevmak ani halol ul. Andog’ jamol ko’rubon, Kim sevmasa vabol ul. Asardagi to’rtliklar m

Injilu, Zaburu, Turkanuxu Buning qofiyalanishi a-a-b-b-b-b tarzda. Alisher Navoiyning ijodida a-a-a-a- a-a, b-b-b-b-b-a (“Jonim o’rtarg’a ul”), Abdulla Avloniy ijodida a-a-a-a-a-a, b-b-b- b-a-a (“Turkiston tuprog’ina xitob”) tarzda qofiyalangan musammatlarni uchratamiz. Arabcha yozilgan bu misralar musaddas shakli xususiyatlariga to’liq javob bermaydi. Chunki bandlar soni bir nechtani tashkil etishi lozim. Lekin qofiyalanishi jihatidan oltilik shakli qofiyalanishiga mos keladi. Qofiyalanish quyidagicha: A) a-a-a-a-a-a; B) a-a-b-b-b-b; C) a-a-a-a-b-a. Musamman (sakkizlik) xarakteridagi she’rlar—1ta (bir band- sakkiz misra). Asar tarkibidagi quyidagi band musamman xarakteriga ega: Zuhra, qamar shikorimiz, Qirg’iz, xitoy tavorimiz, Yugurur kizik yiporimiz. Yinju, gavhar nigorimiz. Sanchishma

Xulosa qilib aytganda , Nosiruddin Burhonuddin Rabg’uziyning “Qisasi Rabg’uziy” asari adabiyotimiz tarixida o’ziga xos o’ringa ega hisoblanadi. Asar o’zining ma’rifiy – tarbiyaviy hamda badiiy- estetik ahamiyati bilan hozirgi avlodlar ma’naviy kamoloti uchun ham qadrlidir. Qissalar mavzu jihatdan rang- barang. Olamdagi butun mavjudot egasi bo’lgan Ollohni ulug’lash, payg’ambar hayotiga doir lavhalarni eslash, kamtarinlik va takabburlik, ota-ona va farzand munosabatlari, vatan va mehnatsevarlik, erk va adolat, do’stlik va hamjihatlik, urush va tinchlik kabilar shular jumlasidandir. Asarda shunday bir jumla borki, u asar mavzusini aniqlash imkonini beradi: «Dunyoga boring, menga toat qiling, ma’siyatdan yig’iling, qon to’kmang, xamr ichmang, xalq orasida ko’ni hukm qiling, zino qilmang, xi

rang- barang ekanini isbotlab berishdan iboratdir”. 7 Demak, biz o’tmishimizni o’rganishimiz, tariximizni tiklashimiz, undan o’rnak, ibrat olishimiz, asosiysi kelajak avlodlarga bus-butun holda yetkazishimiz kerak. Adabiyotimiz tarixida o’ziga xos o’ringa ega bo’lgan asarlardan biri Nosiruddin Burhoniddun Rabg’uziy va uning adabiy merosini o’rganish, o’rganilgan jihatlarini to’ldirish, asrab- avaylash bizning vazifamizdir. 7 KarimovI.A., Yuksak ma'naviyat-yengilmas kuch.,-Toshkent, 2011, 44-bet. 19

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. -Toshkent: Ma’naviyat. 2011. 176 b. 2. Nosiruddin Burhonuddin Rabg’uziy. Qisasi Rabg’uziy. 1-kitob. -Toshkent: Yozuvchi. 240 b. 3. Nosiruddin Burhonuddin Rabg’uziy. Qisasi Rabg’uziy. 2-kitob. -Toshkent: Yozuvchi. 240 b. 4. Adabiy tur va janrlar. -Toshkent: Fan. 1992. 5. A. Taroziy. Funun ul-balog’a. // O’zbek tili va adabiyoti jurnali. 2002-2003 y. 6. T. Boboyev. Adabiyotshunoslikka kirish. –Toshkent. O’zbekiston. 2002 y. 20

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar

Информация о документе

Продавец

Nosiruddin Burxonuddin Rabg’uziyning “Qisasi Rabg’uziy” asarida nazmiy parchalarning ahamiyati

Похожие документы