Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 273.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Nutqda unli fonemalar ziddiyatining so‘nishi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI Hozirgi o‘zbek tili fanidan “Nutqda unli fonemalar ziddiyatining so‘nishi” mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi: Fan o‘qtuvchisi: Mavzu: Nutqda unli fonemalar ziddiyatining so‘nishi. Reja: I. Kirish. II. Asosiy qism: II.1. Fonema haqida umumiy ma’lumot. 1 II.2. Unli fonemalar paradigmasi. II.3. Nutqda unli fonemlar ziddiyatining so‘nishi . . III. Xulosa. IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. I. Kirish Til – insonning asosiy aloqa vositasi bo‘lib, u jamiyatning rivojlanishi va ijtimoiy hayotining ajralmas qismi hisoblanadi. Fonetika tildagi tovush tizimini o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limidir. Inson nutqi zamon va makonda ketma-ket paydo bo‘ladigan kichik va katta birliklardan tashkil topadi. Tilda asosiy qatlam – fonetika, leksika, grammatika kabi qatlamlar farqlanib, ular o‘z oldiga qo‘yilgan vazifalariga ko‘ra nutqni tarkibiy qismlarga ajratadi. Tilning fonetik tuzilishi, 2 grammatik qurilishi va lug‘at tarkibini ilmiy asosda har tomonlama o‘rganish natijasida tilshunoslikning yana boshqa bir qancha sohalari yaratilgan bo‘lib, bular fonetika, morfologiya, sintaksis, leksikologiya, semasiologiya, etimologiya va stilistikalardir. Fonetika tilning tovush tizimini, morfologiya so‘z shakllarini, sintaksis gapda so‘zlarning birikib kelishini, leksikologiya lug‘at tarkibini, semasiologiya so‘zlarning ma’nolarini, etimologiya so‘zlarning kelib chiqishini, stilistika esa nutq uslubini o‘rganadi. Shulardan bizning tadqiqot ob’ektimiz fonetika fani bilan bog‘liq bo‘lganligi uchun ham tilning fonetik qatlami xususida to‘xtalmoqchimiz. Va yana unli tovushlar artikulyatsiyasiga ko‘ra undosh tovushlardan farq qiladi. Unlilar talaffuzida o‘pkadan chiqadigan havo og‘iz boshligida hech qanday to‘siqqa uchramaydi, nutq a’zolarining holati bir xil boladi. Musiqiy ohanglarga ega boladi. Bunday xususiyatlarni undoshlar talaffuzida kuzatib bo‘lmaydi. Undosh tovushlar og‘iz boshligida hosil boladi, o‘pkadan keladigan havo turli to‘siqlarga uchraydi, musiqaviy ohangga ega emas. Undoshlarda, asosan, shovqin unlarda esa ovoz ustun turadi. Har bir til oziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm (latincha unli, ovozli degan ma’noni bildiradi) deyiladi. Tilda unlilar o‘zi alohida bir tizimni, paradigmani tashkil qiladi va fonetik paradigmaning bir mikrosistemasini tashkil etadi. Tilning ko‘tarilish darajasi (yuqori, o‘rta, quyi) va lablanish - lablanmaslik belgilari unli fonemalaming asosiy belgilari bo‘lib, bu belgilar ularning sistema hosil qiluvchi belgilari sanaladi. Unlilarning tilning gorizontal holatiga kora (old qator, o‘rta qator, orqa qator) belgilari asosiy hisoblanmaydi. Mavzuning dolzarbligi: Nutqda unli fonemalar mohiyatining o‘zgarishi tilning rivojlanishi va nutqning mazmun-mohiyatini ifodalashdagi rolini ochib beradi. Hamda nutqdagi unli fonemalar ziddiyatining so‘nishi haqida juqur mulohazalarni ochib berish. Ushbu mavzu tildagi o‘zgarish jarayonlarini chuqurroq tushunish imkonini yaratadi. Tadqiqotning maqsadi: Nutqda unli fonemalarning mohiyatini va ularning o‘zgarish sabablari hamda ko‘rinishlarini o‘rganish. Vazifalar: 1. Fonema tushunchasini tahlil qilish. 2. Unli fonemalarning xususiyatlarini o‘rganish. 3. Unli fonemalarning nutqdagi o ‘zgarish sabablari va natijalarini aniqlash. 4. Nutqda unli fonemalarning ziddiyatining so‘nish holatlarini kuzatish va tahlil qilish. 5. O‘zgarishlarning leksik va grammatik ta’sirini aniqlash. Kurs ishining tarkibi: Ushbu kurs ishi kirish, asosiy qism, uchta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati qismlaridan iborat. 3 II. Asosiy qism II.1. Fonema haqida umumiy ma’lumot. Fonetika atamasi grekcha phone – tovush so‘zidan olingan bo‘lib, ikki ma’noda: ma’lum bir tilning tovush tizimi, tovush vositalari hamda ana shu tovushlar tizimini, tovush vositalarini o‘rganadigan fan ma’nosida qo‘llaniladi. Fonetika yuqorida ta’riflanganidek, tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, tilning 4 tovush tizimini, nutq tovushlarini o‘rganadi. U birinchidan, nutq fiziologiyasini, ya’ni tovush hosil qiladigan nutq organlari (o‘pka, og‘iz bo‘shlig‘i, bo‘g‘iz, til va boshqalar) ning tuzilishini, ikkinchidan, nutq tovushlarini, tovushlarning paydo bo‘lishini, tovush o‘zgarishlarini va tovushlarning bir–biri bilan bo‘lgan munosabatlarini o‘rganadi. Fonetika amaliyotda keng qo‘laniladi. Tilning tovush tarkibini yaxshi o‘rganishda, orfografiya masalalrini to‘g‘ri hal qilishda, yozuvi bo‘lmagan xalqlarning yozuvini yaratishda, eski yozuvdan yangi yozuvga o‘tishda, chet tillarni o‘rganishda va boshqa sohalarda fonetikaning ahamiyati nihoyatda kattadir. Fonetik jihatdan nutq to‘rt tarkibiy qism – jumla, takt, bo‘g‘in va tovushga ajraladi. Fonetika ana shu to‘rt birlikni tilda tutgan o‘rni, turi va xususiyatlarini tadqiq qiladi. Tovushlar talaffuzi nutq organlariga bog‘liqligi tufayli fonetika nutq apparatini ham o‘rganishni nazarda tutadi. Fonetika, shuningdek, nutqning urg‘u, ohang va shu kabi boshqa tarkibiy qismlarini ham o‘rganadi. Ma’lumki, nutqimiz gaplardan iborat, gap esa har bir tilning grammatik qoidalariga muvofiq so‘zlardan tuziladi. So‘z esa har bir tilga xos tovushlardan tashkil topadi. Umuman har qanday tovush biror predmetning havoda qilgan harakatidan, tebranishidan paydo bo‘lib, havo orqali tarqaladi va eshitish organiga, ya’ni quloqqa etib boradi. Zero, hovosiz joyda tovush tarqalmaydi. Kishilarning tovushi ham tovush paychalarining tebranishidan paydo bo‘ladi. Tovush paychalarining tebranish xarakteriga qarab, ovoz yoki shovqin paydo bo‘lishi mumkin. Agar tebranish ritmik holda bir tekis, bir me’yorda takrorlanib tursa, ovoz hosil bo‘ladi, ya’ni, a, o, i kabi. Agar tebranish ritmik holda bir tekisda, bir me’yorda bo‘lmasa, shovqin hosil bo‘ladi, ya’ni s, k, b kabi. Fizika fanida tovush to‘g‘risidagi umumiy nazariya akustika deb ataladi. Akustika tovushlarning quyidagi belgilari borligini ta’kidlab ko‘rsatadi: 1. Tovush kuchi amplitudaga, ya’ni tebranish chegarasiga bog‘liqdir. Tebranish qancha kuchli bo‘lsa, amplituda shuncha katta bo‘ladi, shunga qarab tovush ham shuncha kuchli chiqadi va aksincha, amplituda qancha kichik bo‘lsa, tovush shuncha kuchsiz chiqadi. 2. Tovushning baland-pastligi tebranish tezligiga, ya’ni bir soniyada bo‘ladigan tebranish soniga bog‘liq. Bir soniyada qancha ko‘p tebranish bo‘lsa, tovush shuncha baland chiqadi, aksincha, tebranish qancha kam bo‘lsa, tovush shuncha past chiqadi. Shu bilan birga, tebranish oralig‘i qancha qisqa bo‘lsa, tebranish shuncha ko‘p va tez bo‘ladi. Bunday holda tovush ingichka va baland chiqadi. Tebranish oralig‘i qancha uzun bo‘lsa, tebranish shuncha kam va sekin bo‘ladi. 3. 3. Tovushning cho‘ziq-qisqaligi tebranish vaqtining davomli yoki davomsiz bo‘lishiga bog‘liq. Tebranish qancha davomli bo‘lsa, tovush shuncha cho‘ziq chiqadi. Tebranish qancha davomsiz bo‘lsa, tovush shuncha qasqa chiqadi. 4. 4. Tovush tembri asosiy ton (ohang) bilan qo‘shimcha ohanglarning munosabtiga bog‘liqdir. Tembr o‘ziga xos xususiyatlarga egadir. Shuning uchun ham tembrga qarab tovushning baland pastligi bir xil bo‘lgan musiqa asboblarining ovozidagi farqni ajratish qiyin emas. Masalan, dutor bilan rubobning ovozidagi farqni ajratish qiyin emas. Chunki dutor bilan 5 rubobning tuzilishi torlarning yo‘g‘on – ingichkaligi va eng muhimi rezonatori bir-biridan farq qiladi. Demak, tovush tebrining har xil bo‘lishi rezonatorning turli xil bo‘lishiga bog‘liqdir. Og‘iz va burun bo‘shlig‘ining hajmi va shakli, tovush paychalarining uzun-qisqaligi hamda yo‘g‘on-ingichkaligi ham tovush tembirida aks etadi. Shuning uchun ham bir kishining ovozi ikkinchi bir kishining ovozidan farq qiladi. Tovush tembriga qarab, ovozidan ham tanib olish mumkin. Umuman, tovush hosil qilishda, shu jumladan, kishilarning nutq tovushlarining paydo bo‘lishida rezonans (resonance- aks-sado demakdir) muhim rol o‘ynaydi. Rezonans atrofi o‘ralgan havo bo‘shlig‘ida paydo bo‘ladi. Nutq tovushlarining tarqalishi va kuchayishida kishilarning og‘iz va burun bo‘shlig‘i rezonator vazifasini bajaradi. Og‘iz bo‘shlig‘i o‘zgaruvchan rezonator bo‘lib, uning keng va tor bo‘lishi tilning yuqori ko‘tarilishi va pastga tushishi, oldinga va orqaga surilishi turli tovushlarni chiqarishga imkon beradi. Nutq fonetik jihatdan bo‘linganda fraza, takt, bo‘g‘in va nutq tovushlariga ajratiladi. Grammatika ham nutqni tarkibiy bo‘laklarga ajratadi: gap, so‘z birikmasi, so‘z va morfemalarga, garchi har ikki qatlam nutqning son nuqtai nazaridan bir xil bo‘lsa ham, sifat jihatidan ular bir-biriga mos kelmaydi. Bu xususiyat birliklar ko‘rilayotganda qiyoslab ta’riflanadi. Fraza nutqning eng katta fonetik birligi bo‘lib, ikki tomonida pauza bilan chegaralanib, o‘ziga xos ohangga ega bo‘ladi. Frazalar taktlardan tashkil topgan bo‘ladi. Frazaning ikki kichik pauzasi orasiga joylashgan va yagona urg‘u talaffuz qilinadigan bir yoki bir necha bo‘g‘inning yig‘indisiga takt deb aytiladi. Frazada nechta urg‘u bo‘lsa shuncha takt bo‘ladi. Fonetik birlik bo‘lmish takt grammatikadagi so‘z birikmasi bilan qiyoslansa, ular hech vaqt bir-biriga to‘g‘ri kelmaydi. Chunki grammatik birlikda urg‘uli so‘z doimo birdan ortiq bo‘ladi. Gap shundaki, so‘z birikmasi deganda kamida ikkita mustaqil so‘zlarning sintaktik qo‘shilmasi nazarda tutiladi. Fonetika tilshunoslikning inson nutqidagi tovushlarning hosil bo‘lish xususiyatlarini, urg‘u, intonastiya va umumiy tildagi talaffuz xususiyatlarini o‘rganuvchi bo‘limi ekan, har bir til o‘zigagina xos bo‘lgan fonemalar tizimiga ega bo‘ladi. Shuning uchun biror chet tilini o‘zlashtirishda ushbu tilning fonemalar tizimini puxta egallab olish muhim ahamiyat kasb etadi. Fonema lotincha so‘z bo‘lib, tovush degan ma’noni anglatadi. Ammo har qanday tovush ham masalan, narsalarning bir-biriga urilishi natijasida hosil bo‘ladigan tovushlar va shu kabilar fonema bo‘lavermaydi. Fonema so‘z ma’nolarini ifodalash va farqlashga xizmat qiladigan so‘zning eng kichik bo‘linmaydigan unsuridir. Og‘zaki nutq tovushlardan tarkib topar ekan, tovushlardan so‘z va grammatik shakllar vujudga keladi. So‘zlarning ma’nolarini ifodalash va farqlash uchun xizmat qiladigan tildagi tovush tizimining bo‘linmaydigan eng kichik funkstional birligi hisoblangan fonema so‘zda mujassam bo‘lib, agar so‘z tarkibidagi biror bir fonema o‘zgarsa ushbu so‘zning ma’nosi ham o‘zgarishini biz juda yaxshi bilamiz. Eshitilishi bir-biridan farq qiladigan har qanday tovush ham fonema bo‘lavermaydi. Fonemaning variantlari bir-biridan sezilarli farq qiladi. Har qanday fonemaning variantlari unga yondosh tovushlar ta’sirida paydo bo‘ladi. Tovushlar til birligi sifatida o‘rganilganda til tovushlari yoki fonemalar deb yuritiladi. 6 Fonema tilning eng kichik ma’no anglatmaydigan birligi ekan, og‘zaki va yozma nutqqa diqqat bilan nazar tashlansa, yozuvdagi cheklangan til tovushlariga nutqdagi cheksiz tovushlar to‘g‘ri kelishining guvohi bo‘lamiz. Misol uchun ma’lum bir tilga xos bir so‘z har xil shevalar natijasida turlicha talaffuz qilinishi mumkin. Tilshunoslar ana shunday hodisalarni kuzatish natijasida nutq tovushlarini til tovushlaridan farq qilinishi va ularni ayrim atamalar bilan belgilashni lozim deb topdilar. Fonema to‘g‘risida gap borganda, uning quyidagi xususiyatlari inobatga olinishi lozim. Bular o‘zgaradigan beqaror va o‘zgarmaydigan barqaror xususiyatlardir. Beqaror akustik xususiyatlar so‘zlarning ma’nolarini o‘zgartirmaydi va aksinchap, barqaror akustik xususiyatlar so‘zlarning ma’nosini o‘zgartiradi. Demak, bunday xususiyatlar nutq jarayonida saqlanib qoladi. Ularning o‘zgartirilishiga til befarq emas. Ana shunday xususiyatlarni tilshunoslikda ma’no o‘zgartiruvchi yoki differenstial xususiyatlar deb atash mumkin. Har qanday tovush differenstial va nodifferenstial artikulyator va fizik xususiyatlardan tashkil topgan bo‘ladi, lekin gapiruvchi tovushlarning nodifferenstial xususiyatlariga befarq bo‘lsa ham, differenstial xususiyatini hisobga olmay iloji yo‘q. Tillardagi farqlanuvchi va farqlanmovchi xususiyatlar bir xil emas. Bir tildagi farqlanuvchi xususiyat ikkinchi tilda farqlanmovchi bo‘lishi mumkin. Masalan, unlilarning uzun-qisqalik xususiyati o‘zbek va rus tillari uchun farqlanmovchi, lekin ingliz, nemis, o’zbek tillari uchun esa farqlanuvchidir. Rus tili uchun yumshoq-qattiqlik xususiyati farqlanuvchi, o’zbek, ingliz, nemis tillarida esa farqlanmovchi va hokazo. Nutq jaryonida tovushlarning farqlanuvchi belgilari har qanday holatda ham saqlanib qoladi. Farqlanmovchi belgilar esa tovushning so‘zdagi tutgan o‘rni gapiruvchining nutqiy xususiyatlariga ko‘ra o‘zgarib turishi mumkin. Har qanday o‘zgarish yangi nutq tovushini tashkil etadi. Har bir tilning o‘ziga xos fonemalar tizimi mavjud. Ayrim fonemalar bir necha tillarda bir xil bo‘lishi mumkin. Ammo shunday bo‘lsa ham har bir tildagi fonemalar o‘ziga xos ma’lum tarixiy tizimdan iborat bo‘lib boshqa tillardagi fonemalar tizimidan quyidagilar bilan farq qiladi : 1) Fonemalarning umumiy soni har qaysi tilda har xil bo‘lishi mumkin, ya’ni bir tilda bo‘lgan fonema boshqa tilda mavjud bo‘lishi ham bo‘lmasligi ham mumkin. 2) Fonemalar xususiyatlari jihatidan ham bir-biridan farq qilishi mumkin. Masalan, o’zbek tilidagi fonemalar faqat sifat jihatdan farqlanmasdan, miqdor, ya’ni cho‘ziq va qisqalik jihatidan ham farq qiladi. 3) Fonemalarning ma’no o‘zgartiruvchi xususiyati ham har tilda har xil bo‘lishi mumkin. Masalan, o’zbek tilida ma’lum bir fonemani ochiq talaffuz qilish o‘rniga yopiq talaffuz qilinsa so‘z ma’nosining o‘zgarishiga olib keladi. Tilimizda, jarangli fonema o‘rniga jarangsiz yoki aksincha talaffuz qilinganda ham so‘z ma’nosining o‘zgarishiga olib kelmaydi. Nutq tovushlari ovoz va shovqinning ishtirok etish darajasiga ko‘ra ikki asosiy katta guruhga bo‘linadi:  unli tovushlar;  undosh tovushlar. 7 Unli tovushlarning undosh tovushlardan farq qiladigan artikulyastion xususiyatlari quyidagilardan iborat: unli tovushlar talaffuz etilayotganda, birinchidan, o‘pkadan chiqadigan havo og‘iz bo‘shlig‘ida hech qanday to‘siqqa uchramaydi, ikkinchidan, nutq apparatining holati asosan, bir xil bo‘ladi, uchinchidan, havo oqimi kuchsizroq bo‘ladi. Umuman, unlilar ovoz paychalarining tebranishi natijasida hosil bo‘ladi. Og‘iz bo‘shlig‘i unli tovushlarni talaffuz etganda turli tusga kirituvchi rezonatorlik vazifasini bajaradi. Unlilarning xilma- xilligi va xususiyatlari tilning ko‘tarilish darajasiga, lablarning ishtiroki va holatiga bog‘liq. Unlilar musiqiy ohangga ega bo‘lgani uchun, ularni istalgancha cho‘zib, talaffuz etish mumkin. Undoshlarda bunday xususiyat yo‘q.Undosh tovushlar og‘iz bo‘shlig‘ida hosil bo‘lib, ularni talaffuz etganda o‘pkadan chiqqan havo turli to‘siqlarga uchraydi. O‘pkadan chiqadigan havo nutq organlarining bunday to‘siqlarni yorib chiqish uchun shiddat bilan harakat qiladi. Shuning uchun undosh tovushlarni talaffuz etganda unli tovushlarni talaffuz etgandagiga nisbatan havo ancha kuchli chiqadi. Undoshlarda asosan, shovqin ustun bo‘lib, ularni talaffuz etganda o‘pkadan chiqadigan havo tovush paychalarini ba’zan titratib, ba’zan titratmay nutq organlarining turli to‘siqlariga duch keladi. Buning natijasida havo oqimi portlab, yoki sirg‘alib chiqadi. O’zbek tilida 29 ta fonema bo‘lib, shundan undosh tovushlar 26tani, unli tovushlar esa 6 tani tashkil etadi. Fonemalar va ularning mohiyati haqida umumiy tushuncha aytsak. Fonema – tilning eng kichik tovush birligi bo‘lib, u lug‘aviy ma’no va grammatik shaklni ajratib turuvchi vosita hisoblanadi. Fonemalar ikki turga bo‘linadi: - Unli fonemalar: Nutq jarayonida to‘siqsiz hosil qilinadi. - Undosh fonemalar: Nutq apparatida to‘siq orqali hosil qilinadi. Undosh fonemalar so‘zlarning ma’nosini va tuzilishini o‘zgartirishga qodir. Masalan, o‘zbek tilida “tosh” va “bosh” so‘zlari faqat bir undoshning o‘zgarishi bilan farqlanadi. Fonemaning funksional xususiyatlari quyidagicha aniqlanadi: - Ma’no farqlash funksiyasi. - Tovush birligining nutqni ifodalashdagi roli. - Grammatik shakllar va morfemalarni ajratishdagi ahamiyati. Undosh fonemalar tildagi eng muhim tovush birliklaridan biri bo‘lib, ularning tasnifi tilshunoslikning fonologik va fonetik jihatlarida ko‘rib chiqiladi. Hosil bo‘lish joyiga ko‘ra: - Lab undoshlari: [b], [p], [m]. - Til undoshlari: [t], [d], [n], [s], [z]. - Tomoq undoshlari: [h], [x], [g‘]. Hosil bo‘lish usuliga ko‘ra: - Portlovchi: [p], [b], [t], [d]. - Sirg‘aluvchi: [s], [z], [f]. - Burun tovushlari: [m], [n]. 8 Jarangliligiga ko‘ra: - Jarangli: [b], [d], [g]. - Jarangsiz: [p], [t], [k]. Tilshunoslar undosh fonemalarning boshqa fonetik birliklar bilan o‘zaro bog‘liqligini kuzatish orqali ularning lingvistik tizimdagi rolini aniqlaydilar. Undosh fonemalarning o‘zgarishlari tilning rivojlanishi jarayonida yuzaga keladi. Ushbu o‘zgarishlar fonetik qonuniyatlar, sotsiolingvistik holatlar va shaxsiy nutq xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘ladi. - Assimilyatsiya: Qo‘shni tovushlarning bir-biriga moslashuvi. Masalan, “baxtli” so‘zi talaffuzda [bax tli] emas, [baxt li] shaklida aytiladi.ˈ ˌ - Dissimilyatsiya: Bir xil tovushlarning farqlanishi. Masalan, “zar” so‘zidan hosil bo‘lgan “zarg‘aldoq” so‘zida undosh tovushlar bir-biridan ajralib chiqadi. - Eliziya: Tovushning tushib qolishi. Masalan, “hammasi” so‘zi “hamm’si” tarzida talaffuz qilinadi. Undosh fonemalarning o‘zgarishlari tilning tarixiy va dialektologik rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon tildagi fonologik tizimning shakllanishiga, yangi so‘zlarning paydo bo‘lishiga va tildagi muloqot samaradorligiga yordam beradi.Nutqda tovushlar bir-biriga ta’sir etib, artikulyatsiyada turli xil o‘zgarishlar keltirib chiqaradi. Har bir tilda ushbu turdagi o‘zgarishlarni amalga oshiradigan o z qonunlari mavjud. Ulardan asosiylari ʻ akkomodatsiya (fonetik adaptatsiya) va assimilyatsiya (fonetik o‘xshatish) Jarayonlarida amalga oshadi. Akkomodatsiya unlilar va undoshlar o‘rtasida sodir bo‘lib, yonma-yon kelgan tovushlar artikulyatsiyasining qisman moslashuvi bilan belgilanadi. Hozirgi rus tili, masalan, unlilarning yuqori darajada adaptatsiyalanish xususiyatiga ega ekanligi bilan xarakterlanadi (Taqqoslaymiz: мал - мял , рад - ряд , лук - люк , мил - мыл ). Ingliz tili uchun esa adaptatsiyalanish xususiyati unchalik xos bo‘lmaganligi sababli o‘quvchilar ko‘pincha uni payqamaydilar. Masalan, [1]dan oldin kelgan [e]ning ancha ochiq talaffuz qilinishi [fel], [J]dan oldin kelgan [u:]ning talaffuzi- [nju:] sezilmaydi va hokazo. Assimilyatsiya ikkita unli yoki ikkita undosh o‘rtasida sodir bo‘ladi. Assimilyatsiya to‘liq yoki qisman, regressiv yoki progressiv bo‘lishi mumkin. Assimilyatsiya hamma tillarga xos bo‘lsada, har bir tilda turlicha amalga oshiriladi. Qiyoslanayotgan tillarda assimilyatsiya ko‘proq undoshlar o‘rtasida sodir bo‘ladi. Ingliz tilida assimilyatsiyaning ikki turi ham faoldir: progressiv assimilyatsiya - what’s this [wots ðis), va regressiv assimilyatsiya newspaper [nju:speipa]. Aytish Joizki, undoshlarning progressiv assimilyatsiyasi ko‘proq uchraydi. Rus tilida esa, aksincha, regressiv assimilyatsiya ko‘p kuzatiladi. Ayniqsa PV undoshlarning jaranglilik va Jarangsizlik xususiyatlariga ko‘ra assimilyatsiya keng tarqalgan. Masalan: rus.сдал [здал], под стулом [пат стульм], ложка [лошкъ]. Ingliz tilida o‘xshash assimilyatsiya uchramaydi: a big table so‘z birikmasini [ə big teibl] 9 tarzida talaffuz qilamiz. Lekin ingliz tilida rus tilidagi singari so‘zlar birikkanda [s] va [z-∫] tovushlari ketma-ket kelsa, regressiv assimilyatsiya sodir bo‘lishi mumkin. Masalan, ingliz tilida does she iborasi [dA∫∫i] tarzida talaffuz qilinadi. Bundan tashqari, rus tilida undoshlarning palatizatsiyalanishi bilan bog‘liq bo‘lgan assimilyativ o zgarishlar sodir bo‘ladi: rus. ʻ гвозди [ гвозди ), зонтик [ зонтик ]. Shunday qilib, o‘rganilayotgan va ona tillar nutqida tovushlarning tabiatida sezilarli darajada tafovutlar kuzatiladi. Ingliz tili talaffuziga o‘rgatishda bunday o zgarishlarga alohida e’tibor qaratish kerak bo‘ladi. ʻ Bo‘g‘inning mohiyati va chegarasi kabi masalalar fonetikaning asosiy masalalaridan biri hisoblanadi. Bo‘g‘in odatda ikki jihatdan farqlanadi: fiziologik va akustik. Fiziologik jihatdan bo‘g‘in tashqariga ma’lum bir kuch bilan chiqarilayotgan havo yordamida talaffuz qilinadigan bir yoki bir necha tovushdan iboratdir. Akustik Jihatdan esa bir tovush boshqa tovushlarga nisbatan o zining ʻ Jarangliligi bilan ajralib turadi. Odatda unli fonemalar monoftonglar ham diftonglar ham bo‘g‘in yasaydi. Rus tilida bo‘g‘in, asosan, unli fonemalarsiz mavjud bo‘lmaydi. Lekin ingliz tilida bo‘g‘in yasashning farqli tomoni shundaki, unlilardan tashqari 1, n, ba’zi holatlarda m o‘zining oldidan kelgan undosh bilan bo‘g‘in yasashi mumkin. Masalan: table [tei-bl], garden [ga:-dn], rhythm [ri-ðm], curtain [k:-tn] va hokazo. Rus tilida so‘z oxirida kelgan bo‘g‘in tarkibida ikki undosh qo llanilishi mumkin. ʻ (rus. Вопль , песнь , жизнь ). Lekin undosh bo‘g‘in yasovchi hisoblanmaydi. O‘z tuzilishiga ko‘ra bo‘g‘inlar ochiq (bo‘g‘in hosil qiluvchi tovush bilan tugaydigan) va yopiq (bo‘g‘in hosil qilmaydigan tovush bilan tugaydigan) bo‘g‘inlarga ajratiladi: кни - га , де - ре - во , там , бантик . Shu narsani esda tutish kerakki, ingliz tilidagi cho‘ziq monoftong va diftonglar yopiq bo‘g‘inda ham ochiq bo‘g‘inda ham uchraydi: be [bi:], beat [bi:t], may [mei], mine [main]. Qisqa unlilar esa, ba’zi birlaridan tashqari, faqat yopiq bo‘g‘inlarda keladi: lot [lot], book [buk], cup [kap]. Yopiq bo‘g‘in ko proq ingliz tili uchun xarakterlidir. Amalga oshirilgan o‘proq in ʻ statistik tahlil taqqoslanayotgan tillarda ochiq va yopiq bo‘g‘inlar nisbati haqida aniq xulosa qilishga imkon beradi. Material yig‘ish (hozirgi ingliz va rus yozuvchilarining asarlaridan 2000 tadan so‘z olindi) uzluksiz, yalpi tanlash metodi asosida olib borildi (yuklamalar, predloglar, bog‘lovchilar, artikllar hisobga olinmadi). Ochiq va yopiq bo‘g‘inlarning o‘rtacha ishlatilish chastotasini aniqlab, ingliz tilida ochiq bo‘g‘in 63%, yopiq bo‘g‘in 37 %ni tashkil etishi aniqlandi. Rus va ukrain tillarida esa teskari holat kuzatildi: ochiq bo‘g‘inlar 66 va73 %ni, yopiq bo‘g‘inlar esa 34 va 27 % ni tashkil qildi. Olingan so‘z formalaridagi bo‘g‘inlar sonini sanash taqqoslanayotgan tillarda qanaqa bo‘g‘in tuplari mavjudligi haqidagi savolga javob berishga imkon yaratdi. Ingliz till ko proq bir bo‘g‘inli so‘zlardan tashkil ʻ topganligi aniqlandi. Ingliz tilida har bir 100 ta so‘zga 56 ta bir bo‘g‘inli so‘z to‘g‘ri kelsa, rus tilida esa ularning soni 10 taga to‘g‘ri keladi. Shunday qilib, aytish mumkinki, ingliz tilida yopiq bo‘g‘inlarning katta salmoqqa ega ekanligi unda bir bo‘g‘inli so‘zlarning ko‘pligidandir. Rus tilida esa bu aksincha bo lib, ikki ʻ va uch bo g inli so‘zlar sonining ko‘pligi unda ochiq bo‘g‘inli so‘zlar sonining ʻ ʻ 10 ko‘pligi bilan izohlanadi. Qiyoslanayotgan tillarda bo‘g‘inlar xarakteri bilan so‘zlarning uzunligi o‘rtasida o zaro bog‘liqlik borligi kuzatiladi. Unli tovushlarʻ artikulyatsiyasiga ko ra undosh tovushlardan farq qiladi. Unlilar talaffuzida ʻ o pkadan chiqadigan havo og iz bo shlig ida hech qanday to siqqa uchramaydi, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ nutq a’zolarining holati bir xil bo ladi. Musiqiy ohanglarga ega bo ladi. Bunday ʻ ʻ xususiyatlarni undoshlar talaffuzida kuzatib bo lmaydi. Undosh tovushlar og iz ʻ ʻ bo shlig ida hosil bo ladi, o pkadan keladigan havo turli to siqlarga uchraydi, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ musiqaviy ohangga ega emas. Undoshlarda, asosan, shovqin ustun turadi, unlilarda esa ovoz. Har bir til o zigaxos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi ʻ vokalizm (lotincha unli,ovozli degan ma’noni bildiradi) deyiladi. Tilda unlilar o zi ʻ alohida bir tizimni, paradigmani tashkil qiladi va fonetik paradigmaning bir mikrosistemasini tashkil etadi. Tilning ko tarilish darajasi (yuqori, o rta, quyi) va ʻ ʻ lablanish-lablanmaslik belgilari unli fonemalarning asosiy belgilari bo lib, bu ʻ belgilar ularning sistemahosil qiluvchi belgilari sanaladi. Unlilarning tilning gorizontal holatiga ko ra (old qator, o rta qator, orqa qator) belgilari asosiy ʻ ʻ hisoblanmaydi. Chunki bu belgilar ularda nutqiy yondosh tovushlar ta’sirida o zgarib turadi. Masalan, [q] undoshi bilan qo shnichilik munosabatida [a] unlisi ʻ ʻ til orqalikxossasiga ega bo lsa, [k] undoshi qurshovida o z holatini saqlaydi: ʻ ʻ qarg a, qurbaqa, kamalak, katta, kassa, katastrof kabi. Unli fonemalarning asosiy ʻ belgilariga ko ra tasnifi quyidagicha: Undosh fonemalar tasnifi. O zbek tilida 26 ta ʻ ʻ undosh bo lib, ularni ʻ farqlovchi asosiy belgilar quyidagilar sanaladi: a) hosil bo lish o rniga ko ra; ʻ ʻ ʻ b) hosil bo lish usuliga ko ra; ʻ ʻ c) ovoz va shovqin ishtirokiga ko ra. ʻ Undosh tovushlarning hosil bo lishida bo g iz bo shlig i, og iz bo shlig i va til ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ muhim ahamiyatga ega. O pkadan chiqadigan havo xuddi mana shu joylarda turli ʻ xil to siqlarga duch keladi. ʻ Undoshlar hosil bo lish o rniga ko ra: ʻ ʻ ʻ 1.Lab undoshlari: a) lab-lab undoshlari: b, p, m, v; b) lab– Tish undoshi: f. 2.Til undoshlari: a) til oldi: d, t, z, s, sh, j (dj), ch, n, l, r; b) til o rta: y; ʻ d) sayoz til orqa: k, g, ng; e) chuqur til orqa: q, x, g . ʻ 3.Bo g iz undoshi – h tovushlariga bo linadi. Hosil bo lish usuliga ko ra esa ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ undoshlar quyidagi kichik guruhlarga bo linadi: ʻ 1.Portlovchilar: b, p, d , t, k , g, q; 2.Sirg aluvchilar: v, f, z, s, y, l, sh, g , x, h, j; ʻ ʻ 11 3.Titroq: r; 4.Qorishiq(portlovchi)lar: dj, ch; 5. Yon: l 6. Burun (sonor-portlovchilar): n, m, ng. Undosh tovushlar ovoz va shovqinning ishtirokiga ko ra ikki guruhga ajraladi :ʻ 1. Jaranglilar: b , v , g , d , z , j , dj , y , g , m , n , ng , l , r ; ʻ 2. Jarangsizlar: p , f , k , t , s , ch , sh , q , x , h. Undosh tovushlar akustik jihatdan shovqinli va sonor tovushlarga ham bo linadi . Shovqinli undosh tovushlar talaffuz qilinganda shovqin ovozga ʻ nisbatan kuchli bo ladi : b , f , g ,h , x , p kabi . Sonor tovushlarda esa ovoz kuchli ʻ ʻ bo ladi : m , n , ng , l , r kabi. Undosh fonemalar ham boshqa sath birliklarida ʻ bo lgani kabi turli ziddiyatlarda turadi. Jumladan 8 ta undosh fonema “jarangli – ʻ jarangsizlik ” belgisi bilan korrelyativ (ziddiyatda turgan fonemalarning birida bor, ammo ikkinchisida mavjud bo lmagan belgi) munosabatga kirishadi. Ular ʻ quyidagilar: [b]-[p], [d]-[t] , [k] –[g], [s] –[z], [j]-[ch], [dj]-[sh], [g ]-[q], [v]-[f]. ʻ Yuqorida ko rsatilgan tasnif asosida undosh fonemalar hosil bo lish o rniga ʻ ʻ ʻ ko ra quyidagi binar ziddiyatli munosabatlarga kirisha oladi: ʻ a) “lab-lab – til oldi”: [p]-[t]; [m]-[n]; [v]-[z]; [v]-[r]…. b) “lab-lab – til o rta”: [b]-[y]; [v]-[y]; ʻ c) “lab-lab – til orqa”: [p]-[k]; [b]- [k]; [m]-[x]; [v]-[g]; d) “lab-lab – bo g iz”: [p]-[h]; [v]-[h]; ʻ ʻ e) “til oldi- til orqa”: [t]-[k];[t]-[q]; [d]-[g]; [s]-[x]; [z]-[g]; [n]-[g]. Hosil bo lish usuliga ko ra undosh fonemalar quyidagi ziddiyatli ʻ ʻ munosabatlarda bo ladi: ʻ a) “portlovchi – sirg aluvchi”: [p]-[f]; [b]- [v]; [t]-[s]; [d]-[z]; [t]-[sh]; [k]- [x]… ʻ b) “portlovchi – affrikat (qorishiq)”: [t]-[ch]; [d]- [dj]; d) “sirg aluvchi - affrikat”: [sh]-[ch]; [j]- [dj]; ʻ Demak, o zbek tilida undosh fonemalarning soni ko pligi tufayli ʻ ʻ oppozitsiyalar ham anchadir. Unli fonemalar esa bir belgi asosida uch (tor unlilar, o rta unlilar, keng unlilar) va ikki a’zoli ziddiyatni (lablangan va lablanmagan ʻ unlilar), ikki belgi (“tilning ko tarilish darajasi va lablangan - lablanmaganlik ”) ʻ asosida olti a’zoli ziddiyatni hosil qiladi. Bunday xususiyatlar rus, ingliz, nemis, o’zbek kabi qator tillar uchun ham xos. Fonema nutqda voqealanar ekan, uning variantlari nutqiy sharoit (yonma-yon kelgan tovushlar yoki qo shimchalar ta’siriga uchrashi) tufayli turlicha namoyon ʻ bo ladi. Ayrim tovushlar yondosh tovushlarga moslashadi, ayrimlarida ʻ o zgarishlar kuchayib, boshqa tovushlarga almashadi. Nutq jarayonida sodir ʻ bo ladigan o zgarishlar tovushlarning kombinator-pozitsion o zgarishlari deyiladi. ʻ ʻ ʻ Masalan, rus tilidagi лодка va город so zlarida [d] tovushi [t] tarzida talaffuz ʻ qilinadi, ya’ni jarangsizlashadi. O zbek tilida yutdi va obod so zlarida ham shu ʻ ʻ holat yuz beradi. Лодка va yutdi so zlarida jarangsizlanish qo shni tovush ʻ ʻ ta’sirida yuz bersa, город va obod so zlari talaffuzida o zgarish tovushning so z ʻ ʻ ʻ 12 tarkibidagi mavqeyi bilan bog liqdir. Birinchi holat kombinator o zgarish bo lsa,ʻ ʻ ʻ ikkinchi holat pozitsion o zgarishdir. Biz quyida shu o zgarishlar haqida ʻ ʻ fikryuritamiz. Singarmonizm. Bu hodisada unli va undoshlarning o zgarishi ʻ farqlanadi. Unlilarning nutq jarayonida o zgarishi singarmonizm deyiladi. ʻ Singarmonizm unlilarning moslashishi, uyg unligi demakdir. Singarmonizm faqat ʻ turkiy tillarga xosdir. Uning ikki asosiy ko rinishi mavjud: ʻ a) til garmoniyasi; b) lab garmoniyasi. Til garmoniyasida unli tovushlar yumshoqlik va qattiqlik, til oldilik yoki til orqalik jihatdan bir-biriga moslashadi. Masalan, qalam so zidagi [q] undoshi ʻ chuqur til orqa undoshi bo lganligi bois, birinchi bo g indagi [a] unlisi ham til ʻ ʻ ʻ orqalik xususiyatiga ega bo ladi. Buning natijasida esa keying bo g inda [a] ʻ ʻ ʻ tovushi ham til orqa unlisi sifatida namoyon bo ladi. Demak, birinchi [a] unlisi [q] ʻ undoshiga, keyingi bo g indagi [a] esa oldingi bo g indagi [a] unlisiga ʻ ʻ ʻ ʻ moslashadi. Lab garmoniyasida unlilarning moslashishi ikki tomonlama bo ladi. ʻ Bunda unlilar ham til oldi– Til orqalik jihatidan, ham lablanganliklablanmaganlik jihatidan o zaro, shuningdek, undoshlarga ham moslashadi. Bunga ko ra, so z ʻ ʻ ʻ boshidagi unli lablangan til oldi unlisi bo lsa, so z oxirida ham lablangan til oldi ʻ ʻ unlisi keladi. So z boshidagi unli lablangan til orqa unlisi bo lsa, so z oxiridagi ʻ ʻ ʻ unli ham lablangan til orqa unlisi bo ladi. Masalan, boshqird, sog in, bo g in ʻ ʻ ʻ ʻ so zlaridagi kabi. Assimilyatsiya. Nutq tovushlari qator kelganda ba’zan bir-biriga ʻ ta’sir qilib, biri ikkinchisini o ziga moslashtiradi. Nutqdagi bunday hodisa ʻ assimilyatsiya deyiladi. Assimilyatsiya ikki xil bo ladi: progressiv assimilyatsiya ʻ va regressiv assimilyatsiya. Agar oldingi tovush keyingi tovushni o ziga ʻ o xshatsa, moslashtirsa, progressiv assimilyatsiya yuz beradi: ket+di=ketti, ʻ ayt+di=aytti, ot+dan=ottan, yurak+ga=yurakka. Keyingi tovush oldingi tovushgata’sir qilib, uni o ziga o xshatsa, moslashtirsa, regressiv assimilyatsiya ʻ ʻ yuz beradi: yigit+cha=yigichcha, yoz+sin=yossin, uch+so m=usso m, ʻ ʻ tuz+sin=tussin. Rus tilida отдать so zi o ʻ ддать tarzida talaffuz etiladi. Bu ham regressiv assimilyatsiyaga misol bo ladi. Regressiv assimilyatsiya odatda ʻ progressiv assimilyatsiyaga nisban nutqda kamroq uchraydi. Chunki assimilyatsiyaning bu turida keyingi tovush oldingi tovushni o ziga moslashtiradi. ʻ Demak, talaffuz jarayoni boshlanmasdan burun so zining talaffuz texnologiyasi ʻ haqidagi tasavvur ham hosil bo lmog i lozim. Assimilyatsiya to liq va qisman ʻ ʻ ʻ bo lishi mumkin. To liq assimilyatsiyada bir tovush ikkinchi tovushga aynan ʻ ʻ moslashadi va to lig icha uning tusiga kiradi. Yuqorida keltirilgan so zlarning ʻ ʻ ʻ hammasi to liq assimilyatsiyaga misol bo ladi. Qisman assimilyatsiyada nutq ʻ ʻ tovushlaridan biri ikkinchisini biror tomondan qisman o xshatadi (moslashtiradi): ʻ osh+ga-oshka, ish+ga-ishka so zlarida jo nalish kelishigidagi [g] tovushi oldingi ʻ ʻ [sh] tovushining ta’sirida [k] tovushiga aylanmoqda. Bu so zda qisman ʻ assimilyatsiya yuzaga kelmoqda, ya’ni [g] jarangli tovushi o zidan oldingi [sh] ʻ tovushiga faqat bir tomonlama – jarangsizlanish tomonidan o xshamoqda, xolos, ʻ lekin to liq uning tusiga kirgan emas. [Uchta] leksemasining ushta, [pochta] ʻ leksemasining poshta deb talaffuz qilinishi ham shu hodisaga misol bo la oladi. ʻ Xulosa nutqda undosh fonemalarning mohiyatini o‘rganish ularning fonetik 13 tizimdagi rolini va nutq madaniyati rivojlanishidagi ahamiyatini ochib beradi. Fonemalar o‘zgarishining sabablari – fonetik qonuniyatlar, sheva va lahjalar hamda ekspressiv-emotsional holatlar – tilshunoslikda muhim o‘rinni egallaydi. Bu jarayonlarni chuqur o‘rganish, nafaqat o‘zbek tili, balki boshqa tillar uchun ham fonetik rivojlanish qonuniyatlarini aniqlashga yordam beradi. Tilshunoslikning ushbu yo‘nalishi amaliy sohalarda, jumladan, nutq terapiyasi, til o‘rgatish va avtomatlashtirilgan ovoz tizimlarida ham qo‘llaniladi. Tipologik nuqtai nazardan bo‘g‘inga ajratish usullarini taqqoslash ham katta qiziqish uyg‘otadi. Odatda bo‘g‘inga ajratilganda bo‘g‘in chegarasida undosh harf turadi: ingl. later [lei-te]; rus. по - го - да . Bo‘g‘inga ajratishda so‘zning orfografik ko‘rinishini emas, balki uning aniq zarb bilan aytilishini ham hisobga olishimiz kerak. Rus tili uchun bo‘g‘inga ajratishning asosiy qonunlaridan biri bu ko‘tariluvchi ohang bilan aytilish qonunidir. Ya’ni, bo‘g‘indagi tovushlar kuchsiz zarb bilan aytiluvchilardan kuchli zarb bilan aytiluvchilarga qarab joylashadi. Masalan: rus: па - трон , масло , кар - та , война . Ingliz tilida esa so‘zlarni bo‘g‘inga ajratishda unlilarning cho‘ziqlik va qisqaligi bilan bog‘liq boshqacha vaziyat kuzatiladi. Bo g inning fonetik chegarasi cho‘ziq unlidan keyinga o‘tib, undanʻ ʻ keyin kelgan undosh yangi bo‘g‘in hosil qiladi. Agar unli qisqa bo‘lsa, u holda undosh ushbu unliga qo‘shilib keladi. Taqqoslaymiz: farmer [fa:-md], water [wo:- td], ruby [ru:-bi], boozy [bu:-zi], naughty [no:-ti], forty [fo:ti], lekin funny [fAn-i], body [bod-1], busy [biz-1], city [sit-i], money [mAn-i], letter [let- d]. Yuqoridagi birinchi holatda avval ochiq bo‘g‘in, keyin esa yopiq bo‘g‘in yasalyapti. Fonologik sathda tipologik tadqiqot olib borilganda qiyoslanayotgan tillarning nafaqat fonemalar tarkibidagi o‘xshash va farqli tomonlari, balki bu tillar fonologik sistemasining tuzilish prinsiplaridagi farqli va o‘xshash tomonlari ham inobatga olinsa maqsadga muvofiq bo ladi. Bu borada A.A.Reformatskiy (1970,510) ʻ shunday yozadi: "Biz ona tili va o rganilayotgan tillarning alohida ajratilgan ʻ tovushlarini emas, balki sistemadagi butun bir fonetik kategoriyalarni qiyoslaganimizda, har bir fonetik sistemaning o‘ziga xos xususuyatga ega ekanligiga ishonch hosil qilamiz. Bu hodisa har bir tilning asosiy xususiyatlaridan biri idiomatik xususiyatga, ya’ni har bir tilning takrorlanmas individual sistema ekanligidan dalolat beradi. Idiomatiklik grammatikaga ham, leksikaga ham xos bo‘lish bilan bir qatorda fonetikaga ham xosdir. Bu xususiyat esa har bir tilning o ziga xos milliyligini ta’minlaydi". Haqiqatdan ham, tilning idiomatik xususiyati ʻ fonetikada yaqqol namoyon bo‘ladi. Ingliz tili fonetik sistemasida rus tili fonetik sistemasiga nisbatan umumiy belgilar bilan bir qatorda anchagina farqli tomonlari ham mavjud. Ingliz tili o‘zining vokalizm xususiyati bilan ajralib turadi: unlilar sistemasi 21 fonemadan 12 ta monoftong va 9 ta diftongdan tashkil topgan. Rus tili unlilar sistemasi oddiyroq: rus tilida oltita unli fonema mavjud, xolos. Ammo ushbu ko‘rsatgich barcha slavyan tillariga tegishli emas. Slavyan tillari fonetik sistemasi sohasida olib borilgan tadqiqotlar ular orasida vokalizm xususiyatiga ega bo lgan til ham mavjud ekanligini ko‘rsatadi. Bu serb-xorvat tilidir (O.I.Dikushina, ʻ 1952). Unli tovushlar artikulyatsiyasi murakkab jarayon bo‘lib, u bir necha nutq 14 organlarining holatiga bog‘liqdir. Buning natijasi o‘laroq, unli fonemalar sistemasida bir qator qarama-qarshiliklar kelib chiqadi. Ingliz tilida tilning gorizontal holatiga ko‘ra unlilar old, orqa va o rta qator unlilariga ajratiladiʻ (O.I.Dikushina, 1952); tilning vertikal holatiga ko‘ra pastki (ochiq), yuqori (yopiq) va o‘rta ko‘tarilish unlilariga ajratiladi. Bundan tashqari, ingliz tilida unlilar miqdoriy belgilar, ya’ni cho‘ziqlik va qisqalik hamda turg‘unligi (o‘zgarmasligi) bilan ham farqlanadi: turg‘un artikulyatsiyaga ega bo‘lgan unlilar-monoftonglar diftonglarga qarama-qarshi qo‘yiladi. Ingliz tilida lablashgan va lablashmagan unli fonemalar unchalik rivojlanmagan. Yuqorida ko‘rib chiqilgan birinchi ikki xususiyat rus tilida ham kuzatiladi. Unda old qator unlilar orqa qator unlilar bilan qarama-qarshi qo‘yilgan. Aralash unlilar qatoriga keladigan bo‘lsak, rus tilida hosil bo‘lish usuliga ko ra ingliz tili aralash qator unli fonemalariga yaqin turadigan ʻ o‘rta qator unli fonemalari mavjud. Tilning vertikal holatiga ko‘ra unlilar klassifikatsiyasi. Shunday qilib, ko‘tarilishlar va qatorlar sonini ham ikki til uchun qaysidir darajada universal belgilar deb hisoblash mumkin. Rus tilida unlilarning cho‘ziqlik-qisqalik fonologik kategoriyasining yo‘qligi uning asosiy farq qiluvchi belgilaridan hisoblanadi. Unlilarda uzun yoki qisqa cho‘ziqlik hodisasi rus tilida ma’no ajratuvchi belgi hisoblanmaydi. Ingliz tilida esa bu hodisa so‘zning ma’nosini o zgartirib yuboradi. Masalan: pool [pu:l] - ko lmak va pull [pul] ʻ ʻ tortmoq; port [pot]- port va pot [pot] tuvak; leave [li:v]- biror joyga ketmoq va live [liv]- yashamoq; fool [fu:l] - ahmoq va full [ful]-to‘la; cart [ka:t] - arava va cut [kAt]-kesmoq. Eslatib o‘tish joizki, rus tilida unli fonemaning cho‘ziqligi emfatik vosita sifatida qo‘llaniladi. Taqqoslanayotgan tillarning yana bir farqli tomonlaridan biri rus tilida artikulyatsiyaning turg‘unligiga ko ra unli fonemalarni qarama-qarashi qo‘yish ʻ holati uchramaydi; boshqacha aytganda, rus tilida ingliz tilidan farqli o‘laroq, diftonglar yo‘q. Shunday qilib, ingliz tiliga xos bo‘lgan unli fonemalarning to‘rt oppozitsion tipidan rus tilida atigi ikki tipigina mavjuddir. Lekin lablashish hodisasi ko proq rus tili unli fonemalariga xos. Shuning uchun ular lablanganlik va ʻ lablanmaganlik oppozitsion xususiyatiga ega. Rus tili undoshlar sistemasi ingliz tili undoshlar sistemasiga qaraganda anchagina murakkabdir. Chunki unda oppozitsiyaning soni ko proq kuzatiladi. ʻ Ungliz tilida undosh fonemalar soni 24 tani tashkil qilib, ular jaranglilik- Jarangsizlik, hosil bo‘lish usuli, hosil bo lish o‘rni, artikulyatsion organi, shovqin ʻ va ovozning ishtiroki kabi belgilar asosida farqlanadi. Bundan tashqari, qattiqlik va yumshoqlik xususiyatiga ko‘ra taqqoslash rus tili undoshlariga xosdir. Bunda palatilizatsiya semantik ma’no kasb etadi. Chunki so‘z o‘z tarkibida yumshoq yoki qattiq undoshga ega bo lishiga ko ra turli ma’no anglatadi. Masalan: ʻ ʻ пыл пыль , кон - конь , трон - тронь . Palatilizatsiyaga uchragan undoshlarning mavjudligi rus tili fonetik sistemasining o‘ziga xos xususiyatlaridan biridir. Undoshlarning palatilizatsiyaga uchrashi ingliz tiliga xos xos emas. emas. Ko‘rib chiqilayotgan tillarda undosh fonemalarni taqqoslashdan kelib chiqib, har bir tilda o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lgan fonemalar mavjud ekanligini xulosa qilish mumkin. Ular quyidagilardir: ingliz tili uchun ð, 0, h, w, d, ŋ; rus tili uchun q, x, p. Ingliz tili undoshlarining asosiy farq qiluvchi xususiyatlaridan biri bu so‘z oxirida kelgan 15 undoshning qanday talaffuz etilishidadir. Ingliz tilida so‘z oxirida kelgan Jarangli undoshlar o‘zlarining Jaranglilik xususiyatini yuqotmaganligi bilan rus tili jarangli undoshlaridan farq bilan tus qiladi. Qiyoslang: ingliz tilida bed [bed], big [big]; rus tilida столб [ столп ], зуб [ зуп ]. So‘z oxirida kelgan jarangli undoshning noto‘g‘ri talaffuz qilinishi ma’no buzilishiga olib kelishi mumkin. Masalan: feet [fi:t] oyoqlar va feed [fi:d]- [ni:t] - ozoda va need [ni:d] muhtoj bo‘lmoq; dog [dog] ovqatlantirish; neat neat - muh kuchuk va dock [dok]-dok. II.2. Unli fonemalar paradigmasi. Unli fonemalar paradigmasi. Tilning ko‘tarilishi darajasi (yuqori, o rta quyi) vaʻ lablanish-lablanmaslik belgilari kuchli pozitsiyadagi unli fonemalarning asosiy belgilari bo‘lib, bu ularning sistema hosil qiluvchi belgilari sanaladi. Unlilarning til gorizontal holatiga ko‘ra (old qator, o rta qator va orqa qator) belgilari asosiy ʻ hisoblanmaydi. Chunki bu belgilar ularga nutqiy yondosh tovushlar ta’sirida o zgarib turadi. Masalan, [q] undoshi bilan qo‘shnichilik munosabatida [a] unlisi til ʻ 16 orqalik xossasiga ega bo lsa, [k] undoshi qurshovida o z holatini saqlaydi. Unliʻ ʻ fonemalar yaxlit tizimni tashkil etib, bu tizim ham o‘z navbatida tizimchalarga bo‘linadi. [i] va [u] fonemalari «yuqori tor» belgisi ostida birlashib, bunday belgiga ega bo‘lmagan fonemalardan ajraladi. Biroq [i] va [u] kichik paradigmasi a’zolari farqlovchi belgilari ([i]-lablanmaganlik va [u] - lablanganlik belgilari) asosida o‘z mustaqilliklarini saqlab qoladi va ziddiyatda turadi. [e]-[o‘] tizimchasi «o‘rta keng belgisiga ko‘ra [i]-[u] tizimchasidan ham, [e]-[0] tizimchasidan ham farqlana. Demak, unli fonemalarning har biri ikki belgidan iboratdir: [i]-yuqori, lablanmagan [u]-yuqori, lablangan [e]-o‘rta, lablanmagan [o‘]-o‘rta, lablangan [a]-quyi, lablanmagan [o]-quyi lablangan. Tilning ko‘tarilish darajasi birlashtiruvchi belgi bo lganda (masalan, [i], [u] ʻ unlilari «torlik» belgisi ostida birlashadi) lablanganlik-lablanmaganlik farqlovchi belgi sanaladi: [i]-lanlanmagan, [u]-lablangan. «Lablanganlik» birlashtiruvchi belgi bo lganda, tilning ko‘tarilish darajasi farqlovchi belgi sanaladi. Masalan, [i], ʻ [e], [a] unlilari «lablanmaganlik» umumiy birlashtiruvchi belgisiga ega, biroq «yuqori» ([i]), «o‘rta» ([e]), «quyi» ([a]) lik belgilari fonemalarning farqlovchi belgilari sanaladi. Ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek tilida unli fonemalar bir belgi asosida uch (tor unlilar, o‘rta unlilar, keng unlilar) va ikki a’zoli ziddiyatni (lablangan unlilar, lablanmagan unlilar), ikki belgi («tilning ko‘tarilish darajasi va lablanganli- lablanmaganlik birga olinadi») asosida olti a’zoli ziddiyatni hosil qiladi. Unli tovushlar artikulyatsiyasiga ko‘ra undosh tovushlardan farq qiladi. Unlilar talaffuzida o‘pkadan chiqadigan havo og‘iz boshligida hech qanday tosiqqa uchramaydi, nutq azolarining holati bir xil bo‘ladi. Musiqiy ohanglarga ega boladi. Bunday xususiyatlarni undoshlar talaffuzida kuzatib bo‘lmaydi. Undosh tovushlar og‘iz bo‘shlig‘ida hosil boladi, o‘pkadan keladigan havo turli to‘siqlarga uchraydi, musiqaviy ohangga ega emas. Undoshlarda, asosan, shovqin ustun turadi, unlilarda esa ovoz. Har bir til oziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm (lotincha unli, ovozli degan ma’noni bildiradi) deyiladi. Tilda unlilar ozi alohida bir tizimni, paradigmani tashkil qiladi va fonetik paradigmaning bir mikrosistemasini tashkil etadi. Tilning kotarilish darajasi (yuqori, o‘rta, quyi) quyi) va va lablanish lablanish-lablanmaslik belgilari unli fonemalaming asosiy belgilari bolib, bu belgilar ularning sistema hosil qiluvchi belgilari sanaladi. Unlilarning tilning gorizontal holatiga kora (old qator, o`rta qator, orqa qator) belgilari asosiy hisoblanmaydi. Unli fonemalar tilning kotarilish darajasiga ko‘ra uch pog‘onali, lablanish belgisiga kora ikki pog‘onali sistemani hosil qiladi. Unli fonemalar ozaro oxshash va farqli belgilari bilan ziddiyatni hosil qiladi. Masalan, [a] va [e] fonemalarining birlashtiruvchi (farqlanmovchi) tomoni ularning lablanmaganligi bolsa, tilning kotarilish darajasiga kora [a] quyi keng, [e] o‘rta keng fonema ekanligi bilan ziddiyatni hosil qiladi. Demak, o‘zbek tilidagi unli fonemalarning oppozitsiyalari 17 tilning kotarilish darajasi va lablarning ishtiroki bilan belgilanadi. Qator belgisi (til oldi, til orqa) o‘zbek tili unlilari uchun fonologik farqlanish belgisi emas, chunki u yondosh undoshlarning ta’sirida ozgarishi mumkin. Unli fonemalar nutqda ayrim hollarda cho‘ziq, ayrim holda qisqa, qattiq va yumshoq talaffuz qilinadi. Turkiy tillar oilasiga mansub bolgan turkman tilida choziq va qisqa unlilar ko‘p uchraydi. Turkman tilida choziq va qisqa unlilarning har qaysisi mustaqil fonema bolib, ular so‘z ma’nolarini ajratib boradi: at (at nom, ism) at (at - ot), ot (ootolov)-ot (ot o‘t, giyoh). Ozbek tilida esa sozlarni ajratib beruvchi i maxsus maxsus cho‘ziq choziq unli unli fonemalar fonemalar mavjud emas. Ammo ozbek tili tarkibiga kirgan da’vo, va’da, ra’no kabi sozlarda "ayn" tovushdan oldin kelgan unlilar choziq talaffuz qilinadi yoki yopiq boginli til, bir, qiziq kabi sozlarda [i] fonemasi nutqda qisqa talaffuz etiladi: til, bir qeleq kabi. Rus tilida urg‘u tushgan unli choziq talaffuz qilinadi: parta, doska, direktor. Unli tovushlar - og iz va bug iz bushlig ida hech qanday to siqqa uchramay hosilʻ ʻ ʻ ʻ bo ladigan, tarkibi ovozdan iborat (shovqin deyarli ishtirok etmaydigan) ʻ tovushlar. Har bir til o ziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi ʻ vokalizm (lot. vocalis — unli tovush) deyiladi. Unli tovushlar soni turli tillarda turlichadir. Mas, hozirgi o zbek adabiy tilida Unli tovushlar 6 ta bulsa, boshqa ʻ turkiy tillarda 8 ta, 10 ta va undan ham ortiqdir. Bu miqdor rus tilida 5 tani, o’zbek tilida esa 18 tani tashkil etadi. Unli tovushlar bir necha jihatdan tasnif etiladi. Bu tasniflarning o zbek tilidagi 6 ta unli fonema (i, e, a, o, u, o ) misolida ko rib ʻ ʻ ʻ chiqish mumkin. Unlilar dastlab tilning harakati va labning holati (ishtiroki) nuqtai nazaridan turlarga ajratiladi. Tilning harakatida 2 hodisa farqlanadi: tilning yotiq (yonlama) harakati; tilning tik (vertikal) harakati. Tilning yotiq (yonlama) harakatida hosil bo lish o rniga ko ra unlilar 2 turga bo linadi: tiloldi (yoki old ʻ ʻ ʻ ʻ qator) unlilari — i, e, a hamda tilorqa (yoki orqa qator) unlilari — o, u, o . Tilning ʻ tik harakatiga ko ra Unli tovushlar 3 turga bo linadi: yuqori ko tarilish unlilari (i, ʻ ʻ ʻ u), o rta ko tarilish unlilari (e, o ), quyi ko tarilish unlilari (a, o). Labning holati ʻ ʻ ʻ ʻ (ishtiroki)ga ko ra unlilar 2 ga bo linadi: lablangan unlilar (u, o ) va lablanmagan ʻ ʻ ʻ unlilar (i, e, a, o). Lablangan unlilar talaffuz qilingan vaqtda lablar faol ishtirok etadi: lab cho chchayib, oldinga chiqadi, dumaloq shakl oladi. Lablanmagan ʻ unlilar talaffuzida lablar ishtirok etmaydi yoki lablar ishtiroki passiv bo ladi. ʻ Tovushning hosil bo lishida ketadigan vaqtning miqdoriga ko ra unli tovushlar 2 ʻ ʻ turga bo linadi: cho ziq unli; qisqa unli. Cho ziq unli davomli (cho ziq) talaffuz ʻ ʻ ʻ ʻ etiladigan. Bunday tovushlar ko pincha ma no farqlash uchun xizmat qiladi. Bu ʻ ʼ hodisa turkiy tillarning ba zilarida, shuningdek, ayrim o zbek shevalarida ʼ ʻ uchraydi. Masalan, turkman tilida ach (qornim och) va ach (eshikni och), bar (menda bor) va bar (ishga bor), at (nom, ism) va at (yilqi) va boshqa Qisqa unlilar talaffuziga cho ziq unliga nisbatan o‘z vaqt ketadi. ʻ Tovush murakkab tushuncha bo‘lgani uchun boshlang‘ich sinflarda unga ta’rif berilmaydi. Shunga qaramay, bolalarda tovush haqida to‘g‘ri ilmiy tasavvur amaliy mashqlar yordamida hosil qilinadi. Bunda yetakchi usul so‘zdagi tovushlarning talaffuzi hamda so‘zning leksik ma’nosi so‘zdagi tovushlarning tarkibiga bog‘liqligi ustida kuzatish hisoblanadi. Masalan, aka, uka, ona, ota, kul, gul kabi bir unli yoki bir undosh bilan farqlanadigan so‘zlar har xil leksik ma’noni 18 ifodalaydi. So‘zning tovush tarkibi ustida ishlash savod o‘rgatish davridanoq boshlanadi. Bolalar bu davrda talaffuz qilingan yoki eshitilgan so‘z tovushlardan tuzilishini bilib oladilar. Ular so‘zni tovush tomonidan tahlil qilishga o‘rganadilar, ya’ni so‘zni bo‘g‘inlarga bo‘ladilar, so‘zdagi tovushlarni tartibi bilan aytadilar. Unli tovushlar artikulyatsiyasi murakkab jarayon bo‘lib, u bir necha nutq organlarining holatiga bog‘liqdir. Buning natijasi o‘laroq, unli fonemalar sistemasida bir qator qarama-qarshiliklar kelib chiqadi. Rus tilida unlilarning cho‘ziqlik-qisqalik fonologik kategoriyasining yo‘qligi uning asosiy farq qiluvchi belgilaridan hisoblanadi. Unlilarda uzun yoki qisqa cho‘ziqlik hodisasi rus tilida ma’no ajratuvchi belgi hisoblanmaydi. Ingliz tilida esa bu hodisa so‘zning ma’nosini o zgartirib yuboradi. Taqqoslanayotgan tillarning yana bir farqliʻ tomonlaridan biri rus tilida artikulyatsiyaning turg‘unligiga ko‘ra unli fonemalarni qarama-qarashi qo‘yish holati uchramaydi; boshqacha aytganda, rus tilida ingliz tilidan farqli o‘laroq, diftonglar yo‘q. Shunday qilib, ingliz tiliga xos bo‘lgan unli fonemalarning to‘rt oppozitsion tipidan rus tilida atigi ikki tipigina mavjuddir. Demak, unli fonemalar tilning kotarilish darajasiga ko‘ra uch pogonali, lablanish belgisiga kora ikki pog‘onali sistemani hosil qiladi. Jadvalda berilganidek, unli fonemalar ozaro o‘xshash va farqli belgilari bilan ziddiyatni hosil qiladi. Masalan, [a] va [e] fonemalarining birlashtiruvchi (farqlanmovchi) tomoni ularning lablanmaganligi bolsa, tilning kotarilish darajasiga kora [a] quyi keng, [e] orta keng fonema ekanligi bilan ziddiyatni hosil qiladi. Demak, o‘zbek tilidagi unli fonemalarning oppozitsiyalari tilning kotarilish darajasi va lablarning ishtiroki bilan belgilanadi. Unli fonemalar tilning oldinga, orqaga harakati ko‘rsatkichi belgisi bilan ham ziddiyat hosil qilgan. Ushbu holatda "oraliq uchinchi" tabiatiga ega bolgan til o‘rta yoki aralash qator unlilari mavjudki, ularning talaffuzida tilning "bel’i va uchi bir oz yuqori kotariladi va tilning ozi yassi holatda boladi. Bunday aralash qator unlilar ingliz tiliga xos: [ə] [ э :]. Rus tilidagi [ы] va [a] unlilarining artikulyatsiyasi ham aralash qator unlilariga yaqindir. O‘zbek tilidagi [i], [e], [a] rus tilidagi [u], [3], ingliz tilidagi [i], [e], [æ] unlilari til oldi unlilari sanalsa, o‘zbek tilidagi [o], [o‘], [u], rus tilidagi [o], [y] va ingliz gliz tilidag tilidagi [u], [^] orqa qator unlilari hisoblanadi. O‘zbek tilida bolgani kabi rus tilida ham lablarning ishtirokiga ko‘ra, tilning kotarilish darajasiga kora unlilar ziddiyat hosil qiladi. Chunonchi, [i], [e] unlilari "lablanmagan, til oldi" belgilari bilan "lablangan, til orqa" [u], [o] unlilariga qarama-qarshi qo‘yiladi. Bu unlilarning yana o‘zi ichki ziddiyatda turadi, ya’ni [i], [u] tilning kotarilish darajasiga kora yuqori (yopiq) unli sanalsa, [e], [o] orta (yarim yopiq yoki ochiq) unli sanaladi. Unli fonemalar nutqda ayrim hollarda choziq, ayrim holda qisqa, qattiq va yumshoq talaffuz qilinadi. Turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lgan turkman tilida choziq va qisqa unlilar kop uchraydi. Turkman tilida choziq va qisqa unlilarning har qaysisi mustaqil fonema bolib, ular so‘z ma’nolarini ajratib boradi: at (aat nom, ism) at (at ot), ot (oot olov)- ot (ot o‘t, giyoh). Ozbek tilida esa sozlarni ajratib beruvchi maxsus choziq unli fonemalar mavjud emas. Ammo o‘zbek tili tarkibiga kirgan da’vo, va’da, ra’no kabi so‘zlarda "ayn" tovushdan oldin kelgan unlilar choziq talaffuz qilinadi yoki yopiq boginli til, bir, qiziq kabi sozlarda fonemasi nutqda qisqa talaffuz etiladi: til, bir qeleq kabi. Rus tilida urg‘u tushgan unli choziq talaffuz qilinadi: parta, doska, 19 direktor. Nutq a’zolari Ishtirokida hosil bo‘ladigan tovushlar nutq tovushlaridir. Ovozdangina hosil bo‘lib, og‘iz boshlig‘ida to‘siqlarga uchramaydigan nutq tovushlari unli fonemalar deyiladi. Nutq a’zolari ishtirokida hosil bo‘ladigan tovushlar nutq tovushlari deyiladi. Nutq tovushlari, birinchidan, bo‘g‘iz boshlig‘ida tovush paychalarining tebranishidan hosil bo‘ladigan ovozdan, ikkinchidan, og‘iz boshlig‘ida nutq organlarida hosil bo‘ladigan shovqindan iborat. Demak, nutq a’zolarining ishtiroki hamda ovoz va shovqin o‘rmiga ko‘ra nutq tovushlari ikki turga bo‘linadi. Ovozdangina hosil bo‘lib, og‘iz bo‘shlig‘ida to‘siqlarga uchramaydigan nutq tovushlari unli fonemalar deyiladi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida unli fonemelar soni oltita: a, i, e, o‘,u, o. Unli fonemalar uch tomondan tasnif etiladi: 1.Tilning to‘g‘ri (gorizontal) harakatiga ko‘ra: • Tili oldi (old qator) unlilar:a,e,i; • Til orqa (orqa qator) unlilar: o,o‘,u. 2. Tilning tanglay tomon ko‘tarilishi (vertikal) harakatiga ko‘ra: • Yuqori ko‘tarilish (tor) unlilar: i, u. • O‘rta ko‘tarilish (o‘rta keng) unlilar: e, o‘. • Quyi ko‘tarilish (keng) unlilar: a,o 3.Lablarning ishtirokiga ko‘ra: • Lablangan unlilar: u, o‘, o. • Lablanmagan unlilar: a, e, i. Unli fonemalar o‘zining quyidagi muhim belgilari bilan undoshlardan farq qiladi. Unlilar faqat un (ovoz)dan hosil bo‘ladi; Og‘iz bo‘shlig‘ida to‘siqlarga uchramaydi; Un paychalari tebranadi; Og‘iz ochilishi darajasi har har x xil bo‘ladi. Ohangdor bo‘ladi; Unlilar cho‘zib talaffuz qilish mumkin va boshqalar. Har bir til o‘ziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm (lot. vokalis ovoz) deyiladi. Unli va undosh tovushlar o‘zaro munosabatda bo‘ladi, ammo ularning qaysi biri yetakchi hisoblanadi. Aslida til uchun ularning har ikkalasi ham teng qimmatga ega, ular tilning asosiy birligi so‘zlarni hosil qilishda bir xil xizmat qiladi. Lekin nutq jarayonida unlilar undoshlarga nisbatan salmoqli o‘rin tutadi. Bu esa unlilarning ovozdorligi bilan belgilanadi. Unli fonemalar tavsifi: A unlisi til oldi, keng, lablanmagan fonemadir.bu unli so‘zdagi o‘rniga qarab ikki xil talaffuz etiladi. Masalan, qala, dala, ana, mana kabi so‘zlarda til oldi, q, g‘,x kabi til orqa tovushlar bilan yonma-yon kelgan qars,qalin,g‘araz, xari kabi so‘zlarda orqa qator unli tusini oladi.I unlisi til oldi, tor, lablanmagan fonema, so‘zning turli o‘rinlarida turlicha aytiladi. Masalan: siz, biz, idish kabi so‘zlarda i old qator tovushdir; qiz, 20 qimiz, qilich, qing‘ir, g‘isht kabi so‘zlarda til orqa tovush tarzida aytiladi. E unlisi o‘rta keng, til oldi, lablangan tovushdir. Bu unli ayrim so‘zlar tarkibida itovushi bilan almashib turadi. Masalan: elektr-iliktr, mehmon-mihmon, deyman-diyman.O unlisi keng til orqa, lablangan tovushdir. Bu unli ham urg‘usiz bo‘g‘inlarda, ko‘pincha, ruscha so‘zlar tarkibidai tovushiga aylanadi. Masalan: traktor-traktir, rector-rektir kabi. O‘ unlisi o‘rta keng, til orqa, lablangan tovushdir. Bu unli soda so‘zlarning birinchi bo‘g‘inida keladi. Masalan: o‘g‘ri, to‘g‘ri, o‘rin, o‘g‘il, o‘qish. U unlisi orqa qator, tor va lablangan tovushdir, bu unlini talaffuz qilganda, tilning to‘g‘ri gorizontal harakati tanglay orqasiga qaratilgan bo‘ladi. Unlilar imlosiga to‘xtalsak: 1. Aa harfi: 1) aka, alanga, aloqa, og‘a; sentabr, noyabr kabi so‘zlarda old qator keng unlini ifodalash uchun yoziladi; 2) bahor, zamon; savol, gavda; vasvasa kabi sozlarning oldingi boginida, vaqt, vahm kabi so‘zlarda a aytiladi va yoziladi. 2. Oo harfi: 1) ona, omon, quyosh, fido, baho, xola, lotin; mukofot, mahorat kabi sozlarda orqa qator keng unlini ifodalash uchun yoziladi; 2) boks, poyezd, tonna, talon; agronom, mikrofon; direktor, termos kabi o‘zlashma so‘zlardagi unlini ifodalash uchun yoziladi. 3. Ii harfi: 1) ish, iz, qil; xirmon, ilhom, ikki, ixtisos, shoyi, tulki; volida, piramida; bilan, biroq, sira, qishloq, chiroq kabi so‘zlarda old qator tor unlini ifodalash uchun yoziladi; 2) o‘tin, o‘rik, bolim kabi oldingi boginida o unlisi keladigan sozlarning keyingi boginida i aytiladi va yoziladi. 4. Uu harfi: 1) uy, kun; buzoq, buloq, Buxoro; butun, uchuq, usul, yulduz; mafkura; ko‘zgu, uyqu; aluminty, yubiley kabi sozlarda orqa qator tor unlini ifodalash uchun yoziladi; 2) qovun, sovun, tovush, yovuz, qirg‘ovul, chirmovuq kabi sozlarning oldingi bo‘g‘inida o unlisi kelsa, keyingi yopiq bogin boshidagi v undoshidan keyin u aytiladi va yoziladi. 5. O‘o‘ harfi o‘t, oq, ozbek, osimlik, do‘ppi; bo tako‘z, semizo‘t, gulko‘rpa, noo‘rin kabi sozlarda orqa qator o‘rta-keng unlini ifodalash uchun yoziladi. 6. Ee harfi ekin, esla, evara, ekran, eksport; kel, zehn; kecha, behi; telefon, teatr; poyezd, atelye; e’lon, ne’mat, she’r kabi sozlarda old qator o‘rta-keng unlini ifodalash uchun yoziladi. 7. Yonma-yon keladigan unlilar imlosi: 1) unlilar orasiga ba’zan y undoshi qo`shib aytilsa ham, yozilmaydi: a) ia: material, milliard, radiator; tabiat, shariat kabi; a) ia: material, milliard, radiator; tabiat, shariat kabi; b) io: biologiya, million, stadion, radio kabi; c) ai: mozayka, ukrain, dedi, maishat kabi; d) oi: alkoloid, ellipsoid, doim, shoir, oila kabi; e) ea: teatr, okean, laureat kabi; 2) ae, oe unlilar so‘z ichida kelganda ikkinchi unli y aytilsa ham, asliga ARAI muvofiq e yoziladi: aerostat, poema kabi. Boshqa hollarda yonma-yon kelgan 21 unlilar odatda aynan aytiladi va yoziladi: manfaat, kauchuk, aorta, saodat, burjua, shuaro, inshoot, sanoat, vakuum, muammo, matbuot, tabiiy, rioya va boshqalar. Unlilarning paydo bo‘lish o‘rnini e’tirof etuvchilarning o‘zlari ham ikki guruhga bo‘linadilar. Birinchi guruh tilshunoslar uch o‘rinni (qator) ajratadilar: til oldi (old qator), oraliq (indifferent), til orqa (orqa qator). Ikkinchi guruh tilshunoslar esa ikki o‘rinni - til oldi (old qator) va til orqa (orqa qator) ni e’tirof etadilar. A.Abduazizov bu ikki guruh tilshunoslarning tasnif asoslariga o‘z munosabatini bildiradi.1 Biroq A.Abduazizov indifferent unlilarning ajralish asosini boshqacharoq talqin qiladi. Uning fikricha, indifferent unlilarning ajralishajralmasligi tadqiqot ob’ektiga bog‘liq. V.V.Reshetov Toshkent shevasi talaffuziga asoslanib, o‘zbek tilidagi i, u, o‘, a unlilarini oraliq unlilar deb ataydi. U o‘zbek tili unlilarining bu fonetik tasnifi rus tili unlilari bilan qiyoslash asosida berilishini ta’kidlaydi. Bizning nazarimizda, V.V.Reshetov oraliq (indifferent) unlilar haqida fikr yuritganda, o‘zbek tili fonologik sistemasiga diaxron nuqtai nazardan yondashgan. U o‘zbek tilining hozirgi Toshkent dialektida qadimgi qator bo‘yicha zidlanuvchi unlilarning zidlanish belgisi yo‘qolganligi, oraliq unlilarning hosil bo‘lganligi borasida bahs yuritgan. Shuning uchun ham bu unlilarni ikki qatordagi unlilarning birlashuvidan – konvergensiyasidan hosil bo‘lgan degan fikr bilan konvergentlar nomi ostida birlashtirgan. Xuddi shu fikr prof. F.Abdullaevda ham uchraydi.Shuni ta’kidlash kerakki, turkiy tillarning vokalizmiga bag‘ishlangan barcha tadqiqotlarda qator belgisi va lab ishtiroki belgisi unlilarni tasnif qilish uchun farqlovchi belgi sifatida qarab kelinadi. Faqat E.Umarovgina bunday tasnif asosiga e’tiroz bildiradi. Prof. E.Umarov o‘z maqolasida yozadi: “Asrimizning boshida, turkiy yodgorliklarni nashr qilmoqchi bo‘lgan olimlar oldida unli tovushlarni qanday aks ettirish kerak, degan muammo paydo bo‘ladi. V.V.Radlov boshchiligidagi bir guruh olimlar turkiy tillarga qattiqlikyumshoqlik xos, shuning uchun bu tillardagi unlilarni til oldi, til orqa tovushlariga ajratib ko‘rsatish kerak, degan fikrni yoqlab chiqdilar va o‘z ishlarida ana shu qoidaga amal qildilar. Xo‘sh, bu taklif turkiy, jumladan, o‘zbek tiliga mos keladimi? degan savol tug‘iladi. Bizningcha, bunga hech ikkilanmasdan “yo‘q” deb javob berish kerak”. Prof. E.Umarov o‘zbeklar yuqoridagi unlilarni haqiqatan tilning oldida yoki orqasida talaffuz qiladilarmi, ya’ni o‘zbeklar tilning oldi yoki orqasi bilan gapiradilarmi degan savol qo‘yib, o‘zlari unga hech ikkilanmay “yo‘q” deb javob berish kerakligini bayon qiladi. Muallif ikkinchi maqolasida unlilarni og‘izning ochilish darajasiga va labning ishtirokiga ko‘ra tasnif qilish o‘rinli ekanligini ko‘rsatadi. Shuni ta’kidlash kerakki, turkiy tillar uchun palatal va labial singarmonizmning xosligi, palatal garmoniyada unlilar qatorga ko‘ra ohanglashuvi hech kimda e’tiroz tug‘dirmaydi. O‘zbek adabiy tilining hozirgi davri uchun garchi singarmonizm amal qilmasa-da, lekin o‘zbek shevalarida saqlanib kelayotganligi deyarli barcha shevashunos olimlar tomonidan e’tirof etiladi. Shu bilan birga, qatorga ko‘ra zidlanishni o‘zida saqlab kelayotgan o‘zbek shevalarida bir o‘rinda qator bo‘yicha korrelyatlarning o‘zaro almashinib ma’no farqlashi mavjudligi qatorni unlilar uchun farqlovchi belgi sifatida ajratishga imkon beradi. 22 Demak, hozirgi o‘zbek adabiy tili unli fonemalarining ikki belgi asosida tasniflanishi maqsadga muvofiq: 1) og‘izning ochilish darajasiga ko‘ra: keng, o‘rta keng (o‘rta tor), tor; 2) labning ishtirokiga ko‘ra: lablangan, lablanmagan. Lekin o‘zbek shevalarida uchinchi belgi - qator belgisi ham farqlovchi belgi sanaladi. Asosiy belgilar. Kenglik-torlik belgisi. Turkiy tillarda unlilarning eng muhim farqlovchi belgilaridan biri kengliktorlik, ya’ni og‘izning ochilish darajasiga xos belgidir. Bu belgisiga ko‘ra unlilar bir qator turkiy tillarda, xususan, yoqut, oltoy, karagas, tuva, qirg‘iz, bolqor tillarida ikki bosqichli oppozitsiyani tashkil qiladi: a,(ã), o, õ - keng (kompakt), i, ĩ, ü, u - tor (diffuz). Unli fonemalarning soni ularning miqdoriy belgisiga ko‘ra zidlanishini hisobga olmaganda, yuqoridagi tillarda sakkizta sanaladi. Unlilarning keng, yarim keng, tor deb bo‘linishlariga sabab shuki, ularni talaffuz qilish paytida quyi jag‘ning pastga tushuvi yoki tilning qattiq tanglaydan uzoqligi har xil darajada bo‘ladi. Masalan, i unlisini talaffuz qilish vaqtida til maksimum darajada ko‘tariladi, pastki jag‘ ham shunday pozitsiyani egallaydi. Natijada til bilan qattiq tanglayning orasi minium darajada yaqinlashadi va og‘iz bo‘shlig‘idagi havo yo‘li ham minium darajada qisqarib, torayadi. Ana shuning uchun ham i, u fonemalari tor unlilar deyiladi. Bu yerda u bilan i ni bir qatorga qo‘yishning sababi shundaki, ularning talaffuzi vaqtida qattiq tanglay bilan tilning oralig‘i deyarlibir xil bo‘ladi. Lekin u ning talaffuzida lab faol ishtirok etganligi uchun unda lablanish hodisasi yuz beradi. a unlisini talaffuz qilish vaqtida og‘iz bo‘shlig‘ining holati esa tor unli i tovushini talaffuz qilishdagi holatdan keskin farq qiladi, ya’ni a tovushini talaffuz qilishda pastki jag‘ning quyiga tushishi ham, tilning qattiq tanglaydan uzoqlashishi ham maksimum darajada bo‘ladi. Shunga ko‘ra til bilan tanglay o‘rtasidagi havo yo‘li ham maksimum darajada keng bo‘ladi. Ana shuning uchun ham a, o unlilari keng unlilar deb ataladi. e bilan o‘ tovushini talaffuz qilgan vaqtda esa til bilan qattiq tanglayning oralig‘idagi masofa i va o‘ tovushini yoki a bilan o ni talaffuz qilgandagi holatga nisbatan o‘rtacha holatda bo‘ladi. Unli fonemalarning uch bosqichli zidlanishi deyarli barcha o‘zbek tilshunoslari tomonidan e’tirof etilsa-da, lekin bu uch bosqichli zidlanishni tashkil etayotgan unli fonemalarning miqdori masalasida tilshunoslar o‘rtasida bir xillik yo‘q. Ko‘pchilik tilshunoslar Y.D.Polivanov tomonidan ko‘rsatilgan oltita fonema borligini tan oladilar. Faqat professor M.Mirtojiev o‘zbek adabiy tilidagi unlilarning oltitadan ko‘p ekanligini ko‘rsatadi. Shuningdek, fonema nazariyasi yaratilgandan buyon birinchi planda sanalib kelinayotgan fonemaning funksional tomoni rad etiladi. Xususan, muallif yozadi: “Inson tovushining ikki asosi bor: 1) akustik asos 2) biologik asos. Ba’zi adabiyotlarda yana lingvistik asos haqida ham gap boradi. Bunda esa tovushning nutqdagi vazifa tomoni nazarda tutiladi. Biroq tovush nutqda vazifa bajarmaydi, balki nutq mazmunining eng kichik bo‘lagi bo‘lgan fonemaning shakli hisoblanadi”. Odatda, LFM (Leningrad fonologik maktabi) vakillaridan boshqa barcha tilshunoslar fonemaga so‘z va morfemalar tarkibida kelib, ularning ma’nosini farqlash uchun xizmat qiladigan va o‘zi ma’noga ega bo‘lmagan bir yoqlama birlik sifatida qaraydilar, bu bilan fonemani ikki yoqlama birliklar – morfema va leksemalarga qarama-qarshi qo‘yadilar. O‘zbek adabiy tili unlilari 23 uchun og‘izning ochilish darajasi (keng, o‘rta keng, tor) va labning ishtirokiga ko‘ra (lablangan va lablanmagan) belgilari farqlovchi belgilar sanaladi. Unlilarning boshqa belgilari (nazallik, cho‘ziqlik, qator belgisi) unlilar variantlarini tavsiflashda ahamiyatga ega bo‘lgan qo‘shimcha belgilar sanaladi. Asosiy belgilar unlilar paradigmatikasiga, qo‘shimcha (fakultativ) belgilar unlilar sintagmatikasiga xos hisoblanadi. II.3. Nutqda unli fonemalar ziddiyatining so‘nishi. Unli fonemalar nutq tovushlarining asosiy turini tashkil etadi. Ular nutq jarayonida ovoz apparati orqali hosil qilinib, havoning hech qanday to‘siqlarsiz chiqishi bilan yuzaga keladi. Unli fonemalar tilda so‘zlarni shakllantirish, grammatik va leksik farqlarni ifodalashda muhim o‘rin tutadi. Unli tovushlar og‘iz 24 bo‘shlig‘ida hosil bo‘ladi. Ularning talaffuzida tovush to‘lqinlari to‘siqqa uchramaydi. Nutq apparatining pozitsiyasiga qarab, unli fonemalar bo‘yin ovozi va rezonans bilan shakllanadi.  Og‘izning ochilish darajasi bo‘yicha: keng unli (a, o) va tor unli (i, u).  Tilning holati bo‘yicha: old qator unli (e, i) va orqa qator unli (o, u).  Lablarning ishtiroki bo‘yicha: lablangan (o, u) va lablanmagan (a, e, i). Unli fonemalarning funksiyasi:  Differensial vazifasi: So‘zlarni farqlash. Masalan, "ot" va "it".  Tarkibiy vazifasi: So‘z va bo‘g‘inlarni shakllantirish. Masalan, "kitob", "oy". Unli fonemalar talaffuz va fonologik tizimning ajralmas qismi bo‘lib, ularning to‘g‘ri ishlatilishi tilning me’yoriga bog‘liq. Fonetik ziddiyatlar til fonemalarining bir-biridan farqlanishiga yordam beruvchi tovush xususiyatlaridir. Fonetik ziddiyatlar bo‘lmasa, so‘zlar orasidagi farq yo‘qoladi va til tushunarsiz bo‘lib qoladi. Fonetik ziddiyat fonemalar o‘rtasidagi farqlarni anglatadi. Bu farqlar bir so‘zning boshqa so‘zdan ajralib turishini ta’minlaydi. Masalan, "kitob" va "katob" o‘rtasidagi farq unli fonema ziddiyatiga asoslangan. Fonetik ziddiyatlarning turlari: 1. Unli fonemalar ziddiyati: Masalan, "ol" va "el". 2. Undosh fonemalar ziddiyati: Masalan, "bor" va "por". 3. Urg‘u ziddiyati: Tovushlarni urg‘u orqali farqlash. Masalan, ingliz tilida "record" (nom) va "record" (fe’l). Fonetik ziddiyatlar so‘z ma’nolarini farqlash va nutqni tushunarli qilish uchun zarur. Ammo, ba’zan, nutq jarayonida bu ziddiyatlar zaiflashadi yoki yo‘qoladi, natijada so‘z shakllari qisqaradi yoki o‘zgaradi. Nutqda unli fonemalar ziddiyati so‘zlar va iboralar o‘rtasidagi farqlarni ta’minlaydi. Bu farqlanish talaffuzning normativ holatini saqlash uchun muhimdir. Ammo ziddiyatlar turli sabablar bilan zaiflashishi yoki yo‘qolishi mumkin. Unli fonemalar ziddiyatlari so‘zlarni farqlash uchun xizmat qiladi. Masalan, "ota" va "ota" (urg‘u bilan talaffuzda). Ziddiyatning yo‘qolishi yoki zaiflashishi talaffuzni soddalashtirishga olib keladi. Bu, ayniqsa, noformal nutqda tez-tez uchraydi. Masalan, "boraman" o‘rniga "borman". Har bir til o‘z fonemalar tizimida ziddiyatlarni shakllantiradi. Masalan:O‘zbek tilida: "ko‘k" va "kek". Rus tilida: "мир" (dunyo) va "мыр" (to‘g‘ri talaffuzda mavjud emas, ammo farq seziladi). Unli fonemalar ziddiyati nafaqat fonologik tizimni saqlashga, balki tilni o‘rganishda va normativ talaffuzni o‘zlashtirishda ham yordam beradi. Ziddiyatlar orqali talaffuz qoidalarini tushunish osonlashadi. Tovushlar ziddiyatini o‘zlashtirish o‘rganilayotgan tildagi nozik farqlarni anglashga yordam beradi. Normativ talaffuzni saqlash ziddiyatlarni tushunish orqali amalga oshiriladi. Bu, ayniqsa, rasmiy nutq va ommaviy axborot vositalarida muhimdir. Mazkur bob unli fonemalar, ularning xususiyatlari va ziddiyatlarning mohiyatini to‘liq yoritadi. Nutqda ziddiyatlarning ahamiyati va 25 ularning zaiflashish sabablarini tushunish tilning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Unli fonemalar ziddiyatlarining so‘nishi nutqning soddalashuviga olib keladi. Bu hodisa odatda tilning rivojlanish jarayonida yoki oddiy muloqotda uchraydi. Natijada so‘zlarning talaffuzi o‘zgaradi va tilning normativ qoidalariga ta’sir ko‘rsatadi. 1. Nutqning soddalashuvi: Unli fonemalar ziddiyatlarining yo‘qolishi natijasida so‘zlar qisqaradi va nutq tezlashadi. Masalan: "Bo‘layapti" → "Bolyapti". "Qilibdi" → "Qipti". 2. Talaffuzdagi o‘zgarishlar: Ziddiyatlarning yo‘qolishi bilan so‘zlarning talaffuz shakli o‘zgaradi. Bu holat rasmiy va norasmiy nutqda turlicha bo‘ladi. Misol: Rasmiy nutq: "Kelayapti". Norasmiy nutq: "Kelyapti". 3. Dialekt va sheva ta’siri: Dialektal talaffuzlarda unli fonemalar ziddiyatlari kamroq seziladi. Masalan, o‘zbek shevalarida: "Ketyapti" → "Ketyapti" (urg‘u o‘zgarishi bilan). Unli fonemalar ziddiyatlarining so‘nishi faqat talaffuzda emas, balki leksik va grammatik tuzilmalarda ham o‘zgarishlarga olib keladi. 1. Leksik o‘zgarishlar: Unli fonemalar yo‘qolishi yoki o‘zgarishi natijasida so‘zlarning shakli va tuzilishi o‘zgaradi. Masalan: "Bo‘lgan edi" → "Bo‘ldi". "Qilgan edi" → "Qildi". 2. Grammatik o‘zgarishlar: Unli fonemalar ziddiyatlarining zaiflashishi bilan grammatik ko‘rsatkichlar bir xil talaffuz qilina boshlaydi. Masalan: "Kelayapman" → "Kelyapman". "Borayotganman" → "Boryotman". 3. Til iqtisodiyoti: Unli fonemalar ziddiyatlarining yo‘qolishi so‘z va gap tuzilmalarini soddalashtiradi. Natijada tilda iqtisodiylik paydo bo‘ladi. Unli fonemalar ziddiyatlarining so‘nishi lingvistik tizimga ta’sir ko‘rsatib, tilning rivoji va funksional imkoniyatlariga o‘zgarishlar kiritadi. Ziddiyatlarning zaiflashishi me’yoriy talaffuz va yozuvga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Natijada rasmiy va norasmiy talaffuz o‘rtasida farq paydo bo‘ladi. Masalan: Yozma nutqda: "Keladi". Og‘zaki nutqda: "Keldi". Til doimo rivojlanadi, va bu jarayonda unli fonemalar ziddiyatlarining yo‘qolishi tabiiy hodisa sifatida qabul qilinadi. Misol: "Esingizdami?" so‘zi kundalik nutqda "Esdami?" shaklida ishlatilishi. Ziddiyatlarning yo‘qolishi bilan lingvistik tizim soddalashadi, lekin ba’zan bu tushunish qiyinchiliklarini keltirib chiqaradi. Masalan: "Kitobni ol" va "Kitobni al" o‘rtasidagi talaffuz farqi yo‘qolishi. Nutqning tezlashuvi: So‘zlarning qisqarishi nutqni soddalashtiradi va muloqot samaradorligini oshiradi. Qulaylik: Kundalik hayotda qisqaroq va sodda 26 talaffuzdan foydalanish tilni qulayroq qiladi. Tushunmovchiliklar: Ziddiyatlarning yo‘qolishi natijasida ba’zi so‘zlar bir xil talaffuz qilinib, tushunmovchiliklarga olib keladi. Til me’yorlariga zarar: Normativ talaffuz qoidalariga rioya qilmaslik tilning umumiy madaniyatini pasaytiradi. Dialektal farqlarni kuchaytirish: Ayrim shevalarda talaffuz farqlari kuchayadi, bu esa til birliklariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Proteza. So‘z boshida bitta unlining orttirilishi proteza hodisasi sanaladi. Odatda, aksariyat sonor r tovushidan tovushidan oldin o‘ va va o‘ unlilari orttiriladi: ro‘mol o‘ramol, ro za o raza, rayhon -o‘rahon, rozi- - o rozi, rais - -ʻ ʻ ʻ o‘rais, rang-o rang, ro‘zg‘or o‘razg‘or kabi. Ayrim holatda so‘z boshida ʻ sirg‘aluvchi va portlovchi ikki undosh qator kelganda i unlisi orttirilishi mumkin: shkaf-ishkaf, spravka ispravka, stolistol, stulistul, e shtraf-ishtaraf, stansiya - istansa. Prokopa. Bunda so‘z boshida ba’zan unli yoki undosh tovush tushib qoladi: yiroq - iroq, yigna-igna, yig‘ach-ag‘ach, yirik-in, yuz-uz.efen.uz –iroq. Sinkopa hodisasiga binoan so‘z o‘rtasidagi a va oxiridagi keng unlilar tor unlilar kabi talaffuz qilinadi va ayrim holatlarda tushib qoladi: valochka valichka, traktor traktir, avtor -avtir, direktor-direktir, generator generatir kabi. Apakopa so‘z o‘zagidagi oxirgi unli yoki undoshning tushishi hodisasidir. do‘st- qilish, -xursan, gazeta gazit, smena smen va hokazo. Sinerezis hodisasiga ko‘ra so‘z o‘rtasida bir joyda kelgan ikki unlining biri kuchsizlanadi va nutqda tushib qoladi. Ikkinchi unli fonema esa cho‘ziq taffuz etiladi: maorif morif, saodat - sadat, qiroat-qirot, jamoat-jamot Bu hodisa asil o‘zbekcha so‘zlarga xos emas. Reduksiya. So‘zning birinchi bo‘g‘inida biror unlining, odatda, tor unlining kuchsizlanib talaffuz qilinishidir. Masalan, bir, bil, til so‘zlan bir bo‘g‘inli bo‘lganligi va urg‘u shu so‘zdagi i unlisiga tushganligi tufayli bu so‘zlardagi i unlisi me’yordagidek talaffuz qilinadi va eshitiladi. Lekin shu so‘zlarning oxiriga ikkinchi bir bo‘g‘in qo‘shilishi bilan, urg‘u ham ikkinchi bo‘g‘inga ko‘chadi. Natijada birinchi bo‘g‘inidagi i unlisi kuchsizlanadi va eshitilar - eshitilmas holda sust talaffuz qilinadi: oeren uZ bilak, tilak, biroq. Birinchi bo‘gindagi urg‘ularning ana shunday kuchsizlanib talaffuz qilinishi reduksiya hodisasiga misol bo‘la oladi (reduksiya so‘zining lug‘aviy ma’nosi kuchsizlanish, orqaga qaytish, pastga tushish demakdir). Reduksiyaga quyidagi so‘zlarning binnchi bo‘g‘inida kelgan i ning kuchsizlanib kuch talaffuz qilinishi ham misol bo‘la oladi pishiq, shura, pishak, qiliq, ichak kabi Reduksiyaning ikkinchi bo‘ginda kelish hollari ham uchrab turadi. Bu hodisa so‘zga uchinchi bo‘g‘in qo‘shilganda sodir bo‘ladi ikkinchi bo‘g‘indagi unli tamoman kuchsizlanib, tushib qoladi. Masalan, burun- bumi, bo‘yin bo‘yni, egin-egni, keyin keyini singari. Eliziya. Unli bilan tugovchi va unli bilan boshlanuvchi ikki so‘zning qo‘shilishi natijasida unli tovushdan birining tushib qolish hodisasidir. Bunda bir necha holat kuzatiladi: a) birinchi so‘z oxiridagi unli tushib qoladi: yoza oladi yozoladi, bora oladi boroladi, qora ot qorot b) unli bilan boshlanuvchi ikkinchi so‘zning bosh unlisi tushib qoladi, borar ekan – borarkan, borar emish - borarmish, yozgan ekan- yozgankan kabi. 27 Fonologiya (gr. pone tovush, logos - ta’limot) termini tilshunoslikda XIX asr oxirida irida nutq tovushlarining fiziologik akustik (fizik) bilan tomonidan funksional (lingvistik) tomonini farqlash ehtiyoji bilan paydo bo ldi. Fonologiya tilʻ tovush qurilishining struktur va funksional qonuniyatlarini o‘rganuvchi soha bo‘lib, semiotik (ishoraviy) tizim sifatida nutqni akustik artikulyatsion aspektda o‘rganadigan fonetikadan farqlanadi. Fonetikaning birligi bevosita kuzatishda berilgan nutq tovushlari bo‘lganligi kabi, fonologiyaning birligi so‘zlovchilaming ana shu bevosita kuzatishda berilgan nutq tovushlari asosida yotgan tovush tipi haqidagi ijtimoiy tasavvurlardir. Har bir fonema kishilar ongida umumiy farqlovchi xususiyatlari asosida vujudga kelgan maxsus «akustik portreb) yok tovush obrazi» sifatida yashaydi. Bu farqlovchi belgilar tovushlarning artikulyatsion va akustik belgilari asosida vujudga keladi va barqarorlashadi. Boshqa lisoniy birliklar kabi fonemalar ham paradigmatik va sintagmatik munosabatlarda yashaydi. Bular fonologik paradigmatika va fonologik sintagmatika deyiladi. O‘zaro qarama-qarshi belgilarga ega bo‘lgan, biroq umumiy, integral belgilari asosida birlashgan bir tipdagi fonemalar sirasi fonologik paradigma, fonemalarning o‘zaro munosabatlari fonologik paradigmatik munosabat deyiladi. Tilshunoslikda fonologik ziddiyatlaming turli tip va ko‘rinishlari farqlanadi. N.S.Trubetskoy “Fonologiya asoslari” asarida fonologik ziddiyatlari uch asosga ko‘ra tasniflaydi: 1. Fonologik ziddiyatning ziddiyat tizimiga munosabatiga ko‘ra tasnifi. Bunda ziddiyatlar bir o‘lchovli va ko‘p o‘lchovli, muntazam va ajralgan ziddiyatlarga bo linadi. Bir o‘lchovli ziddiyatda fonemalar bir belgi asosida zidlanadi. Masalan, ʻ [i]va [u] fonemalaridan biri lablanmagan va ikkinchisi lablangan bo‘lib, bunda ular bir belgi - «lablangan»lik xossasiga ko ra qarama-karshi turadi. Ko‘p o‘lchovli ʻ ziddiyatda ziddiyat a’zolari birdan ortiq belgi da qarama-qarshi qo‘yiladi: [o] ziddiyatida [i] ziddiyatida [i] yopiq va lablanmagan bo‘lsa, [o] yarim yopiq, lablangandir. Muntazam ziddiyatda zidlanuvchi a’zolar o zarp o‘ziga xos lar ʻ asosida qarama qarshi qo‘yiladi: «[i]-tor [o] -keng nishi muntazam zidlanishdir. Bunda [i] fonemasi torlik, [o] raasi kenglik belgisiga ega. [1] (tor)~[o] (tor emas) zidlanishi tnuntazam emas. Chunki birinchi a’zoda ziddiyat belgisi aniq, ichi a’zoda aniq emas. Agar ikkinchi a’zoning ziddiyatdagisi keng bo‘lganda edi, ziddiyatni muntazam bo‘lur edi. Bir belgining bo‘linishlan asosida dezi zidlanish ash ajralgan ajralgan zidlanishadi. Quyidagi ikki zidlanishga diqqat qiling.a)“lablanganlikka ko‘ra” (lablangan) (lablanmagan),b)”keng va torlikka ko‘ra” 2.A’zolari o‘rtasidagi munosabatga ko‘ra ziddiyatlar ar tasnifi. tasnifi. Bunga i, birinchi tasniflab ziddiyat belgisi xarakteriga ko‘ra ziddiyat ajratilgan bo‘lsa, ikkinchi tasnifda fonemalarning ziddiyat munosabatiga ko‘ra tasnif amalga oshiriladi. 3.Barqarorlik darajasiga ko‘ra zidlanishlar barqaror va barqaror la gan turlarga bo linadi. Barqaror zidlanishda fonemalarning ay nutqiy vaziyatda bo‘lishidan ʻ qafiy nazar ulardagi ziddiyat nib qoladi. Masalan, til oldi unlisi til orqa undoshi 28 bilan kelgan atda til orqa unlisi sifatida namoyon bo‘ladi. Bunda [a] unlisi til orqa [u] unlisi orasidagi ziddiyat kuchsizlanadi. Barqaror bo‘lmagan ziddiyatning neytrallashmagan holatini nlovchi fonetik pozitsiya kuchli pozitsiya deyiladi. Masalan, [b] nasi so‘z boshida jarangsizlashmaydi va bu pozitsiyada uning [p] nasiga zidligi saqlanadi. Bu kuchli pozitsiya dir. Neytrallanishga olib keluvchi pozitsiya kuchsiz pozitsiyadir. Demak, bunday siyadagi ziddiyat barqaror bo‘lmagan ziddiyat deyiladi. Unli adoshlar orasidagi qarama-qarshilik barqaror ziddiyatga misol oladi. Yoki undoshlaming paydo bo‘lish o‘miga ko‘ra, kenglik xossalariga ko‘ra zidlanishi ham barqaror. Birinchi zidlanishda ziddiyat belgisi bo‘lingan, ajralgan, ichida esa bunday hol mayjud emas. Lablanish belgisiga ko‘ra [o - e] tizimchasi ham barqaror ziddiyat asosiga qurilgan. Demak, o‘zbek tilining fonetik paradigmasi deganda har qaysisi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan barqaror ega bo‘lgan barqaror bir umumiy belgi ostida birlashadigan al tushuniladi. Bu butunhk unsurlardan unsurlardan tashkil tashkil t topgan tizim tushuniladi Bu butunlik yoki paradigma o‘z ichida ayrim belgilari bilan umumiylikni tashkil etgan va shu umumiylik uchun asos bo‘lgan belgilari bilan boshqa shunday umumiylikdan farq qiladigan kichik butunliklardan, ichki paradigmalardan - undosh fonemalar paradigmalaridir. Bu kichik paradigmalar a’zolarining umumiy belgilari ulaming shu tizimni tashkil etishini ta’minlasa, farqlovchi belgilari bu ichki paradigmaning yana kichik bo‘laklarga bo‘linib ketishiga olib keladi. Jafangli undoshlar paradigmasi, jarangsiz undoshlar paradigmasi kabi. Fonema nutqda voqelanar ekan, uning variantlari nutqiy sharoit (yonma-yon kelgan tovushlar yoki qo‘shimchalar ta’siriga uchrashi) tufayli turlicha namoyon bo‘ladi. Natijada tovushlar so‘z mohiyatida bo‘lmagan xossalarga ega bo‘ladi. Ayrim tovushlar yondosh tovushlarga moslashadi, ayrimlarida o zgarishlarʻ kuchayib, boshqa tovushlarga almashib ketadi. Nutqda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar tovushlarning kombinator -pozitsion o‘zgarishlari deyiladi. Singarmonizm. Unli va undoshlarning o‘zgarishi farqlanadi. Unlilaming nutq jarayonida o‘zganishi singarmonizm deyiladi. Singarmonizm unlilarning moslashishi, uyg‘unligi demakdir. Singarmonizm faqat turkiy tillarga xosdir.Singarmonizmning ikki asosiy ko‘rinishi mavjud: a) til garmoniyasi; b) lab garmoniyasi. Til garmoniyasida unli tovushlar yumshoqlik yoki qattiqlik, til oldilik yoki til orqalik jihatdan bir-biriga moslashadi. Singannonizmning til garmoniyasi qonuniyatiga ko‘ra so‘zning boshida til oldi unlisi kelsa, so‘z o‘rtasi va oxirida ham til oldi unlisi keladi. Boshqacha aytganda, so‘zning boshida undoshlaming artikulyatsion o miga bog‘liq ravishda unli tovushda yuz bergan o‘zgarishlar ʻ so‘zning keyingi bo‘g‘inlaridagi unlilarda ham yuz beradi. Bu hol so‘zlaming talaffuzida artikulyatsion qulaylikka olib keladi. Masalan, Masalan, qalam qalam so‘zidagi so‘zidagi (q) undoshi undoshi chuqur chuqur til til orqa undoshi bo‘lganligi bois, birinchi bo‘g‘indagi (a) unlisi ham til orqalik xususiyatiga ega bo‘ladi. Buning natijasida esa keyingi bo‘g‘indan (a) tovushi ham til orqa unlisi sifatida namoyon bo‘ladi. Lab garmoniyasida unlilarning moslashishi ikki 29 tomonlama bo‘ladi. Bunda unlilar ham til oldi til orqalik jihatidan, ham lablanganlik - lablanmaganlik jihatidan o‘zaro va undoshlarga moslashadi. Bunga ko‘ra, so‘z boshidagi unli lablangan til oldi unlisi bo‘lsa, so‘z oxarida ham labl so‘z oxirida ham lablangan til oldi unlisi keladi. So‘z boshidagi unli lablangan til orqa unlisi bo‘lsa, so‘z oxiridagi unli ham lablangan til orqa unlisi bo‘ladi. Masalan, boshqird, sogin, bo‘gin so‘zlaridagi kabi. Nutqda unli fonemalar ziddiyatlarining so‘nishi fonetik hodisa bo‘lib, u asosan so‘zlarning talaffuzida fonemalar o‘rtasidagi farqlarni kamayishi yoki yo‘qolishi bilan bog‘liq. Bu hodisa, odatda, quyidagi sabablar va sharoitlarda yuzaga keladi: Odamlar nutq jarayonida ortiqcha kuch sarflashdan qochib, ba’zan unli tovushlarni to‘liq talaffuz qilmaydilar yoki qisqartirib aytadilar. Natijada, unli fonemalar o‘rtasidagi ziddiyat yo‘qoladi. Masalan: "Bo‘layapti" → "Bolyapti" "Kelibdi" → "Kelipti" Unli fonemalar ziddiyatlarining so‘nishi ko‘pincha nutq jarayonida yuzaga keladigan tabiiy jarayonlarga asoslanadi. Ushbu hodisa quyidagi asosiy sabablar bilan izohlanadi. Kuchsiz bo‘g‘inlardagi unli fonemalar, ayniqsa, stresssiz joyda turganlari, nutqda qisqarishi yoki zaiflashishi mumkin. Masalan, "kitoblar" so‘zining nutqiy shakli "kitoblar" o‘rniga "kitoblar" tarzida talaffuz qilinadi. Dialektal talaffuz, mahalliy shevalar va norasmiy muloqotda unli tovushlarning ziddiyatlari yo‘qolishi ko‘proq uchraydi. Masalan, "kelayotgan" so‘zining ayrim shevalarda "kelyotgan" ko‘rinishiga o‘tishi. Assimilyatsiya jarayonida tovushlar bir-biriga o‘xshash bo‘lib ketadi, bu esa unli fonemalar o‘rtasidagi ziddiyatning kamayishiga olib keladi. Masalan, "qo‘shibdi" → "qo‘shipti". Dissimilyatsiya esa, aksincha, tovushlarning o‘zaro farqlanishini kuchaytiradi, lekin u ba’zida talaffuzni soddalashtirish uchun fonemalar ziddiyatining so‘nishiga ham sabab bo‘ladi. Tez va beparvo nutqda unli tovushlar zaiflashadi yoki o‘rniga boshqa tovushlar ishlatiladi. Masalan: "boribdi" → "boripti". Reduksiya (zaiflashish) jarayonida unli tovushlar o‘zining dastlabki talaffuz kuchini yo‘qotadi va qisqaradi. Reduksiya ikki turga bo‘linadi: Kuchli reduksiya – tovushning to‘liq yo‘qolishi. Masalan: "Meniki" → "Menki". Zaif reduksiya – tovushning zaif talaffuz qilinishi. Masalan: "kelayapti" → "kelyapti". Unli fonemalar o‘zaro yaqin tovushlar ta’sirida bir xil yoki yaqinlashgan tovushga aylanadi. Masalan: "qilishibdi" → "qilishipti". Ba’zi unli fonemalar boshqa tovushlar bilan birikib, yangi shaklga o‘tadi yoki mutlaqo yo‘qoladi. Masalan, "dasturxon" so‘zining qisqacha talaffuzi "dastxon". Nutqda urg‘uning o‘zgarganligi sababli ba’zi unli fonemalar zaiflashishi yoki yo‘qolishi mumkin. Bu ko‘pincha qo‘shimchalarning zaif talaffuzi yoki so‘z qisqarishida namoyon bo‘ladi. Masalan: "o‘qituvchi" so‘zining nutqiy shakli "oqituvchi". So‘z ichida unli zaiflashishi:"Bo‘laversin" → "B’lav’rsin". "Qilayotgan" → "Qil’yotgan". Reduksiya va qisqarish:"Bo‘layapti" → "Bolyapti". "Keltirildi" → "Kelt’rildi". 30 Rus tilida zaif bo‘g‘inlardagi unli tovushlarning reduksiyasi keng tarqalgan. Masalan:"сказать" (skazat’) → "скзать" (skzat’). Ingliz tilida ham stresssiz bo‘g‘inlardagi unli tovushlar qisqaradi. Masalan: "Comfortable" → "Comf-tuh-bl". "Interesting" → "Int-resting". Ayrim mahalliy dialektlarda unli tovushlarning qisqarishi yoki yo‘qolishi ko‘proq uchraydi. Masalan, "Keladi" o‘rniga "Kel’di". Nutqda unli fonemalar ziddiyatlarining so‘nish sabablari va misollarini har tomonlama ochib beradi. Bu jarayon til rivoji va talaffuz me’yorlariga qanday ta’sir qilishini tushunishga imkon beradi. III. Xulosa Unli fonemalar ziddiyatlarining so‘nishi nutqni soddalashtiradi, lekin bu hodisa til me’yorlariga, talaffuz madaniyatiga va leksik qoidalarga ta’sir ko‘rsatadi. Normativ talaffuzni saqlash uchun tilshunoslar va ta’lim muassasalarining roli 31 muhimdir. Rasmiy talaffuzni rivojlantirish va saqlash uchun targ‘ibot ishlari olib borish. Dialektal talaffuzni o‘rganish va til me’yorlari bilan muvofiqlashtirish. Fonetik ziddiyatlarni saqlash uchun tilshunoslik tadqiqotlarini davom ettirish. Fonetik ziddiyatlarning yozma va og‘zaki nutqqa ta’sirini chuqur o‘rganish. Turli tillardagi fonetik ziddiyatlar dinamikasini solishtirish. Unli fonemalar ziddiyatlarining nutqqa, talaffuzga va til tizimiga ta’sirini har tomonlama yoritadi. Zarur bo‘lsa, qo‘shimcha izoh va tahlillarni kiritish mumkin. Unli fonemalar ziddiyatlarining so nishi fonologik tizim va nutq jarayonidagi murakkab hodisaʻ bo lib, uning sabablari, rivojlanishi va oqibatlarini tahlil qilish tilshunoslikda ʻ muhim ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishi davomida quyidagi asosiy xulosalarga keldik: 1. Unli fonemalar ziddiyatlari tilning fonologik tizimi uchun zarurdir. Unli fonemalar ziddiyatlari so zlarning farqlanishi va tilda mazmunni ʻ aniqlash uchun asosiy vositalardan biridir. Tovushlar o‘rtasidagi bu ziddiyatlar so‘zlarning to‘g‘ri talaffuz qilinishini ta’minlaydi va ma’no jihatidan tushunishni osonlashtiradi. Nutqda ziddiyatlarning zaiflashishi yoki yo‘qolishi bu funksiyaga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. 2. Ziddiyatlarning so‘nishi tabiiy va ijtimoiy jarayonlarga bog‘liq. Nutqda unli fonemalar ziddiyatlarining so nishi talaffuz iqtisodiyoti, ʻ dialektal ta’sirlar, so‘zlarning qisqarishi, urg‘u zaiflashishi va nutqning tezlashuvi kabi bir qancha omillarga bog‘liq. Ushbu jarayon ko‘pincha kundalik, norasmiy muloqotda kuchliroq namoyon bo‘ladi. 3. Tilning rivoji va o‘zgaruvchanligi ziddiyatlar zaiflashishi bilan bog‘liq. Til tirik organizm kabi rivojlanib boradi. Unli fonemalar ziddiyatlarining zaiflashishi tilni soddalashtirishi mumkin, lekin bu jarayonning salbiy tomoni normativ talaffuzni buzishidir. Rasmiy nutqdagi me’yoriy talaffuzni saqlash til madaniyatini rivojlantirish uchun muhimdir. 4. Talaffuzdagi soddalashuvning ijobiy va salbiy tomonlari mavjud. Ziddiyatlarning yo‘qolishi natijasida nutq soddalashib, muloqot osonlashadi, ayniqsa, norasmiy nutqda bu jarayon ijobiy baholanadi. Ammo bu holat tushunmovchiliklarga, grammatik va fonetik qoidalarni buzilishiga ham olib kelishi mumkin. 5. Til madaniyatini saqlash va rivojlantirish zarur. Unli fonemalar ziddiyatlarining zaiflashishi til madaniyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi uchun quyidagi tadbirlar amalga oshirilishi lozim: Normativ talaffuzni saqlash va targ‘ib qilish. Dialekt va shevalar ta’sirini o‘rganib, ularni til me’yorlari bilan uyg‘unlashtirish. Fonetik ziddiyatlarning ahamiyatini o‘quv dasturlariga kiritish va ta’lim jarayonida keng targ‘ib etish. Mazkur ish unli fonemalar ziddiyatlarining so nish jarayonlarini fonologik, ʻ ijtimoiy va lingvistik jihatdan chuqurroq tushunishga yordam beradi. Kelgusida bu sohada quyidagi yo‘nalishlarda tadqiqotlar olib borish mumkin. 32 Unli fonemalar ziddiyatlarining so‘nishi tilda tabiiy va ijtimoiy jarayonlar natijasidir. Bu hodisa nutqni soddalashtirsa-da, til madaniyatini saqlash va rivojlantirishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun tilshunoslar va mutaxassislar tilning normativ me’yorlarini saqlash va fonetik ziddiyatlarning yo‘qolishini oldini olish yo‘nalishida izlanishlarni davom ettirishlari lozim. Bu nafaqat tilning zamonaviy rivojiga, balki uning kelajak avlodlar uchun mukammal saqlanishiga xizmat qiladi. IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Abduazizov A. A. O‘zbek tilinbing fonologiyasi va morfonologiyasi.- T.:O‘qituvchi, 1992. 33 2. Mengliyev B.R. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Fonetika-fonologiya. Grafika. Imlo. Leksikologiya-semasiologiya. Leksikografiya. I qism Qarshi. 2004. 3. Hamreva Y. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tilidan mashqlar to‘plami. I qism (Fonetika. Grafika. Imlo), Qarshi, Nasaf n. 2005, 85 bet 4. Nurmonov A. O‘zbek tilinbing fonologiyasi va morfonologiyasi. -T.: O‘qituvchi, 1992. 5. Axmanova O.S. Fonologiya. Morfologiya. Morfonologiya. -M.: Izd. MGU, 1966 yil. 6. SH.SHoabdurahmonov va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I qism. 1980. 7. E. Qilichev. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Buxoro. 1999. 8. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Davlat tili” “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” haqidagi qonunlari. “Xalq ta’limi”. 9. Mirzayev M., UsmonovS., Rasulov R. O‘zbek tili. T. 1979. 1-2 10. Shodmonov E., Nafasov T. Hozirgi o‘zbek tili. Laboratoriya mashqlari. T. 1986. 11. Azizov O. Tilshunoslikka kirish-Toshkent: "O‘qituvchi", 1996. 12. Jamolxonov H. A. Fonetika, fonologiya va orfoepiya. Ma’ruzalar matni. - Toshkent: Nizomiy nomli TDPU bosmaxonasi, 1999. 13. G‘ulomov A., Rahmatullayev Sh. “O‘zbek tilining fonetikasi”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2015. 14. Matyoqubov B. “Tilshunoslikka kirish”. – Toshkent: Sharq, 2020. Internet saytlari 1. www.pedagog . 2. www.ziyonet.uz . 3. www.edu.uz 4. www.fayllar.org.uz . 5. www.cyberleninkaru . 34

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

Fonema haqida umumiy ma’lumot

Unli fonemalar paradigmasi

Nutqda unli fonemalar ziddiyatining so‘nishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить