O’quvchilar jamoasini tashkil qilishning o’ziga xos xususiyatlari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	92.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

O’quvchilar jamoasini tashkil qilishning o’ziga xos xususiyatlari

Купить

MAVZU: O’QUVCHILAR JAMOASINI TASHKIL
QILISHNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI.
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………... 3
I BOB. JAMOADA SHAXSNI TARBIYALASHNING NAZARIY-
METODIK ASOSLARI
1.1. Jamoa va unda shaxsni tarbiyalash haqida tushuncha ……………………........5
1.2. Jamoa va jamoa yordamida tarbiyalash …………………………………........10
II BOB. JAMOA TARBIYA OB Y EKTI VA SUB Y EKTI SIFATIDA
2.1. O’quvchilar jamoasini shakllanish va uning bosqichlari… ……………..….. 14
2.2. O’quvchilar jamoasini shakllantirish shart-sharoitlari ………………….…… 26
XULOSA………………………………………………………………………....36
FOYDALANILGAN ADABIYOT…………………………………………..….38

Kurs ishining dolzarbligi. Shaxs psixologik jihatdan taraqqiy etgan, shax -
siy xususiyatlari va xatti-harakatlari bilan boshqalardan ajralib turuvchi muayyan
jamiyat a’zosi bo’lib, uning shakllanishi ijtimoiy munosabatlar jarayonida kechadi.
Mazkur jarayonda qatnashish asosida u jamiyat tomonidan tan olingan ma’naviy-
axloqiy, shuningdek, huquqiy me’yorlar mohiyatini o’zlashtiradi. Jamiyatning
a’zosi sifatida uning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlovchi mehnat
faoliyatini yo’lga qo’yadi. Shuningdek, shaxsiy ehtiyojlari, manfaatlarini qondirish
yo’lida ham atrofdagilar bilan munosabatga kirishadi.
Shaxs ijtimoiy muhitdan uzilgan holda mavjud bo’la olmaydi. Buning misoli
sifatida R.Kipling tomonidan yaratilgan asardagi Mauglini keltirish mumkin.
Garchi, inson bolasi bo’lsada, ijtimoiy munosabatlar jarayonida ishtirok etish
ko’nikma va malakalari shakllanmaganligi bois odamlar hayotiga moslasha
olmaydi.
Bola yoshligidan o’yin, mehnat va o’qish faoliyatlarini tengdoshlari bilan
birgalikda tashkil etish asosida ijtimoiy muhitga moslasha boradi. Ijtimoiy muhit
bolaga borliqni anglash uchungina emas, balki o’zligini anglash uchun ham
imkoniyat yaratadi. Bolaning doimiy ravishda jamoa orasida bo’lishi, uning jamoa
ta’sirida shakllanishi unda ijtimoiy faollikni yuzaga keltiradi.
Sharq mutafakkirlari jamoaning shaxs kamolotini ta’minlashdagi o’rni va
roliga alohida e’tibor berganlar. Xususan, Abu Ali ibn Sino ijtimoiy muhitning
shaxsni shakllantirishdagi rolini yuqori baholaydi. Tashqi muhit va odamlar
insonning borliq, unda kechayotgan o’zgarishlar, jarayonlar mohiyatini
anglashgagina emas, balki uning xulqida yaxshi va yomon sifatlarning
shakllanishiga ham sezilarli ta’sir etishini takidlaydi. Bolani yomon ta’sirlardan
saqlash zarurligini uqtiradi.
Shuningdek, alloma o’qitish samaradorligini ta’minlashda bolalarga jamoa
asosida bilimlarni berishni maqsadga muvofiqligini ta’kidlaydi.
4

Abu Nasr Forobiyning uqtirishicha, inson boshqalar bilan munosabatda
bo’lish, ularning yordami va qo’llab-quvvatlashlarini his etish ehtiyojiga ega. Ana
shu ehtiyojni qondirish yo’lidagi amaliy harakatlar insonni kamolotga yetaklaydi,
deb hisoblaydi. Abu Rayhon Beruniy esa shaxsning rivojlanishida o’zaro yordam,
hamkorlik, odamlarga nisbatan xayrihohlik uning ijtimoiy muhitdagi roli va o’rnini
belgilab beradi [8. 15-b]
Kurs ishi maqsadi: o'quvchilar jamoasini ishlab chiqish va joriy etishni
nazariy jihatdan asoslash hamda ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishi obyekti: o’quvchilar jamoasida innovatsion uslublarni ishlab
chiqish va joriy etish jarayoni.
Kurs ishi pretmeti: o’quvchilar jamoasida innovatsion uslublarni ishlab
chiqish va joriy etishning shakli va vositalari
Kurs ishining vazifalari:
1.Mavzuga oid ilmiy-nazariy,falsafiy, pedagogic adabiyotlarni o’rganish va
tahlil qilish.
2. Innovatsion texnologiyalarning tarbiyani rivojlantirishdagi o’rnini
aniqlash.
3. Tarbiyada innovatsion uslublarni ishlab chiqish va joriy etishning
pedagogic jihatdan asoslash.
4. Mavzu yuzasidan ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: ish-kirish, 2 bob, 4 bo’lim,
umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
5

I BOB. JAMOADA SHAXSNI TARBIYALASHNING NAZARIY-
METODIK ASOSLARI
1.1. Jamoa va unda shaxsni tarbiyalash haqida tushuncha
Jamoa haqida tushuncha. Jamoa«kollektivus» so’zining tarjimasi bo’lib,
yig’ilma, omma, birgalikdagi majlis, birlashma, guruh) bir necha a’zo (kishi)lardan
iborat bo’lib, ijtimoiy ahamiyatga ega umumiy maqsad asosida tashkil topgan
guruh demakdir. Zamonaviy talqinda «jamoa» tushunchasi ikki xil ma’noda
ishlatiladi. Birinchidan, jamoa deganda bir necha kishilarning muayyan maqsad
yo’lida birlashuvidan iborat tashkiliy guruhi tushuniladi (masalan ishlab chiqarish
jamoasi, zavod jamoasi, o’quv yurti jamoasi, xo’jalik jamosi va hokazo).
Ikkinchidan, jamoa deganda yuqori darajada uyushtirilgan guruh tushuniladi.
CHunonchi, o’quvchilar jamoasi yuqori darajada uyushtirilgan birlashma
hisoblanadi. Jamoada va jamoa yordamida tarbiyalash - tarbiya tizimida muhim
ahamiyatga ega bo’lgan tamoyillardan biridir. SHaxsni shakllantirishda jamoaning
yetakchi rol o’ynashi to’g’risidagi fikrlar pedagogika fanining ilk rivojlanish
davrlaridayoq bildirilgan. Jamoada uning a’zolari o’rtasidagi munosabatning
alohida shakli yuzaga keladi, bu esa shaxsning jamoa bilan birgalikda rivojlanshini
ta’minlaydi. Lekin har qanday guruhni ham jamoa deb hisoblab bo’lmaydi. Jamoa
bir qator belgilarga egadirki, mazkur belgilar jamoani kishilarning yetarli darajada
uyushgan har qanday guruhdan ajratib turadi.O’quvchilar jamoasi o’ziga xoslik
kasb etuvchi muhim belgilarga egadir. quyida jamoa va uning xususiyatlari
(belgilari) borasida so’z yuritamiz.Jamoa ijtimoiy jamiyatning bir qismi
hisoblanadi, unda ijtimoiy hayot va kishilik munosabatlarining barcha me’yorlari
o’z ifodasini topadi. Zero, jamoa jamiyatdagi mavjud munosabatlar tizimida
namoyon bo’lar ekan, jamoa va ijtimoiy jamiyat maqsadi, intilishida o’zaro birlik,
uzviylik, aloqadorlik yuzaga keladi.
6

SHu bois jamoa hayotining aniq (yagona) maqsadga qaratilganligi va
ijtimoiy-g’oyaviy xususiyat kasb etishi uning yetakchi belgisi sanaladi.
Har bir jamoa boshqa jamoalar bilan uzviy aloqadorlikda mavjud bo’ladi.
Muayyan jamoaning har bir a’zosi jamiyat ijtimoiy faoliyatini tashkil etish
jarayonida o’z jaomasi bilan birgalikda ishtirok etadi. Jamoa a’zolarini
intilishlarini tushunish, jamoa oldiga qo’yilgan maqsad mohiyatini chuqur his etish
hamda uning shaxsni shakllantirishdagi o’rni va rolini to’g’ri baholay olish jamoa
a’zolarining umumiy va xususiy (shaxsiy) maqsad, qiziqishi, ehtiyoj va faoliyatlari
o’rtasidagi birlikni namoyon etadi hamda jamoaning bo’linishga yo’l qo’ymaydi.
Har bir jamoa o’z-o’zini boshqarish organiga ega va umumiy jamoaning
uzviy qismi sanaladi. Shuningdek, u maqsadning birligi va tashkil qilish
xususiyatlari orqali umummilliy jamoa bilan bog’lanadi. Ijtimoiy jamiyat
ehtiyojini qondirishga yo’naltirilgan birgalikdagi faoliyat jamoaning navbatdagi
muhim xususiyatidir. Jamoa faoliyatining ijtimoiy-g’oyaviy yo’nalishi ham
jamoaning faoliyati mazmunida o’z aksini topishi muhim ahamiyatga egadir.
Jamoa xususiyatini aniqlashda kishilar guruhining yagona ijtimoiy tizimini
o’rnata olishdagi usuli, ya’ni, jamoani tashkil qilish usuli ham muhim hisoblandi.
Pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq tashkil etilgan jamoa, xususan, uning
a’zolari o’rtasida o’zaro ruhiy yaqinlik, ishchanlik, bir-biri uchun g’amxo’rlik,
o’zaro yordam, jamoa manfaati uchun qayg’urish, mazkur yo’lda amaliy
harakatlarni tashkil etish hamda javobgarlik hissi qaror topadi.
Demak, jamoa o’zida quyidagi xususiyatlarni namoyon etadi:
7Ijtimoiy
a h amiyatga ega
yagona
ma q sadning
mavjudligi Birgalikdagi
umumiy
faoliyatning
tashkil etilishi Majburiy,
mas’uliyatli
munosabatning
y o’ lga qo’ yilishi Saylangan
umumiy ra h bariy
organga egalikJamoa

Jamoa a’zolari orasida o’zaro hissiy birlik (bir-birini yoqtirish hissi) yuzaga
keladi. Ushbu munosabat ko’pincha o’z-o’zidan paydo bo’ladi hamda ular
o’qituvchiik ta’sir ko’rsatish uchun qo’l keladi. Jamoa a’zolari o’rtasidagi ruhiy
birlik mazmuni ular orasida hosil bo’lgan ishchanlik faoliyatining xarakteriga
bevosita bog’liqdir.
Jamoaning rasmiy (ishchanlik) va norasmiy (hissiy) tuzilishini bir-biridan
farqlash lozim. Jamoaning rasmiy tuzilishi deganda jamoa faoliyatining turli
ko’rinishlarini amalga oshirish uchun zarur bo’ ladigan tashkiliy jihatlari ko’zda
tutiladi. Mazkur jihat bir tomondan jamoa a’zolari o’rtasida yuzaga kelgan
ishchanlik munosabati mazmunini ifoda etsa, ikkinchi tomondan, rahbarlik
vazifasini bajaruvchi shaxslar tomonidan jamoa a’zolarining xatti-harakatlari va
intilishlarini muvofiqlashtirish yo’lida tashkil etilayotgan boshqaruv faoliyati
mohiyatini yoritishga xizmat qiladi.
Norasmiy tuzilma jamoaning barcha a’zolari o’rtasidagi shaxslararo
ma’naviy-psixologik munosabatlarning umumiy tizimi va mikroguruhni tashqil
qiluvchi ayrim a’zolar o’rtasidagi tanlash munosabatlari mazmunini ifodalaydi.
Jamoaning har bir a’zosi mavjud munosabatlar tizimida u yoki bu o’rinni
egallaydi. O’quvchining jamoadagi o’rni uning shaxs sifatida shakllanishi va
kamolotga erishishiga muhim ta’sir ko’rsatadi. Maktab yoki sinfdagi rasmiy va
norasmiy tuzilmalar bir-biriga muvofiq bo’lganda, jamoaning rasmiy yetakchilari
norasmiy munosabatlar tizimida ko’zga ko’ringan o’rinni egallagan holdagina u
chinakam jamoa bo’la oladi. SHuningdek, norasmiy guruhlar (mikroguruhlar)
umumjamoa ijtimoiy manfatlari uchun kurashuvchi guruhlar bo’lgandagina jamoa
o’zini chinakam jamoa tarzida namoyon etishi mumkin.
Yaashash joylarida o’zaro birikkan bolalar guruhlari qanchalik ahil va inoq
munosabat asosida tashkil topgan bo’lmasin haqiqiy jamoa bo’la olmaydi.
Chinakam jamoa ijtimoiy ahamiyatga moyillik faoliyatini tashkil eta olishi, jamoa
a’zolari o’rtasida o’zaro hamkorlik va ishchanlik xarakteridagi aloqa va
munosabalarni qaror toptirishi lozim. Jamoaning majburiylik belgisi unga
o’qituvchiik rahbarlikning yo’lga qo’yilishidir.
8

Shunday qilib, jamoa bir necha (a’zo) kishidan iborat guruh bo’lib, u
ijtimoiy ahamiyatga ega bo’lgan umumiy maqsad asosida tashkil topadi. Jamoa
tomonidan amalga oshirilayotgan faoliyat uning oldiga qo’yilgan maqsad
mazmunini ifoda etadi. Jamoa a’zolari o’rtasida qaror topgan o’zaro birlik,
shuningdek, ular o’rtasida tashkil etiluvchi munosabat jarayonidagi tenglik
jamoaga rahbarlik qilish, jamoa a’zolarining guruh yetakchilariga bo’ysunishlari,
shuningdek, ular tomonidan jamoa oldidagi javobgarlik hissini anglashlari uchun
zamin yaratadi.
Jamoa va uni shakllantirish o’qituvchiik faoliyatining maqsadi hisoblanidi.
Muhim tarbiyaviy ta’sir kuchiga ega bo’lgan sub’ektlarning alohida namuna
ko’rsatishlari jamoani shakllantirishning muhim vositasi bo’lib, ushbu vosita
yordamida jamoaning barcha yoki muayyan a’zosini tarbiyalash ijobiy samaralar
beradi. Jamoa tomonidan hal etilishi ko’zda tutilgan yetakchi tarbiyaviy vazifa
shaxsni har tomonlama tarbiyalash, unda ijobiy sifatlarni tarbiyalash hamda
mustahkam hayotiy pozitsiyani qaror toptirishdan iboratdir. [ 13. 26-b]
Umumiy o’rta ta’lim muassasalarida jamoani shakllantirish mas’uliyatli
vazifa sanaladi. Maktab jamoasi tarkibida eng barqaror bo’g’in - bu muayyan
sinflar negizida shakllangan jamoalar sanaladi. Sinf jamoasi tarkibida o’quvchilar
tomonidan amalga oshiriluvchi asosiy faoliyat o’qish faoliyati sanaladi. Aynan sinf
jamoasida shaxslararo aloqa va munosabatlar tarkib topadi. SHuningdek, sinflar
jamoalari negizida maktab jamoasi shakllanadi. Maktab jamoasi ikki muhim
bo’g’in – o’qituvchilar jamoasi hamda o’quvchilar jamoasi asosida tarkib topadi.
O’quv yurtlari jamoasi tarkibida o’quvchilar jamoasi asosiy qismni tashkil etadi.
O’quvchilar jamoasi - bu ijtimoiy ahvoli shuningdek, umumiy saylov organlari
oldidagi umumiy javobgarlik, barcha a’zolarning huquq va burchlari tengligi
asosidagi o’zaro birlikka ega o’quvchilar guruhidir.
Jamoani shakllantirish muayyan qonuniyatlarga bo’ysunadigan uzoq
muddatli murakkab jarayondir.
9

Jamoaning vujudga kelish uchun to’rt bosqich zarur. Jamoaning shakllanish
bosqichlarida dastlab o’qituvchi butun guruhga talab qo’yadi hamda mazkur
jarayonda jamoa faollarining shakllanishiga alohida e’tibor qaratadi. Navbatdagi
bosqichda muayyan darajada shakllangan jamoa faollari (aktivi) jamoa a’zolari
oldiga ma’lum talablarni qo’yadi. Jamoaga qo’yilayotgan talablar mazmunidagi
farq jamoa rivojlanishi bosqichini aniqlovchi yorqin tashkiliy ko’rsatkich sanaladi.
Bugungi kunda o’qituvchi-olimlar (L.I.Nikova va boshqalar) bolalar
jamoasining rivojlanish jarayonining mohiyatini tahlil qilar ekanlar, uni qo’yidagi
uch bosqichga bo’ladilar:
a) jamoani dastlabki jipslashtirish;
b) jamoani shakllantirish asosida uning har bir a’zosini individual
rivojlantirish;
v) jamoaning umumiy faoliyatini yo’lga qo’yish.
Jamoa hayotida muhim o’rin tutuvchi har bir bosqichni ajratib ko’rsatish
yuqorida bayon etilgan fikrlarga zid emas, balki shaxsning rivojlanishida
jamoaning yetakchi ahamiyatini ta’kidlaydi.
A.S.Makarenko jamoa a’zolari o’rtasida yuzaga keluvchi
munosabatlarining ichki xususiyatlariga katta ahamiyat bergan edi. Pedagog
jamoada shakllangan eng muhim quyidagi belgilarni ajratadi
1) major - doimiy tetiklik, o’quvchilarning faoliyat (harakat)ga tayyorliklari;
2) o’z jamoasining qadriyatlari mohiyatini tushunish, uning uchun
g’ururlanish asosida o’z qadr-qimmatini anglash;
3) jamoa a’zolari o’rtasidagi do’stona birlik;
4) jamoaning har bir a’zosida qaror topgan do’stona birlik;
5) tarbiyali, ishchan harakatga yo’llovchi faollik;
6) hissiyotni boshqara olish hamda muloqot odobiga amal qilish ko’nikmasi.
Jamoani shakllantirishda jamoa a’zolari va ularning faoliyatlariga
qo’yiladigan yagona talablar muhim ahamiyat kasb etadi.
10

Yagona talab o’quvchilarning dars jarayonidagi, tanaffus, sinfdan tashqari
ishlar vaqtidagi, shuningdek, jamoat joylari hamda oiladagi xulq-atvor qoidalarni
o’z ichiga oladi.
Puxta o’ylab qo’yilgan talablar tizimining muntazam amalga oshirilishi
maktabda muayyan tartibning o’rnatilishini ta’minlaydi.
O’qituvchilar tomonidan qo’yilgan talablar quyidagi sharoitlarda ijobiy
natija beradi:
1. qo’yilayotgan talablar o’quvchi shaxsini hurmat qilish tuyg’usi bilan
uyg’unlashgan bo’lishi kerak.
2. Talablar muayyan maktab yoki sinfdagi mavjud sharoitni hisobga olgan
holda qo’yilishi lozim.
3. Jamoaga nisbatan qo’yilayotgan talablar aniq bo’lishi lozim.
4. O’quvchilarning tashqi qiyofasi, kiyinishi, yurish-turishi hamda
muomalasiga nisbatan qo’yilayotgan talablar, ularda ma’naviy madaniyatni
shakllantirishga xizmat qilishi shart.
11

1.2 Jamoa va jamoa yordamida tarbiyalash
O’quvchi qo’yilayotgan talablar hajmi va tizimini bilibgina qolmasdan, talab
qo’yish metodikasini ham o’zlashtira olgan bo’lishi kerak.
O’quvchilar jamoasiga nisbatan talablarni qo’yish metodikasi bolalarni
talablar mazmuni bilan tanishtirish, talablarning ahamiyatini tushuntirish, tajriba
orttirish hamda o’quvchilar faoliyat, shuningdek, qo’yilayotgan talablarning
bajarilish holatini muntazam suratda nazorat qilib turishdan iborat.
O’quvchilarni talablar bilan tanishtirish ko’pincha umumiy majlislarda
amalga oshiriladi, bunda ta’lim muassasasining direktori yoki o’quv ishlari
bo’yicha direktr o’rinbosari istiqbol rejalari va ularni amalga oshirish jarayonidagi
talablar mazmuni bilan o’quvchilarni tanishtiradi. Batafsil tanishtirish ayrim
hollarda amalda ko’rsatish, keyinroq sinflar bo’yicha sinf majlislari yoki maxsus
suhbatlarni uyushtirish asosida amalga oshiriladi.
Xulq-atvorni tarkib toptirishga yo’naltirilgan talablar bilan tanishtirish
mazkur talablar ustida mashq qildirish bilan qo’shib olib borilishi kerak. Xulq-
atvorni tarbiyalash ongni tarbiyalashga qaraganda ancha murakkab ish.
O’quvchilar talablar mohiyatini yaxshi anglashlari mumkin, biroq aksariyat
hollarda ularga rioya qilmaydilar. SHu bois muntazam ravishda mashq qildirish
madaniy xulq-atvorni odatga aylantiradi.
Talablarning qo’yilishi jarayonida ularga o’quvchilarning amal qilishi
ustidan nazorat o’rnatish lozim. Nazorat qilib borish turli shakllar yordamida
amalga oshiriladi, chunonchi, xulq-atvor jurnalini yuritish, sinfdagi navbatchilik
uchun stendda baholarni qayd etib borish va boshqalar. qo’yilayotgan talablarning
bajarilishi yuzasidan olib borilayotgan nazorat muntazam ravishda, izchil olib
borilishi va haqqoniy bo’lishi zarur. Olib borilgan nazorat natijalaridan
o’quvchilarni ogoh etib borish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Jamoani uyushtirish va jipslashtirish unda faol (aktiv)ni tarbiyalash bilan
chambarchas bog’liq. Har bir o’qituvchining jamoani shakllantirish borasidagi
harakti jamoaning tayanch yadrosini tanlashdan boshlanadi.
12

Jamoa faolini shakllantirish jamoaning u yoki bu faoliyatiga nisbatan
ehtiyoji mazmunidan kelib chiqadi.
Ishonchli, ishchan jamoa faolini yaratish uchun o’qituvchi o’quvchilar
faoliyatini ularning jamoa ishlaridagi ishtiroki, xulq-atvorini kuzatib borishi har bir
o’quvchining ijtimoiy faoliyatni tashkil etish layoqatini aniqlash zarur.
Jamoa faolini shakllantirishda o’quvchilarning jamoadagi obro’sini ham
inobatga olish lozim. Jamoa faoli tarkibini bolalarning o’zlari, albatta, o’qituvchi
ishtirokida va rahbarligida tanlasa maqsadga muvofiq bo’ladi. O’qituvchi jamoa
faoli bilan maslahatlashish asosida tarbiyaviy faoliyatni tashkil etadi.
Jamoa faolining har bir a’zosi zimmasiga muayyan vazifani yuklash,
ularning ma’lum davrda ana shu vazifalar yuzasidan hisobot berib borishlariga
erishish maqsadga muvofiq. O’qituvchi aynan faolga oshirilgan talab qo’yadi.
O’quvchilar jamoasida faol rahbarligida o’z-o’zini boshqarish jamoa a’zolaridan
ayrimlarining boshqasi ustidan ustun kelishiga olib kelmasligi kerak.
Sh u bois o’qituvchi faolni maqsadga muvofiq faoliyat yuritishini nazorat
qilib borishi lozim.
O’quvchilarning o’z-o’zini boshqarishi bu o’qituvchilar tomonidan tashkil
qilinadigan jamoa ishini uyushtirish va boshqarishda o’quvchilarning faol ishtirok
etishidir. O’z-o’zini boshqarishning shakllari orasida jamoa a’zolarining yig’ilishi,
konferentsiyasi hamda turli komissiyalar (masalan, o’quv komissiyasi yoki tozalik
komissiyasi) faoliyati muhim o’rin tutadi.
Jamoa an’analari jamoa a’zolari tomonidan birdek qo’llab-quvvatlanuvchi
barqarorlashgan odatlar bo’lib, ularning mazmunida munosabatlar xususiyati
hamda jamoaning ijtimoiy fikri yorqin ifodalanadi.
Jamoa an’analari shartli ravishda ikkiga bo’linadi:
a) kundalik faoliyat an’analari;
b) bayram an’analari.
Kundalik faoliyat an’analari o’quvchilarning o’quv faoliyati (o’zaro yordam
turlari), va mehnat faoliyati (ko’chatlar o’tkazish, hasharlar uyushtirish va
boshqalar)ni o’z ichiga oladi.
13

Bayram an’analariga ijtimoiy ahamiyatga ega turli voqea hamda hodisalar
bilan bog’liq sanalar (xususan, «Alifbe bayrami», «Mustaqillik bayrami»,
«Navro’z bayrami», «Xotira va qadrlash kuni» va boshqalar)ni nishonlash
maqsadida tashkil etilgan faoliyat kiradi.
An’anaviy bayramlar o’quv muassasalarida turlicha o’tkaziladi. O’quvchilar
an’analar mohiyatini anglasalar, ularga nisbatan ongli munosabatda bo’lsalargina
uning ta’sir kuchi yuqori bo’ladi.
An’analarning yuzaga kelishida o’quvchilarning unga nisbatan munosabati
katta ahamiyatga ega. Maktab rahbariyati va o’qituvchilar o’quvchilar jamoasiga
muayyan sanalarga bag’ishlab haddan ziyod ortiqcha tadbirni uyushtirish talabini
qo’ymasligi zarur.
Tadbirlarni tashkil etish va o’tkazishda o’qituvchilar jamoasi yoki o’qituvchi
tomonidan ushbu jarayonda o’quvchilar jamoasi bilan birgalikda ish olib borish,
ularni an’analarni davom ettirishga o’rgatish masalasiga alohida e’tibor qaratishlari
pedagogik jihatdan ijobiy natijalarni beradi.
O’quvchilar jamoasi ijtimoiy-foydali ahamiyat kasb etuvchi umumiy maqsad
va birgalikdagi faoliyatga asosan jipslashgan o’quvchilar birlashmasi, guruhidir.
O’quvchilar jamoasi (shuningdek, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari
o’quvchilari jamoasi)ga rasmiy saylangan (tayinlangan) o’quvchi hamda
o’qituvchilar yo’lboshchilik qiladi. Ular sirasiga guruh rahbari, guruh faollari
(xususan, guruh yetakchisi (starosta), «O’zbekiston yoshlar ittifoqi» tashkilotining
guruh bo’limi raisi, tozalik komissiyasi raisi, devoriy gazeta muharriri va
boshqalar).
O’quvchilar jamoalarida rasmiy yetakchilar bilan birga norasmiy
yo’lboshchilarning mavjudligi ko’zga tashlanadi. Odatda rasmiy yo’lboshchilar
tarkibini a’lo baholarga o’qiydigan, jamoa ishlarida faol ishtirok etuvchi
o’quvchilar tashkil etsa, norasmiy liderlar garchi bu kabi sifatlarni namoyon
etmasalarda, ayrim sifatlariga ko’ra tengdoshlarini o’z ortlaridan ergashtira
oladilar.
14

II BOB JAMOA OBYEKTI VA SUBYEKTI sifatida
2.1 O’quvchilar jamoasini shakllanishi va uning bosqichlari.
Jamoani shakllantirishda uning hayotini belgilovchi ichki jarayonining
mohiyatini inobatga olish zarur.
Bugungi kunda o’qituvchi-olimlar (L.I.Nikova va boshqalar) bolalar
jamoasining rivojlanish jarayonining mohiyatini tahlil qilar ekanlar, uni qo’yidagi
uch bosqichga bo’ladilar:
a) jamoani dastlabki jipslashtirish;
b) jamoani shakllantirish asosida uning har bir a’zosini individual
rivojlantirish;
v) jamoaning umumiy faoliyatini yo’lga qo’yish.
Jamoa hayotida muhim o’rin tutuvchi har bir bosqichni ajratib ko’rsatish
yuqorida bayon etilgan fikrlarga zid emas, balki shaxsning rivojlanishida
jamoaning yetakchi ahamiyatini ta’kidlaydi.
A.S.Makarenko jamoa a’zolari o’rtasida yuzaga keluvchi munosabatlarining
ichki xususiyatlariga katta ahamiyat bergan edi. Pedagog jamoada shakllangan eng
muhim quyidagi belgilarni ajratadi
1) major - doimiy tetiklik, o’quvchilarning faoliyat (harakat)ga tayyorliklari;
2) o’z jamoasining qadriyatlari mohiyatini tushunish, uning uchun
g’ururlanish asosida o’z qadr-qimmatini anglash;
3) jamoa a’zolari o’rtasidagi do’stona birlik;
4) jamoaning har bir a’zosida qaror topgan do’stona birlik;
5) tarbiyali, ishchan harakatga yo’llovchi faollik;
6) hissiyotni boshqara olish hamda muloqot odobiga amal qilish ko’nikmasi.
Jamoani shakllantirishda jamoa a’zolari va ularning faoliyatlariga
qo’yiladigan yagona talablar muhim ahamiyat kasb etadi.
Yagona talab o’quvchilarning dars jarayonidagi, tanaffus, sinfdan tashqari
ishlar vaqtidagi, shuningdek, jamoat joylari hamda oiladagi xulq-atvor qoidalarni
o’z ichiga oladi.
15

Puxta o’ylab qo’yilgan talablar tizimining muntazam amalga oshirilishi
maktabda muayyan tartibning o’rnatilishini ta’minlaydi.
O’quvchilar jamoasini shakllantirish shart-sharoitlari.
O’qituvchilar tomonidan qo’yilgan talablar quyidagi sharoitlarda ijobiy
natija beradi:
1. qo’yilayotgan talablar o’quvchi shaxsini hurmat qilish tuyg’usi bilan
uyg’unlashgan bo’lishi kerak.
2. Talablar muayyan maktab yoki sinfdagi mavjud sharoitni hisobga olgan
holda qo’yilishi lozim.
3. Jamoaga nisbatan qo’yilayotgan talablar aniq bo’lishi lozim.
4. O’quvchilarning tashqi qiyofasi, kiyinishi, yurish-turishi hamda
muomalasiga nisbatan qo’yilayotgan talablar, ularda ma’naviy madaniyatni
shakllantirishga xizmat qilishi shart.
O’quvchi qo’yilayotgan talablar hajmi va tizimini bilibgina qolmasdan, talab
qo’yish metodikasini ham o’zlashtira olgan bo’lishi kerak.
O’quvchilar jamoasiga nisbatan talablarni qo’yish metodikasi bolalarni
talablar mazmuni bilan tanishtirish, talablarning ahamiyatini tushuntirish, tajriba
orttirish hamda o’quvchilar faoliyat, shuningdek, qo’yilayotgan talablarning
bajarilish holatini muntazam suratda nazorat qilib turishdan iborat.
O’quvchilarni talablar bilan tanishtirish ko’pincha umumiy majlislarda
amalga oshiriladi, bunda ta’lim muassasasining direktori yoki o’quv ishlari
bo’yicha direktr o’rinbosari istiqbol rejalari va ularni amalga oshirish jarayonidagi
talablar mazmuni bilan o’quvchilarni tanishtiradi. Batafsil tanishtirish ayrim
hollarda amalda ko’rsatish, keyinroq sinflar bo’yicha sinf majlislari yoki maxsus
suhbatlarni uyushtirish asosida amalga oshiriladi [13. 21-b]
O‘quvchilar jamoasi o‘ziga xoslik kasb etuvchi muhim belgilarga egadir.
quyida jamoa va uning xususiyatlari (belgilari) borasida so‘z yuritamiz. Jamoa
ijtimoiy jamiyatning bir qismi hisoblanadi, unda ijtimoiy hayot va kishilik
munosabatlarining barcha me'yorlari o‘z ifodasini topadi. Zero, jamoa jamiyatdagi
mavjud munosabatlar tizimida namoyon bo‘lar ekan, jamoa va ijtimoiy jamiyat
16

maqsadi, intilishida o‘zaro birlik, uzviylik, aloqadorlik yuzaga keladi. Shu bois
jamoa hayotining aniq (yagona) maqsadga qaratilganligi va ijtimoiy-g‘oyaviy
xususiyat kasb etishi uning etakchi belgisi sanaladi. Har bir jamoa boshqa jamoalar
bilan uzviy aloqadorlikda mavjud bo‘ladi. Muayyan jamoaning har bir a'zosi
jamiyat ijtimoiy faoliyatini tashkil etish jarayonida o‘z jaomasi bilan birgalikda
ishtirok etadi. Jamoa a'zolarini intilishlarini tushunish, jamoa oldiga qo‘yilgan
maqsad mohiyatini chuqur his etish hamda uning shaxsni shakllantirishdagi o‘rni
va rolini to‘g‘ri baholay olish jamoa a'zolarining umumiy va xususiy (shaxsiy)
maqsad, qiziqishi, ehtiyoj va faoliyatlari o‘rtasidagi birlikni namoyon etadi hamda
jamoaning bo‘linishga yo‘l qo‘ymaydi.Har bir jamoa o‘zini-o‘zi boshqarish
organiga ega va umumiy jamoaning uzviy qismi sanaladi. Shuningdek, u
maqsadning birligi va tashkil qilish xususiyatlari orqali umummilliy jamoa bilan
bog‘lanadi. Ijtimoiy jamiyat ehtiyojini qondirishga yo‘naltirilgan birgalikdagi
faoliyat jamoaning navbatdagi muhim xususiyatidir. Jamoa faoliyatining ijtimoiy-
g‘oyaviy yo‘nalishi ham jamoaning faoliyati mazmunida o‘z aksini topishi muhim
ahamiyatga egadir.Jamoa xususiyatini aniqlashda kishilar guruhining yagona
ijtimoiy tizimini o‘rnata olishdagi usuli, ya'ni, jamoani tashkil qilish usuli ham
muhim hisoblandi. Pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq tashkil etilgan jamoa,
xususan, uning a'zolari o‘rtasida o‘zaro ruhiy yaqinlik, ishchanlik, bir-biri uchun
g‘amxo‘rlik, o‘zaro yordam, jamoa manfaati uchun qayg‘urish, mazkur yo‘lda
amaliy harakatlarni tashkil etish hamda javobgarlik hissi qaror topadi.Demak,
jamoa o‘zida quyidagi xususiyatlarni namoyon etadi: Birgalikdagi faoliyat
umumjamiyat ishi uchun ma'suliyat hissini uyg‘ota borib, jamoa a'zolarini bir-
biriga yaqinlashtiradi, a'zolarda jamoaga mansublik hissini paydo bo‘lishiga
ko‘maklashadi, jamoa bilan munosabatda bo‘lish ehtiyojini oshiradi. Jamoa a'zolari
orasida o‘zaro hissiy birlik (bir-birini yoqtirish hissi) yuzaga keladi. Ushbu
munosabat ko‘pincha o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi hamda ular o‘qituvchiik ta'sir
ko‘rsatish uchun qo’l keladi. Jamoa a'zolari o‘rtasidagi ruhiy birlik mazmuni ular
orasida hosil bo‘lgan ishchanlik faoliyatining xarakteriga bevosita bog‘liqdir.
Jamoaning rasmiy (ishchanlik) va norasmiy (hissiy) tuzilishini bir-biridan farlash
17

lozim. Jamoaning rasmiy tuzilishi deganda jamoa faoliyatining turli ko‘rinishlarini
amalga oshirish uchun zarur bo‘ladigan tashkiliy jihatlari ko‘zda tutiladi. Mazkur
jihat bir tomondan jamoa a'zolari o‘rtasida yuzaga kelgan ishchanlik munosabati
mazmunini ifoda etsa, ikkinchi tomondan, rahbarlik vazifasini bajaruvchi shaxslar
tomonidan jamoa a'zolarining xatti-harakatlari va intilishlarini muvofiqlashtirish
yo‘lida tashkil etilayotgan boshqaruv faoliyati mohiyatini yoritishga xizmat qiladi.
Norasmiy tuzilma jamoaning barcha a'zolari o‘rtasidagi shaxslararo ma'naviy-
psixologik munosabatlarning umumiy tizimi va mikroguruhni tashkil qiluvchi
ayrim a'zolar o‘tasidagi tanlash munosabatlari mazmunini ifodalaydi. Jamoaning
har bir a'zosi mavjud munosabatlar tizimida u yoki bu o‘rinni egallaydi.
O‘quvchining jamoadagi o‘rni uning shaxs sifatida shakllanishi va kamolotga
erishishiga muhim ta'sir ko‘rsatadi. Kasb-hunar kollej yoki sinfdagi rasmiy va
norasmiy tuzilmalar bir-biriga muvofiq bo‘lganda, jamoaning rasmiy etakchilari
norasmiy munosabatlar tizimida ko‘zga ko‘ringan o‘rinni egallagan holdagina u
chinakam jamoa bo‘la oladi. Shuningdek, norasmiy guruhlar (mikroguruhlar)
umumjamoa ijtimoiy manfatlari uchun kurashuvchi guruhlar bo‘lgandagina jamoa
o‘zini chinakam jamoa tarzida namoyon etishi mumkin. Yashash joylarida o‘zaro
birikkan o‘quvchilar guruhlari qanchalik aail va inoq munosabat asosida tashkil
topgan bo‘lmasin haqiqiy jamoa bo‘la olmaydi. jamoaning o’ziga xos i Majburiy,
mas'uliyatli munosabatnin g yo’lga qo’yilishi Saylangan umumiy rahbariy organga
egalik Jamoa Chinakam jamoa ijtimoiy ahamiyatga moyillik faoliyatini tashkil eta
olishi, jamoa a'zolari o‘rtasida o‘zaro hamkorlik va ishchanlik xarakteridagi aloqa
va munosabalarni qaror toptirishi lozim. Jamoaning majburiylik belgisi unga
o‘qituvchiik rahbarlikning yo‘lga qo‘yilishidir. Shunday qilib, jamoa bir necha
(a'zo) kishidan iborat guruh bo‘lib, u ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan umumiy
maqsad asosida tashkil topadi. Jamoa tomonidan amalga oshirilayotgan faoliyat
uning oldiga qo‘yilgan maqsad mazmunini ifoda etadi. Jamoa a'zolari o‘rtasida
qaror topgan o‘zaro birlik, shuningdek, ular o‘rtasida tashkil etiluvchi munosabat
jarayonidagi tenglik jamoaga rahbarlik qilish, jamoa a'zolarining guruh
etakchilariga bo‘ysunishlari, shuningdek, ular tomonidan jamoa oldidagi javobgar-
18

lik hissini anglashlari uchun zamin yaratadi. Jamoa va uni shakllantirish
o‘qituvchiik faoliyatining maqsadi hisoblanidi. Muhim tarbiyaviy ta'sir kuchiga
ega bo‘lgan sub'ektlarning alohida namuna ko‘rsatishlari jamoani shakllantirish-
ning muhim vositasi bo‘lib, ushbu vosita yordamida jamoaning barcha yoki
muayyan a'zosini tarbiyalash ijobiy samaralar beradi. Jamoa tomonidan hal etilishi
ko‘zda tutilgan yetakchi tarbiyaviy vazifa shaxsni har tomonlama tarbiyalash, unda
ijobiy sifatlarni tarbiyalash hamda mustahkam hayotiy pozitsiyani qaror
toptirishdan iboratdir. Umumiy o‘rta ta'lim hamda o‘rta maxsus kasb-hunar ta'limi
muassasalarida jamoani shakllantirish mas'uliyatli vazifa sanaladi. Kasb-hunar
kollej jamoasi tarkibida eng barqaror bo‘g‘in-bu muayyan sinflar negizida
shakllangan jamoalar sanaladi. Sinf jamoasi tarkibida o‘quvchilar tomonidan
amalga oshiriluvchi asosiy faoliyat o‘qish faoliyati sanaladi. Aynan sinf jamoasida
shaxslararo aloqa va munosabatlar tarkib topadi. Shuningdek, sinflar jamoalari
negizida kasb-hunar kollej jamoasi shakllanadi. Kasb-hunar kollej jamoasi ikki
muhim bo‘g‘in o‘qituvchilar jamoasi hamda o‘quvchilar jamoasi asosida tarkib
topadi. O‘quv yurtlari jamoasi tarkibida o‘quvchilar jamoasi asosiy qismni tashkil
etadi. O‘quvchilar jamoasi - bu ijtimoiy ahvoli shuningdek, umumiy saylov
organlari oldidagi umumiy javobgarlik, barcha a'zolarning huquq va burchlari
tengligi asosidagi o’zaro birlikka ega o‘quvchilar guruhidir. O‘quvchilar jamoasi
unga rahbarlikni olib boruvchi o‘qituvchilar hamda o‘quvchilardan iborat
jamoaning murakkab birlashmasi bo‘lib, o‘zini-o‘zi nazorat qilish hamda o‘zini-
o;zi boshqarish huquqi, shuningdek, o‘ziga xos psixologik muhit va an'analariga
ega bo‘ladi. 2. Jamoa faoliyatini tashkil etish shaklari. Jamoani shakllantirish
muayyan qonuniyatlarga bo‘ysunadigan uzoq muddatli murakkab jarayondir.
Maktablar tajribasida faoliyat odatda ommaviy, jamoa, guruh va individulal
shakllarda tashkil etiladn. Faoliyatni tashkil etishning ommaviy shakllari ham
(ya`ni ularda o’quvchilarning muayyan guruhlari ishtirok etadi) o’z mohiyatiga
ko’ra uni amalga oshirish jarayonida faoliyat maqsadga (masalan, ma`ruza, konsert
va hokazo) erishish uchun katnashchilariing o’zaro muomalasini nazarda tutmaydi.
Biroq, bundan oldingi holda bo’lgani kabi, bu shakllarda bevosita tengdoshlar
19

bilan birgalikda qatnashish ba`zi hollarda ularning faoliyatidagi ishtirokini
faollashtiradi, boshqa hollarda aksincha bo’ladi. Bu ko’p jihatdan o’quvchilarning
faoliyat mazmuniga, munosabatiga (ijobiy, passiv yoki salbiy) bog`liq bo’ladi.
Faoliyatni amalga oshirish jarayonida uning maqsadiga erishish uchun
o’quvchilarning o’zaro muomalaga kirishishlarini nazarda tutuvchi faoliyat
shakllari jamoa shakllari deyiladi, bu muomala jarayonida o’quvchilar o’rtasida
jamoa aloqalar vujudga keladi. Bu shakllar obyektiv jihatdan o’zida muomala
uchun muayyan shart-sharoitlarga ega bo’ladi. Ular o’quvchilarga ishning
muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun vazifalarni o’zaro taqsimlab chiqish
imkonini beradi, katnashchilar o’rtasida aloqa ta`sirining paydo bo’lishiga olib
keladi. Misol tariqasida o’quvchilarning bilish faoliyatini tashkil etishning jamoa
shakllaridan biri-bilimlarning ijtimoiy ko’rigini qarab chiqamiz. U biror fan
bo’yicha o’tkaziladi. Unda ikkita parallel sinf yoki bir sinfdan ikkita komanda
ishtirok etishi mumkin. Ko’rikning dasturi ishlarning har-xil turlaridan (yozma,
og`zaki, grafik masalalar yechish, topshiriq uchun topshiriqlarni bajarish va shu
kabilar) tashkil topadi, ularni bajarish umuman olganda 40-60 daqiqadan
oshmaydi. Ko’rik oxirida hay`at a`zolari har bir qatnashchiga va umuman
komandadagi o’rtacha bahoni e`lon qiladi. Bu o’rinda bilish faoliyati bilan bog`liq
bo’lgan muomala ko’rikka hozirlik ko’rish vaqtidayoq boshlanadi va uni o’tkazish
jarayonida juda samarali davom etadi. Bunga sabab shuki, ko’rikka doir dastlabki
topshiriqlar jamoadan tayyorgarlik rejasini muhokama etishni, vazifalarni
taqsimlashpi yoki guruh bo’lib ishlashni talab qiladi. Ko’rik jarayonida muomala
uning hamma qatnashchilar o’rtasida sodir bo’ladi, chunki ulardan har biri
muayyan vazifaga ega bo’lib, o’z harakatlarini boshqa qatnashchilar bilan
muvofiqlashtirgandagina vazifani muvaffaqiyatli bajarishi mumkin. Jamoa
muomalani tashkil etishning samarali shakllaridan biri guruhiy ishdir, bunda
mazkur ish bolalarshing tarkib jihatidan uncha katta bo’lmagan (eng ko’pi bilan
kishi 5 ta bo’lishi kerak) guruhlarida amalga oshiriladi. Bunday kichik guruhlarda
barcha a`zolar bir-birlari bilan bevosita muomalada bo’ladilar va bir-birlariga
bevosita biror ta`sir ko’rsatadilar.
20

Jamoani shakllanish bosqichlari. Jamoaning vujudga kelish uchun to‘rt
bosqich zarur. Jamoaning shakllanish bosqichlarida dastlab o‘qituvchi butun
guruhga talab qo‘yadi hamda mazkur jarayonda jamoa faollarining shakllanishiga
alohida e'tibor qaratadi. Navbatdagi bosqichda muayyan darajada shakllangan
jamoa faollari (aktivi) jamoa a'zolari oldiga ma'lum talablarni qo‘yadi. Uchinchi
bosqichda esa jamoa umumiy holda jamoaning har a'zosidan muayyan tarzdagi
faoliyatni olib borishni talab qiladi. So‘nggi (to‘rtinchi) bosqichda esa jamoaning
har bir a'zosi o‘z oldiga mustaqil ravishda jamoa manfaatlarini ifoda etuvchi
talabni qo‘yish layoqatiga ega bo‘ladi. Jamoaga qo‘yilayotgan talablar
mazmunidagi farq jamoa rivojlanishi bosqichini aniqlovchi yorqin tashkiliy
ko‘rsatkich sanaladi. Jamoaning amaliy faoliyati mazmuni, jamoa a'zolarining
jamoa oldidagi javobgarligi, ular o‘rtasidagi ijodiy hamkorlik, shuningdek,
ularning xulq-atvori axloqiy kamolot darajalarini ko‘rsatuvchi muhim belgilar
sifatida namoyon bo‘ladi. Jamoani shakllantirishda uning hayotini belgilovchi
ichki jarayonining mohiyatini inobatga olish zarur. Jamoa hayotining birinchi
bosqichida jamoa faolining paydo bo‘lishi ushbu davr uchun xarakterli hodisadir.
Jamoa faoli (aktivi) muayyan guruhning shunday a'zolaridirki, ular jamoa
manfaatiga muvofiq tarzda harakat qiladilar, o’qituvchi faoliyati va talabiga
nisbatan xayrixohlik bilan munosabatda bo‘ladilar. Faollar o‘qituvchining yaqin
yordamchilari sifatida ish olib boradilar. Jamoa rivojlanishining ikkinchi bosqichi.
Ushbu bosqich jamoa faolining o‘qituvchi talabini qo‘llab-quvvatlash hamda o‘z
navbatida uning o‘zi bu talablarni jamoa a'zolari zimmasiga qo‘yishi bilan
tafsiflanadi. Endilikda o‘qituvchi jamoada paydo bo‘lgan va u bilan bog‘liq
muammo, masalalarni yolg‘iz o‘zi hal qilmaydi. Jamoa faoli bilan maxsus
tarbiyaviy ish olib borish orqali bu ishga uni jalb etadi. Ushbu bosqichda jamoa
hayotini tashkil qilish usuli murakkablashib boradi, ya'ni, jamoa o‘z-o‘zini
boshqarishga o‘tadi. O‘quvchilar amaliy faoliyatining doimiy ravishda
murakkablashib borishi mazkur davrining muhim xususiyati sanaladi. Ikkinchi
bosqichda jamoaning muhim ishlarini o‘quvchilar tomonidan mustaqil
rejalashtirilishi, tadbirlarni o‘tkazishga tiyyorgarlik, uni o‘tkazish hamda faoliyat
21

natijalarini muhokama qilish jamoa faoliyatining ijodiy xususyat kasb etishini
ko‘rsatuvchi omillar sanaladi. Jamoaning ijobiy rivojlanishi uning a'zolarida motiv
(raqbat)larning paydo bo‘lishi, ijodiy hamkorlik va o‘zaro yordam
munosabatlarining tez sur'atlar bilan rivojlanishiga olib keladi. Jamoada mustaqil
faoliyatning yuzaga kelshida jamoa faolining roli beqiyosdir. Ammo jamoa
faolining jamoa a'zolari orasida hurmat qozona olishi, ularga namuna bo‘lishi, o‘z
burchlarini aniq va puxta bajarishi hamda o‘z mavqelaridan noo‘rin
foydalanmasliklari juda muhimdir. Bu o‘rinda A.S.Makarenkoning jamoa faoliga
nisbatan - jamoa vijdoni deya bergan ta'rifini eslab o‘tish joizdir. Jamoa faoli
birmuncha imtiyozlar (huquqlar)ga ega bo‘lsada, ayni paytda uning o‘ziga ham
oshirilgan talablarning qo‘yilishi maqsadga muvofiqdir. Jamoaning rivojlanishi bu
bosqichda to‘xtab qolishi mumkin emas, chunki faoliyat ko‘rsatayotgan kuch
jamoaning bir qismigina xolos. Bordi-yu, jamoaning rivojlanishi ushbu bosqichda
to‘xtatib qolinsa, jamoa faolining guruhning boshqa a'zolari bilan qarama-qarshi
qo‘yish xavfli tug‘ilishi mumkin. Bu bosqichda jamoaning barcha a'zolarining
alohida faollik ko‘rsatishga erishishlari zarur sanaladi. Jamoa rivojlanishining
uchinchi bosqichi. Jamoa faliyatida bu bosqich anchagina sermahsul hisoblanadi.
A.S.Makarenkoning aniqlashiga ko‘ra, bu davrda butun jamoa -ayrim o‘zini chetga
olib qoluvchi, injiq shaxslarga talab qo‘ya boshlaydi. Jamoa ishiga ushbu
bosqichda faqat faolgina emas, balki uning butun a'zolari qiziqadi. Jamoa
hayotidagi uchinchi bosqich, ijtimoiy fikr mavjudligi bilan ifodalanadi. O‘qituvchi
mazkur yo‘nalishda maqsadga muvofiq va izchil ish olib borgan sharoitdagina
ijtimoiy fikrni shakllantirishga erishishi mumkin. Shu maqsadda u yoki bu tadbir
rejasi, jamoaning birgalikdagi faoliyati va uning a'zolari xatti-harakati jamoa bo‘lib
muhokama qilinadi, turli mavzularda suhbatlar va ma'ruzalar uyushtiriladi,
o‘quvchilar o‘rtasida samarali axborot vositalari yordamida ijtimoiy-g‘oyaviy,
axloqiy, estetik, ekologik, huquqiy, iqtisodiy va hokazo bilimlarning targ‘iboti
tashkil etiladi. O‘qituvchi jamoa a'zolarining birgalikdagi faoliyatini tashkil etar
ekan, jamoa a'zolarining ijodiy tajribasiga hissa qo‘shish imkonini beradigan
o‘zaro munosabatlarini shakllantirishga ta'sir ko‘rsatadigan shakl va metodlardan
22

foydalanadi. Jamoaning har bir a'zosida, ijtimoiy ahamiyatli faoliyatni maqsadga
muvofiq ravishda tashkil etish ko‘nikmasini hosil qila olishi jamoa a'zolari orasida
barqaror insoniy munosabatlarning tarkib topishiga yordam beradi. Jamoada
barqaror insoniy munosabatlarning yuzaga kelishining sababi — uning a'zolarini
ijobiy, madaniy-ma'rifiy mazmunga ega bo‘lgan ishlarni tashkil etishda faol
ishtirok etishlaridir. Jamoa rivojlanishining uchinchi bosqichda ko‘rsatib o‘tilgan
xususiyatlar shundan dalolat beradiki, ushbu bosqichda jamoa faoligina emas,
balki jamoaning har bir a'zosi bir-birlariga nisbatan axloqiy mazmundagi talablarni
qo‘ya boshlaydilar. Jamoa rivojlanishining to‘rtinchi bosqichi. Bu bosqich uning
barcha a'zolari jamoa oldida turgan vazifalar asosida o‘z-o‘zlariga talablar qo‘ya
olishlari bilan tavsiflanadi. Shuni aytish joizki, har bir bosqich jamoa a'zolarining
o‘ziga nisbatan muayyan talab qo‘yishi bilan tavsiflanadi, ammo qo‘yilgan har bir
talab o‘ziga xos yo‘nalishi (masalan o‘yindan umuminsoniyat baxti yo‘lida
kurashishiga intilish o‘rtasidagi farq) bilan ajralib turadi. To‘rtinchi bosqich jamoa
a'zolarining o‘ziga nisbatan yuksak axloqiy talablar qo‘ya olishlari bilan
ahamiyatlidir. Jamoaning hayoti va faoliyati mazmuni jamoa a'zolarining har biri
uchun shaxsiy ehtiyojga aylanadi. Jamoadagi tarbiya jarayoni o’z-o‘zini
tarbiyalash jarayoniga aylanadi. Biroq bu holat jamoaning muayyan shaxsni
yanada rivojlantirishdagi roli va o‘rnini pasaytirmaydi. To‘rtinchi bosqichda
amalga oshiriladigan vazifalar ancha murakkab va mas'uliyatlidir. Mazkur
bosqichda jamoa oldiga istiqbolli, yuksak va murakkab talablarni qo‘yish uchun
mutlaqo qulay sharoit yaratiladi. Bugungi kunda o‘qituvchi-olimlar (L.I.Nikova va
boshqalar) bolalar jamoasining rivojlanish jarayonining mohiyatini tahlil qilar
ekanlar, uni qo‘yidagi uch bosqichga bo‘ladilar: a) jamoani dastlabki jipslashtirish;
b) jamoani shakllantirish asosida uning har bir a'zosini individual rivojlantirish; v)
jamoaning umumiy faoliyatini yo‘lga qo‘yish. Jamoa hayotida muhim o‘rin
tutuvchi har bir bosqichni ajratib ko‘rsatish yuqorida bayon etilgan fikrlarga zid
emas, balki shaxsning rivojlanishida jamoaning etakchi ahamiyatini ta'kidlaydi.
A.S.Makarenko jamoa a'zolari o’rtasida yuzaga keluvchi munosabatlarining ichki
xususiyatlariga katta ahamiyat bergan edi. Pedagog jamoada shakllangan eng
23

muhim quyidagi belgilarni ajratib ko‘rsatgan edi: 1) major — doimiy tetiklik,
o‘quvchilarning faoliyat (harakat)ga tayyorliklari; 2) o‘z jamoasining qadriyatlari
mohiyatini tushunish, uning uchun g‘ururlanish asosida o‘z qadr-qimmatini
anglash; 3) jamoa a'zolari o‘rtasidagi do‘stona birlik; 4) jamoaning har bir a'zosida
qaror topgan do‘stona birlik; 5) tarbiyali, ishchan harakatga yo‘llovchi faollik; 6)
hissiyotni boshqara olish hamda muloqot odobiga amal qilish ko‘nikmasi. Jamoani
shakllantirishda jamoa a'zolari va ularning faoliyatlariga qo’yiladigan yagona
talablar muhim ahamiyat kasb etadi. Yagona talab o’quvchilarning dars
jarayonidagi, tanaffus, sinfdan tashqari ishlar vaqtidagi, shuningdek, jamoat joylari
hamda oiladagi xulq-atvor qoidalarni o’z ichiga oladi. Puxta o‘ylab qo‘yilgan
talablar tizimining muntazam amalga oshirilishi maktabda muayyan tartibning
o‘rnatilishini ta'minlaydi. O‘qituvchilar tomonidan qo‘yilgan talablar quyidagi
sharoitlarda ijobiy natija beradi: 1. Qo‘yilayotgan talablar o‘quvchi shaxsini
hurmat qilish tuyg‘usi bilan uyg‘unlashgan bo‘lishi kerak. 2. Talablar muayyan
maktab yoki sinfdagi mavjud sharoitni hisobga olgan holda qo‘yilishi lozim. 3.
Jamoaga nisbatan qo‘yilayotgan talablar aniq bo‘lishi lozim. 4. O‘quvchilarning
tashqi qiyofasi, kiyinishi, yurish-turishi hamda muomalasiga nisbatan
qo‘yilayotgan talablar, ularda ma'naviy madaniyatni shakllantirishga xizmat qilishi
shart. O‘quvchi qo‘yilayotgan talablar hajmi va tizimini bilibgina qolmasdan, talab
qo‘yish metodikasini ham o‘zlashtira olgan bo‘lishi kerak. Oquvchilar jamoasiga
nisbatan talablarni qo‘yish metodikasi bolalarni talablar mazmuni bilan
tanishtirish, talablarning ahamiyatini tushuntirish, tajriba orttirish hamda
o‘quvchilar faoliyat, shuningdek, qo‘yilayotgan talablarning bajarilish qolatini
muntazam suratda nazorat qilib turishdan iborat. O‘quvchilarni talablar bilan
tanishtirish ko‘pincha umumiy majlislarda amalga oshiriladi, bunda ta'lim
muassasasining direktori yoki o‘quv ishlari bo’yicha direktr o’rinbosari istiqbol
rejalari va ularni amalga oshirish jarayonidagi talablar mazmuni bilan o‘uvchilarni
tanishtiradi. Batafsil tanishtirish ayrim hollarda amalda ko‘rsatish, keyinroq sinflar
bo‘yicha sinf majlislari yoki maxsus suxbatlarni uyushtirish asosida amalga
oshiriladi. Xulq-atvorni tarkib toptirishga yo‘naltirilgan talablar bilan tanishtirish
24

mazkur talablar ustida mashq qildirish bilan qo‘shib olib borilishi kerak.
Xulqatvorni tarbiyalash ongni tarbiyalashga qaraganda ancha murakkab ish.
O‘quvchilar talablar mohiyatini yaxshi anglashlari mumkin, biroq aksariyat
hollarda ularga rioya qilmaydilar. Shu bois muntazam ravishda mashq qildirish
madaniy xulq-atvorni odatga aylantiradi. Talablarning qo‘yilishi jarayonida ularga
o‘quvchilarning amal qilishi ustidan nazorat o‘rnatish lozim. Nazorat qilib borish
turli shakllar yordamida amalga oshiriladi, chunonchi, xulq-atvor jurnalini yuritish,
sinfdagi navbatchilik uchun stendda baholarni qayd etib borish va boshqalar.
Qo‘yilayotgan talablarning bajarilishi yuzasidan olib borilayotgan nazorat
muntazam ravishda, izchil olib borilishi va haqqoniy bo’lishi zarur. Olib borilgan
nazorat natijalaridan o‘quvchilarni ogoh etib borish maqsadga muvofiq
hisoblanadi. Jamoani uyushtirish va jipslashtirish unda faol (aktiv)ni tarbiyalash
bilan chambarchas bog‘liq. har bir o‘qituvchining jamoani shakllantirish
borasidagi harakti jamoaning tayanch yadrosini tanlashdan boshlanadi. Jamoa
faolini shakllantirish jamoaning u yoki bu faoliyatiga nisbatan ehtiyoji
mazmunidan kelib chiqadi. Ishonchli, ishchan jamoa faolini yaratish uchun
o‘qituvchi o‘quvchilar faoliyatini ularning jamoa ishlaridagi ishtiroki, xulq-atvorini
kuzatib borishi har bir o‘quvchining ijtimoiy faoliyatni tashkil etish layoqatini
aniqlash zarur. Jamoa faolini shakllantirishda o‘quvchilarning jamoadagi obro‘sini
ham inobatga olish lozim. Jamoa faoli tarkibini bolalarning o‘zlari, albatta,
o‘qituvchi ishtirokida va rahbarligida tanlasa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
O‘qituvchi jamoa faoli bilan maslahatlashish asosida tarbiyaviy faoliyatni tashkil
etadi. Jamoa faolining har bir a'zosi zimmasiga muayyan vazifani yuklash, ularning
ma'lum davrda ana shu vazifalar yuzasidan hisobot berib borishlariga erishish
maqsadga muvofiq. O‘qituvchi aynan faolga oshirilgan talab qo‘yadi. O‘quvchilar
jamoasida faol rahbarligida o‘z-o‘zini boshqarish jamoa a'zolaridan ayrimlarining
boshqasi ustidan ustun kelishiga olib kelmasligi kerak. Shu bois o‘qituvchi faolni
maqsadga muvofiq faoliyat yuritishini nazorat qilib borishi lozim. O‘quvchilar
jamoasini shakllantirishda an'analar muhim o‘rin tutadi. Jamoa an'analari jamoa
a'zolari tomonidan birdek qo‘llab-quvvatlanuvchi barqarorlashgan odatlar bo‘lib,
25

ularning mazmunida munosabatlar xususiyati hamda jamoaning ijtimoiy fikri
yorqin ifodalanadi. Jamoa an'analari shartli ravishda ikkiga bo’linadi: a) kundalik
faoliyat an'analari; b) bayram an'analari. Kundalik faoliyat an'analari
o‘quvchilarning o‘quv faoliyati (o‘zaro yordam turlari), va mehnat faoliyati
(ko‘chatlar o‘tkazish, hasharlar uyushtirish va boshqalar)ni o‘z ichiga oladi.
Bayram an'analariga ijtimoiy ahamiyatga ega turli voqea hamda hodisalar bilan
bog‘liq sanalar (xususan, -Alifbe bayrami, -Mustaqillik bayrami, -Navro‘z
bayrami, -Xotira va qadrlash kuni va boshqalar)ni nishonlash maqsadida tashkil
etilgan faoliyat kiradi. An'anaviy bayramlar o‘quv muassasalarida turlicha
o‘tkaziladi. O’quvchilar an'analar mohiyatini anglasalar, ularga nisbatan ongli
munosabatda bo‘lsalargina uning ta'sir kuchi yuqori bo‘ladi. An'analarning yuzaga
kelishida o‘quvchilarning unga nisbatan munosabati katta ahamiyatga ega. Maktab
rahbariyati va o‘qituvchilar o‘quvchilar jamoasiga muayyan sanalarga bag‘ishlab
haddan ziyod ortiqcha tadbirni uyushtirish talabini qo‘ymasligi zarur. Tadbirlarni
tashkil etish va o‘tkazishda o‘qituvchilar jamoasi yoki o‘qituvchi tomonidan ushbu
jarayonda o‘quvchilar jamoasi bilan birgalikda ish olib borish, ularni an'analarni
davom ettirishga o‘rgatish masalasiga alohida e'tibor qaratishlari pedagogik
jihatdan ijobiy natijalarni beradi. Yuqorida bildirilgan fikrlardan quyidagi
xulosalarga kelish mumkin. 1. Jamoa bir necha a'zo (kishi)lardan tashkil topgan
muayyan guruh bo‘lib, u ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan umumiy maqsad asosida
birlashadi hamda mazkur maqsadni amalga oshirish uchun yo‘naltirilgan faoliyatni
tashkil etadi. 2. Jamoa o‘zida bir necha xususiyat (belgi)larni namoyon etadi. 3.
Jamoani shakllantirish muayyan qonuniyatlarga bo‘ysunadigan uzoq muddatli,
murakkab jarayon bo‘lib, u ko‘pchilik tadqiqotchilarning e'tirof etishlariga ko‘ra
to‘rt bosqichdan iborat bo‘ladi. 4. Jamoani shakllantirish o‘ziga xos metodika
asosida amalga oshriladi. Ushbu metodika doirasida jamoaga nisbatan talablarning
qo‘yilishi, jamoa faoli (aktivi)ni tarbiyalash masalasi alohida ahamiyatga egadir. 5.
Jamoaning mustahkam bo‘lishi, uning a'zolari o‘rtasida o‘zaro yordam hamda
hamkorlikning qaror topishida jamoa an'analari muhim ahamiyat kasb etadi.

26

2.2 O’quvchilar jamoasini shakllantirish shart-sharoyitlari.
Jamoaning rivojlanish darajasini tarbiyaga bog‘liqligi. Tarbiya usullarini
tanlashda ularni jamoaning rivojlanish darajasiga mosligi muvaffaqiyatning muhim
sharti hisoblanadi. Shuning uchun har bir o’qituvchi tarbiyaviy ishni sinfdagi
jamoa muvaffaqiyatning munosabatlarini rivojlanishi darajasini aniqlashdan
boshlaydi. o’qituvchining esa yangi sinf bilan kun marta ish boshlanishiga to’g`ri
keladi: o’z mehnat faoliyatining dastlabki yilida, sinfni navbatdagi bitirib chiqish
mavsumidan keyin, ba`zan esa maktabda vujudga kelgan vaziyat taqozosi bilan.
Tarbiya jarayoni o’z-o’zini tarbiyalash jarayoniga o’tganda yuksak darajaga
erishiladi. Ayrim o’quvchilar va umuman jamoa o’z faoliyatini mustaqil
rejalashtiradi va umuman jamoani tashkil etadi, o’ziga va bir-biriga talablar
qo’yadi va o’z-o’zini nazorat qiladi. Sinf rahbari va o’quvchilar jamoasi o’z
niyatlari va ishlarida birgadirlar. Jamoani shakllantirish yuzasidan olib boriladigan
barcha ishlar juda qiziqarli bo’lib, bu ish sinf rahbarining asosiy ishi bo’lib
hisoblanadi. O’quvchilarni inoq jamoaga birlashtirgan mohir sinf rahbari qo’lida
tarbiyalangan odam baxtlidir. Ulayayotgan kishi, shaxsning hayotdagi mavqeini
shakllantirishda, uning hayot yo’lini belgilashda o’z vazifasini anglash siif
rahbarining bolalar jamoasini barpo etish yuzasidan olib boradigan faol va qat`iy
faoliyatning zarur sharti hisoblanadi. Jamoaning rivojlanish darajasini aniqlashda
o’quvchilarning faqat sinfdan tashqari faoliyatida namoyon bo’ladigan
munosabatlarini tahlil etish bilangina cheklanib bo’lmaydi. Sinf rahbarinnng o’ziga
xos xususiyati shundan iboratki, u oddiy bolalar jamoasini emas, balki o’quvchilar
jamoasini shakllantiradi. O’quvchilarning asosiy vazifasi o’qishdan iborat.
Shuning uchun sinf rahbari dastavval: bolalarning o’qishga qanday munosabatda
ekanliklarini, o’zlarini darsda qanday tutishlarini, uy vazifalarini sidqidildan
bajarishlari yoki bajarmasliklarini aniqlaydi. Va nihoyat, eng muhimi ularning
o’qishdagi mo’ljallari nimalardan iborat, bu mo’ljallar ijtimoiy mohiyatga molik
yoki molik emasligi hisoblanadi. Jamoaning rivojlanish darajasini aniqlashning
eng ishonchli usuli – o’quvchilarni ular bilan darsda, darsdan tashqarida,
maktabda, maktabdan tashqarida o’zaro faol hamkorlik qilish darajasida
27

kuzatishdan iboratdir. O’qituvchi jamoaning kuchli va zaif tamoyillarini aniqlash
uchun pedagogik vaziyatlar vujudga keltirishni qo’llaydi. Lekin bunda shuni esda
tutish kerakki, o’quvchi kamchiliklarini hamma o’rtasida yorqin namoyish uni
ma`naviy halok etishi, qalbini jarohatlashi mumkin. Shunday vaziyatlarni vujudga
keltirish kerakki, ular salbiy tomonlarni emas, har bir bolada odatdagi sharoitda
boshqalardan yashiringan ijobiy tomonlarini ham ochib bersin. Sinf rahbari jamoa
rivojlanishining aniqlangan darajasiga qarab tarbiya usullarini tanlaydi. Bunda
o’quvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olish qo’shimcha shart hisoblanadi.
Bu xaqda gapirmasa ham bo’lardi, chunki bu shart pedagogik tamoyillardan
biridir. Shu bilan birga ishni endi boshlagan o’qituvchi, ayniqsa sinf rahbari tarbiya
usullarini emas, balki shakllarini tanlashda o’z tarbiyalanuvchilari yoshini hisobga
olishi muhimdir. Bunda bir hil usullar talablar, topshiriqlar va hokazolar turlicha
izohlanadi. Ta`lim jarayonida jamoa munosabatlarini rivojlantirish istiqbollari sinf
rahbarining katta e`tibor berishini talab etadi. Jamoa faoliyatida ko’proq muomala
qilishga bo’lgan ehtiyoj yotadi. Darslarda bu ehtiyoj kam qondiriladi. Agar
darsdagi muomalaga bo’lgan ehtiyoj to’g`ri tushunilsa, uning negizida
o’quvchilarning o’zaro yordami, darslarga birgalikda foydali tayyorgarlik ko’rish,
kiziqishlar buyicha mashg`ulotlar tashkil etiladi. Ta`lim jarayonidagi jamoatchilik
tuyg`usi ana shu, ya`ni birgalikdagi mehnat bolalarda katta qoniqish hosil qilish
ijobiy kechinmadan boshlanadi. Shu tariqa o’zaro yordam tashkil etish sinfdagi
jamoa munosabatlarini shakllantirishning yo’llaridan biridir. O’qituvchi yana
o’quvchilarni yosh xususiyatlarini, sinf jamoasining xususiyatlarini, uning
shakllanganlik darajasini hisobga oladi, o’sha talablarida jamoa fikrining qo’llab
quvvatlanishiga tayanadi. Jamoa rivojlanishining har qanday darajasida sinf
rahbari muayyan usullardan foydalanib, jamoatchilik fikrini shakllantirish
to’g`risida maxsus g`amxo’rlik qiladi. O’quvchilar jamoasini shakllantirish
jarayonini past darajadan yuqori darajaga boradigan vaqt davomidagi harakat,
ijtimoiy talablar avval shaxsan sinf rahbaridan, o’qituvchidan faqat yakka bolalar,
keyinchalik ko’pchilik bolalar idrok etadigan va nihoyat, barcha uchun va har bir
bola uchun hayot qonuni bo’lib qoladigan tarzda jo’n tushunib bo’lmaydi. Hatto
28

uyushgan jamoada ham jamoatchilik xususiyatlari zaif rivojlangan ayrim
o’quvchilar bo’ladi. Sinf rahbari jamoa va har bir alohida o’quvchining tarbiyasi
uchun ma`suldir. Shuning uchun uning jamoa tarzidagi va yakka tartibdagi
shakllarini qo’shib olib borishi tarbiyaviy ishdagi o’ziga xos xususiyatlaridan
biridir. Jamoaning shaxsga nisbatan yuksak talabchanligi kuzatiladi.
Jamoaning shakllantirish va unda shaxsni tarbiyalash faoliyati Jamoa va
jamoa orqali tarbiyalash tarbiya tizimida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan
tamoyillardan biridir. Shaxsni shakllantirishda jamoaning yetakchi rol o‘ynashi
to‘g‘risida fikrlar pedagogika fanining ilk rivojlanish davridayoq bildirilgan.
Jamoada uning a‘zolari o‘rtasidagi munosabatning alohida shakli yuzaga keladi.
Bu esa shaxsning jamoa bilan birgalikda rivojlanishini ta‘minlaydi. Lekin har
qanday guruhni ham jamoa deb hisoblab bo‘lmaydi. Jamoa bir qator belgilarga
egadirki, mazkur belgilar jamoani kishilarning yetarli darajada uyushgan har
qanday guruhlaridan ajratib turadi. Jamoa ijtimoiy jamiyatning bir qismi
hisoblanadi, unda ijtimoiy hayot va kishilik munosabatlarining barcha me‘yorlari
o‘z ifodasini topadi. Zero, jamoa jamiyatdagi mavjud munosabatlar tizimida
namoyon bo‘lar ekan, jamoa va ijtimoiy jamiyat maqsadi, intilishida o‘zaro birlik
uzviy maqsadga muvofiq tashkil etadi. Shu bois jamoa hayotining bir yagona
maqsadga qaratilganligi va ijtimoiy g‘oyaviy yoo‘nalganligi uning yetakchi belgisi
hisoblanadi. Har bir jamoa boshqa bir jamoa bilan uzviy bog‘liq bo‘ladi. Uning har
bir a‘zosi jamiyat ijtimoiy faoliyatini tashkil etish jarayonida o‘z jamoasi bilan
birgalikda ishtirok etadi. Jamoani tushunish, uni his etish hamda shaxsni
shakllantirishdagi o‘rni va rolini to‘g‘ri baholay olish umumiy va xususiy
maqsadning qiziqishi, ehtiyoj va faoliyatning birligini namoyon etadi hamda
bo‘linishiga yo‘l qo‘ymaydi. Har bir jamoa o‘z-o‘zini boshqarish organiga ega va
umummilliy jamoaning uzviy qismi sanaladi. Shuningdek, u maqsadning birligi va
tashkil qilish xususiyatlari orqali umummilliy jamoa bilan bog‘lanadi. Ijtimoiy
jamiyatning ehtiyojini qondirishga yo‘naltirilgan jamoa navbatidagi muhim
xususiyatidir. Jamoa faoliyatining ijtimoiy-g‘oyaviy yo‘nalishi ham jamoaning
faoliyati mazmunida o‘z aksini topishi muhim ahamiyatga egadir. Jamoa
29

xususiyatini aniqlashda kishilar guruhning yagona ijtimoiy tizimini o‘rnata
olishdagi usuli, ya‘ni jamoani tashkil qilish usuli ham muhim hisoblanadi.
Pedagogik jihatdan maqsadga maqsadga muvofiq tashkil etilgan jamoa faoliyati
natijasida jamoa a‘zolari o‘rtasidagi ishchanlik, bir-biri uchun g‘amxo‘rlik, o‘zaro
yordam, jamoa manfaati uchun javobgarligi hissi qaror topadi. Birgalikdagi
faoliyat umumjamiyat ishi uchun mas‘uliyat hissini uyg‘ota borib, jamoa a‘zolarini
bir-biriga yaqinlashtiradi, jamoaga mansublik hissini paydo bo‘lishini uyg‘otadi,
jamoa bilan munosabatda bo‘lishi ehtiyojini oshiradi. Jamoa a‘zolari o‘rtasida
o‘zaro guruhiy yaqinlik, hissiy birlik yuzaga keladi. Ushbu munosabat ko‘pincha
o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi hamda ular pedagogik ta‘sir ko‘rsatish uchun qo‘l
keladi. Ruhiy va hissiy birlik jamoa a‘zolarining birgalikdagi faoliyati mazmuniga
ular orasidagi hosil bo‘lgan ishchilik faoliyatining xarakteriga bevosita bog‘liqdir.
Jamoaning rasmiy (ishchanlik) va norasmiy (hissiy) tuzilishini bir-biridan farqlash
lozim. Jamoaning rasmiy tuzilishi deganda jamoa faoliyatining turli ko‘rinishlarini
amalga oshirish uchun zarur bo‘ladigan tashkiliy jihatlari ko‘zda tutiladi. Mazkur
tuzilma bir tomondan jamoa a‘zolari qo‘shilgan ishchanlik munosabatlarini ifoda
etsa, ikkinchi tomondan rahbarlik vazifasini bajaruvchi tarbiyachilar hamda jamoa
a‘zolari o‘rtasidagi mavjud boshqarish munosabatlari mazmunini ifoda etadi.
Norasmiy tuzilma jamoaning barcha a‘zolari o‘rtasidagi shaxslararo ma‘naviy
psixologik munosabatlarning umumiy tizimi va mikroguruhini tashkil etuvchi
ayrim a‘zolar o‘rtasidagi tanlash munosabatlari mazmunini ifodalaydi. Jamoaning
har bir a‘zosi mavjud munosabatlar tizimida u yoki bu o‘rinni egallaydi.
Tarbiyalanuvchi shaxsning jamoadagi o‘rni uning shakllanish jarayoniga ta‘sir
ko‘rsatadi. Maktab yoki sinfdagi rasmiy va norasmiy tuzilmalar bir-biriga muvofiq
bo‘lganda, jamoaning rasmiy va norasmiy yetakchilari norasmiy munosabatlari
tizimda ko‘zga ko‘ringan o‘rnini egallagan holdagina chinakam jamoa bo‘la oladi.
Shuningdek, norasmiy guruhlar (ijroguruhlar) umumjamoa ijtimoiy manfaatlari
uchun kurashuvchi guruhlar bo‘lgandagina jamoa o‘zini chinakam jamoa tarzida
namoyon etishi mumkin.
30

Yashash joylarida o‘zaro birikkan bolalar guruhlari qanchalik ahil va inoq
munosabatlar zaminidan tashkil topgan bo‘lmasin haqiqiy jamoa bo‘la olmaydi.
Chinakam jamoa ijtimoiy ahamiyatga moyillik faoliyatini tashkil eta olish, jamoa
a‘zolar o‘rtasida ijtimoiy ahamiyatli faoliyat, maqsad, ishchanlik xarakteridagi
aloqa va munosabatlarini o‘rnata olishi lozim. Jamoaning majburiylik belgisi unga
pedagogik rahbarlikning bo‘lishidir. Shunday qilib, jamoa – kishilarning shunday
muayyan guruhi bo‘lib, u ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan maqsad hamda mazkur
maqsadni amalga oshirish uchun yo‘naltirilgan kuchni tashkil etadi. Ushbu guruh
a‘zolari o‘zaro birlik, a‘zolarning munosabatlar jarayonidagi tengligi asosida unga
rahbarlik qilish va birbiriga bo‘ysunishi, shuningdek, jamoa oldidagi javobgarligi
asosida muayyan faoliyatni olib boradilar. Jamoa va uni shakllantirish pedagogik
faoliyatning maqsadi hisoblanadi. Ayni ko‘rsatish, uni ko‘rsatish vositasi bo‘lib,
uning yordamida jamoaning barcha yoki har bir a‘zosining tarbiyalash yaxshi
samaralar beradi. Jamoaning yetakchi tarbiyaviy vazifasi shaxsni har tomonlama
tarbiyalash, unda ijobiy sifatlarni hosil qilish, mustahkam hayotiy pozisiyani qaror
taptirishdan iboratdir.[18] O‘quvchilar jamoasi pedagogik – tarbiyachilar va
bolalardan iborat jamoaning murakkab birlashmasi, o‘z-o‘zini nazorat, o‘z-o‘zini
boshqarish jarayonini tashkil etuvchi mustaqil tizim, shuningdek, o‘zining
psixologik muhitiga, an‘analariga ega guruh hisoblanadi. Demak, yuksak darajada
uyushtirilgan jamoa o‘zida bir necha xususiyatlarni namoyon etadi. Ular
quyidagilardir:
1. Ijtimoiy ahamiyatga ega yagona maqsadning mavjudligi.
2. Birgalikdagi umumiy faoliyatning tashkil etilishi.
3. Majburiy mas‘uliyatli munosabatning yo‘lga qo‘yilishi.
4. Saylangan umumiy rahbar organga egalik.
Jamoani shakllantirish muayyan qonuniyatlarga bo‘ysunadigan uzoq
muddatli, murakkab jarayondir. Jamoaning vujudga kelishi uchun 4 bosqich zarur.
Jamoaning shakllanish bosqichlari dastlab pedagog butun guruhga talab qo‘yadi,
so‘ngra jamoa faollari jamoa a‘zolariga talab qo‘yadi, so‘ngra butun jamoa alohida
shaxsdan muayyan tartibda olib borishni talab qiladi va nihoyat, shaxs o‘z-o‘ziga
31

talab qo‘yadi. Ushbu jarayonni sxema tarzda quyidagicha bayon etish mumkin.
Yosh avlodni hayotga va mehnatga tarbiyalashda, ularda oliy axloqiy sifatlarni
shakllantirishda jamoa ruhida tarbiyalash alohida o‘rinni egallaydi. O‘quvchi
maktab davrida jamoa bo‘lib o‘qiydi, hamjihatlikda ishlaydi, demak,
jamoatchilikning dastlabki tamoyillari bilan tanishadi va ularni o‘rganib boradi.
Quyida, asosan, jamoatchilik tushunchasiga doir ayrim masalalar ustida fikr
yuritamiz. «Jamoatchilik» so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, jamoaviy, umumiylik,
birlik degan ma‘noni bildiradi. Jamoatchilik tushunchasi dastavval jamoa bo‘lib
ishlash, xalq uchun mehnat qilish, shaxsiy manfaatni umum manfaatiga
bo‘ysundirish, bir-biriga beg‘araz, o‘rtoqlarcha yordam berish degan tamoyilni
anglatadi. Jamoatchilikni shaxsning asosiy xususiyati deb qarash lozim. Chunki
jamoa hissi, bir tomondan, shaxsni rivojlantirishga ta‘sir ko‘rsatadi, ikkinchi
tomondan, shaxsning tarbiyalanishida o‘zaro dialektik munosabatni vujudga
keltiradi. Shaxsni shakllantirishning vositalaridan biri jamoatchilikdir.
Jamoatchilik shaxsni shakllantirishning mohiyatini ochishda, jamoa va shaxsning
o‘zaro munosabat va aloqasini anglashda muhimdir. Shaxsning rivojlanish
faoliyatida jamoatchilikning tutgan o‘rni va ahamiyati katta ekanligini va uning
mazmuni hamda xususiyatini ifodalash ma‘quldir. Bu ilgari shaxsni qanday
tushunganliklarini va hozir psixologlar, pedagog va faylaso‘flar qanday
tushunayotganliklarini aniqlash uchun zarurdir. Jamoatchilik tushunchasini tor
ma‘noda va keng ma‘noda anglash mumkin. Tor ma‘noda jamoa ma‘lum guruh
kishilar yig‘indisi, sinf jamoasi va boshqalardir. Jamoatchilikni keng ma‘noda
tushunish bu, dastavval, uning obyektiv asoslarini bilishdir. Shaxsning asosiy
xususiyati jamoa bo‘lib, u obyektiv asosda shakllanadi. Bu esa, dastavval, jamiyat
taraqqiyoti va hayot sharoitiga bog‘liqdir. Jamoatchilik nazariyasining bu obyektiv
qonuniyligini, albatta, hisobga olish zarur. Jamoatchilik bunday tarixiy
taraqqiyotni kuzatish hozirgi jamiyatda jamoatchilikning mohiyati nimadan iborat
ekanligini, shuningdek, jamoatchilik mohiyati nima bilan xarakterli ekanligini
bilish taqozo etadi. Bizning qarashimizcha, jamoatchilik shaxsning asosiy
xususiyatigina emas, balki butun g‘oyasi hamdir. Ayrim olimlar jamoatchilikni
32

nazariy jihatdan inkor etadilar yoki bu ikkiyuzlamachilik, yolg‘onchilik,
munofiqlik qiladilar. Jamoatchilikning rivojlanish dialektikasi, bir tomondan,
obyektiv asosni ko‘zlasa, ikkinchi tomondan, jamoaning rivojlanishi, nazariy
psixologiyasi sifatida obyektiv moddiy asoslarni aks ettiradi. Jamoatchilik
masalasiga nazariy va ijtimoiy nuqtai nazardan qarash, har bir shaxsda
jamoatchilikni shakllantirishning obyektiv asoslarini ifodalash zarurdir. Shuni
e‘tirof etish kerakki, jamoa va shaxsni shakllantirishning obyektiv asosi va
psixologiyasi bo‘lishiga qaramay, jamoani shakllantirishda jiddiy xatolik va
kamchiliklar mavjuddir.
Yana shuni ta‘kidlash lozimki, mamlakatimizda mehnatkashlar uchun
moddiy, ma‘naviy va ideologik sharoitlarning yaratilganligiga qaramay, ayrim
kishilarda jamoa manfaatlariga, umummanfaatlariga nisbatan shaxsiy manfaat va
qiziqishlarni ustun qo‘yish hollari kuzatiladi. Ayrim yoshlar jamoatchilik so‘zini
biladilar va bu haqda ko‘p gapiradilar-u, amalda buning aksini qiladilar.
Yuqoridagi fikrlar shuni ko‘rsatadiki, shaxsning jamoatchilik xususiyatlarini
shakllantirish nazariy va amaliy jihatdan juda qiyin jarayondir. Mehnatkashlarda
jamoatchilikni shakllantirish ular ongiga eskilik sarqitlaridan to‘la xalos etishning
muhim vositasidir. Jamoatchilikda shaxsiy va jamoa manfaati o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlar asosiy masala bo‘lib hisoblanadi. Jamoatchilik manfaati shaxsiy
qiziqishni ham ko‘zlaydi, shaxsiy manfaat, o‘z navbatida, umummanfaatni ham
ko‘zlaydi. Xulosa qilib aytish mumkinki, jamoatchilik o‘zining mohiyati bilan
o‘zining igoizm va individualizm ideologiyasiga qarama-qarshidir. Egoizm va
individualizm ham uning obyektiv va ideologik asoslariga egadir. Agar jamoatchi
ma‘lum guruh, jamiyatni va uning manfaatini o‘zida ifoda etsa, individualchi bir
kishininggina manfaat va qiziqishini ifoda etadi. Bu yuqorida keltirilgan
jamoatchilikning shakllantirish jarayoni, ruhiy tabiatini ma‘lum darajada ochish
maqsadga muvofiqligini taqozo etadi. Bizning fikrimizcha, jamoatchilik kishilarda
irodaviy, aqliy va hissiyot jarayonidir. Jamoa hissiyot bo‘lib, kishilarning bir-biriga
va atroflariga bo‘lgan munosabatlarida hamda ichki kechinmalarida namoyon
bo‘ladi. Biz jamoa hissi haqida gapirganimizda, kishilarning ichki his-tuyg‘ularini,
33

o‘z jamoasining yutuq va kamchiligi to‘g‘risidagi ichki kechinmalarini
tushunamiz. Shaxsdagi aqliy jarayon bilan uzviy bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun
ham, kishilardagi jamoa hissini shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyatga egadir.
Yoshlarda jamoatchilikni shakllantirish bilan bir vaqtda, ularning aqliga,
hissiyotiga ta‘sir ko‘rsatiladi. Har qanday hissiyot tushunchasining natijasidir.
Tushunish bilan bilib olish natijasida yoqimli va yoqimsiz hissiyotlar paydo
bo‘ladi. Demak, jamoatchilik mazmunini tushunish va bilish orqali kishilarda
yoqimli, go‘zal va ijobiy tuyg‘uhissiyotlar yuzaga keladi. Bu, o‘z navbatida,
kishilarga jamoani to‘g‘ri tushunish va baholashga imkon beradi. Jamoatchilik
insonga xos bo‘lib, ichki kechinma natijasida go‘zallikka baho berish natijasi
bo‘lsa, individualizm yakka kishiga xos bo‘lib, ichki kechinma asosida go‘zallikka
baho berish demakdir. Shunday qilib, bu ikki qarama-qarshi ideologiyani boshqa
kishilardagi jamoatchilikni baholab qolmay, balki kishilar xulqiga imkoniyatlar
ham yaratadi, uning xulqiga individualizmga qarshi hissini uyg‘otadi. ( 13 )
Demak, kishilarda jamoatchilikni shakllantirish dialektik jarayon bo‘lib, shu
shakllantirish bilan bir vaqtda individualizmga qarshi kurashiladi. Bu kurashda
yoshlarning ongi, psixikasi individuallikni e‘tirof etadi. Bu psixikaning dialektik
taraqqiyoti hisoblanadi. Kishi o‘zida jamoa hissi paydo bo‘lishi bilan
individualizmni inkor etadi. Individualizm inkor etish jarayoni psixik va amaliy
tajribada ma‘lum darajada qiyinchilikni vujudga keltiradi. Bu qiyinchilik bilan
kurashish, so‘zsiz irodaviy jarayonga bog‘liqdir. Shuning uchun ham
jamoatchilikni shakllantirishda irodaviy jarayon birinchi darajali ahamiyatga
egadir. Individualizm xususiy mulkchilik va raqobat negizi, jamoatchilik esa
ijtimoiy mulkchilik negizida vujudga keladi. Ammo jamoatchilikning
individualizm ustidan to‘la g‘alabasi uchun siyosiy tuzum o‘zgarishi shart.
Shunday qilib, jamoatchilik kishilarning umumiy maqsad yo‘lida birgalikda qilgan
mehnat va kurash jarayonidagi birlashuvi, jipslashuvi, o‘rtoqlarcha o‘zaro yordami
va birodarligi demakdir. Lekin ayrim kishilarda eski individualistik axloq
ko‘rinishlari hamon mavjud bo‘lib kelmoqda. Bunday kishilar umumxalq mulkiga
o‘z shaxsiy mulkidek munosabatda bo‘lmaydilar, xalq boyligini oshirish uchun
34

qayg‘urmaydilar. Kuchi bilan yaratilgan texnika, qurilish materiallari qarovsiz
tashlab yuborilsa, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ochiqda qolib nobud bo‘lsa va
boshqa shu kabi zararlar keltirilsa, tashvishlanmaydilar. Bunday kishilarda egoizm
va individualizm ko‘rinishlari bizning turmushimizga mutlaqo begona bir narsadir.
Kishilarda bir necha asrlar davomida shakllangan munosabatlar va odatlarni
albatta, birdan yo‘q qilish uchun kishilarni tizimli ravishda jamoa ruhida tarbiyalab
borish, ulardagi individualistik ko‘rinishlarga qarshi kurashish, ularda o‘rtoqlarcha
o‘zaro yordam munosabatlarini shakllantirish zarurdir. Individualistik sarqitlarni
tugatishda va jamoa ruhida tarbiyalashda asosiy masala barcha kishilarda
onglilikni yangi jamiyatimiz qurilishi talablari darajasiga ko‘tarishdan iboratdir.
Yuqoridagilarga asoslanib yoshlarni jamoa ruhida tarbiyalashning asosiy
omillari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: 1. eng ilg‘or korxona
jamoalarining ish tajribasidan, ahillik, hamjihatlik, jamoa va o‘rtoqlarcha o‘zaro
yordamlashishda ibratli oilalar, ota-onalar hayotidan misollar keltirish; 2.
kishilarning hayotida jamoa bo‘lib, bir-birlari bilan do‘stona birodarlarcha
munosabatda bo‘lib yashashlari, mehnat va ijod qilishlari, hayot va
turmushlarining doimo go‘zal va xushchaqchaq o‘tishiga katta yo‘l ochib berishini
har tomonlama misollar asosida tushuntirish. Aksincha, kishilar o‘z hayotida
jamoaga va uning qo‘ygan talablariga to‘g‘ri baho bermay hayot kechirsalar,
turmushi ko‘ngilsiz, shirasiz va ma‘naviy boyliksiz o‘tishini uqtirish.
Jamoatchilikning bu xususiyatlari va tamoyillari falsafiy va pedagogik jihatdan
keng va teran sharhlab beradi. Ayniqsa, bu tizimda pedagog olim to‘g‘ri
ko‘rsatganidek, jamiyat va shaxs munosabatlari muhim ahamiyatga ega. Uning
uqtirishicha, odam va shaxs boshqa-boshqa tushunchalardir. Odam – tirik
organizm, gavda, jismdir. Ya‘ni, u tabiat farzandi sifatida barcha jonli mavjudotlar
kabi tabiat qonunlari bo‘yicha o‘sadi, yashaydi, ulg‘ayadi. Bu jihatdan oadmning
to‘rt muchasi sog‘ bo‘lsa, Imom Zaynuddir G‘azzoliy «Kimiyoi saodat» asarida
aytganidek u hayvonot bilan teng mavjudotdir. Odamning shaxsligi esa, uning
o‘zga odamlarga, jamiyatga, vataniga, butun insoniyatga munosabati bilan
bog‘liqdir. Demak, odam biologik tushuncha, shaxs ijtimoiy tushuncha.
35

Insonlarning tabiiy ehtiyojlari qoralab, faqat ijtimoiy mexanizmga aylantirilishi,
tabiatni ham siyosiylashtirish, mafkuraviy shaqatsiz tayziq insonni qadrsizlantirishi
ham sho‘rolar jamiyati misolida ko‘rib turibmiz. Jamoaning umumiy manfaati
bilan bolaning shaxsiy manfaati birlashib, uyg‘unlashib ketadi va shu holda bola
shaxsiy manfaatiga nisbatan jamoaning maqsadi va manfaati muhimroq ekanligiga,
bir kishi hammasi (o‘z jamoasidagi hamma odamlarni) o‘ylashi, hamma (butun
jamoa) esa, shu jamoadagi har bir odamni o‘ylashi, g‘amxo‘rlik qilishi zarurligini
tushunish bolaning ongini o‘stiradi. Yanada muhimrog‘i, jamoa a‘zolarining o‘zaro
hurmati do‘stlikka aylanadi. Endi bola yoki o‘smir do‘stlarisiz hayot juda zerikarli,
mazmunsiz o‘tishini anglaydi. Chin do‘stlar davrasining tug‘ilishi va shakllanishi
buyuk fransuz adibi Aleksand Dyumaning «Uch mushketyor» asarida juda
qiziqarli tarixiy voqyealar va ayrim shaxslar do‘stlarining boshlaridan o‘tgan
ajoyib-g‘aroyib voqyealar asosida, goh quvnoq, goh ma‘yus, goh mayin, goh
shiddatli bo‘yoqlar va ohanglarda tasvirlab berilgan. «Jamoatchilik (birdamlik)
axloqning asosiy tamoyili sifatida, - deb yozadi Ashurmat Axmedov, - individ
(yakka odam)larning bir-biriga bo‘lgan munosabatini, shaxsga va jamoaga bo‘lgan
munosabatini va, o‘z navbatida, jamiyatning shaxsga bo‘lgan munosabatini ifoda
etadi.

36

XULOSA
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-2021-yillarda O’bekiston
Respublikasining rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishlari bo’yicha
harakatlar strategiyasida ish bilan taminlash muhim vazifa sifatida yo’lga
qo’yilmoqda. «Ta‘lim to‘g‘risida qonun» va - Kadrlar tayyorlash milliy dasturi
talablarini amalgam oshirish jarayonida yuqori malakali o‘qituvchilarni tayyorlash
muhim muammo sifatida kun tartibiga ega. Shunday ekan ushbu talablardan kelib
chiqqan holda bilimdon, mustaqil fikrlovchi , ijodiy izlanuvchan , yuqori malakali ,
turli soha egalarini tayyorlash kasb – hunar ta‘limi oldiga qo‘yiladigan talablarga
mutonosib insonlar qilib shakllantirish ular shaxsiga yangicha yondashish hozirgi
ijtimoiy taraqqiyotning zaruriy talablaridan biridir. Ayniqsa mehnat va kasb ta‘limi
sohasida bilim olgan bo‘lajak mehnat va kasb ta‘limi o‘qituvchilari mehnat
faoliyatini, mahoratini oshirish oily ta‘limning asosiy vazifalaridan biridir. Bu
muammoni hal qilishning birdan bir yo‘li mehnat va kasb ta‘limi o‘qituvchilari
mahoratini, faoliyatini oshirish eng avvalo pedagogik shart- sharoitlar hamda oily
ta‘lim muassasidagi barcha imkoniyatlardan kelib chiqib, o‘ziga xos xususiyatlarni
hisobga olinganligini ham nazarda tutadi. Hammamizga ma‘lumki mehnat va kasb
ta‘limi o‘qituvchisining kasbiy mahorati eng avvalo talabalarni o‘qitish, bilim
berish, ko‘nikma va malakalarni hosil qilish ta‘lim beruvchilar saviyasi bilan
belgilangan.
37

Bola yoshligidan o’yin, mehnat va o’qish faoliyatlarini tengdoshlari bilan
birgalikda tashkil etish asosida ijtimoiy muhitga moslasha boradi. Ijtimoiy muhit
bolaga borliqni anglash uchungina emas, balki o’zligini anglash uchun ham
imkoniyat yaratadi. Bolaning doimiy ravishda jamoa orasida bo’lishi, uning jamoa
ta’sirida shakllanishi unda ijtimoiy faollikni yuzaga keltiradi.
Sharq mutafakkirlari jamoaning shaxs kamolotini ta’minlashdagi o’rni va
roliga alohida e’tibor berganlar. Xususan, Abu Ali ibn Sino ijtimoiy muhitning
shaxsni shakllantirishdagi rolini yuqori baholaydi. Tashqi muhit va odamlar
insonning borliq, unda kechayotgan o’zgarishlar, jarayonlar mohiyatini
anglashgagina emas, balki uning xulqida yaxshi va yomon sifatlarning
shakllanishiga ham sezilarli ta’sir etishi, shu bois bolalarni tarbiyalashda u mansub
bo’lgan mikromuhit xususiyatini inobatga olishni ta’kidlaydi. Bolani yomon
ta’sirlardan saqlash zarurligini uqtiradi.
Shuningdek, alloma o’qitish samaradorligini ta’minlashda bolalarga jamoa
asosida bilimlarni berishni maqsadga muvofiqligini ta’kidlaydi.
Abu Nasr Forobiyning uqtirishicha, inson boshqalar bilan munosabatda
bo’lish, ularning yordami va qo’llab-quvvatlashlarini his etish ehtiyojiga ega. Ana
shu ehtiyojni qondirish yo’lidagi amaliy harakatlar insonni kamolotga yetaklaydi,
deb hisoblaydi. Abu Rayhon Beruniy esa shaxsning rivojlanishida o’zaro yordam,
hamkorlik, odamlarga nisbatan xayrihohlik uning ijtimoiy muhitdagi roli va o’rnini
belgilab beradi.

38

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliyʻ
Majlisga Murojaatnomasi.- Toshkent: “O zbekiston” NMIU, 2018.
ʻ
2. O zbekiston Respublikasi Prezidentining “2017–2021-yillarda
ʻ
O zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo nalishi bo yicha
ʻ ʻ ʻ
Harakatlar strategiyasini kelgusida amalga oshirish chora-tadbirlari to g risida”gi
ʻ ʻ
Farmoni. 2017-yil 15-avgust.
3. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O zbekiston davlatini
ʻ
birgalikda barpo etamiz. – T.: “O zbekiston”, 2016.
ʻ
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent:
“Ma’naviyat”, 2008.
5. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz - Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
farovonligini yanada yuksaltirishdir. – Toshkent: “O zbekiston”, 2010.
ʻ
6. O zbekiston Respublikasining “Ta’lim to g risida”gi Qonuni //
ʻ ʻ ʻ
Barkamol avlod – O zbekiston taraqqiyotining poydevori . – Toshkent: “Sharq”
ʻ
nashriyot-matbaa konserining Bosh tahririyati, 1998.
7. O zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi” // Barkamol
ʻ
avlod- O zbekiston taraqqiyotining poydevori. – Toshkent: “Sharq” nashriyot-
ʻ
matbaa konsernining Bosh tahririyati, 1998.
8. Boshlang ich ta’lim konsepsiyasi// Boshlang ich ta’lim, 1998, 6-son.
ʻ ʻ
39

9 . Umumiy o rta ta’limningʻ D avlat T a’lim S tandarti va o quv dasturi ʻ (Boshlangich
ta`lim).- Toshkent, 2017.
10. Azizova N. Ertaklar olamida// Boshlang ich ta’lim, 2017, 4-son, 15-bet.
ʻ
11. Azizxo jayeva N. Pedagogik texnologiyalar va pedagogok mahorat.-
ʻ
Toshkent: O zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg armasi nashriyoti,
ʻ ʻ
2006.
12. Ma’qulova B., Nasriddinova D. Kitobim-oftobim- 2-sinf uchun sinfdan
tashqari o qish kitobi.- Toshkent: ”O qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2015.
ʻ ʻ
13. Matchonov S., G ulomova X. va boshqalar. Boshlang ch sinf o qish
ʻ ʻ ʻ
darslarini pedagogik texhologiyalar asosida tashkil etish.- T o shk e nt: “ Yangiyul
Poligraph servise ” , 2008.
14. Ma’qulova B. va boshqalar. Boshlang‘ich sinfdan tashqari o‘qish
mashg‘ulotlari.- Toshkent: «O‘qituvchi», 2006.
15. Nuraliyeva O. Ona tili va adabiyot fanlari bo yicha sinfdan tashqari
ʻ
ishlar.- Farg‘ona, 1999.
16. Q o sim o va K., Matchonov S. , G ulomova X., Yo ldasheva SH., Sariyev
ʻ ʻ
Sh. Ona tili o qitish metodikasi. -Toshkent, «Nosir», 2009.
ʻ
17. Safarova R., Musayev U., Musagev P., Yusupova P., Nurjanova R.
O zbekiston Respublikasida umumiy o rta ta’lim strategiyasi muammolari at a’lim
ʻ ʻ
mazmunining yangi modellari, ularni tatbiq etish yo llari. –Toshkent, 2005.
ʻ
18. To‘rt yillik boshlang‘ich sinflarda STO’. – Toshkent: “O‘qituvchi”,
2009.
19. Umarova m., hamroqulova x., tojiboyeva r. o qish kitobi. 3-sinf uchun
ʻ
darslik.- toshkent: “o zbekiston” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2016.
ʻ
20.Usmonov N., Abdullayeva V. Ertaklarda milliy g oya// Boshlang ich
ʻ ʻ
ta’lim, 2009, 9-son, 24-25-betlar.
21. Xo jamberdiyeva Sh. Mazmnuli, rang-barang bo lsin// Boshlang ich
ʻ ʻ ʻ
ta’lim, 2011, 11-son, 8-9-betlar.
40

22. G afforova T., Nurullayeva Sh. O qish kitobi. 2-sinf. (o qituvchilarʻ ʻ ʻ
uchun metodik qo llanma). – Toshkent, ”Sharq” nashriyot matbaa aksiyadorlik
ʻ
kompaniyasi bosh tahririyat, 2012.
23. G afforova T., Nurullayeva Sh., Mirzahakimova Z. O qish kitobi. 2-sinf
ʻ ʻ
uchun darslik. – Toshkent, ”Sharq” nashriyot matbaa aksiyadorlik kompaniyasi
bosh tahririyat, 2016.
24. Internet ma’lumotlari: www ziyo net.uz
41

O’QUVCHILAR JAMOASINI TASHKIL QILISHNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI.docx

Купить