Nutqning boyligini ta’minlovchi vositalar 11-sinf - Лингвистика - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	532.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Апрель 2023
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Лингвистика

Nutqning boyligini ta’minlovchi vositalar 11-sinf

Купить

NUTQNING BOYLIGINI TA’MINLOVCHI VOSITALAR

Topshiriq. Matnni o’qing. Unda kapalak so’zining 7 marta takrorlanishi natijasida nutqning leksik boyligi zarar ko’rganligi haqida fikrlashing. Kapalak larni aytmaysizmi? Bir-birini quvlab guldan gulga qo’nayotgan kapalak larga mahliyo bo’lmay ilojing yo’q. Bularning hammasi O’tkirni butunlay sehrlab qo’ydi. O’tkir o’rtoqlari bilan gul terib yurib, chiroyli kapalak ka ko’zi tushib qoldi. Buncha chiroyli uchmasa. O’tkir kapalak ni ushlamoqchi bo’ldi. Biroq kaftlari orasiga qisib ushladim deganda, kapalak ko’z ochib yumguncha boshqa gul ustida paydo bo’lardi. O’tkir kapalak ning orqasidan quvlab charchadi, ko’p ovora bo’ldi. Axiyri, kapalak ni ko’zdan yo’qotib qo’ydi. (A. Sodiqov, «Tog’da» hikoyasi)

Nutqning boyligini ta’minlashda bir qancha til vositalari ishtirok etadi. Ular orasida leksik, semantik, grammatik, intonatsion vositalar alohida o’rin tutadi. Boy, shirali nutq tuza bilishi uchun so’zlovchining, eng avvalo, so’z zaxirasi boy bo’lmog’i kerak. Atoqli so’z san’atkorlarida, masalan, ulug’ Alisher Navoiyda 26 mingdan ortiq, rus shoiri A. S. Pushkinda 21 mingdan ortiq so’z boyligi mavjudligini mutaxassislar ta’kidlaydilar. Albatta, bunday ulkan so’z boyligiga ega bo’lish har kimga ham nasib etavermaydi. Ammo o’z nutqining boy va ta’sirchan bo’lishini istaydigan har bir kishi o’z lug’at boyligini kengaytirib borish haqida qayg’urishi lozim. Nutqning boyligini ta’minlashda, ayniqsa, ma’nodoshlik katta imkoniyatga ega. Ma’nodoshlik, ma’lumki, faqat so’zlar doirasidagina emas, balk

Matnda so’z, so’z birikmasi va gap takroridan qochishning eng qulay yo’llaridan biri ayni shu ma’nodoshlik asosida bir xil birliklarni almash tirishdir. Tilimizdagi sodda va qo’shma gaplar, murakkablashgan gaplar, ularn ing xilma-xil qoliplari, bu qoliplar asosida yaratilishi mumkin bo’lgan millionlab jumlalar boy nutq tuzish uchun cheksiz imkoniyatdir. Bulardan xabardor kishining nutqi tarkib nuqtayi nazaridan faqat bir xil qolipdagi jumlalardan tarkib topmaydi, ya’ni bir xil sintaktik birliklar takroridan iborat bo’lmaydi.

Nutqning boylik darajasini pasaytiruvchi leksik, semantik, morfologik, sintaktik va intonatsion takrorlarni badiiy nutqda alohida badiiy maqsad bilan atayin qo’llanadigan takrorlardan farqlash lozim. Ko’proq badiiy va publitsistik nutqda muayyan tushuncha yoki mazmunni alohida ta’kidlash, ohangdorlik kabi niyatlar bilan bog’lovchi, so’z, so’z birikmasi, gaplar takrorlanadi.

65-mashq. Matnlarni o’qing. Leksik, sintaktik va intonatsion takrorning matn mazmunini ta’kidlashdagi o’rnini izohlang. Takrorning nutq boyligiga ta’sirini baholang. 1. Bir mahal tungi osmondagi bulutlar supurilib, ozod- ozod to’lin oy samoda nur sochdi. Bir malak bor edi, kelin bo’ldi, bir jayron bor edi, qafasga tushdi, bir qiz bor edi, turmush ostonasiga shu tariqa qadam qo’ydi. (Isajon Sulton) 2. Farzand ko’rgach, Ra’no, haqiqatan ham, gulgul ochildi. Qizlik go’zalligi bu tarovat oldida hech nima bo’lmay qoldi. Gul edi, xudoning qud rati bilan oqi oqqa, qizili qizilga ajraldi. Chechak edi, barq urib ochildi. Bulut edi, yomg’irini ayamay to’kdi. Quyosh edi, harorat-la porladi. Oy edi, to’lishdi. Kecha edi, bag’ri yulduzga to’ldi. Qush edi, jo’shib-jo’shib sayradi. Zilol edi, sharqirab o

66-mashq. Matnni o’qing. Hozirgi zamon ma’nosining ifodalanishiga diq qat qiling. Grammatik ma’nodoshlikning boy nutq tuzishdagi ishtirokini izohlang. Tekis dalada Tohir yalangoyoq bo’lib, ho’kiz bilan yer haydamoqda. Samarqandda Tohirga qo’shilib navkar bo’lib kelgan bir qulog’i kesik Mamat esa hali haydalmagan yerga qulochkashlab urug’ sochyapti. U ham yalang oyoq bo’lib ishton pochasini shimarib olgan. Ulardan narida uch- to’rtta dahkatlik tojik dehqonlar ham yer haydab, ekin ekayotir. Yer yumshoq, havo yoqimli, ishning unumi yaxshi. Shuning uchun hammalarining ruhlari ko’tarinki. Shuncha vaqt jang-u jadalda yurib, dehqonchilik kasbini sog’ingan Tohir endi yayrab yer haydaydi va birda-yarim ashula xirgoyi qilib qo’yadi. (P. Qodirov)

67 -mashq. Badiiy va ilmiy -ommabop matnda o ’rikka berilgan tav siflarni qiyoslang. Nutqning boylik sifati qaysi uslubda ahamiyatliligini tushuntiring. O ’rik Qantak o ’rik Mag ’izimga berkitgan Otim bo r, Qandim bor, Xo ’p mazali Novvotim bor. Totim bor. (E. Vohidov) O’rik – ra’noguldoshlar oilasiga mansub mevali o’simlik. Vatani – O’rta Osiyo. O’zbekistonda, asosan, oddiy o’rik turi ekiladi. Mevasi etli, yumaloq, tuxumsimon, oq, sariq, qizg’ish; danagidan ajraladigan, ajralmaydigan xillari bor; shirin, shirinnordon. O’rik – yaxshi asal beruvchi daraxt. (O’zbekiston milliy ensiklopediyasi)

68-mashq. Gaplarni o’qing. Nutqning boyligini ta’minlayotgan birliklarni izohlang. 1. Juda ishni ko’ngling tusagan ekan, ana, ko’cha- ko’yda nechta gazet sotadigan kioska bo’sh yotibdi, o’shanga ishga kir, ma’rifat tarqat, ziyo soch. 2. Uchrashuv tugab , mehmonlik izzatimiz bitib , u yerdagi o’rtoqlar biror o’n chaqirimcha kuzatib qo’ygach, yana ikkimiz yolg’iz qoldik. 3. – Otni biladigan odamlarni xush ko’raman . Biz asli otboqarn ing o’g’limiz, Saidqul aka, otni yaxshi ko’ramiz . Boshqa ishlarimizni aytolmayman-u, lekin uch-to’rtta yaxshi tulporimiz bor. To’pori tamom o’zidan ketgan , mening borligimni butkul unutib , hansirab yugurib, butalarning shoxlarini sindirib, nuqul xitob qiladi: Uch-a, jonivor ! Uch, akang qarag’ayning xo’rozlari ! (Murod Muhammad Do’st)

69-mashq. She’rni o’qing va leksik takrorning qanday maqsad bilan qo’llanganini aniqlang. Shag’irlaydi betinim daryo, Shag’irlaydi qorong’i dunyo, Shag’irlaydi vahm to’lgan jar, Shag’irlaydi vodiy, daralar. (Hamid Olimjon)

Sh. Rahmatullayevning «O’zbek tilining izohli frazeologik lug’ati»dan olingan quyidagi iboralarning izohlarini esda tuting. Ular ishtirokida gaplar tuzing. Esi chiqib ketmoq Nihoyatda qattiq qo’rqmoq. Varianti: es xonasi chiqib ketmoq. Ma’nodoshi: jon- poni chiqib ketmoq; joni xalqumiga kelmoq. O’xshashi: kayfi uchmoq; yuragi chiqib ketmoq. yuzidan o’ta olmaslik Biror ishni qilishda kimningdir ra’yi, xo- hishi bilan hisoblashmoq.

1. Leksik, grammatik va intonatsion vositalarning nutq boyligini ta’minlashdagi o’rnini tavsiflang. 2. Ma’nodoshlikning qanday turlarini bilasiz? 3. Nutqning boylik darajasini pasaytiruvchi jihatlarni tushuntiring. 4. Qaysi nutqiy uslublarda atayin takrorlardan foydalaniladi? Nazorat savollari

Uyga vazifa 70-mashq. Matnni ko’chiring. Nutqning boyligini ta’minlayotgan ma’ no dosh so’z va iboralarni aniqlang.

E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!!!!!

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in