Информация о документе

Цена 13500UZS
Размер 84.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Март 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

eldor

Дата регистрации 31 Март 2025

30 Продаж

“O’nlik” mavzusini o’qitishda didaktik o’yinlarning ahamiyati

Купить
2 “ O’nlik ” mavzusini o’qitishda didaktik o’yinlarning ahamiyati Mundarija: Kirish........................................................................................................................3 I.Bob. ,O'nlik ' mavzusini o'qitishda didaktik o'yinlarning ahamiyati 1.1 “O’nlik” mavzusida sonlarni nomerlashni o’rganish metodikasi……………5 1.2 Didaktik o‘yinlar va ularni ta’lim jarayonida qo‘llashni nazariy asoslari................................................................................................................9 II.Bob Didaktik o‘yinlardan foydalanish imkoniyatlari va ularni guruxlarda qo‘llash..................................................................................................................18 2.1 Didaktik o‘yinlar yordamida bolalar og‘zaki hisoblash malakasini shakllantirish..........................................................................................................18 2.2 Didaktik o’yinlar mеtodi...................................................................................24 Xulosa.....................................................................................................................26 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.....................................................................2 7 3Kirish Kurs ishining dolzarbligi. Respublikamizda amalga oshirilayotgan islohotlarni samarali kechishi davlatimizni rivojlangan davlvtlar hamjamiyati integratsiyalashuvida yosh avlodning ta‘lim jarayoni samaradorligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ta‘lim jarayonida bo’lajak o’quvchi bilish faoliyatini yo’lga ko’yishm uh im dir. Prez identim iz I.A .K arim ov ―O’ zbekiston XX I asirga intilm okda ‖ asarida dunyoviy bilimlarga ega bo’lgan, atrofida yuz berayotgan hodisalarga mustaqil munosabat bildira oladigan shaxsiy manfaatlarini xalk manfaati bilan uy g’unlikda ko’radigon barkamol insonni tarbiyalash hozirgi kunning muhim vazifalaridan biri ekanligini ta‘kidlab o’tgan. Biz tafakkurga fikr musobaqarsiga ehtiyoj har qachongidan ham kuchaygan davrda yashamokdamiz. Binobarin, xalkimizning ong va tafakkurida keskin burilish yasash, mamlakatimiz yoshlarining intellektual salohiyatini yanada yuksaltirish har jihatdan barkamol yoshlarni voyaga yetkazish iqtisodiy jihatdan qudratli davlat barpo etishning asosiy shartidir. Jamiyat ravnaq topgani sari, o’quvchi mustakil jarayonini tashkil etish ularning bilim sa‘viyalari, ish unumdorligini o’stiradi. Bunda didaktik o’yinlar asosiy omil hisoblanadi. Chunki, o’quvchi yoshlar shu jumladan individual xususiyatlariga ko’ra turlicha fikrlashga moyil bo’ladi, ana shu sifatlarni didaktik o’yinlar orqali amalda ro’yobga chiqarish, oz fursatda bilimli, iqtidorli va kasb mahoratin to’la egallagan yoshlarni tarbiyalash, voyaga yetkazish dolzarb pedagogik muammodir. Bunday muhim vazifalarni bajarish oila va umumiy o’rta ta‘lim maktablari, akademik litseylar va kasb-xunar kollejlari zimmasiga yuklatilgan, shu jihatdan ularni ilmiy jihatdan asoslangan, tajribada sinovdan o’tkazilgan ta‘lim jarayonida didaktik o’yinlardan samarali foydalanish yuzasidan ta‘minlash esa maxsus pedagogik-pisixologik tadqiqotlarni amalga oshirishni takazo etadi. 4Kurs ishining asosi. Mazkur masala yuzasidan o’tkazilgan tadqiqotlarning tahlili O’zbekiston olimlaridan S.Rajabov, U.Nishonaliev, N.Saidahmedov, E.Seitxalilov, R.Safarova, O.Roziqov, B.Adizov, X. Bo’ydanov, T.X.Hasanov, J.Xasanboev, A.Chorievlar muammoga aloqador masalalar bo’yicha tadqiqot olib borganliklarini ko’rsatadi. Psixolog olimlarimizdan M.G.Davletshin, E.Goziev, B.Qodirov, V.M.Karimova va boshqalar muammoning psixologik jihatlari hakida fikr bildirganlar. Shuningdek, G.B.Niyozov, S.X.Xurramova, I. Muhammadjonova, Ya.K.Zaripova va boshqalar o’z tadqiqotlarida muammoga sharq allomalari fikri va xalk o g’zaki ijodi asosida yondashganligini guvohi bo’ldik. Shu bilan bir qatorda tarbiyalanuvchilarning ta‘lim jarayonida didaktik o’yinlardan foydalanish samaradorligini oshirish shartlarining aniqlanmaganligi, muammoning uslubiy jihatlari tajribada sinalmaganligi bu borada maxsus tadqiqot o’tkazish lozimligini ko’rsatadi. Kurs ishining maqsadi – maktabgacha ta‘lim muassasalari tarbiyalanuvchilarining ta‘lim jarayonida didaktik o’yinlardan foydalanish samaradorligini oshirishning pedagogik asoslarini aniqlash.. 5I.Bob. ,O'nlik ' mavzusini o'qitishda didaktik o'yinlarning ahamiyati 1.1. “O’nlik” mavzusida sonlarni nomerlashni o’rganish metodikasi. “O’nlik” mavzusida sonlarni nomerlashni o’rgatish uslubiyoti. Bolalarni 10 ichida sanash ko’nikmalarini o’zlashtirishlari, tartib va sanoq, sonlarning birliklardan iborat tarkibi, sonning ikkita kichik sondan iborat tarkibi, qo’shni sonlar orasidagi munosabatlarni tushunish, to’g ’ ri va teskari sanoq tushunchalari bolalar bog ’ chalari va maktablar sinflar dasturida ko’rsatilgan. SHu sababli o’qituvchining birinchi navbatdagi vazifasi birinchi sinfga kelgan bolalarning matematik tayyorgarlik darajalarini aniqlashdan iborat. Bunday tekshirishni mashg ’ ulotlar boshlangunga qadar bolalarni maktabga qabul qilish vaqtida yoki o’qishning birinchi haftasi davomida amalga oshirish mumkin. Bolalar bilim, malaka va ko’nikmalarini aniqlash va tekshirishda quyidagi savollardan foydalanish mumkin: 1. Sen sanay olasanmi? Sana-chi. Ma ’ lumki, bolalar bog ’ chalari dasturiga binoan bolalar 10 gacha sanay olishlari kerak. Birinchi sinfga kelgan ko’pchilik bolalar 10 dan yuqori ham sanay oladilar. Bular hali bolalar ongli ravishda sanaydilar deyishga asos bo’la olmaydi. Sanoqning onglilik darajasini tekshirish uchun quyidagi savollar beriladi. 2. Bu olmalarni, noklarni, sabzilarni, doirachalarni sana. Bunda ......... qancha? (6–8 ta) O’quvchining to’g ’ ri javobi taxminan bunday bo’ladi: bir, ikki, uch, to’rt, besh, olti. Hammasi oltita olma... Bu holda o’quvchi oxirgi aytilgan sonni umumiy miqdor bilan to’g ’ ri mos keltirdi va o’quvchi tushunib sanaydi. Agar bola oxirgi aytilgan sonni umumiy miqdor bilan to’g ’ ri mos keltira olmasa, u holda bola sanay olmaydi. 3. Stolda nechta qalam yotgan bo’lsa, chap qo’lingga shuncha qalam ol. 4. Bilgin-chi, qaysi doirachalar ko’p, qizillarmi yoki ko’klarmi? Bu ikkala savol predmetlarning ikkita to’plamini ularni tashkil etuvchi elementlari soni bo’yicha taqqoslashga doir amaliy malakalarini tekshirishga yo’naltirilgan. Ikki to’plamni taqqoslashni bolalar har bir to’plam elementlarini sanash yo’li 6bilan yoki bir to’plamning har bir elementini ikkinchi to’plamning elementiga mos keltirish yo’li bilan amalga oshirish mumkin. 5.“SHolg ’ om” ertagiga ishlangan rasmga qara va kuchukcha oldida, mushukdan keyin, nevara bilan, mushuk orasida nimalar turganini ayt. Bunday mashqlarning asosiy vazifasi “bolalarning ...dan keyin”, “oldida turish”, “orasida” kabi tartib munosabatlari haqidagi tasavvurlarini aniqlashdan iborat. SHu bilan birga bolalarda “chapda o’ngda”, “yuqori pastda” kabi fazoviy munosabatlar tarkib toptiriladi. Tekshirishning borishida bolalar geometrik figuralarni taniy olishlarini va farq qila olishlarini va masalalarni echa olishlarini aniqlanadi. Birinchi o’nlik sonlarini o’rganishda tayyorgarlik davri va tegishli raqamlar hamda sonlar bilan tanishtirish davri ajratiladi. Tayyorgarlik davrining asosiy vazifasi nomerlashni o’rganishga o’tish uchun zarur bo’ladigan bilimlar, malakalar va ko’nikmalarni aniqlash, ularni to’ldirish va sistemalashtirishdan iborat. Tayyorgarlik davrida quyidagi mashqlar bajariladi. 1. Predmetlar, tovushlar va harakatlarni sanash Sanoq o’tkazish prosessida bolalarni bir xil ma ’ lumotlarning o’zi bo’yicha imkoni boricha “qancha?” so’zi bilan ko’proq savollar qo’yishga mashq qildiriladi. Sanoq bilan bog ’ liq mashqlarni bajarish prosessida sanoqda oxirgi aytilgan son sanayotgan gruppada qancha predmet bor? deb qo’yilgan savolga javob bo’lishini 5 tushuntirish kerak. Predmetlarni o’ngdan chapga yoki chapdan o’ngga, pastdan yuqoriga yoki yuqoridan pastga qarab sanashimiz bilan sanoq natijasi o’zgarmaydi. Predmetlarni sanashga bag ’ ishlangan darslarda bolalarni predmetlarni bittalab sanashgagina emas, balki ikkitalab, beshtalab sanashga o’rgatish mumkin. 2. Ikkita to’plamni ularni hosil qilgan elementlarning soni bo’yicha taqqoslash va tenglashtirish. Mashqlar bajarish prosessida katta (ortiq, ko’p), kichik, (kam), teng (shuncha) munosabatlarning ma ’ nosini ochib berish kerak. 3. Tartib munosabatlari va sonlarning tartib qiymatlari. Tartib 7munosabatlari (...oldida kelish) bilan bolalar maktabgacha bo’lgan tajribalarida juda ko’p uchrashishgan. Maktabda esa bolalarning tartib munosabatlariga oid bilimlarini to’ldirish va sistemaga olish uchun har xil didaktik materiallardan foydalanish mumkin. Masalan: katakli taxtachaning bir qatoriga har xil rangdagi doirachalar qo’yib, bunday savollarni beramiz: qizil doiracha sanoq bo’yicha nechanchi? Yashil doiracha sanoq bo’yicha nechanchi? Uchinchi doiracha qanday rangda? va .... 4. Qo’shish va ayirish amallarini o’rganishga tayyorlash. Masalan: Nargizaga onasi 4 ta katakli, 5 ta yo’lli daftar berdi. Nargizaga onasi nechta daftar berdi? Bolalarni qo’shish va ayirish amallarini o’rganishga tayyorlash maqsadida berilgan ikki to’plamni birlashtirishga doir va to’plam qismini ajratishga doir mashqlar bajariladi. 5. Raqamlarni yozishga tayyorlash. Hoshiyalar, jiyaklar rasmini chizish bilan bog ’ liq bo’lgan mashqlar raqamlarni yozishga tayyorlash imkonini beradi. Bunday mashqlar 1- sinf darsligining dastlabki har qaysi sahifasida berilgan. Bu mashqlarni bajarish bilan o’quvchilar ruchkani to’g ’ ri tutishni, satrni ko’rishni, sahifaga yozuvni joylashtirishni o’rganadilar. Dasturda 1- sinf uchun matematikada birinchi mavzu birinchi o’nlik sonlarini nomerlashdan iborat. Bu mavzu ustida ishlashda o’qituvchining vazifasi bolalarda sanoq malakasini hosil qilish, ularda birinchi o’nta son haqida tasavvur shakllantirish son bilan, uning nomi raqamlar yordamida bosma va yozma belgilanishi orasida moslik o’rnatish malakasini tarkib toptirishdan iborat, o’quvchilarni sonlarning natural qatorining ba ’ zi xossalari bilan, sonlarning tarkibi bilan tanishtirishdan iborat. Birinchi o’nlikning har bir soni bilan tanishishda quyidagi savollardan foydalanish mumkin: 1. U yoki bu son qanday hosil qilinishi mumkin? Birinchi o’nlikning har bir soni o’zidan oldingi songa birni qo’shish bilan va o’zidan keyingi sondan birni ayirish bilan hosil qilinishi kerak. Bu o’quvchilarga sonlarning qatordagi ketma- ketligini o’sib berish tarkibida ham, kamayib berish tarkibida ham 8o’zlashtirish imkonini beradi. Birinchi o’nlik sonlari ikki qo’shiluvchidan tashkil topish ham, alohida birliklardan tashkil topish ham mumkin. 2. Son qanday ataladi va u bosma va yozma raqamlar bilan qanday yoziladi? Bolalar oldin bosma raqamlar bilan tanishadilar, ular predmetlarning tegishli to’plamlari yoniga o’rnatib qo’yiladi. 3. Berilgan son sonlarning natural qatorida qanday o’rinni egallaydi? 6 Bunda bolalarga quyidagi savollarga javob topa olishga o’rgatiladi. Berilgan son sonlar qatorida qaysi sondan keyin uchraydi, qaysi sondan oldin keladi, sonlar qatorida berilgan sonning o’rni egallaydi. 2.Natural qatorning birinchi sonlari bilan tanishtirishda o’quvchilar oldin tevrakotrofdagi narsalar va ularning tasvirlari bilan ish ko’radilar. (doirachalar, olmalar, mashinalar). Katta sonlar 6, 7, 8, 9, 10 sonlar bilan tanishtirishda predmet ko’rsatmalilikdan foydalanish o’rgatiladi yoki sonli zinapoyachadan foydalanish mumkin. 3.Birinchi o’nlik sonlarini o’rganishda shu sonlarning tarkiblarini qarashga oid ishlar o’rgatiladi. Bunda 2–5 sonlariga nisbatan bu sonlarning ikki qo’shiluvchidan iborat tarkibini eslab qolishga qoid ishlar qilinadi. 6–10 sonlariga nisbatan ishlar esa “10 ichida qo’shish va ayirish” mavzusini o’rganishda davom ettiriladi. Sonlar tarkiblarining har xil hollarini ko’rsatish uchun didaktik materialdan, rasmlardan, har xil jadvallardan, kvadratlardan foydalanish mumkin. Sonlar tarkibini mustahkamlash va takrorlashda “O’ylab top!”, “Estofeta”, “Arifmetik labirint” kabi o’yinlardan foydalaniladi. Masalan: “O’ylab top!” o’yinini o’tkazishda bolalarga 8 sonini qanday ikki qo’shiluvchidan hosil qilish mumkinligini topish taklif qilinadi. Eng ko’p holni topgan o’quvchi yutib chiqadi. 1–10 sonlari bilan tanishilganidan keyin bolalar 0 raqami bilan tanishadilar. 1.2 Didaktik o‘yinlar va ularni ta’lim jarayonida qo‘llashning nazariy asoslari. 9Respublikamizda amalga oshirilayotgan islohotlarni samarali kechishi davlatimizni rivojlangan davlvtlar hamjamiyati integratsiyalashuvida yosh avlodning ta‘lim jarayoni samaradorligini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Biz tafakkurga fikr musobaqarsiga ehtiyoj har qachongidan ham kuchaygan davrda yashamokdamiz. Binobarin, xalkimizning ong va tafakkurida keskin burilish yasash, mamlakatimiz yoshlarining intellektual salohiyatini yanada yuksaltirish har jihatdan barkamol yoshlarni voyaga yetkazish iqtisodiy jihatdan qudratli davlat barpo etishning asosiy shartidir. Didaetik o’yinlar inson hayotida shunday ahamiyat kasb etganki, ularga karab inson shaxsiyati, harakteri, manfaatlari, mayillari, qobiliyatlari xakida fikr yuritish mumkin hisoblangan. O’zbeklar farzandlarini bolaligidanok baxodirlik,harbiylik, jang ovorlik m alakalarini pshirganlar. X alk do stonida ―A lpo m ish‖ dagi sevimli bosh kaxramon Xakimbek xakidagi satirlar shundan dalolat beradi. demak, o’yinlar bekorchi mashgulot emas. Bu bola uchun birinchi maktab. Bobolar va buv ilarning kattikk o’ l ota-onalarga ―Bolalarning o’ yn iga xalakit berm ang lar!‖ deb tanbex berishlari bejis emas-da. Bo‘lajak tarbiyachilar faoliyatida ikki yoshdan uch yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘yinlari va ularni tashkil etish. Bolaning butun hayoti o’yin bilan chambarchas bo g’liqdir. Bola qanchalik kichik bo’lsa, unga o’yinlar uchun shuncha ko’p vaqt berish lozim. Kichkintoylar hali mustaqil o’ ynashni bilmaydilar, ularda turmush tajribasi hamda o’yinchoqlar bilan o’ynash tajribasi hali juda oz. Bir yil mobaynida ularga o’ sishning, xususan o’yin faoliyatidan o’ sishning katta yo’ lini bosib o’ tishga to’ g’ri keladi, bunda kattalarning tarbiyaviy ta‘ sir kursatishi hal qiluvchi rol o’ ynaydi. O’yinda bolalarning kattalar bilan munosabati ham katta ahamiyatga egadir. Pedagog bolalar o’ yiniga rahbarlik qilayotib, amalga oshirilishi zarur bo’lgan tarbiyaviy vazifalarni yaqqol tasavvur qilishi lozim. Bolalarda tetik, 10quvnoq kayfiyat, faol xatti-harakat tug’dirish; bolalarni o’ yinchoqlar bilan o’ ynashga va ularni ehtiyot qilishga, o’ yinchoqlarning chiroyliligini sezishga o’ rgatish; birgalikda o’ ynash konikma va malakalari, birgalikda bolishga intilish, hamdardlik, bir-birlariga yaxshi munosabatda bo’ lishni tarbiyalash juda muhimdir. O’yin pr oqessi da tarbiyachi bolalar nutqini o’ stiradi, narsalarning atalishi, nimalarga va qanday ishlatilishi bilan, ayrim belgilari bilan tanishtiradi, tevarak-atrof (bolalarga yaqin va tushunarli bo’lgan tevarak- atrof) haqidagi tasavvurlarini aniqlaydi va mustahkamlaydi, har narsani bilishga qiziqish tarbiyalaydi; Tarbiyachi ikki yoshdan uch yoshgacha bo’lgan bolalar o’ yinining yetarli darajada turli-tuman bo’lishiga, ular mazmunining asta-sekin boyib borishiga harakat qilishi lozim. Bu narsa o’ yinda tarbiya vazifalarining anchagina muvaffaqiyatli amalga oshirilishini ta‘ minlaydi, bolalar hayotini o’ yin asosida yulga qo’ yish imkonini beradi. Tarbiyachining bolalar o’ yinini, ularning o’ yin paytidagi xulq-atvorini kuzatib turishi muhimdir. Bu pedagogning bolani yaxshi o’ rganishiga, uning xususiyatlarini bilib olishiga faqat o’ yinda emas, balki b o s h q a faoliyatda, hayotda ham. amalga oshirilishi lozim bo’lgan tarbiyaviy vazifalarni belgilab olishiga yordambe- radi. O‘yinlarni yo‘lga qo‘yish. Bolalar bog’ chasida tarbiya programmasida quvnoq, ta‘ lim-tarbiyaviy jihatdan qimmatli o’yinlarni ko’ proq uynatish uchun bolalarga xilma-xil o’ yinchoqlar, qo’ llanmalar berish lozimligi qayd qilinadi. Tarbiyachi bolalarning mehnat proqesslari va mashg’ulotlardan qolgan bo’ sh vaqtlarida o’yinda aktivlik, mustaqillik ko’ rsata olishlari, har bir kichkintoyning o’ z xohishiga qarab o’yinchoq, o’yin tanlab olishi haqida g’amxo’ rlik silishi lozim. Shu bilan birga, bu yoshdagi bolalar turmush tajribasining kamligini hisobga olib, tarbiyachi ularning o’ yiniga rahbar- lik qiladi, bolalar faoliyatining xilma-xil va almashinib turadigan bo’lishiga yordam beradi. (Tinch o’ yinlar bilan harakatli o’yinlarni navbatlashtirib turadi.) Bolalar o’yinini yulga qo’ yishda vaqtni ham hisobga olish lozim. 11E r t a l a b k i o ’ y i n l a r bolalarda osoyishta, quvnokq, shu bilan birga, faol kayfiyat tug’dirishi kerak. Bolalarga ularga tanish bo’lgan o’ yinchoqlar beriladi, tarbiyachi har bir bolaning o’ ziga o’ yinchoq tanlab olishini kuzatadi. Ertalab ba‘ zan, gruppada bolalar kam bo’lganida, yangi o’ yinchoqni bolalarga ko’rsatib, uni o’ ynattirish mumkin. Keyinroq bu o’yinchoqni vaqtincha yashirib qo’ yish lozim. Tarbiyachi ertalab bolalarni q a b o ’ l qilib olish bilan band bo’ lgani sababli doimo kattalarning nazorati ostida o’ynalishi lozim bo’ lgan (mozaika, qirqilgan rasmlar) o’ yinchoq va qo’ llanmalar, shuningdek bolalarni juda ham hayajonlantirib yuboradigan shovqin- suron bilan o’ ynaladigan mashina, ve- losiped kabi o’ yinchoqlar berilmaydi. Gruppada o’ yinchoqlar yetarli bo’ lishi va ular qulay joylashtirilishi lozim. Bu narsa hatto yangi sharoitga ko’ nika olmaydigan bolaning o’ yinchoqni bemalol ko’ rishiga va unga qiziqishiga yordam beradi. Tanish xatti-harakat qilishga undaydigan va murakkab bo’ lmagan syujetli o’ yinlarni vujudga keltiradigan o’ yinchoqlar bolalarni yaxshi uyushtiradi. Bunday o’yinchoqlar, masalan: aravachaga, mashinaga solib o’ ynash, stulga o’ tqazish mumkin bo ’ lgan qo’g’i rchoq, o’yinchoq idish- tovoqlar, kir yuvadigan va dazmollaydigan asboblar o’ yin uchun ajratilgan burchakka joylashtiriladi. Yil boshidayoq garchi b u o’ yinchoqlar harakatlar mosligini talab etmasa ham bolalarni bir-biriga yaqinlashtiradi. Bir necha st ol ustiga joylashtirilgan qurilish materiallari ertalab bolalarda o’ yin xohishini paydo qiladi va bolalarni yaxshi uyushtiradi. Shu maqsadda tarbiyachi qurilish materiallaridan uncha qiyin bo’lmagan, bolalarni ma‘ lum o’ yinga undaydigan biror narsa: o’ yinchoq mashinalar utadigan darvoza, hayvonlar uchun saroylar, matryoshkalarni olib otish uchun ko’ prik va shu kabilarni- qurishi mumkin. Ertalab didaktik o’ yinchoqlardan bolalarga tanish bo’lganlarigina beriladi. G’ildirakli o’yinchoqlarning: aravachalar, katalkalar va mashinalarning iloji boricha g’ichirlamaydigani tanlanadi. G’ildirakli o’ yinchoqlar bolani aktiv harakatga undaydi, unga zavq ba g’ishlaydi. Ayrim tarbiyachilar ertalabki qabul paytida, ayniqsa, yil boshida bolalarni 12ovutishning oddiy usullaridan, masalan, chapak chalish, barmoq o’ yinlaridan foydalanadilar. Ermak, hazil, qiziqchilik-hazil o’ yinlar bolani quvontiradi, chunki ular oddiy, tushunarli va serharakatdir. Tarbiyachi bolaning qolini ushlab, uning barmoqlarini quyidagi sozlarni aytib turib, birin-ketin bukadi: Bubarmoq — buvamiz, Bu barmoq — buvimiz, Bu barmoq — xolamiz, Bu barmoq — opamiz, Bu kenja — kichkintoy Uning oti Xoltoy. Shuningdek, kichkintoylar: Boqqa kirasizmi? Uzum yeysizmi? Ari chaqsinmi? Jiz-biz, jiz-biz. kabi qiziq suzlarni aytib uynaladigan o’ yinlarni yaxshiko’ radilar. T u s h k i u y q u d a n k e y i n bolalarning o’ yinini yulga qo’ yi sh uchun birmuncha ko’ proq imkoniyatlar mavjuddir. Tarbiyachi, enaga uyqudan turgan bolalarning kiyinishiga yordam beradilar va ularga uynab turishni taklif etadilar. Ayrim bolalarning diqqatini gruppada bo’lgan o’ yinchoqlarga alohida jalb qilish lozim. Gruppaga yangi kelgan yoki sustkash bolalar uchun bunday usulni qullanish maqsadga muvofiqdir; uxlab turgandan keyin bunday bolalar lanj bo’ lib, nima qilishlarini bilmay turadilar. Kichik bolalarning uyqudan turish vaqtida katta gruppa bolalarida 3-4 tasini yordam uchun taklif qilish maqsadga muvofiqdir. Ular kichik bolalarga kiyinishda yordam beradilar, so ’ ng esa shaxsan tashabbus ko’rsatib yoki tarbiyachining «topshiri g’ini» bajarib, bolalar bilan o’ ynaydilar. Kunning ikkinchi yarmida tarbiyachi gruppada mavjud bo’lgan o’ yinchoqlar qatoriga bolalarga tanish bo’ lmagan, ular o’ zlari o’ ynay olmaydigan o’ yinchoqlardan qo’ shib qo’yadi. Mana, tarbiyachi katta yangi biz-bizakni aylantirib yubordi, bolalar uning aylanishini zavq bilan kuzatdilar, uning aylanishidan chiqqan tovushga quloq soldilar. So’ng kichkintoylar bu o’yinchoqni o’zlari o’ynashni o’rganib oladilar yoki tarbiyachi bir-ikki bolani chaqirib biror o’yinchoqni uning nomini aytib turib olib kelishni buyuradi. Bolalar to’planishib, o’yinchoqni birgalashib tomosha qiladilar, uning qanday atalishini, qanday o’ynash kerakligini bilib oladilar. 13Tarbiyachi hamma bolalarning o’yinchoqlar o’ynab o’tirishlarini, tetik va osoyishta bo’lishlarini kuzatib turadi. Bolalar uyqudan uy g’onganidan to sayrga chiqqunigacha bir yarim soat vaqt o’tadi. Shu vaqt davomida tarbiyachi bolalar mustaqil yordam beradi va ikkinchi mash g’ulotni o’tkazadi. Bo g’chada kecha-kunduz bo’ladigan bolalar uchun esa uyqudan oldin har xil turdagi tinch o’yinlarni yulga quyish lozim. Tarbiya programmasida ikki yoshdan uch yoshgacha bo’lgan bolalarning har xil turdagi o’yinlari ko’rsatib o’tilgan. Ikki yashar bolalar mustaqil faoliyatlarida harakatli o’yinlar katta o’rin tutadi. Bu yoshda bolalar aravacha, katalka sudrab yurib, ularda narsa tashiydilar, o’yinchoq mashinalarni yurgizadilar, g’ildiraklar g’ildiratib yuradilar va yugurib o’ynaydilar. Dastavval ular hatto obrazli o’yinchoqlarni qam sudrab ichiga narsa solib tashib uynaydilar. Tarbiyachi bolalarni harakatli o’yinlarga qiziqtiradi, shu bilan birga, ularning charchab qolmasliklarini, uzoq vaqt bir vaziyatda o’tirmasliklarini kuzatib turadi. Uzoq vaqt gilamda o’tirib olib qu g’irchok, o’yinchoq hayvonlarni uynab o’tiradigan kamharakat bolalarga ko’proq harakatni talab qiladigan o’yinchoqlar berish lozim. Harakatlarning o’ sishi bolaning umumiy kamolotida, uning nerv- psixik jihatdan o’ sishida, xarakter ijobiy sifatlarining tarkib topishida katta rol uynaydi. Kuzatishlar uch yoshga qadam qo’ ygan bolalar o’ yinida uncha murakkab bo’ lmagan syujet vujudga kelishini kursatadi. Ular o’yinchoqlar yordamida tevarak-atrofdagi kundan-kunga takrorlanib boruvchi va o’ zlariga birmuncha tanish bo’ lgan hodisalarni aks ettiradilar. Konkreg harakatlarda: ku g’irchoqni cho’ miltirish, uxlatish, ovqat tayyorlash, mashinada sayr qildirishlar ifodalanadigan o’yinlar deyarli hamma bolalarga ma‘ lumdir. Bolalar ancha kichik yoshlaridan boshlabok o’ yinda ikki- uchtadan bo’ lib gruppaga birlashadilar, lekin bu birlashish hamma vaqt ham yagona maqsad kuzlash natijasida bo’ lavermaydi. Bu faqat «yonma-yon turib» o’ynashdir. Ularni bir-biridan ajratmaslik lozim. Asta- sekin, yangi bilimlar egallash bilan, o’ zaro munosabat tajribasining ortishi bilan, tarbiyachi maslahatlari ta‘ sirida bolalar o’yinda o’ z harakatlarini o’ rtoqlarining 14harakatlari bilan birmuncha moslashtira boshlaydilar. Bolalarda uch yoshga to’ lish oldida s y u j e t l i - r o l l a r g a b o ’ l i n i b u y n a l a d i g a n o ’ y i n l a r , v u judga keladi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar ma‘ lum rolni bajarib, ya‘ ni ona, ota, dokt or rolini bajarib o’ ynaydilar, ular harakatiga taqlid qiladilar; o’ yinga uncha murakkab bo’ lmagan syujet kiradi. «Men ota bo’ laman, sen esa onasi bo’lasan, yur ishga bo- ramiz»,— deydi Vali (2 yashar-u 11 oylik) Jamila (2 yashar-u 10 oylik). Bolalar qo’ l ushlashib, xonaning u boshidan bu boshiga yuradilar, so ’ ngra skameykachaga, hayoldagi «mashinaga» o’ tiradilar. Vali u yoq-bu yoqda tebranib, mashinani «boshqaradi». O’yin shu bilan tugaydi. O’yinda bolalar faqat har kuni uyda, bog’ chada ko’rib yurgan narsalarinigina emas, balki yangi faktlar, kiziq voqealarni ham, masalan, bolaning poezdda ketayotganini, avtomashinani tuzatishini, sa rtarosh bo’ lib s o c h olishini ham aks ettiradilar. Syujetli-rollarga bo’linib uynaladigan o’ yinlarda bolaning tasavvuri paydo bo’ ladi va o’ sadi, bola tasavvurida ijodkorlik elementlari kurina boshlaydi. Bolalar o’yinda hayotdagi qandaydir hodisani aks ettirayotganlarida, faqat shu hodisaning aynan o’ zinigina aks zttirib qolmay, balki uni bir oz o’ zgartiradilar, o’ z his- tuyg’ularini aks ettiradilar, o’ zlarining munosabatlarini namoyon qiladilar. Uch yoshga qadam qo’ ygan bolalarga agar oddiy qurilish materiallari, ya‘ ni g’ishtchalar berilib, qurish usullari o’ rgatilsa, ular hayotida qurilish o’ yinlari ma‘ lum rol uynay boshlaydi. Bola ikki yoshidan to uch yoshga to’lgunicha tarbiyachi ta‘ siri ostida materiallar bilan oddiy o’ yinlar qilish va oddiy maqsadga qaratilgan harakatlar (masalan, kubiklarni bir-birining ustiga terib quyishdan) qilishdan mustaqil ravishda qurilishlar qilishga— «qurishga» utadi. Bola qurgan narsasining o’ sha tanish bo’ lgan narsaga o’ xshaganligini sezganida juda xursand bo’ lib: «Qarang, ko’ prik yasadim»,— deydi. Yil oxiriga borib bolalar nima yasamoqchi bo’lganliklarini oldindan aytadilar yoki kattalarning – Nima yasaysan? – deb aniq javob beradilar. Haqiqatdan ham o’ylagan ishlarini bajaradilar. Bu 15narsa o’yinlarning o’ sishidagi yangi, juda muhim bosqichdir. Agar tarbiyachilar bolalarning qurilish o’ yinlariga tug’ri rahbarlik qilib, ularga ish o’rgatsalar, qo ’ rish o’ yinlarini ko’ rsatsalar, bu b o s q i ch o’ z vaqtida o’ tadi. Tarbiyachi biror narsa ko’rayotib, nima qimoqchi ekanini gapirib turadi: ―H ozir tepacha yasaym iz... K attarok ku bikn i qo’ yib, ung a taxtachani qiyalatib qo’yamiz. Saida, menga taxtachani berib yubor. Doskachani mana bunday qo’yamiz. Endi mashina tepachadan g’izillab tushadi . Agar bolaning o’zi ‖ biror narsa ko’rayotgan bo’lsa, uni ra g’batlantirish, undan nima qurayotganligini so’rash, qurayotgan narsasining tasvirlamoqchi bo’lgan narsasiga o’xshashligini toptirish muhimdir. Zarur bo’lgan holda, qurilgan narsada qanday kamchiligi borligini aytib berish lozim. Masalan, «Qurgan uyingning tomi qani?», «Tomi bo’lmasa, yom g’ir yoqqanda hamma yoq-ho’l bo’lib ketadi-ku!» va shu kabilarni aytish bilan bolani ishdagn kamchiliklarni tuzatishga yullab turishi lozim. Agar bolaning qurish sohasidagi malakasi juda sodda bo’lsa, qurishni murakkablashtiradigan savollar berishga shoshilmaslik lozim. Bola uchun shu kurgan narsasining uziyoq bir yutuqdir. O’yin uchun ajratilgan soat da tarbiyachi bolalarning qurilish o’ yinlariga rahbarlik qilayotib, ayrim bola- larning qanday qurishini kuzatib, ularga mashg’ulotlarda qanday qurilishlar qilinganligini eslatib o’ tadi. Masalan, bolaga matryoshka berib, uning atrofiga qanday qilib devor qurganligini eslashni taklif qiladi. Kattalarning muhim vazifasi - bolani faqat nusxa olib qurishga emas, balki o’ zicha mustaqil biror narsa (uycha, ko’ prik, divan va boshqalar) qurishga ham o’ rgatishdir. Yil boshidayoq tarbiyachilar ha r a k a t l i o ’ y i n l a r n i yo’lga qo’yadilar. Dastavval pedagog kichkina gruppani o’ yinga jalb qiladi, yil oxiriga borib esa harakatli o’ yinlarda gruppaning hamma bolalari, uncha murakkab bo’ lmagan qoidalarga asoslanib («Bolalar harakatini ustirish» bo’limiga qarang) qatnashadilar. O’yinlarning o’sishida va bolalar hayotini yo’ lga qo ’ yishda o’ yinchoqlar tanlash va ularni qulay joyga qo’ yish katta ahamiyatga egadir. Mustaqil harakatli o’ yinlar uchun g’ildirakli platformalar, ikki g’ildirakli 16aravalar, aravachalar, katalkalar, turli katta-kichiklikdagi koptoklar, halqalar bo’lishi lozim. Bolalar stolchalari, uch g’ildirakli velosipedlar, pedalli otlar harakatni o’ stirish, chaqqonlik tarbiyalash va bu sohada ish olib borish uchun juda qulaydir. Syujetli yoki obrazli o’ yinchoqlar shunday narsani ko’ zda tutgan holda tanlanadiki, ular bolalarga tanish bo’ lgan obrazlarni eslatsin yoki suratlar ko’rayotganlarida, kattalarning hikoyasini eshitayotganlarida hosil bo’lgan tasavvurlarini to’ ldirib va oydinlashtirib bersin, masalan, bola quyonning o’ zini hech qachon ko’ rmagan bo’ lishi mumkin, lekin u sevimli ertaklar, suratlar orqali quyonning qandayligini yaxshi biladi. O’yinchoqlar orqali bolani unga avval tanish bo’lmagan buyumlar bilan tanishtirish mumkin. Kichkintoylarning eng sevimli syujetli o’ yinchoqlari har xilkattalikdagi (o’ g’il va qiz) qo’ g’irchoqlardir. ― Yumshoq ‖qo ’ g’ irchoq (agar boshi va qo’ llari selluloiddan qilingan bo’ lsa yana ham yaxshi) bolalarga juda yoqadi; uni kiyintirib-echintirish ham o s o n bo’ ladi. Qo’ g’irchoqning kiyimi tarbiyaviy va didaktik maqsadlarga muvofiq bo’ lishi: ko’ ylagi did bilan tikilgan, osongina yechib-kiydiriladigan, tugmalanadigan, bog’ ichlanadigan bo’lishi; almashtirib turiladigan b o s h q a kiyim-bosh bo’lishi lozim. O’yin vaqtida qo ’ g’irchoqlarni kiyintirishni mashq qildirish – mustaqillik va batartiblik malakasini tarbiyalashning sinab ko’ rilgan usulidir. Ikki yoshdan uch yoshgacha bo’ lgan bolalarga qiziq o’yinchoqlar berildi. Bu o’ yinchoqlar ko’ pincha ovoz chiqaradigan bo’ladi. Masalan, d o n chiqiydigan chumchuq, do’ mbira chalayotgan xo’ roz va boshqalar. Kanop yoki yumshoq sim o’tkazib o’ ynaladigan g’ildirakchalar, halqalar, g’altaklardan ham tanlash ma‘ qul. II.Bob Didaktik o‘yinlardan foydalanish imkoniyatlari va ularni guruxlarda qo‘llash 171 Didaktik o‘yinlar yordamida bolalar og‘zaki hisoblash malakasini shakllantirish. O’quvchilarni o g’zaki hisoblashga o’rgatishning muhim yetakchi metodlardan biri didaktik o’yinlar. Bolalar fakat o’kish mobaynida o’rganib kolmay, balki o’yin jarayonida ham o’rganadilar. Bunda didaktik o’yinlarni dastur talabiga mos ravishda tanlash kerak bo’ladi. O’yin vaktida bola faoliyati aktivlashadi, ularning erkin dikkati va xotiralari rivojlanadi. 1 sinif matematika darslarida o’quvchilarning o’zlari va yozma hisoblashm alakalarini oshirishda ―O’ rningn i top‖, ―K im oldin‖, ―Chapaklar‖, ―Top ishm oq ‖ kabi o’yinlar kata yordam beradi. O’rningni top o’ynini quyidagicha o’tkaziladi. Qizlar juft raqamlarni 2, 4, 6, 8, 10, O’gil bolalar tok sonlarni 1, 3, 5, 7, 9, va (+) (-) (=) ishoralarini ushlab doira shaklida turadilar. Xat tashuvchi qizlarga xat olib keladi. Masalan: 1-o’quvchi 2-o’quvchi 3-o’quvchi Shu raqamlarni bolalar va ularning javoblari doiradan chiqib, misol kabi turib olishlari kerak. O’z o’rnini tezda to’gri topgan bola o’yin g’olibi bo’ladi. ―K im oldin‖ o’ yini guv ox bo’ yicha o’ tkaz iladi. Bun da 3 ta o’q uv chi do skaga chiqarilib, musobaqar sharti tushuntiriladi. Kim oldin 5 ta yozish: Qaysi o’quvchi tez va chiroyli chizsa, o’sha qator g’olib chiqadi. ―Chapaklar‖ o’ yini o’ quv chilarning eshitib, sanash qob iliyatlari oshiriladi. Necha marta qarsak urilsa o’sha son xosil bo’ladi. Bolalar buni tinglab, ichlarida sanab turadilar. To’gri sanagan o’quvchilar ragbatlantiriladi. ―Top ishm oq‖ o’ yini ham juda qiziqarli. O’ quv chilardan biri 18―M enda hammasi bo’lib 5 ta cho’p bor, 1 ko’limda 3 ta, 2 – sida nechta bor? , deb ‖ so’raydi. Bolalar javob beradilar. O’yin shu tariqa davom etadi. ―So nn ing tarkibini top ing‖ o’ yinida m agn it do’ skasida 9 raqam i ko’ rsatiladi va u qanday sonlardan tuzilganligini so’raladi. O’quvchilar magnit do’skasida ko’rsatishadi. 8 + 1 = 9 6 + 3 = 9 7 + 2 = 9 5 + 4 = 9 Bu o’yin orqali o’quvchilar sonining tarkibini aniqlaydilar. ―M oxir hisob chi‖ o’ yinida sinf taxtasiga 3 ustun dan ibo rat m illi onlar yoziladi. Har bir qatordan 1 tadan o’quvchi chiqariladigan tegishli ustundagi misolni yechiladi. Tez bajargan o’quvchi moxir hisobchi bo’ladi. ―O’ ylab top‖ o’ yini bo shlang‘ich sinflarning hamm asida, o’ zlari uchu n ajratilgan hisob vaqtlarida o’tkaziladi. Bu o’yin bolalarda qiziqishni, faollikni kuchaytiradi. Do’skada bir necha misollar berilgan bo’ladi. O’qituvchi aytadi: -bu misollardan birining javobi 30. Men qaysi misolni yechdim. O’quvchilardan biri javob beradi. O’qituvchi hamma misollar yechilib tamom bo’lguncha, o’yinni davom ettiradi. ―K im tez roq‖ o’ yini uchu n sonlar yoziladigan kv adratlardan foydalaniladi 4 ta o’quvchini chiqarib, ularga kvadratlarga yozilgan sonlarning qatori ko’rsatiladi. Kim o’ziga berilgan qatordagi sonlar yigindisini tezroq va to’gri aytsa, shu o’quvchi g’olib hisoblanadi. Bunday jadvallar sinfga va bolaning bilimiga qarab tuziladi. Buni ko’proq qo‘shish ayrishni o’rgatishda qo’llash mumkin: 200 120 300 280 420 180 250 120 800 300 150 130. Tomoshabinlardan tashqari bolalarga qo’shiq-hisob va she‘r-hisoblar berish ham ularning qiziqishlarini orttiradi. Ulardan misollar keltiraylik. Shohdadir 7 qush, uchib ketsa 5 tasi bu shohdadir 3 Qush, Shohda qolar nechtasi? Azam tutdi 4 sazan, Bolta tutdi 2 laqqa, Chori tutdi 3 cho’rtan, nechta baliq chiqdi 19qirgoqqa? Oyim berdi 5 anor O’zimda ham 3 ta bor Sanab bilsang ayta qol Menda nechta anor bor? O’zimda bor 5 yong‘oq Cho’ntagimda 2 tasi Do’stimda ham shuncha bor Hamma yong‘oqlar qancha? O’quvchilarning o’zlari hisoblashga o’rgatishning yana bir usuli yevristik suxbatdir. Bunda o’qituvchi tayor bilimlarni o’yin harakteriga ega bo’lgan savollar orqali o’quvchilarga beradi: 1 tovuq bir oyog‘i bilan tursa, 3 kg 2 oyog‘i bilan tursa necha kg bo’ladi? Qaynagan suvda 1 ta tuxum 3 minutda pishadi, 3 ta tuxum necha minutda pishadi? Eng kichik 2 xonali son, eng katta bir xonali sondan qancha katta? Bir bola ko’chadan 5 so’m topib oldi. Ikkinchi kishi chiqsa necha so’m topar edi? Ushbu savollar o’quvchilarning fikrlash qobiliyatlarini faollashtiradi va turli miqdorlar orasidagi bo g’lanishlarni aniqlashga o’rgatib boradi. Boshqotirma O’zbekistondagi shaxar va viloyat nomlariQ O’ Q O N J I Z Z A X B U X O R O T E R M I Z T O Sh K E N T X I V A S A M A R K A N D G U L I S T O N F A R G O N A N A M A N G A N Keling endi matematik o’yinlarni ham ko’rib chiqaylik: matematik o’yinlar 20―Q iziqarli kv adrat‖ o’ yini 0 dan 9 gacha bo’lgan sonlarni bo’sh kataklarga shunday joylashtiringki, istalgan yonalishdagi sonlar yigindisi 15 ga teng bo’lsin. 6 7 2 1 5 9 8 3 4 ―Loto‖ o’ yini. O’qituvchi stol yonida turib, ko’paytirish jadvaliga tegishli birorta sonni ko’rsatadi, masalan, besh. Bolalarning qo’lidagi kartochkalarda esa ko’paytirishga doir misollar bo’ladi. Ular tegishli kartochkalar 5Ч4; 4Ч5 ni ko’rsatishlari mumkin. ―D oirani aylantirish‖ o’ yini. Bu o’yindan maqsad o’quvchilarda hisoblash malakasini xosil kilish. Doira rasimda ko’rsatilgandek, sonlar yozishib, doira tashqarisida 1 ta son belgilanadi. So’ng 2 o’quvchi doskaga chiqariladi. Ulardan biri doirani aylantiradi. Nuqta to’g‘risiga qaysi son kelib to’xtasa, o’sha sonlarga qarab avval qo‘shish, keyin ayirishga doir misol tuzadi va yechadi. Keyin navbatdagi 2 ta o’quvchi chiqadi va o’yin shu tariqa davom ettiriladi. 8 1 6 2 3 5 7 4 4 3 1 6 5 10 7 9 21―Bir sonn ing o’ rniga ikk i son‖ o’ yini. Bu o’yindan maqsad yangi o’tilgan son tartibini o’rganish. Bu o’yinda hamma o’quvchilarning oldida raqamli kartochkalar bo’ladi. O’qituvchida kattaroq raqamli kartochka bo’ladi. O’qituvchi o’quvchilarga kattaroq son kartochkasini ko’rsatadi, masalan 4. O’quvchilarga tarkibi 4 bo’ladigon 2 va 2, 3 va 1, 1 va 3, raqamlarini ko’rsatadilar. To’gri ko’rsatgan o’quvchi g’olib bo’ladi. ―O’ qituv chi‖ o’ yini. Bu o’yindan maqsad, geometrik shakllarini farqlay bilishiga o’rgatish. Bu o’yinda bolalardan biri o’qituvchi vazifasini o’taydi. U bolalarga biror shaklni ko’rsatadi, uni nima deb atalishini so’raydi. Bolalar o’qituvchiga javob berganda javob beradilar. Shu tariqa boshqa bolalar ham o’qituvchi bo’lib, o’yinni davom ettiradilar. ―K im tez roq aytadi‖ o’ yini. O’yin maqsadi tez va to’gri aytish malakasini o’stirish. O’yinda o’qituvchi sonlarni aytadi. O’quvchilar aytilgan sondan oldin keladigan keyin keladigan sonlarni aytishi kerak. Masalan, sanaganda 4 dan oldin qaysi son keladi? 3 dan keyin qaysi son keladi? 8 dan oldinchi? Kabi savollarga javob bergan o’quvchi g’olib hisoblanadi. Matematik o’yinlar, avvalambor sinfda o’tkazilgan 22har bir darsni mustaxkamlash uchun olib boriladi. Sinfdan tashqari ularning asosiy shakllardan biri bo’ladi qiziqarli matematika soatlari minutlari ham bolalarni bu fanga bo’lgan qiziqishlarini oshirishga, yana bilimdon, hozir javob, bilimlarni ixtiyoriy ravishda o’zlashtirishga xizmat kiladi. 1-sinifda qiziqiarli matematik soatlarining taxminiy konspekti. Bugun biz qiziqarli matematikadarsi o’tamiz. Nima bilan shugullanishimizni hozir bilib olasiz. Juda ziyrak bo’lishingiz kerak. Mening beradigon savollarimga o’ylanib javob beringlar. Savollarimga kim tez va to’gri javob bersa, o’sha o’quvchi g’olib bo’ladi. 1- ―O’ ylab top‖ Beshtata goz bizning ustimizdan uchib o’tdi, 2 tasi bulut tepasidano’tdi, 2 tasi daryoga tushdi. Nechta goz xavoda? 2 – topishmoqlarni toping va masalalarni yeching. Yolimni 1ritar 2 chirokcha Chirokcha ustida pilik kalamcha. (Ko’z, qosh). Ikkita uchi bor-u, ikki xalqali o’rtasida bitta tixchasi (qaychi). Og‘zida 4 tishi bor, yegani pichan Qani, ayting bolalar, bu nima ekan? (rasmi ko’rsatiladi) (panshaxa) Biri qo’yadi, ikkinchisi ichadi, uchinchisi o’sadi (yomgir, yer, o’simlik) Bola o’ndan o’nni ayirgan, o’n xosil qilgan. Bu qanday bo’lgan? (qo’lqoplarni yechgan) Bir likopchada 4 nok bor. Bu noklarni 4 o’quvchi teng bo’lib bering va likopchada fakatgina bitta nok qolsin. 232.2 Didaktik o’yinlar mеtodi. Kеyingi yillarda ilg’or o’qituvchilar tajribasida didaktik o’yinlardan ta'lim mеtodlari sifatida foydalanish odat tusini olib bormoqda. Didaktik o’yinlarning samaradorligi shundaki , ular vositasida o’quv-tarbiya ishlari hayotga yaqinlashtiriladi, shuningdеk, ularning har birida bilimlarni Og’zaki bayon etish, ko’rgazmali, amaliy mеtodlarning elеmеntlari qo’llaniladi. Shu xususiyatlariga ko’ra didaktik o’yinlar sintеtik xaraktеrga ega. Ularning quyidagicha turlari mavjud:Stimulyativ o’yin-ta'limni hayotda bo’lib o’tgani ijtimoiy voqеalarga tеnglashtirish, ularga muqoyasa qilib tashkil etish va boshqarish mеtodidir. Bu o’yindan tarix, gеografiya darslarida unumli foydalaniladi; bir o’qituvchi Amir Tеmur, boshqasi Boyazid, qolganlari sarkardalar, askarlar rolida ishtirok etadi, shu yo’l bilan ta'lim bo’lib o’tgan tarixiy voqеaga muqoyasa qilib tashkil etiladi. Stimulyativ o’yinlarning bir ko’rinishi instsеnirovka (rollarga ajratib o’qish) mеtodidir. Boshlang’ich sinflarda badiiy mantlar, yuqori sinflarda badiiy asarlarni rollarga ajratib o’qtish an'anasi maktablarimiz tajribasida uzoq tarixga ega. Adabiyot o’qituvchilari «Tuya bilan bo’taloq« asarini o’qitganda bir o’quvchi yozuvchi ikkinchi o’quvchi tuya, uchinchisi esa bo’taloq so’zlarini o’qib ta'limda ishtirok etishadi.Stimulyativ o’yinlar ham asta-sеkin maktab tajribasida o’z o’rnini olib bormoqda. Mеhmon kutish, kasalni davolash, xarid qilish kabi turli hayotiy vaziyatlar mohiyatidan kеlib chiqib, ta'limni tashkil etish va boshqarish situativ o’yinlar sirasiga kiradi. Ta'limning amaliy mеtodlarida o’qituvchi va o’quvchining o’zaro ta'siri 24bolalar oldiga qo’yiladigan topshiriqlar hamda ularni qabul qilish shaklida amal qiladi. Amaliy mеtodlarning quyidagicha turlari mavjud. Laboratoriya tajribasi amaliy mеtod bo’lib, ular turli ko’rinishlarga ega: kimyodan va boshqa tabiiy o’quv fanlaridan yoppasiga laboratoriya mashg’uloti, fizikadan o’quv praktikumi, yoppasiga kuzatish kabi ish turlari mashg’ulotning bir qismini oladi, ba'zan ularga bir nеcha o’quv soatlari ajratiladi.O’quv ustaxonasida turli topshiriqlarni bajarish , o’quv-ishlab chiqarish sеxida, o’quvchilar brigadasida ishlash ham amaliy mеtodlar sirasiga kiradi. O’quvchilar turli mеhnat qurollaridan qaychi, pichoq, chizg’ich, sirkul va sh.j.dan foydalanib qirqish, o’lchash kabi ishlarni bajaradi.Elеktron hisoblash mashinalari, ovozni yozib olish va eshittirish apparatlari bilan ishlash, o’quv matеriallari asosida kompyutеrlarda dasturlar tuzish amaliy mеtodlarning yangi turlari sanaladi. Amaliy mеtodlarning eng qadimiy turi mashqdir. Mashq-o’rganilgan bilimlarni turli o’quv sharoitlariga tatbiq etish yo’lidir. Mashq vositasida turli malakalar-intеluktual va aqliy, xususiy (masalan, matеmatika bo’yicha) va umumiy (masalan, barcha o’quv fanlariga oid) malakalar tarkib toptiriladi. Mashq o’quv topshiriqlari asosida o’tkaziladi. Uni bajarishda quyidagicha bosqichlarga rioya qilinadi. 1-bosqich: mashqni bajarishda foydalaniladigan bilim, faoliyat mеtodllarini esga tushirish. Bilimlarni esga tushirish bu xotiraning oddiygina ishi emas. Bu jarayon topshiriqni bajarishga oid bilimni esga tushirish, uni bilimlar orasidan ajratib olish, ajratilgan bilimni tahlil etish, uni o’quv sharoitiga tatbiq etishni tasavvur qilish kabi aqliy ishlarni taqazo etadi. 2-bosqich: Ajratilgan bilimni, faoliyat m е todini mashqda b е rilgan holatga tatbiq etish. Bilimni, faoliyat m е todini tatbiq etish jarayonida o’rganilgan bilimlar ongda mustahkamlanadi, malakalar takomillashadi. 3-bosqich: Bu bosqichda topshiriqning bajarilishi t е kshiriladi, mashq qilish jarayonidagi yutuq va kamchiliklar baholanadi, mashq qilish asosida xulosalar chiqariladi. O'quv materiaiini og'zaki bayon qilish metodi bayon qilinayot-gan ma'lumotlarning to'g'ridan to'g'ri ta'lim beruvchining jonli nuqti orqali idrok qilinishi bilan tavsiflanadi va ana shu xususiyatiga ko'ra ta'limning boshqa metodlaridan farq qiladi. Ta'limning ko'rgazmalilik metodidan amaliy faoliyatda foy-dalanishda 25namoyish etish, tasvirlash va ekskursiya metodi bilan ish ko'rishda ta'lim oluvchilarni turli mavzularda tasviriy materiallar bilan ishlashga jalb etish muhim didaktik ahamiyatga ega.Amaliy mashg'ulotlar metodi, asosan o'zlashtirilgan iJmiy bilim-larni mustahkamlash va uni amalda qo'llay olish, tegishli ko'nikma va malakalarga ega bo'lishni ta'minlashga xizmat qiladi.Mashq qildirish metodi o'quv predmetlarining mazmuni va tav-sifiga qarab turlicha olib borilishi mumkin. Ta'lim oluvchilarning o'zlashtirgan ko'nikma va malakalarini mustahkamlash va ularning ijodiy qobiJiyatlarini rivojlantirishda mashq qildirish lozim.Laboratoriya metodi. Bu ta'lim jarayonida ta'lim oluvchilarga atrofni o'rab turgan obyektiv borliqdagi narsa va hodisalar , ularning shakli, hajmi, tarkibi, tuzilishi, o'zgarishi va rivojlanishi qobiliyatlari haqida yangi-yangi bilimlar berish, o'zlashtirayotgan ilmiy bilimlarni mustahkamlash hamda tegishli ko'nikma va malakalar bilan qurollan- tirishda muhim ahamiyatga ega.Laboratoriya metodi o'z xususiyatiga ko'ra quyidagicha turlarga va shakllarga bo'linadi (1-shakl): 1-shakl. Laboratoriya mashg'ulotlarining turlari va shakllari. Ta'lim vositalari. Ta'lim jarayonida qo'llaniladigan vositalar ta'lim samaradorligini sezilarli darajada oshirishga xizmat qiladi. O'qitishning asosiy vositalari - bu asosiy o'quv mazmuniga ega bo'igan rejalar, o'quv dasturlari, darslik va o'quv qoilanmalari. O'qitishning qo'shimcha vositalari - bu ta'lim oluvchilardagi bilim, ko'nikma va raalakalarni shakllantiruvchi masalalar, mashqlar to'plami, ma'lumotnomalai; tarqatma materiallar, ko'rsatmali va ko'rgazmali vositalar, disketlar, EHM va boshqalar. O'qitishni takomillashtiruvchi dastur vositalari — bu mutaxassislar guruhi tomonidan ishlab chiqilgan va predmetdagi tegishli mavzular bo'yicha dars jarayonini takomillashtirishga imkon beruvchi intellektuallashtirilgan dasturlar va uni amaliyotga joriy etishga sharoit yaratuvchi dasturiy-texnik vositalar. Sharq mutafakkirlarining didaktik qarashlarida ham ta'lim metod lari masalasiga jiddiy e'tibor qaratilgan. Buni al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sinolarning turli ta'lim metodlari haqidagi fikrlari, qarashlari, amal qilgan ta'lim yo'nalishlarida yaqqol sezish mumkin. 26Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy o'zigacha boigan ta'lim metodlarini sintezlashtirishga harakat qilgan. Barcha mutafakkirlar kabi u ham ko'rgazma- tajriba metodlari, savol-javob metodlari , mala-ka va ko'nikmalarai shakllantirish metodlari, bilimlarni sinash metod-laridan keng foydalanilgan. Al-Xorazmiy matematika fanining amaliy ahamiyatini yuksak cho'qqilarga ko'tara oldi. Uning buyuk ixtirolaridan biri - «0» (nol) sonini yaratishi va bu orqali uning fanga kiritgan buyuk kashfiyoti o'nli pozitsion sanoq sistemasining iste'molga kiritilishidir.Abu Nasr Forobiy ta'limda barcha fanlarning nazariy asoslari o'rganilsa, tarbiyada ma'naviy-axloqiy qoidalar, odob me'yorlari o'rganiladi, kasb- hunarga oid malakalar hosil qilinadi, deb o'qtiradi. Bular tarbiyachilar va murabbiylar tomonidan turli metodlar yordamida amalga oshiriladi. Forobiy ta'lim- tarbiya ishlarini nazariy yo'l bilan amalga oshi-rishga ko'proq e'tibor beradi. Shuning bilan birga u ta'lim-tarbiyada rag'batlantirish, odatlantirish va vaqti kelganda majbur etish metodla-ridan foydalanish g'oyalarini ham ilgari surgan. U matematika, mantiq, tibbiyot, ilmi nujum, musiqa, huquq, tilshunoslik, poetika kabi sohalar bilan shug'ullangan, turli tillarni o'rgangan. Manbalarda yozilishicha, u 70 dan ortiq tilni bilgan.Abu Rayhon Beruniyning ilmiy bilimlarni egallash yo'llari, usullari haqidagi fikrlari hozirgi davr uchun ham dolzarbdir. Uning fikricha, ta'lim oluvchilarga ta'lim berishda quyidagilarga e'tibor berish kerak: 27 Xulosa Pedagogik texnologiyalarni o’quv jarayoniga qo’llab boorish maktabimizda ta’lim- tarbiya jarayonini tashkil etishda muhim asosiy rolni o’ynamoqda,Bu ishlarni amalgam oshirishda asosiy e’tiborni quyidagilarga qaratish lozom deb hisoblaynan; 1.Kuchli ma’muriy rahbarlik. 2.Ichki muhitning yaxshiligi. 3.Tasyanch pedagogik yangiliklarga yonalganlik. 4.O’qituvchilarning o’quvchilardan yiqoriroq natijalarni kutishi uchun asoslar mavjudligi. 5.O’quvchilaro’zlashtirishini nazorat qilish tizimini yaxshilashdan iborat. Olib borayotgan ishlarimizda asosiy ishtirokchilar o’quvchilar va o’qituv-chilar hisoblanib ,ular o’rtasida qobiliyatlarni shakllantirish ,istedodlarni royobga chiqarish uchun imkoniyatlarni choralari topiladi. Maktabimizda ta’lim –tarbiya jarayonning samaradorliginioshirish uchun quyidagi masalalarni hal qilishda pedagogik texnologiyalarni qo’llashda quyidagilarga e’tiborga olish kerak deb hisoblaymiz; -Maktabda ishlarni to’g’ri tashkil qilish va boshqarish. -O’quv rejalarining turli sharoitlarga moslashganligi. -Yo’riqnomalarning bevosita berilishi. -Maktabda o’quvchilarning ta’lim- tarbiya olish imkoniyatini hamda o’quvchilatning ijodiy ishlash imkoniyatlarini kengaytirib boorish; -Maktabda rag’batlantiruvchan o’quv muhitini ta’minlash; -Amaliyotda yiqori 28ko’rsarkichlarga erishish natijalarida tasdiqlangan yangiliklarni tezkor tatbiq etish; Kutilayotgan natijalatga mos bo’lgan pedagogik texnologiyalarni tanlash ,ta;lim – tarbiya jarayonini amalgam oshirish va muntazam takomillashtirib borishdan iborat deb hisoblaymiz. Biz o’z pedagogik faoliyatimizda pedagogik texnologiyalarni quyidagi ko’rinishlarda foydalanamiz; Seminar,trening.individual maslahat berish,korgazmali darslar tashkil etish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Sh.M.Mirziyoyev. “Erkin va farovon demokratik O’zbekiston Davlatini birgalikda barpo etamiz” –T.: “O’zbekiston” 2016-y -56-b. 2. Sh.M.Mirziyoyev. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak”. –T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -104-b. 3. Sh.M.Mirziyoyev. “Qonun usutuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovoniligining garovi”–T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -48-b. 4. Sh.M.Mirziyoyev. “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz ”–T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -488-b. 5. Sh.M.Mirziyoyev. “Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz”. –T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -592 b. 6. I. A. Karimov. “Barkamol avlod orzusi”. -T.: “O‘zbekiston” 2019 y. 7. I. A. Karimov. «Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori». -T.: 1997-y. 8. I. А . K а rim о v. Yuks а k m а ’n а viyat-y е ngilm а s kuch. – T.: “M а ’n а viyat”, 2018- y. 173 b. 9. O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim tizimini isloh qilish bo’yicha me’yoriy hujjatlar I-qism, T.: 2018 yil 10. O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim tizimini isloh qilish bo’yicha me’yoriy hujjatlar II-qism, T.: 2018 yil 11. N.U.Bikbay е va, R.I.Sid е lnikova,G.A.Adamb е kova. Boshlang’ich sinflarda mat е matika o’qitish m е todikasi. (O’rta maktab Boshlang’ich sinf o’qituvchilari uchun m е todik qo’llanma.) T.: “O’qituvchi” 2016-y. -512b. 12. M. Е .Jumay е v, Z.G’ Tadji е va. Boshlang’ich sinflarda mat е matika o’qitish m е todikasi. (OO’Y uchun darslik.) T.: “Fan va t е xnologiya” 2021-y. 13. M.E.Jumay е v. Boshlang’ich sinflarda mat е matika o’qitish m е todikasi. T.: O’qituvchi. 20 20 -y. 14. M.E.Jumayеv. “Boshlang’ich matеmatika o’qitish mеtodikasidan amaliy mashg’ulotlar to’plami”. T.: O’qituvchi 20 21 -y. 29 15. M.E.Jumayеv. Bolalarda matеmatik tushunchalarni rivojlantirish nazariyasi va mеtodikasi. (KHK uchun ) ToshkеnT.: “Ilm Ziyo” 20 19 -y. 16. M.E.Jumayev . Bolalarda boshlang‘ich matematik tushunchalarni rivojlantirish nazariyasi va metodikasi. -T.: ILM ZIYO, 20 19 .-232 b. 17. V.V. Dani lova “Matematicheskaya podgotovka detey v doshkolnix uchrejdeniyax”. - M ., 2017 y . 18. A.A.Stolyar "Maktabgacha yoshdagi bolalarda elementar matematik tasavvurlarni shakllantirish". - M. , 201 8. 19. N.U.Bikbayeva, Z.I.Ibroximova, X.I. Qosimova "Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish". -T.: "O`qituvchi" 2021 . 20. E.Sayidxalilov, Sh.Abdullayeva O‘quvchilar ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish - milliy dastur talabi. // “Xalq ta’limi”jurnali, 2001, 1-son, -B.13-20 21. L.P.Stoylova, A.M.Pishkalo Boshlang‘ich matematika kursi asoslari. – T.: O‘qituvchi 2021.- 336 b. 22. Ta’limda a x borot texnologiyalari - T.: 20 2 0 . -131b. 23. Tolipov O‘.Q., Usmonova M., Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari (O‘quv qo‘llanma) - T.: Fan.2006.-262 b 24. N.N. Azizxo’jaeva “Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat”. Toshkent, Nizomiy nomidagi TDPU, 2023-y. 25. S.A. Akmalova. “Ta’lim nazariyasi didaktika masalalari bo’yicha o’quv qo’llanma”. Namangan 2023-y. 26. www.natlib.uz internet kutubxona 27. www.ziyonet.uz materiallari 28. www.kitob.uz 29. www.tdpu.uz 30. www.referat.arxiv.uz 31. www.testing.uz 32. www.math.com 30

 “O’nlik” mavzusini o’qitishda didaktik o’yinlarning ahamiyati

Купить