Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 325.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Nutqda morfema umumiy ma’nosining nutqiy xoslanishi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universititeti Jurnalistika va O‘zbek filologiya fakulteti filologiya va tillarni o‘qitish o‘zbek tili yo‘nalishi 319-guruh talabasi Toshmurodova Sevinchning Hozirgi o‘zbek tili fanidan “Nutqda morfema umumiy ma’nosining nutqiy xoslanishi” mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi: Fan o‘qtuvchisi: Mavzu: Nutqda morfema umumiy ma’nosining nutqiy soslanishi Reja: 1 I. Kirish. II. Asosiy qism: II.1. Morfema va uning umumiy ma’nosi. II.2. Nutqiy xoslanish tushunchasi. II.3. Til va nutq xususiyatlari. III. Xulosa. IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. I. Kirish. Tilshunoslikda morfema tilning eng kichik ma’no birligi sifatida muhim ahamiyatga ega. Tilni strukturaviy jihatdan o‘rganishda morfemalar nutqning shakllanishida asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Mazkur kurs ishida 2 morfemalarning umumiy ma’nosi va ularning nutqiy xoslanishi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar tahlil qilinadi. Shuningdek, morfemalarning leksik va grammatik vazifalari, ularning kontekstga qarab o‘zgarishi hamda nutq jarayonida yuzaga keladigan xoslanish xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Morfemika so‘zning nomustaqil tarkibiy qismi haqidagi ta’limot. Ma’lumki, o‘zbek tilida, flektiv tillardagidan farqli o‘laroq, o‘zak mustaqil ma’no anglatish xususiyatiga ega. So‘zning o‘zakdan boshqa qismlari esa undan ayricha qo‘llanmaydi va ma’no anglatmaydi. Shuning uchun ular morfema deyiladi.Leksema shakllanuvchanlik, morfema shakllantiruvchanlik belgisiga ega. Nomustaqillik tabiati va leksemaga shakl berish vazifasiga xoslanganligi ularni morfema deb atashga olib kelgan.Morfemaning nutqiy ko‘rinishi qo‘shimcha deyiladi. Leksema tarixiy taraqqiyot natijasida morfemaga aylanib borishi, morfema esa so‘zning o‘zagiga singib ketishi mumkin. Masalan, [xona] leksemasi taraqqiyot natijasida ikkiga ajralgan. Bir ma’nosida «joy» semali yasama so‘zni hosil qiluvchi derivatsion vositaga aylanib ketgan, leksemalikdan mahrum bo‘lgan. [Noma], [goh], [xo‘r] leksemasi ham shunday tarixiy siljishni boshidan kechirgan. Albatta, tildagi bunday hodisalar ilmiy muammo bo‘lib, maxsus tekshirish natijasida tayinli xulosaga kelish mumkin. Chunki bu birlikning turkiy unsurlar emasligi shuni taqozo qiladi. So‘zning morfemik strukturasidagi o‘zgarish. Aytilganidek, til taraqqiyoti natijasida so‘zning semantik, fonetik strukturasida bo‘lgani kabi, morfemik tarkibida ham jiddiy o‘zgarish yuz beradi. Ularning har xil ko‘rinishi bor: 1) so‘z va qo‘shimcha birlashib, so‘z tublashishi mumkin yuksal, yuksak; 2) so‘z va qo‘shimcha birlashib yaxlitlanishi mumkin: biron, biror, bezor, (qo‘shimcha bunday zichlashishi natijasida o‘z invarianti – morfemasidan uzilishi mumkin); 3) so‘z va qo‘shimcha orasidagi aloqa soddalashishi mumkin: yumshoq, qattiq; 4) so‘z qo‘shimcha holiga kelishi, murakkab qo‘shimchalar bir-biriga qo‘shilib ketishi, ya’ni birlashishi mumkin: borib yotibdi -borib yatipti – boryapti; ning + i=niki Morfemalarning funksional-semantik tasnifi. Morfema funksional-semantik xususiyatiga ko‘ra 2 guruhga bo‘linadi. 1) derivatsion morfema; 2) grammatik morfema. Derivatsion morfema so‘zga qo‘shilib, yangi so‘z hosil qiladi. Yangi so‘z yangi lug‘aviy va grammatik ma’noga ega bo‘ladi. Masalan, [paxta] leksemasi [-chi] 3 affiksini olib, (paxtachi) so‘zi vujudga keladi. Yangi lug‘aviy ma’no yangi grammatik; ma’noni ham vujudga keltiradi: narsa-byyum oti shaxs otiga aylaladi. Shu bilan birgalikda, yangi so‘zning valentlik imkoniyati ham asos so‘znikidan keskin farqlanadigan holga keladi. Grammatik morfema asosiy xususiyatiga ko‘ra uchga ajraladi: 1) lug‘aviy shakl hosil qiluvchi morfema; 2) sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema; 3) lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema. Lug‘aviy shakl hosil qiluvchi morfema leksema lug‘aviy ma’nosini nutqqa moslashtirish vazifasini bajaradi. Masalan, [kitob] leksemasining sememasida birlik va ko‘plik ma’nosi noma’lum. Son lug‘aviy shakl hosil qiluvchisi bo‘lgan [-lar] uni ko‘plik tomon muayyanlashtiradi. Bu morfemaning o‘ziga xos turi lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema bo‘lib, lug‘aviy ma’noni muayyanlashtirish, nutqqa xoslash bilan birga ((kelgan), (o‘qigach)), so‘zni sintaktik aloqaga ham kiritadi: o‘qigan bola, o‘qigach gapirmoq.Sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema so‘zning sintaktik qurilmadagi ornini belgilaydi. Masalan, kesimlik kategoriyasi sozga kesimlik mavqeini beradi. Kesimning ega va hol bilan sintaktik aloqasini ta’minlaydi. Kelishik morfemalari oldingi mutaqil so‘zni keyingi, egalik qo‘shimchalari esa keyingi mustaqil so‘zni oldingisiga bog‘lash vazifasini bajaradi. Mavzuning dolzarbligi. Tilshunoslikda morfemalar nutq jarayonida o‘z o‘rniga ega bo‘lib, ular tildagi ma’no ifodalarining shakllanishiga xizmat qiladi. Nutqiy xoslanish esa til birliklarining real nutq jarayonida konkretlashuvi sifatida o‘rganiladi. Bu jarayonni tahlil qilish tilning nazariy va amaliy masalalarini hal qilishda katta ahamiyat kasb etadi. Kurs ishining dolzarbligi. Ma’lumki, "Hozirgi o‘zbek adabiy tili" fan o‘zbektili va adabiyoti ta’lim yo‘nalishida umumkasbiy fanlar blokadagi asosiy fanlardan biri sifatida o‘qitiladi. O‘quv rejasiga muvofiq talabalar "Hozirgi o‘zbek adabiy tili" fanini ikki bosqich davomida o‘rganadilar, kurs yakunida esa ushbu fan bo‘yicha kurs ishi yozadilar. "Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan kurs ishlari o‘zbek tili va adabiyoti mutaxassislarini tayyorlashda talaba o‘rganishi zarur bo‘lgan asosiy fan sohasiga oid nazariy bilimlami mustaqil o‘zlashinshga qaratilgan hamda talabalarning bilim doirasini kengaytirish, nazariyani amaliyotga tatbiq etish, fikrini ravon va mustaqil tarzda bayon eta olish malakasini shakllantiruvchi amaliy ish turi hisoblanadi. "Hazirgi o‘zbek adabiy tili fanidan ma’ruza mashg‘ulotlanda egallangan nazariy bilimlari amaliyotga tatbiq etish, talabalarni ilmiynazariy qarashlar asosida umumlashma xulosalar chiqara olishni o‘rgatish, ularning ijodiy tafakkur o‘rnini o‘stirish, ilmy izlanishlar olib 4 borish ko‘mkmasini shakllantirish, fikini izchil va ifodali bayon eta olishga o‘rgatish fan bo‘yicha tashkil etiladigan kurs ishlarining bosh maqsadi. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” fani yuzasidan yoziladigan kurs ishi talabalarni ilmiy-ijodiy ishga yo‘naltiruvchi amaliy faoliyat turi sifatida muhim ahamiyatga ega. Talaba kurs ishini yozish asosida keyinchalik yirikroq tadqiqot ishlarini bajarishga tayyorgarlik ko‘radi. Jumladan, fanlar bo‘yicha tashkil etiladigan kurs ishlari talabalarni ta’limning yuqori bosqichida bitiruv malakaviy ishini yozishga tayyorlab boradi. Kurs ishining maqsadi va vazifasi. Har bir ma’ruza va seminarlarda, ilmiy ish, darslik va qo‘llanmalarda maqsad va vazifalar mavjud bo‘lganidek, bu kurs ishimizdan ko‘zlangan maqsadimiz shundan iborat. Kurs ishining maqsadi morfema haqida umumiy ma’lumotlarni to‘plash, shuningdek olimlarning aniqlovchi haqidagi fikr mulohazalarini o‘rganish. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishaning bosh vazifasi sifatida ta’lim bosqichlari ona tili ta’limi jarayonida aniqlovchi mavzusini va uning o‘rganilish tadqiqini ochib berish masalasi belgilandi. Shunga ko‘ra kurs ishini yoritish davomida ta’lim bosqichlarida santaksis bo‘limining alohida olingan aniqlovchi mavzularini o‘qishga doir turli xil qarashlarni o‘rganish, uni o‘qitish bilan bog‘liq ilmiy-nazariy va metodik adabiyotlari tahil qilish, mavzuning yoritilganlik darajasi va mavjud muammolarni aniqlash. II. Asosiy qism. II.1. Morfema va uning umumiy ma’nosi. Morfemalar tildagi eng kichik ma’no birliklari bo‘lib, ikki turga bo‘linadi erkin morfemalar va bog‘langan morfemalar. Erkin morfemalar so‘z sifatida 5 yolg‘iz tunshi mumkin, bog‘langan morfemalar esa turmaydi. Masalan, "it" so‘zi erkin morfemadir, lekin "lar" bog‘langan morfema qo‘shilsa, bizga "itlar" ko‘plik shaklini beradi. O‘zbek tilidan so‘zlarning tuzilishi va ma’nosini tushunishida morfemalar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Morfemalar tildagi eng kachik ma’noli birliklar bo‘lib, ularning ta’rifini tushunish o‘zbek tilshunosligida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Rahimova (2014) fikricha, morfemalari ikki turga bo‘lish mumkin erkin morfemalar va bog‘langan morfemalar. Erkin morfemalar “kitob” (kitob) kabi so‘z sifatida alohida turishi mumkin, bog‘langan morfemalar esa mustaqil ishlay olmaydi va "qo‘shimcha" (qo‘shimcha) prefiksi kabi boshqa morfemalarga biriktirilishi kerak. Bu morfemalar so‘z yasashda katta rol o‘ynaydi va semantik va grammatik ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi (Raximova, 2014). Shuning uchun o‘zbek tili morfologiyasini tahlil qilish uchun morfemalarni chuqur bilish zarur. Erkin morfemalar so‘z sifatida yakka o‘zi turadigan va aniq ma ’ noga ega bo‘lgan morfemalardir. Masalan, kitob (kitob) so‘zida "kit" morfemasi erkin morfema hisoblanadi (o‘qituvchi) so‘zida "o‘qit-" morfemasi bog‘lovchi morfema bo‘lib, old qo‘shimcha vazifani bajaradi. (Ochilov, 2010) Ayni vaqtda "qo‘shimcha (umumlashma, affiksal, grammatik) morfema" tarzadagi izohlardan faqat grammatik izohining o‘zi yetarli bo‘ladi. Morfermani "affiksal" deb izohlash - tor morfemaning boshqa turlari qamrab olinmaydi Morfenaga ("qo‘shimcha morfema"ga) "umumlashma" izohining keltirilishi ham noo‘ ri n. Bu belgi barcha til birliklariga xos. Xullas, morfemani til qurilishining grammatik ma’no ifodalaydigan eng o‘qituvchi) so‘zida "o‘qit" morfemasi bog‘lovchi morfema bo‘lib, old qo‘shimcha vazifasini bajaradi. (Ochilov, 2010) Ayni vaqtda "qo‘shimcha (umumlashma, affiksal, grammatik) morfema" tarzidagi izohlardan faqat "grammatik izohining o‘zi yetarli bo‘ladi. Morfemani "affiksal" deb izohlash tor morfemaning boshqa turlari qamrab olinmaydi. Morfemaga (“qo‘shincha morfema”ga) "umumlashma" izohining keltirilishi ham noo‘rin. Bu belgi barcha til birliklariga xos. Xullas, morfemani til qurilishining grammatik ma’no ifodalaydigan eng kichik birligi deb ta’riflash yetarli. Morfemalar bildiradigan ma’nolar turli-tuman. Lekin, asosiy xususiyatiga ko‘ra, morfemalar ikki turga bo‘linadi: 1) o‘zak morfema; 2) affiksal morfema. O‘ zak morfema so‘zda albatta ishtirok etadigan, leksak ma’no ifodalay oladigan morfemadir. O‘zak morfema so‘z yasalishi uchun ham, shakl yasalishi uchun ham asos bo‘la oladi: ishchi, ishchan, ishsiz (ish so‘z yasalishiga asos bo‘lyapti), ishni, ishda, ishga, ishdan (ish shakl yasalishiga asos bo‘lyapti). 6 Affiksal morfema mustaqil leksak ma’no ifodalay olmaydigan, so‘ zning leksik yoki grammatik ma’nolarining shakllanishida xizmat qiladigan morfemadir kuchli, harakatchan, ishla, do‘stona (so‘z yasayapti), uylar, uyim, uyga (shakl yasayapti) So‘z tarkibida affiksal morfema (affiks) hamma vaqt ishtirok etavermaydi. Masalan, ish, odam, suv, havo, daraxt, qush, tosh va boshqa. Biror so‘z shakliy jihatdan o‘zak yoki affiksal morfemadan yoki har ikkalasidan tashkil topgandek ko‘rishi mumkin. Lekin bu so‘z qismlarga ajralganda har bir qismning o‘z ma’nosi bo‘lmasa, bir o‘zakka teng bo‘ladi, ya’ni uni o‘zak va affiksal morfemaga ajratish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Masalan, quloqchin so‘zidagi quloq mustaqil ma’no ifodalaydi. Lekin, undagi chin elementlarning ma’nosi haqida gapirish qiyin, shunga ko‘ra uni morfema deb bo‘lmaydi Demak, quloqchun so‘zi morfemalarga (ma’noli qismlarga) ajratilmaydi. Shuungdek, tirik, tini so‘zlarida -ik va -il ning affiksidagi sezilib turibdi. Lekin uning bir qismi biror ma’noga ega emas. Shu jihatdan bu so‘zlari ham morfemalarga ajratib bo‘lmaydi Kunda, chindan so‘zlaridagi kun va chin qismi hozirgi kunda mustaqil ma’no ifodalaydi. da va dan qisimlari kelishik ma’nosini ishga, ishdan (ish -shakl yasalishiga asos bo‘lyapti) Affiksal morfema mustaqil leksik ma’no ifodalay olmaydigan, so‘zning leksik yoki grammatik ma’nolarining shakllanishida xizmat qiladigan morfemadir kuchli, harakatchan, ishla, do‘stona (so‘z yasayapti), uylar, uyim, uyga (shakl yasayapti). So‘z tarkibida affiksal morfema (affiks) hamma vaqt ishtirok etavermaydi. Masalan, ish, odam, suv, havo, daraxt, qush, tosh va bosqa. Biror so‘z shakliy jihatdan o‘zak yoki affiksal morfemadan yoki har ikkalasidan tashkil topgandek ko‘rinishi mumkin Lekin bu so‘z qismlarga ajralganda har bir qismning o‘z ma’nosi bo‘lmasa, bir o‘zakka teng bo‘ladi, ya’ni uni o‘zak va affiksal morfemaga ajratish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Masalan, quloqchin so‘zidagi quloq mustaqil ma’no ifodalaydi. Lekin undagi -chin elementining ma’nosi haqida gapirish qiyin, shunga ko‘ra uni morfema deb bo‘lmaydi. Demak, quloqchin so‘zi morfemalarga Z (ma’noli qisimlarga) ajratilmaydi. Shuningdek, tirik, tini so‘zlarida ik va il ning affiksligi sezilib turibdi. Lekin uning tir qismi biror ma’noga ega emas. Shu jihatdan bu so‘zlarni ham morfemalarga ajratib bo‘lmaydi. Kunda, chindan so‘zlaridagi kun va chin qismi chindan, kunda mustaqil ma’no ifodalaydi da va dan qismlari kelishik ma’nosini ifodalovchi so‘z shaklini yasaydi Lekin ular kunda, chindan so‘zi doirasida o‘z ma’no va vazafasini yo‘qotgan. Shu sababli bu so‘zlar ham morfemalarga (ma’noli qisimlarga) ajratilmaydi O‘zak ifodalaydigan ma’no so‘zga xos lekak ma’noning doirosini tashkil etadi. Affiksning ma’nosi esa yordamchi, qo‘shimcha ma’no bo‘lib, o‘zak ma’noga nisbatan ancha umumiyligi bilan farqlanadi. Masalan, suvchi, sportchi, traktorchi, betonchi, dutorchi so‘zlarida har bir o‘zak morfema (suv, sport, traktor, beton, dutor) konkret bir predmet nomini bildirgan holda ularga qo‘shilgan -chi affiks (affiksal morfema) faqat bir umumiy 7 ma’noni bajaruvchi (shug‘ullanuvchi) shaxs oti ma’nosini bildiradi. O‘zak morfema o‘z konkret ma’nosidan uzoqlashib, umumiy xarakterdagi ma’no ifodalaydigan vositaga, ya’ni affiksal morfemaga aylanishi mumkin. Masalan, ishxona, choyxona, do‘xtirxona, bosmaxona so‘zlaridagi xona elementi o‘z leksik ma’nosidan uzoqlashib, biror ish-faoliyat joyi ma’nosini bildiruvchi so‘z yasovchi vositaga aylangan. Demak, bunda xona element o‘zak morfemadan ko‘ra affiksal morfemaga yaqin turadi. Xuddi shuningdek, talabnoma, ruxsatnoma, taklifnoma, murojaatnoma, aybnoma so‘zlaridag noma elementi ham o‘zak morfemadan ko‘ra affiksal morfemaga (ishxo‘r, g‘amxo‘r so‘z yasovchi affiksga) yaqin turadi. Bog‘bon, saroybon, janggoz, oromgox, oshxo‘r kabi so‘zlardagi bon, gox, xo‘r elementlari ham aslida mustaqil ma’noli bo‘lib, hozirda affiks holiga kelgan. Til taraqqiyoti jarayonida, so‘zning semantik va fonetik tartibida bo‘lgani kabi, uning morfema strukturasida ham turlicha o‘zgarishlar bo‘lib turadi. Ularning asosiylari sifatida quyidagilani ko‘rsatish mumkin Ikki o‘zak morfema bir o‘zak morfema holiga keladi: bugun. Aslida o‘zak morfemaga teng bo‘lgan qism o‘z mustaqilligini yo‘qotib, affiks bilan bir butun holda o‘zak morfemaga aylanadi. Masalan, yuksak, yuksal so‘zlandagi -k va -l ning affiksal morfema ekani sezalib turibdi Lekin hozirgi o‘zbek tilida mustaqil qo‘llanuvchi yuksa leksemasi yo‘q (“yuqori” ma’nosida) o‘zak morfemadan va fe’l yasovchi -sa affiksal morfemadan iborat bo‘lgan. Affikslarning har biri o‘ziga xos ma’noga ega. Lekin bajaradigan vazifasiga ko‘ra ular ikki turga bo‘linadi: 1)so‘z yasovchi affikslar; 2) shakl yasovclu affikslar; So‘z yasovchu affikslar yangi so‘z hosil qiladi, so‘zning leksak ma’nosining shakllanishida ishtirok etadi. Masalan, xabarla, ishla, mixla, moyła kabi so‘zlardag -la affiks xabar, ish, mix, moy kabi predmet ma’noni anglatuvchi o‘zaklardan harakat ma’nosini anglatuvchi yangi so‘z (fe’l) yasash uchun xizmat qilyapdi. Leksema yasovchi morfemaning vazifasi mavjud leksemaga qo‘shilib yangi leksema yasash, shu yo‘l bilan tilning leksik qatlamiga yangi birlik qo‘shish. Bunday usul bilan foal qilingan leksemaga yasama leksema deyiladi. Masalan, ishchi, ishla, ishchan leksemalari -chi, -la, -chan affileslari bilan hosil qilingan yasama leksemalar hozirgi o‘zbek adabiy tilida mustaqil so‘z turkumlaridan ot, safat, fe’l, ravish, so‘z turkumlarida yasovchi, yasovchi qo‘shimchalar bor. Bir so‘zga bir necha so‘z yasovchi qo‘shimchalar qo‘shilishi mumkin, betinim, o‘zak tin –im qoshimcha tinim, negiz bebetinim Terimcht-ter-o‘zak-terim-negiz- terimchi so‘z yasovchi qo‘shimchalarning so‘z yasash darajasi bir xil emas. Shu xolatga ko‘ra ular uch xil bo‘ladi. Unumli (mahsuldor) qo‘shimchalar juda ko‘p miqdorda yangi so‘z yasaydi, hozirgi o‘zbek tilida yangi so‘zlar yaratishda faol ishtirok etadi, ot yasovchi -chi ishchi, gulchi, sportchi Sifat yasovchi -li gulli, aqlli, durli, fe’l yasovchi-la ishla, 8 gulla, oqla kabilar. Kam unumli qo‘shimchalar unchalik ko‘p bo‘lmagan miqdorda so‘z yasaydi, hozirgi vaqtda yangi so‘z yaratishda ham kam ishtirok etadi. Masalan ot yasovchi -dosh (musobaqadosh, sinfdosh, kursdosh), sifat yasovchi -ma (qovurma, uyratma, tegma) kabi. Ba’zan yozuvchilar, hatto yetuk so‘z san’atkorlari tilida ham xato va nuqsonlar uchrab turadi. Bunday adabiy misollani e’tiborli manba deb bo‘lmaydi va ular tilni nomlashtirish usuliga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Badiiy adabiyotda til normal o‘ziga xos yo‘sinda hal qilinadi. Klassik yozuvchilar xalqdan til o‘rganishdan tashqari, o‘zlari ham tilni ishlash, mukammallashtirishdek yuksak vazifaga zo‘r hissa qo‘shganlar. Buyuk yozuvchilar o‘z mahoratlari va nufuzi bilan, bir tomondan me’yorlas, yaratish va tuzatishga ko‘maklashadilar, ikkinchi tomondan, normaning kengayib, o‘zgarib, uning uzluksiz harakat holatda bo‘lib turishiga ta’sir ko‘rsatadilar. So‘z san’atkorlari tilga alohida e’tibor berib keldilar, uslub va ifodaning sodda bo‘lishini, nutqda fikriy mukamallikka yo‘l qo‘ymaslikni targ‘ib etdilar. Ulug‘ o‘zbek shoiri Alisher Navoiy tilga - e’tibor, deb tilning ahamiyatini alohida ta’kidladi. Bobur esa o‘g‘li Humoyunga yozgan maktublardan bunda uning (o‘g‘lining) xatda fikr ravonigi va aniqligiga roya qilinmaganligidan tashvishlanib “zatingni xub tashvish bilan o‘qisa bo‘ladi. Mundin nari betakalluf va ravshan va pok alfoz bila bit, ham senga tashvish ozroq bo‘lur, ham o‘qig‘uvchiga”, degan edi. Ona tilini mukammal egallash uchun tilning nazariy va amaliy jihatdan xabardor bo‘lish kerak. Chunonchi, gap sestavidagi so‘zning semantik ma’no tomoni, qo‘shimcha emotsional-ekspressiv ottenkasi va stilistik tomondan belgilangan. Inson tafakkurining eng yuksak yutuqlar, eng chuqur bilimlari va g‘oyat otashan usullari , agar ular so‘z vosatasi bilan aniq va ravshan ifoda qilinmasa, odamlar uchun nama’lumligicha qolaveradi. Til fikrni ifodalash qurolidir. Binobarin, agar fikr nutq vostasi bilan bayon qilingan bo‘lsa, agar u holda nutq vositasi bilan ro‘yobga chuqqan bo‘lsa, agar u, filoliklar tili bilan aytganda, boshqalarga bevosita borib yetsa, reallashsagina fikr bo‘la oladi. Omonimlar. Har bir tilning lug‘at sostavida tovush tarkibi va yozilishi jihatidan bir xil ammo ma’nosi har xil bo‘lgan so‘zlar muayyan miqdorda topiladi. Bunday so‘zlar omonimlar gruppasini tashkil qiladi. Fonetik (tovush) tomondan bir xil shakli o‘zaro teng kelib qolgan ikala va undan ortiq so‘zlar omommlardir. Omonimlar ma’no jihatdan o‘zaro munosabatda bo‘lmaydi. Boshqa-boshqa tushunchalami anglatadi. Masalan: Ot (uy hayvani, mustaqil so’z turkumi, buyruq fe’li), ko‘p ma’noli so‘zlarning shakli asli bitta bo‘lib, ma’nolari o‘zaro bir-biriga juda aloqador, biri ikkinchisiga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, bosh so‘zi ko‘chaning boshi, gapning boshi, tomning boshi, yerning boshi. Shakli sifatida har bir gapning 9 ma’lum maqsadda ishlatilishiga alohida ahamiyat beradi va ularni tanlash imkoniyatim alohida ya’ni so‘zlovchi bir necha Ahmedovlar ichidan qishloqqa kelgan Ahmedovning tanishligini bayon qilmoqchi bo‘lsa, yuqoridagi gaplarning birinchisini, agar bir nechta Ahmedov kelib ketgani, ammo ulardan qishloqqa faqat kecha kelganini takidlab aytmoqcha bo‘lsa ikkinchi gapdan foydalanishi lozim unumsiz qo‘shimchalar juda kam miqdorda yangi so‘z yasalishda qatnashadi, ular yordamida hozirgi kunda yangi so‘z yaratilmaydi. Masalan ot yasovchi gar (savdogar, zargar, da’vogar), kash (aravakash) sifat yasovchi ag‘om (chopag‘on, qopagon), man (bilarman, qilarman), fe’l yasovciu (a) r (oqarmoq. ko‘karmoq) afäkslari. Shaki hosil qiluvchi morfemalarning vazifasi mavjud leksemaga qo‘shilib, uning turli grammatik shakllarim hosil qilish. Shakl hosil qiluvchi morfemalar o‘z navbatida ikki xil shakl yasovchilar va shakl o‘zgartiruvchilar. Shaki yasovchilar leksemaga boshqa bir leksema bilan sintaktik bog‘lanish tufayli emas, balki, obyektiv ma’lum grammatik ma’noni ifodalash talabi bilan qo‘shiladi. Masalan, ot leksemaga grammatik son ma’nosini (ko‘pik ma’nosini) ifodalovchi - lar morfemasi obyektiv voqlikka (predmetning ko‘p ekanligiga) ko‘ra qo‘laydi. Shakl yasovchi morfemalar keyinroq har bir turkum bayonida tasvirlanadi Shakl o‘zgartiruvchi morfema leksemaga boshqa bir leksema bilan bog‘lanish tufayli qo‘shiladi va o‘sha leksemaning tabiatiga ko‘ra tanlab qo‘shiladi. Masalan, tushum kelishigi morfema -ni ot leksemaga o’timli fe’l leksema bilan bog‘lanish tufayli qo‘shiladi. Shakl o‘zgartiruvchi morfema sintaktik vazifa bajaradi deyish qisman- gina to‘g‘ri. Masalan, kelishik morfemasi sintaktik vazifa tufayli qo‘shiladi, sintaktik vazifa ko‘rsatkichi hisoblanadi. Nisbatlovchi (egalik qo‘shimchasa) ham shakl o‘zgartiruvchi, lekin sintaktik vazifa ko‘rsatkichi emas. Demak, shakl o‘zgartiruvchi morfema shakl yasovchi morfemadan sintaktik vazifa bajarishi asosida farqlanadi deyish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Shakl o‘zgartiruvchi uchun biror leksemaga boshqa leksema bilan sintaktik bog‘lanish tufayli qo‘shilishini va o‘sha bog‘lanayotgan leksemaning tabiatiga ko‘ra tanlab qo‘shilishini asosiy belg deb ta’kidlash ma’qul. O‘zbek tilida birlik, ortiqlik-ko‘plik ma’nosi morfologik, leksik va sintaktik yo‘llar bilan ifodalanadi. Ba’zan so‘zlar hech qanday morfologik ko‘rsatkichsiz, boshqa miqdor bildiruvchi so‘zlar bilan birgalikda kelmagan holda ham o‘z leksik ma’nosi bilan ko‘plik tushunchasini ifodalaydi. Xalq, el, qo‘shin, armiya, jamoa kabi. Bu so‘zlarda jamlik ma’nos kuchli bu ham o‘zining leksik ma’nosidan sezilib turadi. Bundan tashqari, morfema va qo‘shimcha munosabatlarini organish tashkil etishlarning oz-oz turkumida tahlil qilish imkonini beradigan ta’lim usullariga biriktinlishi kerak. Adabiy- ma’daniyatlarning qurishgan va amalga oshirilgan ishlariga ham mos keluvchi talabalarimi organish jarayonida morfema va 10 qo‘shimcha aloqali tahlil qilishdan keyin til o‘rganish kerak. O‘zbek tilida morfema va qo‘shimcha munosabatlari o‘rganishning ahamiyati haqida takrorlash O‘zbek tilida morfema va qo‘shimcha munosabatlarni o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etadi, chunki bu so‘z yasalishi va ma’nosini chuqurroq anglash imkonim beradi. Morfemalar tildagi eng kichik ma’noli birlikdan bolib, ulami o‘rganish orqali tilshunoslar va til o‘rganuvchilar so‘z yasalishining asosiy tuzalishi va tamoyillarini ochishlari mumkin. Bundan tashqari, morfemalar orasidagi qo‘shimcha munosabatlarni o‘rganish o‘zbek tilidagi murakkab leksik va grammatik qoliplarni tushqari kuchaytiradi. Ushbu bo’lim turi tashkil qilish va o‘zlashtirish uchun juda muhimdir. O‘zbek tilshunosligida keyingi izlanish va o‘rganish uchun salohiyatli yo‘nalishlar qatonga morfema va affiks munosabatlarini teks turish kiradi. Bu masala Ohmov (2018) va Inoyatov (2020) kabi olimlar tomonidan qisqacha muhokama qilingan. Biroq o‘zbek tilidagi morfema va affiks qo‘llanishining murakkab qoliplari va qoidalarini, xususan, so‘z yasalishi va grammatik farqlari bilan hog‘liqligini tushunish uchun chuqurroq tadqiqotlar talab etiladi. Qolaversa, boshqa tillar bilan aloqaning o‘zbek morfologiyasiga ta’sirini o‘rganish tilning evolyutsiyasi va moslashuvchi toliq anglash uchun tadqiqot uchun qimmatli yo‘l bo‘ladi. Morfologiya (yun. morphe – shakl, logos-fan,ta’limot degan ma’noni anglatadi) (tilshunoslikda) – 1) tilning morfologik qurilishi; 2) so z shakllari haqidagi ta limot. ʻ ʼ Birinchi ma nosida obyektni anglatsa, ikkinchi ma nosida tilshunoslikning shu ʼ ʼ obyektni o rganuvchi bo limini bildiradi. U shuningdek 3ta katta guruhga ʻ ʻ bo linadi: ʻ 1) mustaqil so z turkumlari; ʻ 2) yordamchi so zlar; ʻ 3) oraliqdagi sozlar (alohida olingan so zlar). ʻ Lingvistik tuzilmaning asosiy darajalari. Morfologiya sintaksis va fonologiyani o z ichiga qamrab olgan holda ko rsatiladi. ʻ ʻ Morfologiya so z turkumlari, ularga xos grammatik ma nolarni, har bir ʻ ʼ turkumga xos grammatik kategoriyalar, bu kategoriyalarni yuzaga keltiruvchi grammatik shakl va grammatik ma nolar va shahrikni o rganadi. Til tizimdan ʼ ʻ iborat bo lganidek, uning Morfologiyasi ham o ziga xos tizimni tashkil etadi. O z ʻ ʻ ʻ navbatida, morfologik tizim ham o ziga xos kichik tizimlardan tashkil topadi. ʻ 11 Ulardan har birining mohiyati yoritilishi bilan, tilning Morfologiyasi yaxlit holda, tizim sifatida o rganiladi. Har bir so z turkumiga xos ichki tizim (tizimcha)larniʻ ʻ shu turkumga xos morfologik kategoriyalar tashkil etadi. Morfologik kategoriyalar so z turkumiga xos ma lum bir hodisaga oid umumiy va xususiy ma nolar va bu ʻ ʼ ʼ ma nolarni ifodalovchi so z shakllari birligidan iborat bo ladi. Ana shu so z ʼ ʻ ʻ ʻ shakllari va ularga xos umumiy va xususiy ma nolar yoritilishi bilan muayyan ʼ morfologik kategoriyalarning mohiyati belgilanadi. Boshqacha aytganda, morfologik tizim ichidagi ichki tizimlardan birining mohiyati belgilanadi. Masalan, fe lning zamon kategoriyasi fe l morfologikasida alohida tizimni tashkil etadi. ʼ ʼ Shuning uchun fe lning zamonlariga nisbatan „fe l zamonlari tizimi“ degan ibora ʼ ʼ ham qo llanadi. Fe lning zamon kategoriyasi, zamon tizimining mohiyati shundan ʻ ʼ iboratki, zamon shakllarining barchasi harakatning nutq vaqtiga (nutq momentiga) munosabatini bildiradi. Bu – zamon shakllarining barchasi uchun umumiy bo lgan ʻ xususiyat. Shu bilan birga har bir zamonga oid fe l shakli (shakllari) o ziga xos ʼ ʻ xususiyatga ega. Masalan, o tgan zamon shakllari harakatning nutq vaqtigacha, ʻ hozirgi zamon shakllari harakatning nutq vaqtida, kelasi zamon shakllari harakatning nutq vaqtidan keyin bajarilishini bildiradi. Fe l zamon shakllariga xos ʼ ana shu umumiy va xususiyliklar zamon kategoriyasining, fe l zamonlari ʼ tizimining mohiyatidir. Demak, fe l turkumiga oid har bir morfologik ʼ kategoriyaning mohiyatini aniqlash bilan fe lning morfologik tizimi yoritiladi. ʼ Tilshunoslikda, morfologiya so zlar, ular qanday tuzilishi va shu tildagi boshqa ʻ so zlar bilan bog liqligi haqidagi fan. U so zlarning tuzilishi va qismlarini misol ʻ ʻ ʻ uchun o zak, so z o zagi, old qo shimcha va so z oxiridagi qo shimchalarni ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o rganadi. Shuningdek, morfologiya so z turkumlari, intonatsiya, urg u va ʻ ʻ ʻ kontekstning so zlarning talaffuzi va ma nosini o zgartirish yo llarini ham ʻ ʼ ʻ ʻ o rganadi. Morfologiya so zlarning qo llanilishiga ko ra tillarni tasniflaydigan ʻ ʻ ʻ ʻ morfologik sinflarga ajratish tizimidan shuningdek, so zlar va ularning til lug atini ʻ ʻ qanday tashkil etishini o rganuvchi leksikologiyadan farq qiladi. ʻ Asosiy so z va uning kelib chiqishi o rtasidagi fonologik va orfografik ʻ ʻ o zgarishlar savodxonlik mahoratlariga ta sir qilishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ʻ ʼ ko rsatadiki, fonologiya va orfografiyadagi o zgarishlarning mavjudligi morfologik ʻ ʻ murakkab so zlarni tushunishni qiyinlashtiradi, uning yo qligi esa osonlashtiradi. ʻ ʻ Morfologik murakkab so zlarni tushunish ular asosiy so zni o z ichiga olganda ʻ ʻ ʻ osonroq bo ladi. Morfemalarda sodir bo ladigan tovush o zgarishlari bilan maxsus ʻ ʻ ʻ shug ullanadigan fan bu – morfofonologiyadir. ʻ Qadimgi hind morfologik tahlilining tarixi tilshunos Paniniga borib taqaladi, u Sanskrit morfologiyasining 3,959 qoidasini A sQtQādhyāyī matnida grammatikadan 12 foydalangan holda tuzib chiqqan. Yunon-rum grammatik an anasi ham morfologikʼ tahlil bilan shug ullangan. Arab morfologiyasidagi izlanishlar, jumladan, Ahmad ʻ Ali Masud Marah Al-Arwah ham kamida milodiy 1200-yillarga borib taqaladi. „Morfologiya“ atamasi 1859-yilda August Schleicher tomonidan tilshunoslikka kiritilgan. Morfema tilshunoslikda so‘zning eng kichik ma’no birligi sifatida qaraladi. Morfemalar so‘zlarning shakllanishi va o‘zaro bog‘lanishini ta’minlab, tilning grammatik va semantik tizimida asosiy o‘rin tutadi. Har bir morfema o‘ziga xos semantik yoki grammatik ma’noga ega bo‘lib, tilning kommunikativ funksiyalarini amalga oshirishda muhim vositadir. Morfemaning Asosiy Belgilari: 1. Kichik birlik: Morfema tilda mustaqil yoki yordamchi ma’no tashuvchi eng kichik birlikdir. 2. O‘zgaruvchanlik: Morfema til strukturasi va nutq jarayonida turli kontekstlarda o‘z shakl va ma’nosini o‘zgartirishi mumkin. 3. Ma’no yuklash: Har bir morfema so‘zning semantik yoki grammatik ma’nosini aniqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Morfemalar o‘z vazifasi va strukturaviy xususiyatlariga qarab quyidagicha tasniflanadi: 1. Leksik morfemalar so‘zning mazmunini ifodalaydi. Ular mustaqil ma’no yuklaydi va so‘zning asosiy mazmunini tashkil qiladi. Masalan, "daraxt", "yulduz" so‘zlari o‘zak leksik morfemalardir. 2. Grammatik morfemalar so‘zning grammatik shaklini yoki boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishini ko‘rsatadi. Masalan: Qo‘shimchalar: Ko‘plik (-lar), egalik (-im), holat (-ga). Yordamchi birliklar: Bog‘lovchilar va yordamchi fe’llar grammatik bog‘lanishlarni ifodalash uchun ishlatiladi. 3. Qo‘shimchalar o‘zak morfemaga qo‘shiladi va ma’no yoki grammatik yuklamani oshiradi: Prefiks: So‘z oldiga qo‘shiladi. O‘zbek tilida kam uchraydi. (Masalan, "no-" prefiksi: "noto‘g‘ri"). Suffiks: So‘z oxiriga qo‘shiladi (masalan, "-lik", "-chi": "yaxshilik", "o‘qituvchi"). Infiks: So‘z ichiga qo‘shiladi. Bu qo‘shimchalar boshqa tillarda keng tarqalgan bo‘lsa-da, o‘zbek tilida kuzatilmaydi. Postfiks: So‘z oxirida joylashib, boshqa grammatik elementlardan keyin keladi. Morfemaning umumiy ma’nosi uning semantik va grammatik vazifalaridan kelib chiqadi. Bu ma’no morfemaning turli so‘zlarda qanday qo‘llanilishidan qat’i nazar, doimiy va barqaror bo‘lib qoladi. Masalan: "Kitob" morfemasi har qanday 13 kontekstda ham bir xil mazmun (kitob tushunchasi) beradi. "-lar" grammatik morfemasi esa har doim ko‘plik ma’nosini bildiradi. Morfemalarning funktsiyalari: 1. Semantik funktsiya: Leksik morfemalar so‘zning asosiy mazmunini shakllantiradi. 2. Grammatik funktsiya: Grammatik morfemalar so‘zlarni gapda to‘g‘ri tartibda bog‘lash va ularga grammatik yuklashni ta’minlaydi. 3. Strukturaviy funktsiya: Morfemalar so‘zlarning strukturaviy shaklini belgilaydi. Morfemalar til sistemasida ikkita asosiy vazifani bajaradi: Til birliklarini yaratish: Morfemalar yordamida yangi so‘zlar va grammatik shakllar yaratiladi. Masalan, "ish" o‘zak morfemasiga "-chi" suffiksi qo‘shilganda "ishchi" so‘zi hosil bo‘ladi. Ma’no va grammatikaning uyg‘unligi: Morfemalar nutq jarayonida ma’no va grammatikani uyg‘unlashtiradi, gapning to‘g‘ri mazmunini ta’minlaydi.Misollar: O‘zak morfema: "Ota" so‘zida "ota" leksik ma’no tashuvchi o‘zak morfema hisoblanadi. Qo‘shimchalar: "Otalik" so‘zida "-lik" suffiksi mavhumlik ma’nosini qo‘shadi. Kontekstual o‘zgarish: "Bor" so‘zi leksik morfema sifatida mavjudlikni anglatadi, lekin nutqiy xoslanishda "borish" harakati ma’nosini oladi. Tilning rivojlanish jarayonida morfemalarning shakli va ma’nosi o‘zgarib boradi. Tarixiy jarayonda ba’zi morfemalar yangi semantik funksiyalarni egallaydi yoki yo‘qolib ketadi. Masalan, qadimgi turkiy tillardagi "er" so‘zi yigitni bildirgan bo‘lsa, bugungi kunda "yer" ma’nosida ishlatiladi. Morfema tilning asosiy elementlaridan biri bo‘lib, uning umumiy ma’nosi so‘z tarkibida ma’lum bir semantik va grammatik yuk tashish orqali nutq jarayonini shakllantiradi. Morfemalarni tahlil qilish tilshunoslik nazariyasi va amaliyotida muhim ahamiyat kasb etadi. Tilning rivojlanishi davomida morfemalar o‘z ma’no va shaklini moslashtirib, tildagi boylikni saqlab qolishga xizmat qiladi. Morfema tilshunoslikdagi asosiy tushunchalardan biri bo‘lib, u so‘zning kichik ma’no birligi sifatida til strukturasi va grammatikasini tushunish uchun muhim vositadir. Morfemalar so‘zlarning tuzilishini, ma’no yukini va grammatik funksiyasini aniqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Ular tilning boyligini ochib beradi va gap tuzish, so‘z yasalishi, ma’no uzatish jarayonlarida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Morfemaning umumiy ma’nosi u so‘zga qanday ma’no yoki grammatik vazifa yuklashini belgilaydi. Misol uchun, o‘zak morfema so‘zning asosiy mazmunini shakllantiradi, grammatik morfemalar esa uning gapdagi boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishini ta’minlaydi. Bu jarayon orqali morfemalar tildagi ma’no va shaklni uyg‘unlashtirib, gapning mantiqiy va semantik yaxlitligini yaratadi. Tilning 14 rivojlanish jarayonida morfemalar shaklan va ma’nosi boyib boradi. Bu esa tilning doimiy dinamikasini, ijodkorligini va moslashuvchanligini ta’minlaydi. Masalan, eski davrlardagi ba’zi morfemalar bugungi kunda boshqa funksiyalarni egallagan yoki yangi ma’no hosil qilishga xizmat qilmoqda. Bu tilning doimiy ravishda o‘zgaruvchanligini va insoniy kommunikatsiyaga yanada moslashishini ko‘rsatadi, Shuningdek, morfemalar tilning nafaqat grammatika va semantik tuzilishida, balki tilshunoslikning boshqa sohalarida ham muhim ahamiyatga ega. Ular so‘z yasalish nazariyasini, fonologiya bilan aloqani, tilning tarixiy va tipologik tahlilini chuqurroq o‘rganish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Nutq jarayonida morfemalar o‘z kontekstiga mos ravishda o‘zgarib, tilni yanada boy va funksional qiladi. O‘zbek tilida morfemalarning o‘ziga xosligi ularning turli qo‘shimchalar yordamida grammatik va leksik ma’nolarni aniqlashga qaratilgan. Bu esa tilning o‘ziga xos grammatik tizimini yaratadi. Masalan, o‘zbek tilidagi "-lar" qo‘shimchasi nafaqat ko‘plik ma’nosini, balki hurmat yoki kengaytirilgan tushuncha ifodasini ham bildirishi mumkin. Umuman olganda, morfemalarning o‘rganilishi tilshunoslikda muhim ahamiyatga ega. Ular yordamida tilning nafaqat grammatik va semantik xususiyatlarini tushunish, balki tilning rivojlanish jarayonlarini kuzatish mumkin. Morfemalarning umumiy ma’nosi va ularning nutqiy xoslanishi tilni tahlil qilish, ma’no uzatish va yangi so‘zlar yaratishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Kelajakda tilshunoslik sohasida morfemalar ustida chuqurroq izlanishlar olib borilishi, ularning yanada murakkab va ko‘p funksiyali ekanligini aniqlash imkonini beradi. Morfemalarning tahlili orqali inson miyasining tilga bo‘lgan moslashuvi, til evolyutsiyasi va kommunikatsiyaning ilmiy asoslarini tushunish imkoni kengayadi. Shunday ekan, morfema tushunchasi nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki tilning amaliy jihatlarini anglashda ham muhim rol o‘ynaydi. Morfema — tilning eng kichik ma’noli birliklaridir, ular so‘zlar va gaplarning ma’nosini shakllantirishda asosiy o‘rin tutadi. Nutqda morfemalar umumiy ma’nosini o‘z ichiga oladi va bu ma’no morfemalar o‘rtasidagi o‘zgarishlar, birikmalar va aloqalar yordamida ifodalanadi. Morfemalarning nutqiy xoslanish xususiyatlari tilning strukturasi, semantikasi, grammatikasi va sintaksisiga bevosita ta’sir qiladi. Ularning nutqda qanday ishlashi va qanday o‘zgarishi tilning ko‘p qirraliligini va ifodalash imkoniyatlarini kengaytiradi. Grammatika ko‘plab tishunoslik atamalari kabi ikki ma’noli (bu esa terminlar bir ma’noli bo‘ladi degan da’volaming unchalik ham to‘g‘ri emasligini ko‘rsatadi)dir. Bir ma’nosida tilning grammatik qurilishi tushunilsa, ikkinchi ma’nosida tilshunoslikning shu grammatik qurilishni o‘rganuvchi sohasi anglashiladi. Demak, u so‘z va gapning formal-grammatik tomonlarini 50% 15 o‘zgarishlarini, sintaktik hirliklar va ularning tirli ko‘rinishlarini, strukturasini va hosil qiluvchi vositalarini, shuningdek, ifodalaydigan grammatik ma’nolarini Tilning o‘ziga xosligi fonetik, leksik, grammatik strukturalarning yaxlitligidan iborat. Ular bir-biridan ajralgan holda emas, yaxlit sistema sifatida mavjuddir. Bu yaxlitlikni zahiriy va botiniy tushunish mumkin. Yaxlitlikning zobiriy alomati tovushlarning so‘z va qo‘shimchalarni, so‘zlarning gap va so‘z birikmalarini tashkil etishida namoyon bo‘ladi. Yaxlitlikning botiniy idrokida fonetik omilning qo‘shimcha, so‘z, so‘z hirikmalari ma’nolarini, leksik omilning shu tarzda fonetik, grammatik, grammatik omilning fonetik va leksik hodisalami farqlashi va nutqqa olib chiqishi kabi bir qarashda ko‘zga tashlanmaydigan holatlar e’tiborga olinadi. Grammatika ongda nutqiy qo‘llanishga shay turgan leksemalarni grammatik vositalar bilan shakllantirib, so‘zga aylantiradi, bu so‘zlami o‘zaro biriktiradi va fikr almashtirish vositalari sifatidagi vazifasini realashtirad. O‘zaro grammatik xususiyalariga k Tillar o‘zaro grammatik xususiyælariga ko‘ra ham tasniflanadi. Masalan, o‘zbek tilida kesimning gap markazi sifatida boshqa barcha bo‘laklami o‘z atrofida uyushtirishi, eganing fakultativligi, sifatlovchining sifatlanmishdan oldin kelishi, bunda inversiyaning bo‘lmasligi, ega va kesim, qaratuvchi va qaralmishning ikki yoqlama aloqaga egaligi, to‘ldiruvchi va to‘ldirilmish, hol va hollanmish, sifatlovchi va sifatlanmish, izohlovchi va izohlanmishning bir yoqlama aloqada ekanligi gi va boshqalar boshqa qarindosh tillar bilan birgalikda uning bir til oilasiga kirishini ta’minlaydi. Ammo bu bir til ollasiga kiruvchi barcha tillar orasidagi farqlaming mavjudligini inkor qilmaydi. Masalan, turkiy Til hamisha taraqqiyotdadir. Bunda ustuvorlik, asosan, tilning leksik sathiga beriladi. Ijtimoiy hayotning o‘zgarishi leksikada keskin o‘zgarishlar yasaydi. Yangi so‘zlarning vujudga kelishi, so‘zlarning tirilishi, iste’moldan chiqib ketishi kabilar bunga misoldir. Tilning fonetik va grammatik sathlari ijtimoiy o‘zgarishlarga befarq bo‘lib, unda faqat vaqt o‘z izlarini qoldiradi. Chunki yaqin yillarda tubdan o‘zgarishga uchragan ijtimoiy hayotning ta’siri natijasida, masalan, o‘zbek tilining morfologik strukturasi, sintaktik qurilishida o‘zgarish kuzatilmaganligi buning yorqin dalilidir. Lekin asrlar davomida bunday o‘zgarishlar bo‘lib turadi. Masalan, eski o‘zbek tilida-gu affiksi yordami bilan yasalgan ish otiga m, ng affikslarining qo‘shilib, ushbu so‘zning kesim ekanligini ko‘rsatgan: Men ko‘rgum tipida. Bu hozirgi o‘zbek tilida kuzatilmaydi. Ul, alar, andin, anda, ko zun ko rub (ko‘zi bilan ko‘rib) kabi qator so‘zshakllar fikrimizningʻ dalilidir: Yoki eski o‘zbek tilida Bu sening, Bu mening ko‘rinishidagi sintaktik qurilma mavjud bo‘lgan. U hozirgi kunda u Bu seniki, Bu meniki ko‘rinishiga ega. 16 So‘zlar tarkibidagi affiksal morfemalarning vazifasiga ko‘ra turlarini ajratish. Morfemika so‘zning somustaqil tarkibiy qismlari haqidagi ta’limot. Ma’lumki, o‘zbek tilida, flektiv tillardagidan farqli o‘laroq, o‘zak mustaqil ma’no anglatish xususiyatiga ega. So‘zning o‘zakdan boshqa qismlari esa undan ayricha. qo‘llanmaydi va ma’no anglatmaydi. Shuning uchun ular morfemolar deyiladi. Masalan, paxtakorlarga so‘zi paxta, kor, lar, -ga qismlaridan iborat. Shuning uchun u leksema deyiladi. Boshqa qismlar esa ajralgan holda mavhum bo‘lishi, leksemasiz mustaqil ma’no anglata olmasligi bilan xarakterlanadi. Leksema shakllanuvchanlik belgisiga ega bo‘lsa, morfemalar shakllantiruvchanlik belgisiga ega. Nomustaqillik tabiati va leksemaga shakl berish vazifasiga xoslanganligi ularni morfema deb atashga olib kelgan. Morfe-maning nutqiy ko‘rinishi qo‘shimcha deyiladi. Tilimizda yordamchi so‘zlar deb ataluvchi katta guruh ham bor bo‘lib, ular leksema va morfemalar sirasida «oraliq uchinchi maqomida bo‘ladi. Shuning uchun ularni teksema-morfema deyish mumkin. Yordamchi so‘zlarning leksemaligi shundaki, ular mustaqil so‘zlar kabi ajralganlik xususiyatiga ega. Biroq shakl-lanuvchanlikka ega emas. Lug‘aviy ma’noga ega emasligi ulami morfemik maydon sari tortib turadi. Lisonly sathda leksemalar qo‘shimchali yoki qo‘shim- chasiz bo‘lishi mumkin. Masalan, Ishchi, padokor, ishla (ekse-malari nutqiy yasama so‘zlarning lisoniylashuvidit. Ular teksema sifatida lisonda ish, paxta leksemalaridan farqli o‘laroq, so‘z yasovchi qo‘shimchalar bilan birga mavjud. Qo‘shimchalardan xoli leksema o‘zak atamasi bilan ham nomlanadi. Turkiy tillarda nol morfema grammatik shakllar sirasida ustuvor mavqega ega ekan, nutqda voqelangan biror mustaqil leksema qo‘shimchasiz bo‘lishi mumkin emas. Moddiy qiyofali morfemaste leksema nol qo‘shimchalidir. Masalan, nutqdagi Kitobni o‘qi, Uyga bor, U a’lochi gaplaridagi o‘qi, bor, a’lochi so‘zlari nol qo‘shimchali nutqiy birliklardir. Leksemalar tarixiy taraqqiyot natijasida morfemaga aylanib borishi, morfemalar esa so‘zning o‘zagiga singib ketishi mumkin. Masalan, xona leksemasi taraqqiyot natijasida ikkiga ajralgan. Bir ma’nosida «Joy» semall yasama so‘zlarni bosil qiluvchi derivatsion vositaga aylanib ketgan, leksemalikdan mahrum bo‘lgan. Nomo, goh, xo‘r leksemalari ham shunday tarixiy siljishni boshidan kechirgan. Albatta, tildagi bunday hodisalar ilmiy muammo bo‘lib, maxsus tekshirish natijdasida tayinli xulosaga kelish mumkin. Chunki bu birliklarning turkly unsurlar emasligi shuni taqozo qiladi. So‘zning morfemik strukturasidagi o‘zgarishlar. Aytilganidek, til ARAT taraqqiyoti natijasida so‘zning semantik, fonetik strukturasida bo‘lgani kabi, 17 morfemik tarkibida ham jiddiy o‘zgarishlar yuz beradi. Ulaming har xil ko‘rinishlari bor: 1. So‘z va qo‘shimcha birlashib, so‘z tublashishi mumkin: yuksal, yuksak. 2. So‘z va qo‘shimcha birlashib, ular yaxlitlanishi mumkin: biron, biror, bezor. Qo‘shimcha a bunday bunday z zichlashishi natijasida o‘z invarianti morfemasidan uzilishi mumkin. 3. O‘z va qo‘shimcha orasidagi aloqa soddalashishi mumkin: yumshoq, qattiq. 4. So‘z qo‘shimcha holiga kelishi, murakkab qo‘shimchalar bir-biriga qo‘shilib ketishi, ya’ni birlashishi mumkin: borib yotibdi borib yatipti boryapti; ning, niki. Keltirilgan hodisalarga mansub misollarning barchasi tarixiy yasalishga mansubdir. Morfema nutqda turli varinatlarga ega bo‘ladi. Misol sifatida qaratqich kelishigi invariant shaklining variantlarini kuzataylik: a) poetik variant: bog‘in mevasi; b) tarixiy variant menim.v) dialektal variant kitobting.g) fonetik variant: mening. Kelishik paradigmasiga kirish huquqiga faqat invariant shaklgina ega. So‘zlar tarkibidagi affiksal morfemalarning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra turlarini farqlash. Morfemalarda ham shakl va ma’no munosabati barqarordir. Morfemalarning miqdoran cheklanganligi bu munosa- batning keng qamrovliligidan dalolat beradi. Morfemik polisemiya. Morfemik polisemiya keng tarqalgan. Bu morfemalarning polifunksionalligiga bog‘liqdir. Misol sifatida chilik affiksini olaylik. Ma’lumki, morfema ma’lum ma’no ifodalovchi eng kichik shakldir. Bu shakl bir ma’no bilan bog‘langan va turli qurshovda uchraydigan bir necha shakllarning birligi bo‘lishi ham mumkin. Bunday shakllar morf, allomorf yoki morfema alternantlari sanaladi. V.G.Churgunova morfni ma’lum jihatdan shakllangan morfonem qatori deb tasavvur qilish va morf strukturasining qandaydir morfonologik qonuniyati haqida gapirish mumkinmi degan savolga quyidagicha javob beradi: “Agar til sun’iy qurilma bo‘lganida edi, ehtimol, morf shunday shakllangan bo‘lardi. Differensial belgilarning ma’lum sintaktik qoidasi asosida fonema, fonemalar sintaksisi asosida morf, turli qurshovda uchraydigan va bir ma’no ifodalovchi morflar asosida morfema, morfemalardan so‘z qurilgan bo‘lardi. Ammo til sun’iy qurilma emas, u ko‘p asrlik tarixga ega. Tarixiy taraqqiyot jarayonida uning ayrim elementlari morfonem qurilmasini saqlagan holda ma’nosini yo‘qotadi. Mazmun plani nuqtai nazaridan ajralmaydigan bu morfonem qator morfonologik strukturaning boshqa elementi bilan o‘z aloqasini saqlagan holda morfonologik nuqtai nazardan bo‘laklarga ajralishi mumkin. Ana shunday birliklar submorf (yoki fonomorf) deb nomlanadi». Uning fikricha, 18 submorf – morfonemaning doimiy qatori, so‘z tovush qobig‘ining barqaror shakllangan elementlarining morfonologik yaxlitligini ifodalovchi birlik. Morfonema tushunchasi turkologiyaga ham kirib keldi. Xususan, M.Zakiev mazkur tushunchani yoqladi, an’anaviy alternatsiyalarni pozitsion A.Abduazizov esa A.A.Reformatskiyning fikrini quvvatlab, quyidagilarni yozadi: “Morfonologiya grammatikaga ham, fonologiyaga ham kirmaydi, lekin ularning birligi bo‘lgan fonema va morfemadan foydalanadi. Ba’zi tilshunoslar tomonidan taklif etilgan «morfonema» termini (G.Ulashin, N.S.Trubetskoy va h.k.) o‘z kuchini yo‘qotadi, chunki u fonemalarning morfemalardagi almashuvi (masalan, «ruka – ruchka»da k(ch) natijasida bir yo‘la ikki fonemaga to‘g‘ri keladi”. Darhaqiqat, fonema variantlari morfema tarkibida uni tashkil etuvchi eng kichik birlik sanalar ekan va fonema konkret morfema va so‘zlar tarkibida turli variatsiyalarga uchrar ekan (Moskva fonologik maktabi konsepsiyasi bo‘yicha), demak, morfema va so‘z tarkibidagi har qanday tovush almashinuvlari fonemalar doirasida yuz beradi. Tilshunoslikda hamma sathlarning o‘z birligi bo‘lishi shart emas. Masalan, morfonologiyadan tashqari, so‘z yasalishi ham ikki sath birliklari (yasalish usuli morfemika bilan bog‘liq bo‘lsa, yasalma leksema sifatida leksikologiyaning, so‘zforma sifatida morfologiyaning tekshirish ob’ekti bo‘ladi) bilan ish ko‘radi. Shunday qilib, hozirgi kunda til strukturasining fonologiya bilan morfemika sathlari oralig‘ida morfonologiya sathining mavjudligi ko‘pchilik tilshunoslar tomonidan tan olindi. A.A.Abduazizov ta’kidlaganidek, morfonologiyani alohida til bosqichi deb hisoblab, unga tegishli barcha xususiyatlarni o‘rganish tilning ichki strukturasidagi ba’zi payqalmay qolgan alomatlarni aniqlashda katta yordam beradi. Grammatikaning boshqa bo‘limlari singari morfonologiya ikki asosiy ma’noda qo‘llanadi: birinchidan, ma’lum qurshovda morfema tarkibidagi har qanday fonologik o‘zgarish holatlari yoki o‘zgarish sistemasi; ikkinchidan, shu o‘zgarishlarni o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limi. Har qanday o‘zgarishni tovushlar, fonemalar yoki fonemalar kompleksining almashinuviga kiritish mumkin. Shuning uchun morfonologiyaning asosiy o‘rganish ob’ekti sifatida almashinuvchi tovushlar, fonemalar, fonemalar kompleksi qaralishi lozim. Morfemalar nutqda so‘zlarni tashkil etuvchi eng kichik ma’noli birliklardir. Ularning nutqiy xoslanish xususiyatlari tilning morfologik, sintaktik va semantik tizimlariga chuqur ta’sir qiladi. Morfemalarning xususiyatlari, ular qanday ishlatilishi va nutqdagi o‘rni haqida batafsilroq tushuncha berish uchun quyidagi jihatlarni ko‘rib chiqamiz. Mustaqil morfemalar (leksik morfemalar): Bu turdagi 19 morfemalar o‘z-o‘zidan ma’no ifodalovchi birliklardir. Ular so‘zning asosiy ma’nosini anglatadi. Misol: kitob, yashamoq. Affiksal morfemalar tarkibiga kora ikki xil boladi: sodda va qoshma. Birgina manoli qismdan iborat bolgan morfema sodda affiksal morfemadir: -chi, -zor, -dosh, -cha, -roq, -dan kabi; birdan ortiq affiksal morfemalarning birikuvidan hosil bolgan -chilik,-garchilik, -moqda, -ganda kabilar qoshma affiksal morfemalar sanaladi. Shu orinda affikslarning sozga qoshilish tartibida malum qonuniyat borligini ham aytib otish orinli boladi. Chunki soz yasovchi affikslar sozning lugaviy mano ifodalaydigan (material mano ifodalash bilan boglangan) qismiga aloqador bolganligi uchun ular sozga forma yasovchi affikslardan oldin qoshiladi: ish-chi-lar, chiroy-li-roq kabi. Forma yasovchilar vazifasiga kora ikkiga: sof forma yasovchilar (sintaktik vazifa bajarmaydigan) va soz ozgartiruvchilar (sintaktik munosabat ifodalaydigan)ga bolinadi. Sozda forma yasaydigan qoshimcha- larning tartibi: sintaktik munosabat ifodalamaydigan turi sintaktik munosabat ifodalaydigan turidan oldin qoshiladi: suvoq-chi-lar-ga kabi. Demak, sozda: "ozak - soz yasovchi - sof forma yasovchi - soz ozgartiruvchi" modelidagi qoshilish odatdagi tartib sanaladi. So’zning morfema tarkibida bir-biridan farqlanuvchi uchta struk- tural(paradigmatik) tip mavjudligini ham etibordan soqit qilmaslik lozim. Yani, sozda morfem, soz yasalish, forma yasalish(morfologik) strukturalari mavjud boladi: 1) Sozning morfema strukturasi - sozning nechta manoli qism - morfemadan iborat ekanligidir: ish-chi-lar, olka-shunos-lik kabi, 2) Sozning yasalish strukturasi - sozning yasalish asosi va yasovchi vositadan iborat ekanligi: suvoq-chi, suv-chi, qarin-dosh kabi, 3) Sozning forma yasalish strukturasi forma yasalish asosi va forma yasovchi vositadan iboratligidir: ishchi-lar, ish-ga kabi. Keltirganlardan sozning yasalish strukturasi va forma yasalish strukturasi binarlikka: yasovchi asos - yasovchi vosita - yasalma modelida ish korishligi, shunga asoslanishi ravshanlashadi. 20 Sozlarda bolgani kabi affikslarda ham shakl va mano munosabatlari sistemalashib, grammatik polisemiya, omonimiya, sinonimiya, antonimiya hodisalari amal qiladi. Affiksal polisemiya Soz yasovchi affiksal morfemalarning bir turkumga xos bolgan turli manoli sozlar yasay olish hodisasi affiksal polisemiya hisoblanadi. Masalan, suzma, qatlama, qovurma (taom nomlari), surma, kochirma, qaytarma (em, davolash otlari), tortma, bolma, bostirma (orin-joy otlari) isitma, terlama, qichima (kasallik otlari) kabi sozlarda ma qoshimchasi bir turkumga tegishli har-xil manoli sozlar (feldan ot yasayapti) yasashga xizmat qilmoqda. Shuningdek, -chilik qoshimchasi ham polisemantik tabiatga ega: 1) asosdan anglashilgan narsa etishtiriladigan soha otini yasaydi: paxtachilik, uzumchilik, chorvachilik, urugchilik kabi; 2) asosdan anglashilgan tushuncha bilan bogliq ish (holat) oti yasaydi: ulfatchilik, qiziqchilik kabi; 3) asosdan anglashilgan narsa-hodisaning borligi oti yasaydi: pishiqchilik, molchilik, arzonchilik, qimmatchilik kabi. Affiksal omonimiya Shaklan bir xil, mano jihatidan turli turkumlarga xos sozlar yasovchi yoki shakl hosil qiluvchi affiksal morfemalar omonim affiksal morfemalar deb yuritiladi. Bu affikslar shaklan teng kelsa ham, lekin mano jihatidan bir-biriga bogliq bolmagan boshqa-boshqa affikslararo omonimiya hodisasi hisoblanadi. Affikslararo omonimiyaning quyidagi korinishlari mavjud: 1. Soz yasovchi affikslar ozaro omonimik munosabatda boladi: -qi: -chop qi,tepki, turtki (ot); kuzgi, kechki, sirtqi, qishki (sifat); -gin: qirgin, toshqin, tolqin (ot); ozgin, solgin, yorqin, joshqin (sifat). 2. Forma yasovchi affikslar omonimik munosabatda boladi:-(i)sh affiksi:1)harakat nomi formasini yasaydi: oqish (oqimoq), sozlash (sozlamoq);2) felning birgalik daraja formasini yasaydi: yuvish, korish, ortish. 3. Soz yasovchi va forma yasovchi affikslar omonimik holatda boladi: -ma affiksi:1) ot yasaydi: suzma , korgazma, gazlama (ot), 2) felning bolishsiz formasi: aytma, sozlama kabi. 4. Affiksal omonimiya murakkabroq shakllarda ham boladi: -chi affiksi:1) ishchi, suvchi (shaxs oti),2) ninachi, baliqchi (hasharot va qush oti), 3) ayt-chi, sen-chi, qolganlar-chi (soroq yuklamasi). Misollardan shu narsa sezilyaptiki, omonimik holat bir soz turkumi doirasidagi affikslarda ham uchraydi. 21 Affiksal sinonimiya. Affikslarning shaklan har xil, umumiy manosi bir xil bolish hodisasi affiksal sinonimiyadir. Affiksal sinonimiya asosan, bir soz turkumi doirasida yuz beradi. Ayni choqda, u vazifasi bir xil affikslar doirasida, yani soz yasovchilararo, forma yasovchilararo yuz beradi: orin-siz va no-orin, gayrat-li va ser-gayrat (soz yasovchilararo) ; ozgar-t va ozgar-tir kabi (forma yasovchilararo). Sinonimik affikslarning turli asoslarga qoshilib, yangi sozlar yasash darajasi mano ottenkalariga kora ham, qollanish doirasining keng - torligiga kora ham farqlanadi. Masalan, mahsuldor sanalgan shaxs oti yasovchi -chi affiksi bilan shunday manoli shaxs oti yasovchi -shunos qoshimchasini qiyoslaganimizda bu yaqqol kozga tashlanadi: adabiyotchi - adabiyotshunos, tilchi - tilshunos tarzida qollansa-da, lekin xizmatchi, boyoqchi sozlarini "xizmatshunos", "boyoqshunos" deb, sharqshunos, tuproqshunos sozlarini "sharqchi", "tuproqchi" deb ham qollab bolmaydi. Affiksal antonimiya qarama-qarshi mano anglatuvchi affikslar affiksal antonimiyani keltirib chiqaradi. Tilimizda affiksal antonimiya, asosan, soz yasovchi affikslar doirasida uchraydi: -li - siz: aqlli-aqlsiz; -li - be-: sabrli - besabr; be- ba-: bedavlat - badavlat. Keltirilgan affiksal juftliklar har doim ham, barcha holatlarda antonim bolib kelavermaydi. M: boshli - bebosh deb ishlatmaymiz.Forma yasovchi affiksal morfemalar sozlarning umumkategorial va kategorial belgi-xususiyatlariga munosabatlariga kora ikki turga bolinadi: 1) kategorial forma yasovchi affiksal morfemalar; 2) nokategorial forma yasovchi affiksal morfemalar. Kategorial forma yasovchi affiksal morfemalar malum soz turkumining biror grammatik kategoriyasiga xos formadir. M: ot turkumining egalik, koplik, kelishik kategoriyalari formasini yasovchi affikslar. Biror grammatik kategoriyaga qarashli bolmagan manoni ifodalovchi, malum sintaktik vazifa bajarishga xoslangan soz formasini hosil qiluvchi affiksal morfemalar nokategorial (funktsional) forma yasovchi affiksal morfemalar deb yuritiladi. Bunday affiksal morfemalarga ot turkumining funktsional (kichraytish, erkalash, oxshatish, xoslik, hurmat, qarashlilik, orin belgisi, chegara) formalari; felning harakat takroriyligi (turtkila, tepkila), kuchsizligi (kulimsira) formalari, shuningdek, sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi kabi funktsional formalari korsatkichlari nokategorial forma yasovchi affiksal morfemalardir (m: -gan, -ar, -agan; -v,-uv, -moq, -sh, -ish; -b, -ib, -a, -y kabilar).So‘zning leksik ma’nosini 22 aniqlash maqsadida uni morfemalarga ajratish til haqidagi fanda o‘zining nazariy asosiga ega. Morfema – so‘zning eng kichik, bo‘linmaydigan ma’noli qismi. Morfema ikki turga bo‘linadi; 1. O‘zak morfema – so‘zda albatta qatnashadigan va leksik ma’no anglatadigan morfema 2. Affiksal morfema – mustaqil holda leksik ma’no anglatmay, so‘zning leksik va ma’nolarining shakllanishi xizmat qiladigan morfema. Qo‘shimchalar 2 turga bo‘linadi: 1. So‘z yasovchi qo‘shimchalar. So‘zning leksik ma’nosini shakllantirish uchun xizmat qiladigan. 2. Forma yasovchi qo‘shimchalar so‘zlarning grammatik formalarini shakllantirib, turli grammatik ma’nolarini ifodalaydi. So‘zning morfemik tarkibi ustida ishlash bilan o‘quvchilar so‘zning leksik ma’nosini aniqlashning asosiy usullarini bilib oladilar. Bunda o‘qituvchining vazifasi bolalar so‘zlarining leksik ma’nosi va morfemik tarkibi bir-biriga bog‘liqligini bilib olish uchun eng qulay sharoit yaratish, shu asosda ularning lug‘atiga aniqlik kiritishga maqsadga muvofiq rahbarlik qilish hisoblanadi. So‘z morfemani rolini anglash, shuningdek qo‘shimchalarning semantik ma’nosini bilish o‘quvchilarda nutqning aniq shakllanishiga ta’sir etadi. O‘qituvchining vazifasi o‘quvchilar so‘zning leksik ma’nosini tushunibgina qolmay, matnda aniq affiksli so‘zlardan ongli foydalanishlarni oshirish hisoblanadi. So‘zning morfemik tarkibini o‘rganish orfografik malakalarni shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. Morfologik tamoyil o‘zbek orfografiyasining yetakchi tamoyili bo‘lib, bunga binoan so‘zlar va ularning tarkibiy qismi, (o‘zak va qo‘shimchalar) asliga muvofiq yoziladi. O‘zak va qo‘shimchalarni to‘g‘ri yozish malakasini nazariy asosda shakllantirish fonetik so‘z yasalishiga oid, grammatik bilimlarni maqsadga muvofiq tatbiq etishni talab qiladi. Shuning uchun so‘zning morfemik tarkibini o‘rganishning muhim vazifalaridan biri o‘zak va qo‘shimchalarni to‘g‘ri yozish malakasini shakllantirish uchun zarur bo‘lgan bilim xususan, til birligi sifatida so‘zni umumiy bilib olish uchun zarur bo‘lgan maxsus aqliy ko‘nikmalarni shakllantirishda ham ahamiyatli. O‘qituvchining vazifasi ta’lim jarayonida bilimni o‘zlashtirish bilan o‘quvchilarni aqliy faoliyatini o‘stiradigan mavxumlashtirish, analiz, taqqoslash ko‘nikmalarni shakllantiradigan sharoit yaratish hisoblanadi. Avvalo, til materialini o‘rganish sistemasi nimaligi aniqlab olamiz. Til materialini o‘rganish sistemasi deganda, ilmiy asoslangan izchillikdagi va o‘zaro bog‘lanishdagi bilimlar kompleksini o‘zlashtirishni ta’minlaydigan maqsadga qaratilgan jarayon, shuningdek, shu asosda amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish ko‘zda tutiladi. 23 “O‘zakdosh so‘zlar” tushunchasini shakllantirish ularning ikki muhim belgisini, ya’ni mazmuniy va mazmuniy umumiylikning (ma’nosida qandaydir umumiylik borligini) va tuzilishiga ko‘ra umumiylikni (umumiy o‘zak mavjudligini) o‘zlashtirishga ta’lim jarayonida sharoit yaratish lozim. Ta’limning bu bosqichida o‘quvchilarning morfema haqidagi bilimlarni yetarli emas, ularni bu tushunchalar bilan amaliy mashqlarni bajarish jarayonida endigina tanishtirilayapti. Shuning uchun o‘qituvchi tarkibi va yasalish usuli o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos bo‘lgan so‘zlarni tanlaydi. Bu so‘zlarni analiz va sintez qilishni boshqaradi, so‘zlarning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibi o‘rtasidagi bog‘lanishni o‘quvchilar bilib olishlarga doimiy g‘amxo‘rlik qiladi. 3-bosqich – o‘zak, so‘z yasovchi va forma yasovchi qo‘shimchalarning xususiyatlari va tildagi rolini o‘rganish metodikasi. Bu bosqichning o‘quv vazifasiga “o‘zak”, “so‘z yasovchi qo‘shimcha”, “forma yasovchi qo‘shimcha” tushunchalarini shakllantirish, so‘zning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibi o‘rtasidagi bog‘lanish haqidagi tasavvurlarni o‘stirish, o‘zakda jufti bor jarangli va jarangsiz undoshli so‘zlarni to‘g‘ri yozish malakasini shakllantirish, nutqda so‘z yasovchi qo‘shimchasi bor so‘zlarni ongli ishlatish ko‘nikmasini o‘stirish kiradi. Bu bosqichning vazifasi bir- biri bilan ma’lum bog‘lanishda hal qilinadi. Masalan, so‘zda har bir morfemaning rolini o‘zlashtirish asosida o‘quvchilar so‘zning leksik ma’nosi bilan uning morfemik tarkibi o‘rtasidagi bog‘lanishni bilib oladilar. Bracha vazifalar bilan bog‘liq holda, so‘zlarning morfemik tarkibini hisobga olib, ulardan nutqda mumkin qadar aniq va ongli foydalanish vazifasi ham bajariladi. O‘zakni o‘rganishning xususiyatlari. “O‘zak” tushunchasini shakllantirishda o‘quvchilar o‘zak o‘zakdosh so‘zlarning umumiy qismi ekanini va u barcha bir xil o‘zakli so‘zlarning ma’nosidagi umumiylikni o‘z ichiga olishi bilan tanishtiriladi. So‘z yasovchi qo‘shimchaning roli bilan tanishtirish va shu asosda so‘z yasovchi qo‘shimchali so‘zdan o‘z nutqida ongli foydalanish ko‘nikmasini o‘stirish hisoblanadi. O‘quvchilar so‘z yasovchi qo‘shimcha yordamida yangi leksik ma’no tushunishi muhim ahamiyatga ega. Forma yasovchi qo‘shimchalarni o‘rganish xususiyatlari. Har bir morfemaning lingvistik mohiyatda o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Forma yasovchi qo‘shimchada grammatik funktsiya yetakchi hisoblanadi, bu bilan u so‘z yasovchi qo‘shimchadan farqlanadi. Fe’llar otdan (ishla, gulla, gapir) sifatdan (oqla, yaxshila, eskir, qoray) yasaladi. O‘quvchilarni so‘z yasalishi xususiyatlarini tushunishga tayyorlash uchun o‘qituvchi ularga muayyan bir yangi so‘z qaysi so‘zdan va qaysi forma yordamida yasalganini aniqlashga qaratilgan topshiriq beradi. Masalan, o‘qituvchi chegara otini aytadi va chegarani qo‘riqlaydigan kishini bildiradigan o‘zakdosh ot tanlashni topshiradi (chegarachi). Vazifani boshqacharoq berish ham mumkin: 24 o‘qituvchi so‘zni va so‘z yasovchi morfemani beradi. O‘qituvchining vazifasi yangi so‘zni to‘g‘ri yasash va leksik ma’nosini tushuntirish hisoblanadi. Masalan, baliq so‘zidan –chi qo‘shimchasi yordamida yangi so‘z yasash, (baliqchi), uning leksik ma’nosini tushuntirish qaysi so‘z turkumi ekanini aytish topshiriladi. Ikkala topshiriqda ham o‘quvchilar so‘zni morfemik taxlil qiladilar. Bunda o‘qituvchi o‘quvchilar e’tiborini hosil bo‘lgan so‘z qaysi morfema yordamida, qaysi so‘z turkumidan yasalganiga, qanday mashqlarda tilda mavjud bo‘lgan so‘zlarning leksik ma’nosi bilan morfemik tarkibining o‘zaro bog‘liqligiga va biror so‘z turkumiga xarakterli bo‘lgan so‘z yasalishi usuliga asoslaniladi. Bunday mashq turlaridan ayrimlari: 1. O‘zakdosh so‘zlari bo‘lgan matnni leksik- so‘z yasalishi tomonidan taxlil qilish. Masalan, quyidagi kabi matn yozdiriladi: Hovlimizda gulzor bor. Gulzorga har xil gul ekilgan. Ularni gulchi akam parvarish qiladi. Gullar chamandek ochiladi. O‘qituvchi rahbarligida bir o‘zakdosh so‘zdan boshqasi qanday,qaysi morfema yordamida yasalgani, u qaysi so‘z turkumiga kirishi, qanday ma’no bildirishi aniqlanadi. 2. Leksik ma’nosi keng tushuntirilgan so‘zni o‘zakdosh so‘z bilan almashtirish. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zga o‘zakdosh bo‘lgan bir so‘z toping. Uning qaysi turkumiga kirishini ayting va uni so‘z tarkibiga ko‘ra taxlil qiling. Olma daraxti ko‘p joy (olmazor). Paxta yetishtirish bilan shug‘ullanadigan kishi (paxtakor). O‘quvchilar o‘qituvchi yordamida shu so‘z qaysi so‘zdan va qanday qo‘shimcha yordamida yasalganini aniqlaydilar. 3. Har xil so‘z turkumiga kiradigan o‘zakdosh so‘zlardan qatnashtirib gap tuzish. 4. So‘z yasashga doir vazifalar. Oq, ish, so‘zlardan –la, -chi qo‘shimchalari yordamida yangi so‘zlar yasang. Berilgan va siz yasagan so‘zlar qaysi so‘z turkumiga kirishini isbotlang. Ish, paxta, kolxoz otlaridan o‘zakdosh otlar yasang. So‘zlarni tarkibiga ko‘ra taxlil qiling. Fe’ldan ot yasash uchun qanday qo‘shimchalardan foydalandingiz? Bu vazifalar o‘quvchilardan so‘z yasalishi xususiyatlariga, so‘zlarning morfemik tarkibiga e’tibor berishni talab etadi va so‘zning morfemik tarkibi shu so‘zning muayyan bir so‘z turkumiga oid ekani bilan bog‘liqligini aniqlashga qaratiladi. II.2. Nutqiy xoslanish xususiyatlari. 25 Nutqiy xoslanish tilshunoslikda til birliklarining kontekstga moslashuvi va kommunikativ jarayon davomida ularga xos bo‘lgan qo‘shimcha ma’no yoki shakl o‘zgarishlarini ifodalash tushunchasidir. Bu jarayon so‘zlar, morfemalar va gaplar kontekstga qarab qanday qo‘llanilishi va qanday ma’no yuklashini o‘rganadi. Nutqiy xoslanish tilda dinamiklikni ta’minlab, u orqali ma’no kengayishi, torayishi yoki o‘zgarishi mumkin. Nutqiy xoslanishning asosiy belgilari: 1. Kontekstga bog‘liqlik: Til birliklarining ma’nosi ularning ishlatilish kontekstiga bog‘liq bo‘ladi. Misol uchun, “o‘qituvchi” so‘zi kasbni bildiradi, lekin “O‘qituvchi yaxshi odam ekan” gapida “yaxshi odam” tushunchasi orqali qo‘shimcha baho yuklanadi. 2. Shaklan o‘zgarish: Nutq jarayonida so‘z yoki morfemalarning shakli kontekstga qarab o‘zgarishi mumkin. Masalan, “yaxshi” so‘ziga “-roq” qo‘shimchasi qo‘shilganda, qiyoslash ma’nosi hosil bo‘ladi: “yaxshiroq”. 3. Semantik moslashuv: Nutqiy xoslanishda so‘zning asosiy leksik ma’nosiga qo‘shimcha ma’nolar yuklanadi yoki semantik jihatdan toraytiriladi. Masalan, “qalin” so‘zi do‘stlik munosabatida “yaqin” ma’nosini bildiradi. Nutqiy xoslanishning shakllari Leksik xoslanish: So‘zlarning yangi ma’nolarni olish jarayoni. Bu jarayonda so‘zning asosiy ma’nosi kontekstga qarab o‘zgaradi. Masalan, “qo‘l” so‘zi nutqda “yordam” ma’nosini bildirishi mumkin: “Bir qo‘l uzating”. Grammatik xoslanish: So‘z shakli va grammatik tuzilishi kontekstga mos ravishda o‘zgaradi. Masalan, “bor” so‘zi “borish”, “boraman” shakllarida ishlatiladi. Fonik xoslanish: Nutqda tovushlar talaffuzining o‘zgarishi. Masalan, og‘zaki nutqda ba’zi tovushlar tushib qolishi yoki qisqarishi kuzatiladi: “bo‘libdi” o‘rniga “bo‘pti”. Nutqiy xoslanish tilni muloqot jarayoniga moslashtirishga xizmat qiladi. Bu jarayon quyidagi funksiyalarni bajaradi: Kontekstga moslashish: Nutq jarayonida ma’lum bir vaziyatga moslashgan so‘z yoki grammatik shakllar tanlanadi. Bu muloqotni aniq va samarali qiladi. Ma’noni kengaytirish: Nutqiy xoslanish orqali so‘zlar yangi semantik qirralarni kasb etadi va ularning muloqotdagi imkoniyatlari kengayadi. Ifoda vositalarini boyitish: Til birliklarining nutqda erkin ishlatilishi tilning boyligi va ijodkorligini oshiradi. Kontekstual ma’no kengayishi: “Ko‘z” so‘zi aslida inson organini bildiradi. Ammo “Ko‘zingizga qarang” jumlasida bu so‘z ehtiyotkorlik yoki e’tiborlilikni anglatadi. So‘zning ma’no torayishi: “O‘yin” so‘zi umumiy tushunchani bildiradi, lekin “Shaxmat o‘yini” deyilganida, faqat shaxmatga xos o‘yin nazarda tutiladi. Grammatik moslashuv: “Yoz” so‘zi o‘zak sifatida faslni bildiradi, lekin “yozing” shaklida bu so‘z buyruqni ifodalaydi. Nutqiy xoslanish morfemalar darajasida ham 26 kuzatiladi. So‘zlarga qo‘shimchalar qo‘shilish yoki ularning kontekstda boshqa grammatik ma’nolarni anglatishi mumkin. Masalan: “Yozuv” so‘zi harakat natijasini bildiradi. “Yozuvchi” so‘zi kasb-hunarni ifodalaydi. Nutqiy xoslanish tilning asosiy qirralaridan biri bo‘lib, so‘zlar va grammatik birliklarning kontekstga moslashuvchanligini ta’minlaydi. Bu jarayon muloqotni yanada samarali, aniq va boy qiladi. Nutqiy xoslanish orqali til doimiy rivojlanib, boyib boradi va inson ehtiyojlariga moslashadi. Shu sababli, tilshunoslikdagi nutqiy xoslanishni o‘rganish so‘zlarning ma’no doirasini chuqur tushunish va tilning kommunikativ imkoniyatlarini kengaytirishda muhimdir. Nutqiy xoslanish tilshunoslikda til birliklarining (so‘z, morfema, gap) konkret nutq jarayonida kontekstga, muloqot sharoitiga yoki vaziyatga moslashib o‘ziga xos shakl va ma’no kasb etishi jarayonidir. Bu hodisa tilning dinamikligini va kommunikatsion ehtiyojlarga moslashuvchanligini ifodalaydi. Nutqiy xoslanish til birliklarining o‘z ichki ma’nosini saqlagan holda, muloqot jarayonida yangi semantik va grammatik qirralarni namoyon qilishiga imkon beradi. Leksik Xoslanish: So‘zning ma’nosi kontekstga qarab o‘zgaradi. Masalan: “Qo‘l” o‘zak morfemasi “yordam” ma’nosida ishlatiladi: “Qo‘l uzating”. Grammatik Xoslanish: Qo‘shimcha yoki boshqa grammatik birliklarning kontekstga moslashuvi. Masalan: “-lar” qo‘shimchasi “Kitoblar stol ustida” (ko‘plik), “Akalar keldilar” (hurmat) ma’nolarini bildiradi. Fonetik Xoslanish: Tovushlar talaffuz jarayonida o‘zgaradi yoki moslashadi. Masalan: “Bo‘libdi” so‘zi og‘zaki nutqda “bo‘pti” shaklida ishlatiladi. Kontekstga moslashish: Nutqiy xoslanish so‘zlarning muayyan vaziyatga mos holda ishlatilishini ta’minlaydi. Aniqlikni oshirish: Til birliklari muloqot maqsadlariga mos ravishda shakl va ma’no oladi. Muloqotni boyitish: Nutqiy xoslanish orqali muloqotning turli semantik va stilistik jihatlari kengayadi. Asosiy ma’no: “Qattiq” so‘zi biror narsaning fizik xususiyatini bildiradi. Nutqiy xoslanish: “Qattiq ishlash” jumlasida bu so‘z mehnatsevarlikni anglatadi. Asosiy ma’no: “O‘qish” o‘zak morfemasi bilim olish jarayonini bildiradi. Nutqiy xoslanish: “O‘qishga bormoq” deyilganda bu so‘z ta’lim olish maskanini anglatadi. Nutqiy xoslanish til birliklarining muloqot ehtiyojlariga moslashuvchanligini ta’minlaydi. Bu jarayon so‘z va grammatik shakllarning ko‘p qirraliligini ochib beradi va tilni boy, dinamik hamda aniq vositaga aylantiradi. Morfema tilshunoslikda so‘zning eng kichik ma no birligi hisoblanadi. U so‘zlarningʼ tuzilishini, ularning semantik va grammatik funksiyalarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Morfemaning umumiy ma nosi til sistemasida doimiy ma noni ʼ ʼ ifodalasa, nutqiy xoslanish jarayonida u turli kontekstlarda yangi yoki o‘ziga xos ma nolarni kasb etadi. Morfemaning umumiy ma nosi uning turli vaziyatlarda ʼ ʼ asosiy va barqaror ma no tashishini bildiradi. Masalan: O‘zak morfema: "Uy" ʼ 27 morfemasi har qanday kontekstda ham turar joyni anglatadi. Grammatik morfema: "-lar" qo‘shimchasi doimo ko‘plik ma nosini bildiradi. Bu umumiy ma nolarʼ ʼ tilning strukturaviy barqarorligini ta minlaydi. Lekin nutq jarayonida morfemalar ʼ kontekstga moslashib, o‘z ma nosini kengaytirishi yoki toraytirishi mumkin. ʼ Nutqiy xoslanish jarayonida morfemaning asosiy umumiy ma nosi kontekst va ʼ kommunikativ ehtiyojlarga moslashadi. Bu jarayonda quyidagi xususiyatlar kuzatiladi: 1. Semantik kengayish: Morfema yangi ma nolarni olishi mumkin. Masalan, ʼ “Qo‘l” o‘zak morfemasi “yordam” yoki “imkoniyat” ma nosini anglatishi ʼ mumkin: “Qo‘l berib yuborish”. 2. Semantik torayish: Morfema faqat bitta aniq ma noni anglatadi. Masalan, ʼ “olma” so‘zining o‘zak morfemasi meva turini bildiradi. 3. Grammatik vazifaning kengayishi: Grammatik morfemalar turli vaziyatlarda bir nechta grammatik funksiyani bajarishi mumkin. Masalan, "-dan" qo‘shimchasi o‘rin-payt yoki sabab holatlarini ifodalaydi: “O‘qishdan keldim” va “Uni kuzdan bildim”. Leksik xoslanish: O‘zak morfemaning ma nosi kontekstda kengayadi yoki ʼ torayadi. Masalan, "yurak" so‘zi bevosita organ ma nosida ishlatilsa, nutqda ʼ "jasorat" yoki "hissiyot" ma nosini ham anglatishi mumkin: “Yuragingni kengroq ʼ qil”. Grammatik xoslanish: Qo‘shimchalar va boshqa grammatik morfemalar kontekstga qarab ma no va vazifa yukini o‘zgartiradi. Masalan, “Yozing” va ʼ “yozdi” so‘zlarida grammatik qo‘shimchalar turli gap mazmunini hosil qiladi. Fonologik xoslanish: Morfemalar nutqda talaffuz orqali moslashadi. Masalan, “bo‘ldi” so‘zi ba zan qisqartirib “bo‘pti” shaklida ishlatiladi.“Uy” so‘zi nutqda ʼ “uy-joy” ma nosini anglatadi. Ammo kontekstda bu so‘z “oilaviy muhit” ʼ ma nosini ham bildirishi mumkin: “Uyda tinchlik kerak”. "-lar" qo‘shimchasi ʼ ko‘plik ma nosini bildiradi, lekin hurmat ma nosida ham ishlatiladi: “O‘qituvchilar ʼ ʼ kelishdi” (ko‘plik) va “Domlalar, marhamat qiling” (hurmat).Kontekstga moslashadi: Ma no va grammatik vazifalar vaziyatga qarab aniqlanadi. Nutqiy ʼ xoslanish tilshunoslikda til birliklarining kontekstga moslashuvi va kommunikativ jarayon davomida ularga xos bo‘lgan qo‘shimcha ma’no yoki shakl o‘zgarishlarini ifodalash tushunchasidir. Bu jarayon so‘zlar, morfemalar va gaplar kontekstga qarab qanday qo‘llanilishi va qanday ma’no yuklashini o‘rganadi. Nutqiy xoslanish tilda dinamiklikni ta’minlab, u orqali ma’no kengayishi, torayishi yoki o‘zgarishi mumkin. Ma’noni o‘zgartirish va shakllantirish: Morfemalar yangi so‘zlar yasash yoki mavjud so‘zlarning ma’nolarini o‘zgartirish uchun ishlatiladi. Masalan, qo‘shimchalar yordamida fe’l, sifat va nomlarni hosil qilish yoki ularni grammatik shakllarda o‘zgartirish mumkin. Nom hosil qilish: do‘st + -lik = do‘stlik 28 (munosabat ma’nosi). Fe’l hosil qilish: yashamoq + -moq = yashirish (faoliyatni bildiradi). Sintaktik va morfologik o‘zgarishlar: Morfemalar so‘zning grammatik shakllarini, masalan, son, shaxs, zamon va holni ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Fe’l morfemalari yordamida fe’lning zamoni, shaxsi va holati belgilanadi. Misol: yashadi (u yashaydi), yashadingiz (siz yashadingiz). Morfemalarning semantik xususiyatlari quyidagi aspektlarni o‘z ichiga oladi: Polisemantizm (bir morfemaning bir nechta ma’nosi): Ba’zi morfemalar turli ma’nolarni ifodalashi mumkin. Masalan, "-chi" qo‘shimchasi, "do‘stchi" (do‘st bo‘lgan kishi) va "o‘qituvchi" (o‘qitadigan kishi) kabi turli kontekstlarda ishlatiladi. Morfemalarning semantik aloqalari: Morfemalar orasidagi semantik aloqalar (masalan, sinonimlar, antonimlar) orqali tilning boyligi va ifodaviyligi namoyon bo‘ladi. Morfemalar sintaksisda muhim rol o‘ynaydi. Sintaksisning asosiy vazifasi gap va jumlalarni tuzishdir, va morfemalar bu jarayonda so‘zlarning o‘zaro bog‘lanishiga yordam beradi. Morfemalar orqali so‘zning gramatik turini o‘zgarib, gapni to‘g‘ri tashkil etishga yordam beradi: Morfemalar tilning rivojlanishi va o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lib, ular til o‘zgarishlarini, dialektal farqlarni va tilning ijtimoiy taraqqiyotini aks ettiradi. Masalan, yangi texnologiyalar, ijtimoiy o‘zgarishlar yoki madaniy o‘zgarishlar natijasida yangi morfemalar paydo bo‘lishi mumkin. Morfemalar tilning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, ular nutqdagi barcha so‘zlar va gaplarning grammatik, leksik, semantik, va sintaktik tuzilishini tashkil etadi. Morfemalarning o‘zaro aloqalari va qo‘llanilishi tilni tushunish va uni samarali ishlatish uchun muhimdir. 29 II.3. Til va nutq xususiytlari Tilshunosligida til va nutqning o'rni, ahamiyati, ularning o'ziga xos funksiyalari haqida bo'lib, maqolada turli olimlarning til va nutq haqidagi qarashlari, fikrlari bilan tanishishingiz, til va nutqning bir-biriga xos bo'lgan mavhum-konkret tarzdagi korrelyat nisbiy mustaqil birliklarini ko'rib chiqishingiz mumkin. Til va nutq, dialektikasi nazariy tilshunoslikning, shuningdek, amaliy tilshunoslikning hamda psixologiya, falsafa, mantiq kabi fanlarning ham muhim va murakkab muammolaridan biri bo'lib, ayni masala jaxon tilshunosligining doimiy markazida turgan va hozirda ham shunday. XX asr tilshunosligining sistem tilshunoslikning bosh, asosiy mezoni til va nutq munosabati, til va nutq hodisalarini, birliklarini farqlash bo'ldi. Ushbu muammo tarixiga nazar tashlasak, professor H.Ne'matovning ma'lumot berishicha, til va nutq hodisalarini o'zaro farqlash dastlab VII-IX asrlarda shakllangan arab tilshunosligining til o'rganish usullarida ko'rish mumkin. Professor A.Nurmonovning tadqiqotida esa temuriylar davri o'zbek tilshunosligining sardori bo'lgan Alisher Navoiy asarlarida til va nutq hodisalari farqdangani, alloma shu masalaga aloxida e'tibor bergani qayd etiladi. Til va nutq muammosi umumiy nazariy tilshunoslikning asoschisi bo'lgan Vilgelm fon Gumboldtning tildagi energeo (xarakat, jarayon, kuch) va ergon (maxsulot), tilshunoslikdagi psixologizm oqimining asoschisi G.Shteyntalning tildagi "barkaror mohiyat" va "harakatdagi kuchlar", buyuk nazariyotchi va amaliyotchi tilshunos Boduen de Kurtenening "tildagi barkarorlik va o'zgaruvchanlik" haqidagi ta'limotlarida ham beriladi. Ta'kidlash shart, til va nutq, dialektik munosabati o'zining dastlabki haqiqiy, mukammal ilmiy nazariy yechimini tilshunoslik fanida keskin burilish yasagan buyuk tilshunos olim Ferdinand de Sossyur asarlarida topdi. Demak, til va nutq, masalasi nafaqat sistem tilshunoslikning, umuman, jahon tilshunosligi fanining hamma davrlaridagi ham diaxron, ham sinxron bos- qichlaridagi eng jiddiy nazariy muammosi bo'lgan va bundan keyin ham shunday bo'lib qoladi. Chunki, tilshunoslikning ushbu o'ta murakkab va o'ta dolzarb muammosisiz nafaqat nazariy-umumiy tilshunoslikning, balki xususiy-amaliy tilshunoslikning ham qator eng muhim, asosiy masalalarini to'liq, mukammal va ob'yektiv hal qilib bo'lmaydi. Shunga ko'ra til va nutq, dialektikasi jahon tilshunosligi fanining doimiy muammolaridan biri sifatida qolaveradi. F. De Sossyur tomonidan xalqning aloqa qilish, fikr ifodalash vositasining til va nutq deb berilishi, bularning bir-biridan farqlanishi olimlar o'rtasida fikrlar qarama- qarshiligini tug'dirdi. Bir kator olimlar til va nutq o'zaro farqlanmaydi, aslida farqlanmaydigan bitta ob'yekt mavjuddir, til va nutq bir narsa, desa, boshqa bir qator olimlar til va nutqni farqlash albatta, kerak bular farqlanadi, degan fikrlarni bildirishgan. 30 Xullas, hozirda til va nutqni, til va nutq, hodisalarini, birliklarini farqlash umumtilshunoslikda, shuningdek, o'zbek tilshunosligida ham mustahkam o'rin egalladi. Til va nutq, dialektikasida til o'ziga xos murakkab tuzilishga (strukturaga) ega bo'lgan bir butun sistema sifatida faoliyat ko'rsatadi. Demak, F.de Sossyur mutlaqo to'g'ri ta'kidlaganidek, til sistemadir. Til sistemasining bir-biri bilan uzviy bog'langan tovush tomoni, lug'at tarkibi, grammatik ko'rilishi mavjud bo'lib, ular birgalikda bir butunlikni, sistemani tashkil etadi. Tilning sistem xarakteri aslida qayd etilgan satrlar, qatlamlar (yaruslar) bilan belgilanadi, asoslanadi. Ayni vaqtda ushbu satrlarning har biri o'ziga xos sistema-ichki sistema bo'lib, til sistemasining tarkibiga kiradi. Demak, til sistemalar sistemasi-supersistema, makrosistema sifatida jamiyatga xizmat qiladi, ijtimoiy ahamiyatga ega bo'ladi, ijtimoiy amaliy vazifa bajaradi. Tilning ijtimoiy mohiyati jamiyatda aloqa-aralashuv quroli bo'lishida ko'rinadi. Shunga ko'ra professor. S.Usmonov "Insonlar orasidagi munosabat uchun xizmat qiladigan narsa, albatta, ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lishi lozim. Chunki bunday munosabat, aloqa kollektiv ichida-jamiyatda paydo bo'ladi", deydi. Tilning material mohiyati haqida fikr yuritilganda, tilni belgilar sistemasi yoki semiotik sistema deb qarash hozirda tilshunos olimlar tomonidan qabul qilingan. Masalan, professor V. M. Solnsev "Til tipik semiotik yoki belgilar sistemasidir..." desa, tilshunos B.V.Kosovskiy "til o'zining material mohiya-tiga ko'ra belgilar sistemasini yoki semiotik sistemani hosil qiladi", deb alohida qayd etadi. Xullas, til supersistema-sistemalar sistemasi sifatida jamiyat uchun tarixan mukammal yaratilgan barchaga birday xizmat qiladigan va barcha uchun umumiy bo'lgan, asosan fikr ifodalash, fikrni moddiy qilish uchun ishlatiladigan alohida so'zlar, gaplar nutq biriklaridan, ifoda vositalaridan, ularning o'zaro mantiqiy bog'lanishi uchun, nutqni ko'rish uchun xizmat qiladigan qonun-qoidalardan tashkil topadi. Ijtimoiy-psixik jarayon bo'lgan til o'zining jamiyatdagi kommunikativ, umuman har qanday vazifasini nutq shaklida, nutq ko'rinishida, nutq orqali amalga oshiradi. Nutq til sistemasining so'zlashuv, fikr almashuv jarayonidagi yoki yozuvdagi- matndagi aniq ifodasidir, ko'rinishidir, holatidir. Shunga ko'ra, S.Usmonov "Til qachon ma'lum funksiyami bajarishi mumkin? Til nutq sifatida namoyon bo'lgandagina ma'lum funksiyani bajarishi mumkin", deydi. Miyamizda (ongimizda) ob'yektiv olamning ta'siri tufayli hosil bo'lgan. Tushunchalar, tasavvurlar, turli xil fikrlar, demak, ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lgan til (nutq) orqali voqelashadi. Yana ham aniqrog'i, har qanday fikrni ifodalash, boshqalar bilan aloqada bo'lish, faqat til materiali orqali amalga oshadigan real, jonli nutq jarayonida sodir bo'ladi til aloqa quroli, insonlar orasidagi munosabat vositasi deb 31 baholanganida til materialiga asoslaigan nutq ko'zda tutiladi? Ichki ideal jarayon, tashqi-material voqelikka o'tar ekan, aylanar ekan, bu utish-jarayon faqat nutq asosida, ya'ni doim til materialiga suyanadigan nutq, orqali amalga oshadi. Nutq uchun esa asos (baza) vazifasini til boyligi, til materiali o'taydi. 1. Psixik material. Bu-so'z, morfema va fonemalarning xotiradagi obrazi (qiyofasi). 2. Moddiy material. Bu-nutq yaratish chog'ida belgili tovush qobig'iga ega bo'lgan, aniq talaffuz qilinayotgan so'zlar, morfemalar va tovushlar. Demak, real jonli nutqning real til birliklaridan tashkil topishi isbot talab qilmaydigan haqiqatdir. Masalan. Bizning davrimiz bozor itisodiyotiga o'tish davridir, gapi real nutq bo'lib, u tovush materiyasiga ega bo'lgan real til birliklaridan tashkil topadi. Ya'ni, ushbu gap: biz, ning, davr, i, miz, bozor, Iqtisod, i, yot, i, ga, o't, ish, davr, i, dir kabi aniq til birliklaridan-so'z (leksema) va affiksal morfemalardan tarkib topgan. Demak, ayni gapni qayd etilgan til birliklariga-so'z (leksema) va affiksal morfemalarga ajratish, aslida, uni real til birliklariga ajratish demakdir. "Ammo ajratishdan hosil bo'lgan har bir element o'sha nutq o'tib ketganidan keyin o'z material qobig'ini yo'qotib, ma'lum obrazlar sifatida doimiy ravishda xotirada saqlanadi. Xotiradagi bu elementlar endi moddiy hodisa bo'lmay, psixik hodisadir. Psixik hodisadan esa lozim bo'lganida nutq a'zolarining faoliyati tufayli yana moddiy hodisa hosil qilish mumkin". Psixik hodisa bilan real nutq orasidagi oraliq hodisa xotiradagi real til elementlarining, til birliklarining nutq tuzish vaqtida talaffuz orqali ro'yobga chiqariladigan real ekvivalentlaridir. Demak, xotiradagi til elementlarining obrazlari nutq, faoliyati vaqtida real til elementlariga aylanadi. Zotan real elementlar aslida birlamchi bo'lib, ularning ongdagi (xotiradagi) obrazlari ikkilamchidir va ular real elementlar tufayli hosil bo'ladi. Til "tashqi" jihatdan ham moddiy ham psixik hodisa. Uning moddiyligi- tovush materiyasi bo'lsa, psixik hodisaligi xotirada saqlanish xususiyatidir. Tilning ijtimoiy vazifasi moddiylikda ko'rinadi. Tildagi moddiylik so'z, so'z birikmasi va morfemalarning tovush materiyasiga o'ralganligida namoyon bo'ladi. Xuddi shu xususiyat tildan ijtimoiy maqsadda foydalanish imkoniyatini beradi. Ma'lum bo'ldiki, tildan fikr almashuv-kommunikatsiya maqsadida foydalanish jarayoni nutqdir. Hozirgi vaqtda nutqning til materiali orqali aloqa qilish jarayoni ekanligi tajriba yo'li bilan ham isbotlangan. Masalan, psixolog Z.A.Ne'matov "Eksperimental fonetik va eksperimental psixologik tadqiqotlar nutqning til orqali aloqa qilish jarayoni ekanligiga bizni ishontirmoqda. Hozirda ko'pchilik psixologlar, usulist va tilshunoslar ushbu fikrga kelishgan". Demak, til nutq orqali, 32 nutq esa til materiali orqali amalga oshadi. Akademik L.P. Pavlov tomonidan ikkilamchi signallar sistemasi deb nom olgan tilning nutq bilan chambarchas bog'liqligini yana shundan ham bilish mumkinki, har bir til tarixiy taraqqiyot davomida, odamlarning nutq vositasi bilan aloqa bog'lash jarayonida vujudga keladi. Til va nutq o'rtasidagi bog'liqlik, o'zaro aloqadorlik yana quyidagilardan ham ma'lum bo'ladi. Til nutq asosida tashkil topadi va nutq orqali reallashadi. Til bir vaqtning o'zida ham asos ham nutq maxsuli. Til aloqa uchun material bo'lsa, nutq shu materialdan fikr shakllantirishdir. F. De Sossyur aytganidek, til bizga nutq tushunarli bo'lishi uchun zarur bo'lsa, nutq esa tilning taraqqiyoti, yashashi, shakllanishi uchun zarur. Tarixiy jihatdan nutq, faktlari tildan oldin keladi. Shu o'rinda proffessor. B.A.Serebrennikovning fikrini ham keltirish maqsadga to'la muvofiqdir. U ta'kidlaganidek "...til nutq, jarayonida foydalaniladi. Har bir nutq, faoliyatida til elementlari ishtirok etadi. Agar til sistem xarakterga ega bo'lsa, nutq ham til elementlari asosida namoyon bo'lgandan keyin sistem xarakterga ega bo'ladi. Bizningcha ham nutq, sistemadir, sistem xarakterga egadir. Ammo u tilga nisbatan ikkinchi darajali sistema bo'lib, til sistemasiga asoslanadi, undan imkoniyat sifatida foydalanadi. Til sistemasi asosida nutqiy sistema, nutq faoliyati, fikrni ifodalash sistemasi yuzaga keladi. Shuningdek, nutq, (nutqiy faoliyat) fikrni ifodalash jarayoni ekan, ayni jarayonda ishtirok etuvchi birliklar o'zaro mantiqiy, zaruriy munosabatga kirishib, bir butunlikni-sistemani, masalan, nutqni, gapni hosil qiladi. Qolaversa, nutqdagi fikr ifodalash jarayonidagi so'z ham, so'z birikmasi ham, gap ham, matn ham uziga xos mikro va makrosistemalardir. Tilning yashashi, mavjudligi, taraqqiyoti nutq orqali bo'ladi. Masalan, men o'z nutqimda o'zbek tilidan foydalanib gapiryapman, demak, bu o'zbek tilining mav- judligi, uning yashayotganligidir. Yoki men o'z nutqimda ingliz tilidan foydalanib gapirsam bu ham ushbu tilning mavjudligi va uning yashayotganligini bildiradi. Demak, tilning har bir aniq, ko'rinishi real nutqdir, nutq faoliyatidir. Jonli nutq, yoki real nutq, bu tilning mavjudligi, uning faol harakatidir. Til inson xotirasida mavjud lisoniy (lingvistik) birliklardan va qoidalardan iborat xazinadir. Nutq esa ushbu birliklarning muayyan qoidalar asosidagi faol harakati, muayyan ijtimoiy vazifa bajarishi, ya'ni nutq jarayondir, amaliyotdir. Til ham, nutq ham ijtimoiy xodisadir. Ijtimoiy xarakterga ega bo'lgan til va nutq biri ikkinchisi orqali amalga oshadi, ya'ni til nutq orqali, nutq esa til orqali voqelashadi, namoyon bo'ladi. Til va nutq o'zaro aloqador, bir-biri bilan bog'lik, biri ikkinchisisiz mavjud bo'lmaydigan, ammo bir-biridan farqdi bo'lgan ijtimoiy hodisalardir. Demak, til va nutq o'zaro bog'liq bo'lgani bilan aynan bir xil narsa emas. Psixolog P.L.Ivanov: "Biz biror kishiga: Siz qaysi tilda (yoki tillarda) gaplashasiz deb savol berganimizda, biz shu 33 kishining nutqi, gapi bilan uning o'z nutqida qanday til (yoki tillar) dan foydalanishini aniq bilamiz", deydi. Xar bir kishining o'z nutqi bor va nutqida bir yoki bir necha tildan foydalanib gapiradi. Shu bilan birgalikda xar bir kishining nutqi uning yoshiga, bilimiga, umumiy ma'naviy-madaniy saviyasiga qarab, o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'ladi. Bundan esa nutqning individual-hodisa ekanligi kelib chiqadi. Lekin biz yuqorida til ham, nutq ham ijtimoiy hodisa degan edik. Gap shundaki, nutq haqiqatan ham individual. Nutq, individual o'zining bajarilishiga, sodir bo'lishiga ko'ra, ya'ni u individ, alohida kishi tomonidan amalga oshadi. Ammo o'zining vazifasiga ko'ra esa nutq ijtimoiydir. Demak, nutq individual deganda, uning individ alohida shaxs tomonidan amalga oshirilishi, bajarilishi ko'zda tutilsa, nutq ijtimoiy deganda, uning ahamiyati, vazifasi, ommaviyligi tushuniladi. Ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lgan tilni ham ma'lum ma'noda individual deyish mumkin. Chunki til materiali (elementlari, birliklari) psixikada, xotiramizda mavjud. Shuning uchun ham S.Usmonov: "Til elementlari jamiyat a'zolarining xotirasida... mavjud", deydi. Demak, til individual nutq, shaklida faoliyat ko'rsatadi. Til va nutq ham ijtimoiy ham individual. tildagi ijtimoiylik nutq, orqali namoyon bo'ladi. "Tildagi ijtimoiylik yashirin, ichki hodisa bo'lsa, nutqdagi ijtimoiylik tashqi, real hodisadir". Til mavhumdir, nutq esa aniqdir, ya'ni nutqni eshitamiz, akustik qabul qilamiz va ko'ramiz (matnda). Nutq doimo aniq bo'lib, muayyan o'rinda (joyda) va muayyan vaqtda yuz beradi. Nutq, so'zlovchining, tinglovchining va predmetning fikr yuritilayotgan predmetning mavjud bo'lishini talab qiladi. Nutq akti har doim ijodiy akt. Chunki har bir kishi o'z fikrini muayyan shakl so'z, nutq, orqali ifodalayotganida o'zining bilimiga, lugat xazinasiga, hayot tajribasi va madaniy saviyasiga suyanadi. Nutq harakatchan, dinamik, jonli bo'lsa, til statik, stabildir. Nutq alohida shaxsga, individga bog'liq. Til esa alohida shaxsga, individga bog'liq emas. Nutq harakatchan, dinamik, jonli bo'lsa, til statik, stabildir. Nutq alohida shaxsga, individga bog'liq. Tilning ijodkori, yaratuvchisi xalq. A.A.Potebnya aytganidek, til xalqning mahsulidir. Nutqning esa ijodkori individdir, insondir. Nutq baland va past, tez yoki sekin, uzun yoki qisqa, mimikali yoki mimikasiz, qo'l harakati bilan yoki qo'l harakatisiz, aniq, yoki noaniq, bo'lishi mumkin, Til uchun esa bunday ta'rif to'g'ri kelmaydi. Nutq ham monologik, ham dialogik bo'la oladi. Til esa monologik ham, dialogik ham bo'la olmaydi. Til aloqa quroli, nutq, aloqa usuli. Tilimkoniyat, nutq, voqelik, ta'sirchanlik. Til umumiylik, nutq xususiylik, alohidalik. Nutq kelib chiqishiga ko'ra birlamchi, ya'ni oldin nutq nutq tovushlari paydo bo'lgan, til esa ikkilamchi, nutq asosida shakllangan, tashkil topgan. Til tahlil qilish yo'li orqali, nutq, esa qabul qilish va tushunish orqali bilinadi. Tilning 34 hayoti uzoq, xalqning hayoti bilan bog'liq, nutqning hayoti esa qisqa, ya'ni aytilgan vaqtdagina mavjud. Tilning alohida vazifasi bo'lgan nutq. psixologiya, tilshunoslik (uslubshunoslik, nutq, madaniyati va boshq.), Fiziologiya (nutq, apparatining tuzilishini o'rganadi), informasiya nazariyasi va boshqa fanlar tomonidan tekshiriladi. Til tilshunoslik, falsafa, mantiq, tarix, semiotika va boshqa fanlar tomonidan o'rganiladi. Demak, jonli nutq, nutq faoliyati tilning mavjudlik va taraqqiy qilish shaklidir. Tilni nutq, faoliyatida-nutqda kuzatganimizdagina uning ijtimoiy-amaliy vazifa bajarish mexanizmini ochib berish mumkin. Nutq, faoliyatidagina til va nutqning o'zaro ta'siri, bog'likdigi, aloqasi amalga oshadi. 35 III. XULOSA Morfemalarning tahlili orqali inson miyasining tilga bo‘lgan moslashuvi, til evolyutsiyasi va kommunikatsiyaning ilmiy asoslarini tushunish imkoni kengayadi. Shunday ekan, morfema tushunchasi nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki tilning amaliy jihatlarini anglashda ham muhim rol o‘ynaydi. Morfema — tilning eng kichik ma’noli birliklaridir, ular so‘zlar va gaplarning ma’nosini shakllantirishda asosiy o‘rin tutadi. Nutqda morfemalar umumiy ma’nosini o‘z ichiga oladi va bu ma’no morfemalar o‘rtasidagi o‘zgarishlar, birikmalar va aloqalar yordamida ifodalanadi. Morfemalarning nutqiy xoslanish xususiyatlari tilning strukturasi, semantikasi, grammatikasi va sintaksisiga bevosita ta’sir qiladi. Ularning nutqda qanday ishlashi va qanday o‘zgarishi tilning ko‘p qirraliligini va ifodalash imkoniyatlarini kengaytiradi. Grammatika ko‘plab tishunoslik atamalari kabi ikki ma’noli (bu esa terminlar bir ma’noli bo‘ladi degan da’volaming unchalik ham to‘g‘ri emasligini ko‘rsatadi)dir. Bir ma’nosida tilning grammatik qurilishi tushunilsa, ikkinchi ma’nosida tilshunoslikning shu grammatik qurilishni o‘rganuvchi sohasi anglashiladi. Demak, u so‘z va gapning formal-grammatik tomonlarini 50% o‘zgarishlarini, sintaktik hirliklar va ularning tirli ko‘rinishlarini, strukturasini va hosil qiluvchi vositalarini, shuningdek, ifodalaydigan grammatik ma’nolarini Tilning o‘ziga xosligi fonetik, leksik, grammatik strukturalarning yaxlitligidan iborat. Ular bir-biridan ajralgan holda emas, yaxlit sistema sifatida mavjuddir. Bu yaxlitlikni zahiriy va botiniy tushunish mumkin. Yaxlitlikning zobiriy alomati tovushlarning so‘z va qo‘shimchalarni, so‘zlarning gap va so‘z birikmalarini tashkil etishida namoyon bo‘ladi. Yaxlitlikning botiniy idrokida fonetik omilning qo‘shimcha, so‘z, so‘z hirikmalari ma’nolarini, leksik omilning shu tarzda fonetik, grammatik, grammatik omilning fonetik va leksik hodisalami farqlashi va nutqqa olib chiqishi kabi bir qarashda ko‘zga tashlanmaydigan holatlar e’tiborga olinadi. Grammatika ongda nutqiy qo‘llanishga shay turgan leksemalarni grammatik vositalar bilan shakllantirib, so‘zga aylantiradi, bu so‘zlami o‘zaro biriktiradi va fikr almashtirish vositalari sifatidagi vazifasini realashtirad. O‘zaro grammatik xususiyalariga k Tillar o‘zaro grammatik xususiyælariga ko‘ra ham tasniflanadi. Masalan, o‘zbek tilida kesimning gap markazi sifatida boshqa barcha bo‘laklami o‘z atrofida uyushtirishi, eganing fakultativligi, sifatlovchining sifatlanmishdan oldin kelishi, bunda inversiyaning bo‘lmasligi, ega va kesim, qaratuvchi va qaralmishning ikki yoqlama aloqaga egaligi, to‘ldiruvchi va to‘ldirilmish, hol va hollanmish, sifatlovchi va sifatlanmish, izohlovchi va izohlanmishning bir yoqlama aloqada ekanligi gi va boshqalar boshqa qarindosh 36 tillar bilan birgalikda uning bir til oilasiga kirishini ta’minlaydi. Ammo bu bir til ollasiga kiruvchi barcha tillar orasidagi farqlaming mavjudligini inkor qilmaydi. Masalan, turkiy. Til hamisha taraqqiyotdadir. Bunda ustuvorlik, asosan, tilning leksik sathiga beriladi. Ijtimoiy hayotning o‘zgarishi leksikada keskin o‘zgarishlar yasaydi. Yangi so‘zlarning vujudga kelishi, so‘zlarning tirilishi, iste’moldan chiqib ketishi kabilar bunga misoldir. Tilning fonetik va grammatik sathlari ijtimoiy o‘zgarishlarga befarq bo‘lib, unda faqat vaqt o‘z izlarini qoldiradi. Chunki yaqin yillarda tubdan o‘zgarishga uchragan ijtimoiy hayotning ta’siri natijasida, masalan, o‘zbek tilining morfologik strukturasi, sintaktik qurilishida o‘zgarish kuzatilmaganligi buning yorqin dalilidir. Lekin asrlar davomida bunday o‘zgarishlar bo‘lib turadi. Til va nutq, orasidagi dialektik munosabat shundaki, nutq, faoliyati natijasida nutq shakllanadi. Nutq, esa til birliklaridan tuziladi va til birliklariga ajralib ketadi. Til birliklari yana nutq, faoliyati faolligi uchun xizmat qiladi. So'zlash qobiliyati tushunchasi ostida ma'lum bir jamiyatga mansub shaxsning, shu jamiyatga mansub tildan ogohligi, uning imkoniyatlaridan foydalana olish ko'nikmasi va darajasi anglashiladi. Nutq esa yuqorida ta'riflangan tilning til qobiliyati asosida ayrim shaxs tomonidan so'zlash qobiliyati ko'magida ma'lum bir kommunikatsiya maqsadi uchun ishga solinish yoki qo llanish natijasidir. Nutq esa yuqoridaʻ ta'riflangan tilning til qobiliyati asosida ayrim shaxs tomonidan so'zlash qobiliyati ko'magida ma'lum Kommunikatsiya maqsadi uchun ishga solinish yoki qo'llanish natijasidir. Shu nuqtayi nazardan til va nutqning bir-biriga xos bo'lgan mavhum- konkret tarzdagi korrelyat nisbiy mustaqil birliklariga e'tibor qaratamiz. Bu birliklar o'z navbatida ma'lum vazifa va funksiyaga ega, bir-biridan amaliy jihatdan farqlanadi. Ba'zan esa bir-birini to'ldiradi. Til va nutq orasidagi dialektik aloqa va munosabat haqida aytilgan fikrlarni quyidagicha umumlashtirish mumkin. 37 IV. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Mengliyev B.R. Hozirgi o‘zbek tili. Morfemika. Derivatsiya. Morfologiya. II qism. Qarshi-2005. 2. Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek till Marfologiya, 1-qism. Mustaqil so‘z turkumlari. (Ma’ruza matnlari). Buxo го -2003. 3. Nurmonov A., Shahobiddinova Sh., Iskandarova Sh. va boshqalar. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Morfologiya.-T.: Yangi asr avlodi. 2001.-182 b. 4. O‘zbek tili grammatikasi. I tom. Morfologiya. Max.muh. G‘.A.Abdurahmonov va boshq. T.: Fan, 1972.-610 b. 5. Zamonaviy o‘zbek tili: Morfologiya Mualliflar jamoasi. Max. muh. H.G‘.Ne’matov va boshqalar. T. Mumtoz so‘z, 2008. 6. Sayfullaeva RR., Mengliyev B.R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. T., Fan va texnologiya, 2009. -416. 7. Rasulov R.Umumiy tilshunoslik. Toshkent:Fan va Texnologiya, 2007.-256b. 8. Mirtojiyev M.O'zbek tili semasiologiyasi. Т.: МИМТ02 80'2, 2010.-288 b 9. Arxiv.uz 10. Ziyo.uz 38

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

Morfema va uning umumiy ma’nosi

Nutqiy xoslanish tushunchasi

Til va nutq xususiyatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить