Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 46.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Oʻquvchilarda grammatika va soz yasalishiga oid tushunchalarni shakllantirishning metodik asoslari

Купить
MAVZU: O QUVCHILARDA GRAMMATIKA VA SOZ YASALISHIGAʻ OID TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHNING METODIK ASOSLARI . MUNDARIJA: KIRISH………………………………………………………………………...….3 I.BOB. GRAMMATIK TUSHUNCHALAR …………………………………...5 1.1. Grammatik tushunchalarning mohiyati.Ularni o’zlashtirishdagi qiyinchiliklar …………………..…………………………………………………...5 1.2. Tushunchani o’zlashtirish ustida ishlash jarayoni …………………………….6 II.BOB. SAMARALI O’ZLASHTIRISH......................................................... ..11 2.1. Grammatik tushunchalarning samarali o’zlashishini ta’minlaydigan metodik shartlar …………………………………………………………………………….11 2.2. Grammatik va so’z yasalishiga oid mashqlar ………………………………...23 XULOSA…………………………………………………………………………29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..31 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi : Boshlang’ich sinflarda morfologiyadan “ot”, “sifat”, “son”, “fe’l”, “olmosh” tushunchalarini; siktaksisdan “gap”, “ega”, “kesim”, “ikkinchi darajali bo’lak”, “uyushiq bo’lak”, “undalma” kabi tushunchalarni; so’z yasalishidan “o’zak”, “qo’shimcha”, “o’zakdosh so’zlar” kabi tushunchalarni shakllantirish ustida ish olib boriladi. O’qituvchi tushunchalarni shakllantirish jarayonini boshqarish, o’quvchilar aqliy faoliyatini to’g’ri tashkil etish uchun tushuncha nimaligini, tushunchani bilib olish jarayonining xususiyatlarini, tushunchani o’zlashtirish qanday sharoitda natijaliroq bo’lishini ko’z oldiga aniq keltirishi lozim. Grammatika (qadimgi yunoncha: γραμματική - grammatike, γράμμα - gramma so zidan — harf, yozish) — tilshunoslikning tilning grammatik tuzilishini,ʻ ya ni so zlarning shaklga ega bo lish qonuniyatlarini, shuningdek, so z birikmalari ʼ ʻ ʻ ʻ va gaplarni tuzish qonuniyatlarini o rganadigan bo limi. Grammatika 2 qismdan — ʻ ʻ morfologiya va sintaksisdan iborat. Morfologiyada so zning grammatik turkumlari ʻ va morfologik kategoriyalar, so z shakllari, sintaksisda esa so z shakllarining gap ʻ ʻ tarkibida o zaro birikish yo llari, ran va uning kategoriyalari, gapning tuzilish ʻ ʻ turlari bayon qilinadi. Demak, Grammatikada so z shakli, grammatik ma no, ʻ ʼ grammatik shakl, grammatik kategoriya, ran va uning kategoriyalari haqidagi tushunchalar markaziy o rinni egallaydi. Tilda o zining doimiy ifodalovchisiga ega ʻ ʻ bo lgan, so z shakli va gapga xos umumlashgan ma no grammatik ma no sanaladi. ʻ ʻ ʼ ʼ Ma lum grammatik ma noni ifodalash uchun xizmat qiladigan moddiy vosita ʼ ʼ grammatik shakl hisoblanadi. Grammatik shakllarni grammatik kategoriyani tashkil etgan unsurlar deyish mumkin. Aslida grammatik shakl deganda, ma lum ʼ grammatik ma noning moddiy tomoni tushuniladi. Grammatik shakl grammatik ʼ kategoriyani tashkil etgan qismlarning bir tomonini — shakliy tomonini ifodalaydi. Shu bois, grammatik kategoriyalar grammatik shakllarning munosabatidan yuzaga kelgan umumiylik, deyilsa mantiqan to g ri bo lmaydi. Chunki grammatik ʻ ʻ ʻ kategoriya tarkibiga kirgan har bir qism ham, o z navbatida, shakl va mazmun ʻ 3 munosabatidan tashkil topgan yaxlitlikdir. Shu sababli ayrim mualliflar grammatik kategoriya tarkibiy qismlari uchun grammema atamasidan foydalanmoqdalar. Grammatik tushunchaning bu xususiyatlari tufayli o’quvchilarda tushuncha juda ko’p qiyinchilik bilan shakllanadi. Grammatik tushunchani bilib olish uchun mavhum tafakkur ma’lum daraja da rivojlangan bo’lishi lozim. Mavhum tafakkur ta’lim jarayonida vujudga keladi va maxsus mashqlarni talab qiladi. Bu mashqlar muayyan aqliy ko’nikmalarni va lingvistik tasavvur hamda bilimlar yig’indisini shakllantirishga qaratilgan bo’lishi zarur. Ko’pgina ruhshunos olimlarning tekshirishlari natijasida aniqlanishicha , tushunchani shakllantirish jarayoni ta - fakkurga oid analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, aniqlashtirish amallarini bilib olish jarayoni ham hisoblanadi. O’quvchilarda tu shunchani shakllantirishning natijasi ularning mavhumlashtirish faoliyatining qay darajada o’sganligiga bog’liq. Kurs ishi mavzusi: O quvchilarda grammatika va soz yasalishiga oidʻ tushunchalarni shakllantirishning metodik asoslari . Kurs ishi tuzilishi: Kurs ishi kirish, ikkita bob ,har bobda 2 tadan reja, xulosa va adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 4 I.BOB. GRAMMATIK TUSHUNCHALAR . 1.1. Grammatik tushunchalarning mohiyati. Ularni o’zlashtirishdagi qiyinchiliklar. Tushuncha atrof-muhitdagi predmet va hodisalarning muhim belgilari va o’zaro aloqadorligi aks ettirilgan tafakkur shaklini tasvirlab ko’rsatadi. Grammatik tushunchalarda ham, boshqa tushunchalar kabi, hodisalarning muhim belgilari umumlashtirilgan holda aks ettiriladi. Til hodisalarining o’ziga xos xususiyati, ya’ni tushunchaning mazmun tomoni grammatik tushunchaning o’ziga xos xususiyatini keltirib chiqaradi. Til hodisalari, til kategoriyalari boshqa hodisalarga nisbatan juda mavhumligi bilan farqlanadi. Biologik tushunchalarni shakllantirishda belgilarini kuzatish, bir tizimga solish va umumlashtirish mumkin bo’lgan aniq hodisalar va predmetlar material sifatida asos qilib olinadi. Grammatik tushunchalar esa so’z, so’z birikmasi, gap, mor fema, leksema, fonema va boshqalarning o’ziga xos muhim belgilarini aniqlash va umumlashtirish natijasi hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, kishilar tomonidan yaratilgan grammatik tushunchaga asos bo’lgan dastlabki materialning o’zi yetarli darajada mavhumdir. Demak, grammatik tushunchalar umumlashtirilganlarning yana umumlashtirilgani hisoblanadi. Grammatik tushunchaning bu xususiyatlari tufayli o’quvchilarda tushuncha juda ko’p qiyinchilik bilan shakllanadi. Grammatik tushunchani bilib olish uchun mavhum tafakkur ma’lum daraja da rivojlangan bo’lishi lozim. Mavhum tafakkur ta’lim jarayonida vujudga keladi va maxsus mashqlarni talab qiladi. Bu mashqlar muayyan aqliy ko’nikmalarni va lingvistik tasavvur hamda bilimlar yig’indisini shakllantirishga qaratilgan bo’lishi zarur. Ko’pgina ruhshunos olimlarning tekshirishlari natijasida aniqlanishicha, tushunchani shakllantirish jarayoni ta - fakkurga oid analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, aniqlashtirish amallarini bilib olish jarayoni ham hisoblanadi. O’quvchilarda tu shunchani shakllantirishning natijasi ularning mavhumlashtirish faoliyatining qay darajada o’sganligiga bog’liq. 5 Mavhumlashtirishda qiynaladigan o’quvchilar so’zlarni taqqoslay olmaydilar va ularning muhim grammatik belgilariga ko’ra bir guruhga birlashtira olmaydilar, tushunchani shakllantirishda qiynaladilar va xatoga yo’l qo’yadilar. Masalan, fe’l o’rganilganda o’quvchilar fe’l predmetning harakatini bildirishini bi - lib oladilar. Yurmoq, o’qimoq, olmoq kabi fe’llarda leksik ma’no grammatik ma’noga mos keladi. Ko’p fe’llarda bunday moslik bo’lmaydi. Grammatikada predmet harakati deyilganda, harakat bilan birga predmetning holati, uning boshqa predmetlarga munosabati, predmet belgisining o’zgarishi kabilar ham tushuniladi: uxlamoq, o’ylamoq, sevmoq, o’smoq, ko’karmoq va hokazo. Predmet harakatini bunday keng ma’noda, umumlashtirilgan holda tushunish endigina tilni o’rgana boshlagan o’quvchilarga qiyinlik qiladi, ular harakatni ko’proq yurish, siljish ma’nosida aniq tasavvur qiladilar. SHuning uchun fe’lni o’rganishning boshlang’ich bosqichida yotmoq, kasallanmoq, turmoq, qizarmoq kabi so’zlarni predmet harakatini bildiradi deb hisoblamaydilar. Bunday hodisani otni o’rganishda ham uchratish mumkin. Ayrim o’quvchilar tinchlik, qahramonlik, qadam kabi so’zlarni ot turkumiga kiritmaydilar. Tushunchani shakllantirish uchun o’quvchilarda mavhumlashtirish ko’nikmasini o’stirish, ular diqqatini so’zning aniq leksik ma’nosidan grammatik ma’nosiga qaratish va shu guruhdagi so’zlarga oid umumiy, grammatik belgilarni hisobga olgan holda, ularni bir guruhga birlashtirish talab etiladi. Masalan, k i m? yoki n i m a? so’rog’iga javob bo’ladigan barcha so’zlar “ot” turkumiga birlashadi; predmet bildirish, son (birlik va ko’plikda kelish), egalik qo’shimchalari bilan o’zgarish, kelishiklar bilan turlanish bu so’zlar uchun umumiy gram matik belgilar hisoblanadi. Tushunchani shakllantirishda xatoning oldini olish uchun ta’lim berish jarayonida qator metodik talablarga rioya qilinadi. 1.2. Tushunchani o’zlashtirish ustida ishlash jarayoni . Grammatik tushunchani o’zlashtirish uzoq davom etadigan va kichik yoshdagi o’quvchilar uchun ancha murakkab jarayondir. O’qituvchi boshlang’ich sinflarda tushunchani o’zlashtirishga oid ishlarni tashkil etishda o’rganiladigan 6 tushunchaning lingvistik mohiyatini, bilimlarni o’zlashtirish jarayonining psixologik-didaktik xususiyatlarini, o’quvchilarning nutqiy va aqliy o’sishi bir- birini taqozo etishini, grammatik bilimning nutqdagi o’rnini asos qilib oladi. Grammatik tushunchalarda til h odisalarining mu h im belgila ri umumlashtiriladi. Tushunchani o’ zlashtirish ustida ishlash j a ra yon ida o’ rganiladigan tushunchaning mu h im bel gilar i ni ajratpsh ma q sadida muayyan til materiali analiz q ilinad i . Masa lan, s o’ z o’ zgartuvchi qo’ shimcha uchun quyidagi ikki mu hi m b e lgi xarakterli: 1) so’z o’zgartuvchi qo’shimcha – so’zning o’zgaradigan qismi; 2) so’z o’zgartuvchi qo’shimcha sintaktik vazifani bajaradi, ya’ni gapda so’zlarni bog’lash uchun xizmat qiladi. Tushunchani o’zlashtirishga oid ishlarda o’qituvchi muayyan bir tushunchaning muhim belgilarini aniqlab oladi, dastur talabiga ko’ra, shu sinf o’quvchilarini tushunchaning qanday belgilari bilan tanishtirishni, foydalanganda yaxshi natija beradigan leksik materiallarni, metodik usul va vositalarni belgilab oladi. Til materialini analiz qilish jarayonida o’rganiladigan tu shunchaning muhim belgilari ajratiladi (tushuncha ustida ishlashning birinchi bosqichi) , so’ng belgilar o’rtasidagi bog’lanish topiladi, bir tushunchaning xususiyati sifatida ular orasidagi o’zaro munosabati aniqlanadi, atama beriladi (tushuncha ustida ishlashning ikkinchi bosqichi) . O’quvchilar o’rganilgan tushuncha mohiyatini anglashlari va bilimlarni nutq tajribasiga tatbiq etishlari uchun tushuncha ta’rifini aniq ifodalash ustida ishlanadi (tushuncha ustida ishlashning uchinchi bosqichi) ; to’rtinchi bosqich da o’rganilgan kategoriyani bilib olish uchun mashq qilinadi; amaliy vazifani hal qilish maqsadida (fikrni aniq ifodalash, so’zni va gapni to’g’ri yozish uchun) o’quvchilarda tushunchaga asoslanish ko’nikmasi shakllantiriladi. SHunday qilib, tilga oid tushunchalarni shakllantirish jarayoni shartli ravishda to’rt bosqichga bo’linadi: 7 Birinchi bosqich – tushunchaning muhim belgilarini ajratish maqsadida til materialini tahlil qilish. Bu bosqichda ma’lum so’z va gaplarning leksik ma’nosidan kelib chiqib mavhumlashtirish amalga oshiriladi va shu til hodisasi, til kategoriyasi uchun umumiy hisoblangani ajratiladi. O’quvchilar tahlil qilish va mavhumlashtirish aqliy amalini bilib oladilar. Ikkinchi bosqich – tushunchaning belgilarini umumlashtirish, ular orasidagi bog’lanishni aniqlash(tushunchalarning ichki bog’lanishini aniqlash), atamani berish. O’quvchilar taqqoslash va tarkib amalini bilib oladilar. Uchinchi bosqich – tushuncha ta’rifini ifodalashni tushunish, belgilar mohiyatini va ular orasidagi bog’lanishni aniqlash. To’rtinchi bosqich – yangi til materiali asosida o’rganilayotgan tushunchani aniqlashtirish, bilim tajribaga tatbiq etiladigan mashqlar ishlash, o’rganilayotgan tushunchaning ilgari o’zlashtirilgan tushunchalar bilan bog’lanishini aniqlash. Ko’rsatilgan bosqichlarni “fe’l” grammatik tushunchasini shakllantirish jarayoni misolida ko’rib chiqaylik: Tushuncha ustida ishlash til materialini tahlil qilish va tushunchaning muhim belgilarini aniqlashdan boshlanadi. Ko’pgina tekshirishlar, agar o’quvchilar o’qituvchi rahbarligida muayyan vazifani bajarish bilan dastlabki til materialini o’zlari tuzsalar yoki tanlasalar, ularning analitik faoliyati samaradorligi ortishini ko’rsatdi. Masalan, o’quvchilar harakatlarini kuzatish asosida gap tuzadilar. Darsda o’quvchilarni fe’ldan foydalanish va e’tibor bilan yozishga undaydigan qulay nutqiy vaziyat yaratiladi. Ekskursiya, yaqinda ko’rilgan filьm, shu darsda ko’rsatilgan diafilьmning biror qismi, o’qilgan hikoya, rasm materiali yuzasidan gaplar tuzish ham mumkin. Gap tuzishda fikrni aniq ifodalaydigan kerakli so’z (fe’l)ni jamoa bo’lib topish imkonini beradigan vaziyat yaratish muhimdir. Masalan, mavzuni o’rganishdan oldin o’quvchilar bahorda tabiatda yuz beradigan o’zgarishlarni kuzatadilar. O’qituvchi: – Bahorda tabiatda qanday o’zgarishlar yuz beradi? 8 O’quvchilar: – Kunlar isiydi. – O’tlar ko’karadi. – Dara x tlar k u rtak chi q ar a di. – B odom gulla y di. – Dastlab sh af to li, o’ riklar gull ayd i. – Ol m a keyinroq gulla y di. O’quvchilar o’qituvchi tavsiya qilgan bir necha gapni izohlab yozadilar. O’qituvchi: – Narsaning harakatini ifodalash uchun siz qaysi so’zlardan foydalandingiz? Ularning tagiga ikki to’g’ri chiziq chizing (O’quvchilar vazifani bajaradilar). – Harakatni bildirgan so’zlarga so’roq bering va taqqoslang (O’quvchilar nima qildi? nima qilyapti? nima qiladi? so’roqlarini beradilar). – Endi darslikda fe’l haqida nima deyilganini o’qing. – SHaxs va narsaning harakatini bildirgan so’zlar qanday ataladi, ular qanday so’roqlarga javob bo’ladi? – Bodom gulladi. Olma gullaydi gaplarini gap bo’laklariga ko’ra tahlil qiling (O’quvchilar eganing tagiga bir, kesimning tagiga ikki to’g’ri chiziq chizadilar) – Gulladi, gullaydi fe’llari gapda qaysi bo’lak vazifasida kelgan? (Kesim.) – Endi fe’l haqida nimalarni bilib oldingiz? Rejadan foydalanib ayting (umumlashtiring): 1. Fe’l nima? (So’z) 2. Nimani bildiradi? (SHaxs va narsaning harakatini) 3. Qanday so’roqlarga javob bo’ladi? (Nima qildi? Nima qilyapti? Nima qiladi?) 4. Qaysi gap bo’lagi vazifasida keladi? (Kesim) – Kitobdagi qoidada rejaning qaysilariga javob berilgan? Rejani o’qing va unga javob bering. O’quvchilar kitobdagi va qo’shimcha mashqlarni ishlaydilar. 9 – Fe’ldan boshqa yana qanday so’z turkumlarini bilasiz? (Ot, sifat, son, olmosh) – So’zlarni taqqoslang: gul, gulli, gulladi. So’z turkumlari (ot, sifat, fe’l) bir-biridan qanday farqlanadi? (O’quvchilar rejadan foydalanib javob beradilar). O’quvchilar mustaqil bir necha gap tuzadilar, ayrimlarini yozib, fe’llarning tagiga chizadilar. Bu dars fragmentida tushuncha bilan tanishtirish jarayonining yuqoridagi to’rt bosqichi qisqa shaklda o’z aksini topgan. Biroq bu darsda o’quvchilar tushuncha bilan faqat tanishtirildi, uni o’zlashtirish uchun esa dasturda mavzuni o’rganishga ajratilgan barcha darslardagi mashqlar tizimini bajarish lozim. Mavzuni o’rganish jarayonida “Fe’l” tushunchasi chuqurlashadi va kengayadi, o’quvchilar fe’lning yangi belgilarini o’rganadilar (fe’llarda bo’lishli va bo’lishsizlik, ularning shaxs-son qo’shimchalari bilan tuslanishi, fe’l zamonlari). O’quvchilarda fe’llarni shaxs-son, zamon, bo’lishsizlik qo’shimchalari bilan o’zgartirish va fikr bayon etish maqsadiga mos fe’l shakllaridan nutqda to’g’ri foydalanish ko’nikmasi shakllantiriladi. T ushunchani shakllantirish jarayonida so’zning leksik ma’nosi, uning gap tarkibida boshqa so’zlar bilan birga kelgandagi ma’nosi asta-sekin aniqlanib, oydinlashtirilib boriladi, og’zaki va yozma nutqda so’zni uslubiy to’g’ri ishlatish ko’nikmasi orta boradi. Buning uchun o’quvchilar so’zning ko’p ma’noliligi, o’z va ko’chma ma’noda ishlatilishi, sinonim va antonim so’zlar bilan elementar tanishtiriladi. O’rganilgan grammatik belgilarni amalga keng tatbiq etish va ulardan jonli nutqda aloqa maqsadida bevosita foydalanish uchun grammatik tushunchani shakllantirishda o’quvchilarda mavhumlashtirishni va so’zlar uchun xarakterli bo’lgan umumiy gram matik belgilarni sintezlashni o’stirish zarur, shuningdek, ular so’zning leksik ma’nosini chuqur bilishlariga erishish muhimdir. Bular o’quvchilarning nutqini o’stirish mohiyatini aks ettiradi, yaьni o’quvchilar nutqda so’zlardan amaliy foydalanishga, so’zning leksik ma’nosini tor tushunishdan 10 chuqurroq tushunishga o’tadilar, so’zning leksik va grammatik ma’nolari bir-biriga ta’sir qilishini tushuna boshlaydilar, natijada nutqda so’zlardan ongli foydalanishga asos yaratiladi. 11 II.BOB. SAMARALI O’ZLASHTIRISH. 2.1. Grammatik tushunchalarning samarali o’zlashishini ta’minlaydigan metodik shartlar . I . O’quvchilar aqliy faoliyatini faollashtirish. Bilimni o’zlashtirishning natijasi ma’lum darajada o’qitish metodlariga bog’liqdir. Bayon metodi asosan o’quvchilarning eslab qolishiga mo’ljallanadi va ularning bilish faoliyatini faollashtira olmaydi, shuning uchun kutilgan natijani bermaydi. Maktab tajribasini ommalashtirish va olimlar (L. V. Zankov, Yu. N. Babanskiy, V. P. Strezikozin va boshq.)ning maxsus tekshirishlari ko’rsatishicha, izlanish metodlari (boshlang’ich sinflarda qisman izlanish metodi) ko’proq samarali hisoblanadi. Grammatik tushunchani shakllantirishda izlanish vaziyati o’qituvchi bergan vazifa va uni jamoa bo’lib bajarish vaqtida yaratiladi. Izlanish vaziyati o’quvchilarni yangilikni bilishga qiziqtiradi va vazifani bajarish usulini mustaqil ravishda ijodiy tanlashga undaydi. Masalan, o’quvchilarni so’z yasovchi qo’shimchalar bilan tanishtirishda o’qituvchi xattaxtaga gul – gulchi, g’alla – g’allakor, traktor – traktorchi kabi so’zlarni ikki ustun tarzida yozadi. O’quvchilarga “Ikki ustun shaklida yozilgan so’zlarni kuzating, ma’nolaridagi farqini o’ylab ko’ring, shu so’zlarning ma’nosini farqlashga xizmat qilayotgan qismini toping” topshirig’i beriladi. Birgalikda o’tkazilgan muhokamadan so’ng o’quvchilar quyidagicha xulosaga keladilar: – “Gul” so’zi o’simlikning bir turini, “gulchi” esa gullarni parvarish qiluvchi kishi ma’nosini bildiradi; “g’alla” – o’simlik, “g’allakor” – g’alla yetishtiruvchi kishi; “traktor” so’zi qishloq xo’jalik mashinasini, “traktorchi” esa traktorda ishlovchi kishi ma’nosini bildiradi. So’zning - chi, -kor qismi ikki so’zning ma’nosini farqlashga xizmat qiladi; -chi, -kor alohida kelganda ma’no anglatmaydi, bular qo’shimcha; so’zga qo’shilganda ishlovchi, shug’ullanuvchi kishi ma’nosini anglatyapti, ya’ni yangi ma’noli so’z hosil bo’lyapti; demak, -chi, -kor so’z yasovchi qo’shimcha. 12 Muammoli vaziyatni orfografik mavzu bilan tanishtirish jarayonida ham yaratish mumkin. Masalan, o’qituvchi “Hayvonlarga qo’yilgan nomning bosh harf bilan yozilishi” mavzusini tushuntirish uchun o’quvchilarga “Kim qanday uy hayvonlarini boqadi? Ularga o’zingiz nom qo’yganmisiz? Qanday nom qo’ygansiz?” kabi savollarni beradi. O’quvchilar tartib bilan o’zlari boqayotgan hayvonlari va unga qo’ygan nomlarini aytadilar (mushuk – Mosh, kuchuk – Olapar, sigir – Targ’il, ot – Lochin kabi) ; o’qituvchi ikki ustun shaklida xattaxtaga yozib boradi. O’qituvchi «Ikki ustun shaklida yozilgan so’zlarni o’qing, ularni taqqoslang. Ularning yozilishida qanday farq bor? Nima uchun? Isbotlang» topshirig’ini beradi. Bu savol-topshiriqlar xarakteri bolalarni o’ylashga, izlanishga majbur qiladi. Ular birinchi ustundagi so’zlar kichik harf bilan, ikkinchi ustundagilar esa katta (bosh) harf bilan yozilganini aytadilar, ammo nima uchun shunday yozilganini isbotlashga ularning bilimlari yetishmaydi. SHunday qilib, muammoli vaziyat yaratiladi. O’quvchilar yangi materialni o’rganish zarurligini sezadilar. Bu metodda eng muhim jihat muammoli vaziyat yaratish, til hodisalarini tahlil qilish, o’zaro taqqoslash omillarini bajarish bilan bolalarning bilish faoliyatini faollashtirish hisoblanadi. Suhbat-muhokama jarayonida muammoni o’qituvchi rahbarligida o’quvchilarning o’zlari hal qi lishlari yoki o’qituvchi tomonidan hal qilinishi ham mumkin. Muhokamaning borishi bilimlar asosida topshiriqlarni faol bajarishni, faol aqliy faoliyatni talab qiladi. II. O’quvchilarda so’z va gapga lingvistik munosabatni o’stirish ustida maqsadga yo’naltirilgan ishlar. O’quvchilarda so’z va gapga lingvistik munosabat nazariy bilimlarni o’zlashtirish, mavhum tafakkurni o’stirish jarayonida shakllantiriladi va tilning semantik hamda grammatik tomonining bir-biriga ta’sirini anglashni bildiradi. O’quvchilar tilni ularda til birliklariga, xususan, ularning asosiylari bo’lgan so’z, morfema, so’z birikmasi, gapga lingvistik munosabatni parallel shakllantirish bilan birga ongli o’zlashtiradilar. So’zga lingvistik munosabat so’zni tovush-harf 13 tomonidan tahlil qilib, uning tovush va grafik tomoni o’rtasidagi bog’lanishini aniqlash, so’zni morfemik tahlil qilish va so’zga leksik ma’no berishda morfemaning o’rnini tushunish; so’zni gram matik tahlil qilish va shu so’zning muayyan so’z turkumiga oid ekani bilan uning grammatik belgilari o’zaro bog’liqligini tushunish ko’nikmasining shakllanishiga qarab o’sib boradi. Lingvistik munosabat o’quvchilarda asta-sekin shakllantirib boriladi, ularda bilish, tushunib olish saviyasi ham har xil bo’lishi mumkin. Masalan, II sinf o’quvchilari gapdagi so’z birikmalarini topadilar, ammo u so’z birikmasidagi so’zlar o’zaro qanday, ya’ni nimalar yordamida bog’langanini tushuntira olmaydilar. IV sinf o’quvchilari gapdagi so’z birikmasini topadilar va so’z birikmasi tarkibidagi so’zlar o’zaro so’z o’zgartuvchi qo’shimchalar (kelishik, shaxs-son qo’shimchalari) yoki ohang yordamida bog’langanini tushuntiradilar, ya’ni bog’lanish grammatik vositalar bilan ifodalanishini ko’rsatadilar. Bu so’z birikmasi tarkibidagi so’zlarning bog’lanish mohiyatini elementar darajada tushunish bo’lib, uni yuqori sinflarda chuqurroq (so’z birik masi tarkibidagi so’zlarning bog’lanish turlari, bosh va ergash so’zning xususiyatlarini) tushunadilar. O’qituvchi o’quvchilarda so’zga, so’z birikmasi va gapga lingvistik munosabatni ta’lim jarayonida maqsadga muvofiq o’stirib boradi, xususan, o’rganiladigan kategoriyani o’quvchi tushunib olishiga g’amxo’rlik qiladi. III. Yangi tushunchani ilgari o’rganilgan tushunchalar tizimiga kiritish tushunchani o’zlashtirish, bilimni nutq tajribasiga tatbiq etishning muhim sharti hisoblanadi. Tushunchalar orasida bog’lanishni vujudga keltirish, amalga oshirish o’quvchilarning o’zbek tilidan egallaydigan bilimlar tizimiga hamda tildan ongli foydalanishiga poydevor bo’ladi. Tushunchalar orasidagi bog’lanishni bilib olish amaliy (grammatik, orfografik, nutqiy) vazifalarni hal qilishda nazariy bilimlarni ko’proq tatbiq etishga imkon beradi. Tushunchalar orasidagi bog’lanishni aniqlamay, ularni bilimlar tizimiga kiritmay turib, o’quvchilar tilni ongli o’zlashtira olmaydilar. 14 Boshlang’ich sinf o’quvchilari o’zlashtiradigan asosiy bog’lanish yo’llari quyidagilar: 1. So’zga beriladigan morfologik so’roqlar va ularning grammatik belgilari (kim?, nima? so’rog’iga javob bo’lgan so’z shaxs va narsani bildiradi → birlik va ko’plikda qo’llanadi → egalik qo’shimchalari bilan o’zgaradi → kelishiklar bilan turlanadi; qanday?, qanaqa? so’rog’iga javob bo’lgan so’z shaxs va narsaning belgisini bildiradi → o’zgarmaydi; necha?, nechanchi? so’rog’iga javob bo’lgan so’z shaxs va narsaning soni va tartibini bildiradi → asosan, o’zgarmaydi; nima qildi? nima qilyapti?, nima qiladi? so’rog’iga javob bo’lgan so’z predmet harakatini bildiradi → bo’lishli yoki bo’lishsiz shaklda qo’llanadi → shaxs-son qo’shimchalari bilan tuslanadi → o’tgan, hozirgi va kelasi zamondan birini ko’rsatadi). 2. So’z turkumi – gap bo’lagi bo’ladi (ot gapda ega yoki ikkinchi darajali bo’lak, sifat – ikkinchi darajali bo’lak, son – asosan, ikkinchi darajali bo’lak, fe’l – kesim vazifasida keladi). 3. Bosh kelishikdagi ot – ega, boshqa kelishiklardagi otlar – ikkinchi darajali bo’lak bo’ladi. 4. Kishilik olmoshlari fe’llarda shaxsni ifodalaydi (agar fe’l men yoki biz olmoshlari bilan qo’llansa, I shaxs, sen yoki siz olmoshlari bilan qo’llansa, II shaxs ifodalanadi). 5. Umumiy o’zak va o’zakdosh so’zlarning ma’nosidagi umumiylik (o’zakning umumiyligi o’zakdosh so’zlarning ma’nosidagi o’xshashlikka sabab bo’ladi). 6. So’zning leksik ma’nosi va uning morfemik tarkibi (so’zning morfemik tarkibi o’zgarsa, ko’proq uning leksik ma’nosi o’zgaradi: gul – gulchi, guldon, gulla kabi). IV. Ayrim til kategoriyalari bog’lanishining mohiyati yangi til kategoriyasini o’rganish ja rayonida ochiladi, shuningdek, bir yoki bir necha til kategoriyasi o’rganilgandan keyin oydinlashadi. Masalan, so’zning leksik ma’nosi 15 va uning morfemik tarkibi so’zning ma’noli qismlarini o’rganish jarayonida biryo’la muhokama qilinadi, chunki u yoki bu morfemaning rolini boshqacha yo’l bilan tushuntirib bo’lmaydi; o’qituvchi so’z tarkibini o’zgartiradi va shu bilan bog’liq holda so’z ma’nosiniig o’zgarishini ko’rsatadi, bu o’zgarish so’zning qaysi qismi (so’z yasovchi qo’shimcha) hisobiga hosil bo’lganini tushuntiradi: ish chi – ish la – ish chan ; paxta kor – paxta zor . Fe’llarning shaxs-sonda tuslanishi kishilik olmoshlari o’rganilgandan so’ng, fe’lda shaxs kishilik olmoshlarining uch shaxsni ko’rsatishi bilan bog’lab o’rganiladi. Maktabda grammatik materialni o’rganish amaliy yo’nalishga ega bo’lgani va, birinchi navbatda, o’quvchilarning nutqiy va aqliy rivojlanishiga xizmat qilgani uchun, bir til kategoriyasining boshqasiga tobeligini va bir-birini taqozo qilishini tushunish bilan birga, o’quvchilarning bu haqdagi bilimlaridan amaliy vazifalarni hal qilishda, ya’ni so’zlarni yozish, gap tuzish, so’zni tahlil qilishda foydalanishga o’rgatish ham muhimdir. O’qituvchi tilni o’rgatish vazifalarini hisobga olib, doimo o’quvchilarning nutqiy tajrbasiga suyanadi va til kategoriyalarining bog’liqligi haqidagi bilimlarni tajribaga tatbiq etish jarayoniga yo’naltiradi. Bilim komponentlari o’rtasidagi bog’lanishni aniqlash bilimni tajribaga, o’quvchilarning yozma va og’zaki nutqiga tatbiq etish imkonini beradi. Ona tilini o’rganish jarayonida bilimlarning izchilligi qanday ta’minlanadi? Avvalo, maktab dasturi lingvistik materialni o’rganishda yangi o’rganiladigai materialning ilgari o’rganilganlar bilan ilmiy asoslangan bog’lanishini aniqlashga imkon beradigan izchillikni ko’zda tutadi. O’qituvchi bu bog’lanishning mohiyatini metodik jihatdan aniq ko’z oldiga keltirishi zarur. O’zaro bog’liq bo’lgan til hodisalarini ketma-ket va parallel o’rganish mumkin. Bularning qaysi biridan foydalanish ma’qulroq degan masala ko’proq materialning lingvistik mohiyatidan kelib chiqib hal qilinadi. Masalan, kishilik olmoshlari fe’ldan oldin o’rganiladi, bu fe’lning shaxs-sonda tuslanishini kishilik olmoshlariga bog’lab o’rganish imkonini beradi. O’qituvchi yangi o’rganiladigan materialni ilgari 16 o’rganilganlar bilan bog’laydi. Buning uchun til tushunchalarini taqqoslaydi va bir- biriga qarama-qarshi qo’yadi. Masalan, so’z o’zgartuvchi qo’shimchalarni o’rganishda ular so’z yasovchi qo’shimchalar bilan taqqoslanadi (so’z yasovchi qo’shimcha yangi so’z hosil qilish uchun xizmat qilsa, so’z o’zgartuvchi qo’shimcha so’zning shaklini o’zgartirish uchun, ya’ni gapda so’zlarni bog’lash uchun xizmat qilishi aniqlanadi). V. Tushunchani ko’rgazmali o’rganish. Tushunchani shakllantirishning turli bosqichida ko’rgazmalilikdan foydalanish katta ahamiyatga ega. Tushuncha belgilari bilan tanishtirishning boshlang’ich bosqichida ko’rgazmalilikdan o’rganiladigan h odisannng belgilarini nutqda aniq ko’rsatish maqsadida foydalaniladi. Til tushunchalarini shakllantirishda foydalaniladigan ko’rgazmali vositalarning o’ziga xos xususiyati o’rganiladigan ob’ekt hisoblangan so’z, so’z birikmasi, gap, gap bo’lagi va boshqalarga mos bo’ladi. SHunday ekan, ko’rgazmali vositalarga jadval, chiz ma, biror predmet, uning rasmi bilan bir qatorda til materialning o’zi ham kiradi. Tanlangan matnlar, alohida so’z va gaplarda o’rganilayotgan hodisa aniq va lo’nda berilgan, nutqiy vazifasi va grammatik xususiyati ravshan ko’rsatilgan bo’lishi kerak. Bu ichki ko’rgazmalilik o’quvchilarga tushuncha belgilarini mavhumlashtirish, o’rganilayotgan hodisani biror tomondan o’xshashi bo’lgan boshqa hodisalar orasida n topish imkonini beradi. Masalan, o’zakdosh so’zlarni o’rganishda tarkibida bir necha o’zakdosh so’z bo’lgan matndan foydalanish maqsadga muvofiq: 1. Maktabimiz hovlisida katta gulzor bor. Unga har xil gul ekilgan. Gullarni gulchi o’quvchilar parvarish qiladilar. 2. Rahimning otasi zavodda ishlaydi . U ilg’or ishchi . Rahimning o’ zi – ishchan bola. Bu ikki matnda uchtada n o’zakdosh so’z bo’lib, ularning ikki muhim belgisi (bir xil umumiy qismga egaligi va ma’nolaridagi o’xshashlik)ni hisobga olgan holda, o’zakdosh so’zlar yuzasidan umumlashtirish imkoni tug’il adi. Bundan tashqari, o’quvchilar o’qituvchi rahbarligida o’zakdosh so’zni shu so’zlarn i ng bir shakl i bo’lgan so’z (gullarni) bilan taqqoslab, o’zakdosh 17 so’zlar bilan so’z shakl i o’rtasidagi farq haqida elementar tushunchaga ega bo’ladilar. Tushunchaning mo h iyati n i ochishga qaratilgan vaz i falar n ing o’zi o’quvchilarni ularni bajar i shga u n dashi, majb u r etish i loz i m . Bu bilan tushuncha ko’rgazmal i ligi ta’minlanadi. Masalan, gapnnng uyushi q bo’laklari tushunchasining mo h iyatin i ochishda ikki-uch gapdan b i tta gap t u zish vazifasini b e rish ma q sadga muvofi q. Masalan, Bahorda biz qaldirg’ochlarni quvonib kutib olamiz. Bahorda biz maynalarni quvonib kutib olamiz. Bahorda biz chug’urchuqlarni quvonib kutib olamiz. – Bahorda biz qaldirg’ochlarni, maynalarni, chug’urchuqlarni quvonib kutib olamiz. Gaplar gap bo’laklari jihatidan tahlil qilinadi; o’quvchilar uchala gapda takrorlangan so’zlarni aytadilar; bunday hollarda kishilar uch gap o’rniga bitta gapdan foydalanishlarini tushunadilar. SHunday qilib, ular uch gapdan bitta gap tuzadilar, uni gap bo’laklariga ko’ra tahlil qiladilar, chizmasini tuzadilar. Bu vazifalarni bajarish bilan o’quvchilar ko’rgazmali xulosa chiqaradilar: bir kesimga bir necha ikkinchi darajali bo’lak bog’lanishi va ular bir xil so’roqqa (nimalarni?) javob bo’lishi mumkin; bir bo’lakka qarashli va bir xil so’roqqa javob bo’lgan bunday so’zlar gapning uyushiq bo’laklari deyiladi. Yuqorida keltirilgan misollarda foydalanilgan ko’rgazmalilik o’rganilayotgan til hodisalarining belgilarini ajratishga qaratilgan, ya’ni ko’rgazmalilikdan tushunchani ta’riflashdan oldin foydalanilgan. Darsda foydalanish uchun ko’rgazma material tanlashda o’qituvchi qo’yilgan maqsadga ko’ra o’quvchilar nimani bilib olishlarini aniq ko’z oldiga keltirishi kerak. Bir ko’rgazma materialdan turli maqsadlarda foydalanish mumkin. Masalan, predmet yoki uning rasmidan so’zning leksik ma’nosini tushuntirishda ham, grammatik tushunchani shakllantirishda ham foydalanish mumkin. O’quvchilarni sifatning nutqdagi ahamiyati bilan tanishtirish uchun o’qituvchi berilgan predmetni tasvirlash, uning belgilarini aytish vazifasini topshiradi. O’quvchilar har qanday predmetni tasvirlash uchun o’z nutqlarida sifatlardan foydalanadilar. Bu – tabiiy. O’qituvchi “Predmetni tasvirlashda siz qaysi 18 so’zlardan foydalandingiz? Nima maqsadda?” kabi savollar berib, bolalar diqqatini o’rganiladigan grammatik tushunchaning (bu o’rinda sifatning) belgilariga qaratadi. O’quvchilar predmetni tasvirlash uchun qaysi sifatlardan bir predmetni boshqasidan ajratish maqsadida foydalanganliklarini aytadilar. Bu misolda ko’rgazmali material nutqda grammatik tushuncha (sifat)ning rolini kuzatish maqsadida foydalaniladi va o’quvchilar aniq materialdan umumlashtirishga o’tadilar. Tushu n chani shaklla n t i r i shn i uchu n jad v al v a chiz malard a n k e ng fo y dala ni ladi. Bu k o’r gazmalarda n k o’ pro q tushuncha b e lgilar i a jr a t i l ga nd an s o’n g m avh umlashga n b e lgilar ni umumlasht i r i sh, ular o’rtasidagi bo g’ la n ishn i ani q la sh ma q sadida foydalaniladi. Shunday qilib, grammatik tushunchani o’zlashtirishga yordam beradigan asosiy metodik shartlar o’quvchilarning aqliy faoliyatini faollashtirish, ularni yangi bilim olish uchun qiziqtirish, o’quvchilarning nutqiy tajribasiga tayanish, bilimlarning tizimliligi, o’quvchilarda til birliklariga lingvistik munosabatni shakllantirish ustida maqsadga muvofiq ishlash hisoblanadi. Grammatik va so’z yasalishiga oid mashqlar Maktabda tildan nazariy bilimni o’rganishdan maqsad fikrni og’zaki va yozma tarzda grammatik to’g’ri va uslubiy aniq ifodalash uchun undan ongli foydalanish hisoblanadi. Biroq nazariy bilimni amalda qo’llashni esa maqsadga muvofiq va muntazam o’rgatib borish talab etiladi. Mashqlar tizimi tushunchani o’zlashtirish bosqichiga va uning xususiyatiga mos ravishda mashq turini tanlash, uning murakkablasha borishini va o’quvchilar mustaqilligi o’sib borishini hisobga olgan holda mashqlarni bajarish izchilligini aniqlashni ko’zda tutadi. Bu tizim mashqlarning o’zaro bog’lanishiga asoslangan. Mashq turlari. Grammatik mashqlar turli asosga ko’ra tasnif qilinadi, shuning uchun mashqning har xil turi hosil bo’ladi. Agar bilimni shakllantirish xarakteriga asoslanilsa, grammatik mashqlar ikki katta guruhga bo’linadi: 1) morfologik mashqlar (bunga leksik-morfologik mashqlar ham kiradi); 19 2) sintaktik mashqlar. Agar o’quvchilar faoliyatining xarakteri, ya’ni mashq jarayonida o’quvchilar bajaradigan aqliy omillar xarakteri asos qilib olinsa, mashqlar analitik, sintetik, taqqoslashga, guruhlashga, umumlashtirishga oid mashqlarga bo’linadi. Mashqning o’ziga xos xususiyatlarini aniqroq belgilash uchun yuqoridagi ikki asos hisobga olinadi. Masalan, mashqning vazifasi aralash berilgan so’zlardan gap tuzishni va gap bo’laklarini ajratishni talab etsa, bu mashq bilimni shakllantirish turiga ko’ra sintaktik mashq, faoliyat xarakteriga ko’ra sintetik- analitik mashq hisoblanadi. Boshlang’ich sinflarda sof morfologik yoki sof sintaktik mashq juda kam ko’llaniladi, shuning uchun ham vazifaning yetakchi tomoni hisobga olinadi. Masalan, matnga mazmunga mos otni qo’yish, qaysi kelishik ekanini ko’rsatish talab etilsa, bu leksik-morfologik mashqdir. O’quvchi otning qaysi kelishikda ekanini aniqlash uchun u bog’langan so’z (fe’l yoki ot)ni aniqlashi (so’z birikmasini ajratishi) talab etiladi, shunga ko’ra bu mashq sin taktik mashq hisoblanadi. Grammatik tahlil analitik mashqqa kiradi. Grammatik tahlil so’z turkumiga ko’ra (morfologik) tahlilni, gap bo’laklariga ko’ra (sintaktik) tahlilni o’z ichiga oladi. Gap bo’laklariga ko’ra tahlil o’quvchilar o’zlashtirgan sintak tik bilimlarning me’yoriga qarab chuqurlashib boradi. Amaldagi dasturga ko’ra, I sinf o’quvchilari “ega” va “kesim” atamalaridan foydalanmaydilar, ammo ular gapniig bosh bo’laklarini amaliy ravishda topish ko’nikmasiga ega bo’ladilar, ya’ni gap kim yoki nima haqida aytilganini bildirgan so’z (ega)ni, u haqda nima deyilganini anglatgan so’z(kesim)ni topadilar. Masalan, Bolalar olmalarni terdilar gapini tahlil qilishda o’quvchilar quyidagicha fikr yuritadilar: “Gap bolalar haqida aytilgan. Kimlar? – bolalar (so’zning tagiga bitta to’g’ri chiziq chizadilar). Bolalar – nima qildilar? – terdilar (so’zning tagiga ikki 20 to’g’ri chiziq chizadilar). Bolalar terdi lar – gapning asosiy qismi; nimalarni? (terdilar) – olmalarni”. II sinfda I sinfdagidek muhokama qilinadi, faqat mazmuni chuqurlashtiriladi. Masalan, II sinf o’quvchisi “CHiroyli gullar adirlarni bezadi” gapini quyidagicha tahlil qiladi: “Gap gullar haqida aytilgan. Nimalar? – gullar – ega (tagiga bir chiziq chizadi). Paxtalar haqida nima deyilgan? Ochildi – nima qildi? – kesim (tagiga ikki to’g’ri chiziq chizadi). Qaerlarni? (bezadi) – adirlarni – ikkinchi darajali bo’lak, gapni to’ldirayapti (tagiga uzuq chiziq chizadi). Qanday? (gullar) – chiroyli (gullar) ikkinchi darajali bo’lak, egani izohlayapti. Gullar bezadi – gapning asosi. CHiroyli gullar va adirlarni bezadi – so’z birikmasi”. III-IV sinflarda sintaktik tahlil sifat jihatidan o’zgarmaydi, ammo so’z birikmasini ajratishga ahamiyat beriladi. Morfologik tahlilning mohiyati so’zning qaysi so’z turkumi ekani, gapda qanday grammatik shaklda kelganida ifodalanadi. To’liq morfologik tahlilda o’quvchi so’z turkumining o’zi o’rgangan belgilarini aytadi. Masalan, 1-sinf o’quvchisi shu so’z qanday savolga javob bo’lishini va nimani bildirishini aytadi (shaxs yoki narsa, narsa belgisi, harakati). III sinfda so’z turkumlari o’tilgach, morfologik tahlil quyidagi tartibda o’tkaziladi: Ot: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Birlik yoki ko’plikda ekanligi. Sifat: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Qaysi ot bilan bog’langanligi. Fe’l. 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Bo’lishli yoki bo’lishsiz ekanligi. Og’zaki tahlil namunasi: Mevali daraxtlar gulladi. Mevali – sifat, qanday – mevali; daraxtlar oti bilan bog’langan: mevali daraxtlar; daraxtlar – ot, nimalar? – daraxtlar, ko’plikda; gulladi – fe’l, nima qildi? – gulladi, bo’lishli. IV sinfda o’rganilgan mavzularni hisobga olib, morfologik tahlil biroz to’ldiriladi va quyidagi tartibda o’tkaziladi: 21 Ot: 1. So’z turkumi. 2. Bosh kelishik shakli. 3. Birlik yoki ko’plikda ekanligi. 4. Egalik qo’shimchasi, shaxs-soni. 5. Kelishigi. Sifat: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Qaysi ot bilan bog’langanligi. Son: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Qaysi ot bilan bog’langanligi. Olmosh: Kishilik olmoshi: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. SHaxs-soni. 4. Kelishigi. Fe’l: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Bo’lishli yoki bo’lishsiz ekanligi. 4. Shaxs-soni. 5. Zamoni. O’quvchilar tahlil tartibini bilib olishlari uchun o’qituvchi bu tartibga rioya qilib so’zga xarakteristika berishning qulayligini tushuntiradi. So’z turkumiga ko’ra tahlil og’zaki va yozma tarzda o’tkaziladi: uni mustaqil mashq sifatida topshirish ham mumkin. To’liq bo’lmagan morfologik tahlildan xilma-xil grammatik vazifalarni bajarish maqsadida yangi mavzu bilan tanishtirish bosqichida ham, uni mustahkamlash bosqichida ham foydalaniladi. Morfologik tahlilning vazifasi hozirgi o’zbek tilida so’z qanday ma’noli qismlardan tuzilganini aniqlashdir. Morfologik tahlil III sinfdan boshlanadi. Bu sinfda o’quvchilarga o’zakdosh so’zlar, o’zak o’zakdosh so’zlarning umumiy qismi ekani, so’z yasovchi qo’shimchalar va so’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchalar haqida elementar ma’lumot beriladi. So’z tarkibiga ko’ra tahlil quyidagicha o’tkazilishi mumkin: 1. So’zga so’roq berish va u nimani anglatishini bilish. 2. O’zakni aniqlash. Buning uchun so’zga o’zakdosh so’zlar tanlash. O’zakdosh so’zlarni taqqoslash va umumiy qismi (o’zak)ni aniqlash. 3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlash. Bu yangi so’z yasash uchun xizmat qilishini aytish. 4. So’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchani aniqlash. Bu so’zni boshqa so’z bilan bog’lash uchun xizmat qilishini aytish. III sinfda “So’zning tarkibi” mavzusi to’liq o’rganilgach, gulzor so’zini so’z tarkibiga ko’ra og’zaki tahlil qilish tartibi quyidagicha bo’lishi mumkin: 22 1. Qaysi so’z turkumi ekanini bilaman. Gulzor so’zi nima? so’rog’iga javob bo’ladi, narsani bildiradi, bu – ot. 2. O’zakni aniqlayman. Buning uchun o’zakdosh so’zlar tanlayman: gulzor, gulli, gulsiz, gulla. Ularni solishtirib, umumiy qismini topaman – gul. Bu – o’zak. 3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlayman, gulzor so’zi gul so’ziga –zor so’z yasovchi qo’shimchasini qo’shish bilan yasalgan. 4. Bu so’zda so’z o’zgartuvchi qo’shimcha yo’q. So’z tarkibiga ko’ra tahlildan so’ng shunday ko’rinish hosil bo’ladi: gulzor. IV sinfda paxtakorga so’zini so’z tarkibiga ko’ra og’zaki tahlil qilish tartibi quyidagicha bo’lishi mumkin: 1. Paxtakorga – ot. 2. O’zakni aniqlayman. Buning uchun o’zakdosh so’zlar tanlayman: paxtakor, paxtazor. Solishtiraman. Umumiy qism – paxta. Bu – o’zak. 3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlayman: paxtakor so’zi paxta so’ziga - kor so’z yasovchi qo’shimchasini qo’shish bilan yasalgan. 4. So’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchalarni aniqlayman: -ga – so’z o’zgartuvchi qo’shimcha, kelishik qo’shimchasi. IV sinfda ishladim so’zini so’z tarkibiga ko’ra og’zaki tahlil tartibi: 1. Ishladim – fe’l. 2. O’zakni aniqlayman. O’zakdosh so’zlar tanlayman: ishla, ishli, ishsiz, ishchan. Solishtiraman. Umumiy qism – ish. Ish – o’zak. 3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlayman: ishla fe’li ish so’ziga -la qo’shimchasini qo’shish bilan yasalgan. -la – fe’l yasovchi qo’shimcha. 4. So’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchani aniqlayman: -di – o’tgan zamon qo’shimchasi, -m – shaxs-son qo’shimchasi, I axs, irlik: ishladim. So’z tarkibiga ko’ra tahlildan mustaqil mashq sifatida foydalanish ham mumkin. So’zni morfologik tahlil qilish uning lug’aviy ma’nosini tushunishda, morfemalarni to’g’ri yozishda o’quvchilarga yordam beradigan muhim vositadir. 23 Boshlang’ich sinflarda grammatik va morfemik tahlil bilan birga, so’zni tovush-harf tomonidan tahlil qilishdan ham foydalaniladi. Bu tahlilning vazifasi so’zda tovushlarning tartibini, ularning xarakterli xususiyatlarini, tovushlar va harflar o’rtasidagi munosabatni aniqlash hisoblanadi. Boshlang’ich sinflarda tovush-harf tomonidan tahlil tartibi quyidagicha: 1. So’zda nechta bo’g’in bor, nechanchi bo’g’in urg’uli? 2. So’zda nechta tovush va nechta harf bor? (Tovushlar soni harflar sonidan kam yoki ko’p bo’lsa, sababini aytish) 3. Unli tovush nechta? Undosh tovush-chi? 4. Har bir tovushni xarakterlash. Tovush so’zda qaysi harf bilan ifodalangan? Masalan, kitob so’zi quyidagicha tahlil qilinadi: 1. So’zda ikki bo’g’in bor. Ikkinchi bo’g’in – urg’uli: ki-tób. 2. So’zda beshta tovush, beshta harf bor. 3. So’zda ikki unli tovush, uch undosh tovush bor. 4. k – undosh, jarangsiz, k harfi bilan ifodalangan i – unli tovush, i harfi bilan ifodalangan t – undosh tovush, jarangsiz, yozuvda t harfi bilan ifodalangan o – unli tovush, o harfi bilan ifodalangan. b – undosh tovush, jarangli, b harfi bilan ifodalangan Tovush-harf tomonidan to’liq bo’lmagan tahlildan so’zning yozilishini tushuntirishda ham, orfoepik to’g’ri talaffuzni o’rgatish maqsadida ham foydalaniladi. Masalan, maktab so’zi oxirida b undoshi p tarzida talaffuz qilinadi, jufti bor undosh, tekshiramiz: maktabim – maktab, b harfi yoziladi. 2.2. Grammatik va so’z yasalishiga oid mashqlar Maktabda tildan nazariy bilimni o’rganishdan maqsad fikrni og’zaki va yozma tarzda grammatik to’g’ri va uslubiy aniq ifodalash uchun undan ongli foydalanish hisoblanadi. Biroq nazariy bilimni amalda qo’llashni esa maqsadga muvofiq va muntazam o’rgatib borish talab etiladi. 24 Mashqlar tizimi tushunchani o’zlashtirish bosqichiga va uning xususiyatiga mos ravishda mashq turini tanlash, uning murakkablasha borishini va o’quvchilar mustaqilligi o’sib borishini hisobga olgan holda mashqlarni bajarish izchilligini aniqlashni ko’zda tutadi. Bu tizim mashqlarning o’zaro bog’lanishiga asoslangan. Mashq turlari. Grammatik mashqlar turli asosga ko’ra tasnif qilinadi, shuning uchun mashqning har xil turi hosil bo’ladi. Agar bilimni shakllantirish xarakteriga asoslanilsa, grammatik mashqlar ikki katta guruhga bo’linadi: 1) morfologik mashqlar (bunga leksik-morfologik mashqlar ham kiradi); 2) sintaktik mashqlar . Agar o’quvchilar faoliyatining xarakteri, ya’ni mashq jarayonida o’quvchilar bajaradigan aqliy omillar xarakteri asos qilib olinsa, mashqlar analitik, sinte tik, taqqoslashga, guruhlashga, umumlashtirishga oid mashqlarga bo’linadi. Mashqning o’ziga xos xususiyatlarini aniqroq belgilash uchun yuqoridagi ikki asos hisobga olinadi. Masalan, mashqning vazifasi aralash berilgan so’zlardan gap tuzishni va gap bo’laklarini ajratishni talab etsa, bu mashq bilimni shakllantirish turiga ko’ra sintaktik mashq , faoliyat xarakteriga ko’ra sintetik- analitik mashq hisoblanadi. Boshlang’ich sinflarda sof morfologik yoki sof sintaktik mashq juda kam ko’llaniladi, shuning uchun ham vazifaning yetakchi tomoni hisobga olinadi. Masalan, matnga mazmunga mos otni qo’yish, qaysi kelishik ekanini ko’rsatish talab etilsa, bu leksik-morfologik mashq dir. O’quvchi otning qaysi kelishikda ekanini aniqlash uchun u bog’langan so’z (fe’l yoki ot)ni aniqlashi (so’z birikmasini ajratishi) talab etiladi, shunga ko’ra bu mashq sin taktik mashq hisoblanadi. Grammatik ta h lil analitik mash q q a kirad i . Grammatik ta h lil s o’ z t u rkum i ga ko’ra (morfolog i k) ta hlilni, gap bo’ laklariga ko’ra ( s i ntaktik) ta h lilni o’ z i chiga olad i . Gap bo’laklariga ko’ra tahlil o’quvchilar o’zlashtirgan sintak tik bilimlarning me’yoriga qarab chuqurlashib boradi. 25 Amaldagi dasturga ko’ra, I sinf o’quvchilari “ega” va “kesim” atamalaridan foydalanmaydilar, ammo ular gapniig bosh bo’laklarini amaliy ravishda topish ko’nikmasiga ega bo’ladilar, ya’ni gap kim yoki nima haqida aytilganini bildirgan so’z (ega)ni, u haqda nima deyilganini anglatgan so’z(kesim)ni topadilar. Masalan, Bolalar olmalarni terdilar gapini tahlil qilishda o’quvchilar quyidagicha fikr yuritadilar: “Gap bolalar haqida aytilgan. Kimlar? – bolalar (so’zning tagiga bitta to’g’ri chiziq chizadilar). Bolalar – nima qildilar? – terdilar (so’zning tagiga ikki to’g’ri chiziq chizadilar). Bolalar terdi lar – gapning asosiy qismi; nimalarni? (terdilar) – olmalarni ”. II sinfda I sinfdagidek muhokama qilinadi, faqat mazmuni chuqurlashtiriladi. Masalan, II sinf o’quvchisi “CHiroyli gullar adirlarni bezadi” gapini quyidagicha tahlil qiladi: “Gap gullar haqida aytilgan. N imala r? – gul lar – ega (tagiga bir chiz iq ch i zad i ). Paxtalar h a q ida nima d e yilgan? Ochildi – nima q ildi? – kes i m (tagiga ikki to’g’ri chizi q chizadi). Qaerlarni ? ( beza di) – adirlarni – ikk i nchi darajali bo’lak, gapni to’ldira yapti (tagiga uzuq chizi q chizadi). Q anday? ( gul lar) – chiroyli ( gul lar) ikk i nchi darajali bo’lak, egani izo h layapti. Gul lar beza di – gapning asosi. CHiroyli gul lar va adirlarni beza di – so’z bir i kmas i” . III-IV sinflarda s i ntakt i k tahlil sifat jihatidan o’zgarmaydi, ammo so’z birikmasini ajratishga ahamiyat beriladi. Morfologik tahlilning mohiyati so’zning qaysi so’z turkumi ekani, gapda qanday grammatik shaklda kelganida ifodalanadi. To’liq morfologik tahlilda o’quvchi so’z turkumining o’zi o’rgangan belgilarini aytadi. Masalan, 1-sinf o’quvchisi shu so’z qanday savolga javob bo’lishini va nimani bildirishini aytadi (shaxs yoki narsa, narsa belgisi, harakati). III sinfda so’z turkumlari o’tilgach, morfologik tahlil quyidagi tartibda o’tkaziladi: Ot: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Birlik yoki ko’plikda ekanligi. Sifat: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Qaysi ot bilan bog’langanligi. Fe’l. 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Bo’lishli yoki bo’lishsiz ekanligi. 26 O g’zaki tahlil namunasi: Mevali daraxtlar gulla d i. M e vali – s i f at , qanday – m ev ali; daraxtlar ot i b i la n bo g’ langan: m e vali daraxtlar; d araxtla r – o t , nimala r? – daraxtlar, k o’ pl i kda; gulladi – f e ’l, n ima q il d i? – gulla di, bo’ l i shl i . IV sinf da o’rganilgan mavzularni hisobga olib, morfologik tahlil biroz to’ldiriladi va quyidagi tartibda o’tkaziladi: Ot: 1. So’z turkumi. 2. Bosh kelishik shakli. 3. Birlik yoki ko’plikda ekanligi. 4. Egalik qo’shimchasi, shaxs-soni. 5. Kelishigi. Sifat: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Qaysi ot bilan bog’langanligi. Son: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Qaysi ot bilan bog’langanligi. Olmosh: Kishilik olmoshi: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. SHaxs-soni. 4. Kelishigi. Fe’l: 1. So’z turkumi. 2. So’rog’i. 3. Bo’lishli yoki bo’lishsiz ekanligi. 4. SHaxs-soni. 5. Zamoni. O’quvchilar tahlil tartibini bilib olishlari uchun o’qituvchi bu tartibga rioya qilib so’zga xarakteristika berishning qulayligini tushuntiradi. So’z turkumiga ko’ra tahlil og’zaki va yozma tarzda o’tkaziladi: uni mustaqil mashq sifatida topshirish ham mumkin. To’liq bo’lmagan morfologik tahlildan xilma-xil grammatik vazifalarni bajarish maqsadida yangi mavzu bilan tanishtirish bosqichida ham, uni mustahkamlash bosqichida ham foydalaniladi. Morfologik tahlilning vazifasi hozirgi o’zbek tilida so’z qanday ma’noli qismlardan tuzilganini aniqlashdir. Morfologik tahlil III sinfdan boshlanadi. Bu sinfda o’quvchilarga o’zakdosh so’zlar, o’zak o’zakdosh so’zlarning umumiy qismi ekani, so’z yasovchi qo’shimchalar va so’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchalar haqida elementar ma’lumot beriladi. So’z tarkibiga ko’ra tahlil quyidagicha o’tkazilishi mumkin: 1. So’zga so’roq berish va u nimani anglatishini bilish. 2. O’zakni aniqlash. Buning uchun so’zga o’zakdosh so’zlar tanlash. O’zakdosh so’zlarni taqqoslash va umumiy qismi (o’zak)ni aniqlash. 27 3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlash. Bu yangi so’z yasash uchun xizmat qilishini aytish. 4. So’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchani aniqlash. Bu so’zni boshqa so’z bilan bog’lash uchun xizmat qilishini aytish. III sinfda “So’zning tarkibi” mavzusi to’liq o’rganilgach, gulzor so’zini so’z tarkibiga ko’ra og’zaki tahlil qilish tartibi quyidagicha bo’lishi mumkin: 1 . Qaysi so’z turkumi ekanini bilaman . Gulzor so’zi nima? so’rog’iga javob bo’ladi, narsani bildiradi, bu – ot. 2. O’zakni aniqlayman. Buning uchun o’zakdosh so’zlar tanlayman: gulzor, gulli, gulsiz, gulla. Ularni solishtirib, umumiy qismini topaman – gul. Bu – o’zak. 3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlayman, gulzor so’zi gul so’ziga –zor so’z yasovchi qo’shimchasini qo’shish bilan yasalgan. 4. B u so’zda so’z o’zgartuvchi qo’shimcha yo’q. So’z tarkibiga ko’ra tahlildan so’ng shunday ko’rinish hosil bo’ladi: gulzor. IV sinfda paxtakorga so’zini so’z tarkibiga ko’ra og’zaki tahlil qilish tartibi quyidagicha bo’lishi mumkin: 1. Paxtakorga – ot. 2. O’zakni aniqlayman. Buning uchun o’zakdosh so’zlar tanlayman: paxtakor, paxtazor. Solishtiraman. Umumiy qism – paxta. Bu – o’zak. 3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlayman: paxtakor so’zi paxta so’ziga - kor so’z yasovchi qo’shimchasini qo’shish bilan yasalgan. 4. So’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchalarni aniqlayman: -ga – so’z o’zgartuvchi qo’shimcha, kelishik qo’shimchasi. IV sinfda ishladim so’zini so’z tarkibiga ko’ra og’zaki tahlil tartibi: 1. Ishladim – fe’l. 2. O’zakni aniqlayman. O’zakdosh so’zlar tanlayman: ishla, ishli, ishsiz, ishchan. Solishtiraman. Umumiy qism – ish. Ish – o’zak. 3. So’z yasovchi qo’shimchani aniqlayman: ishla fe’li ish so’ziga -la qo’shimchasini qo’shish bilan yasalgan. -la – fe’l yasovchi qo’shimcha. 28 4. So’z o’zgartuvchi (shakl yasovchi) qo’shimchani aniqlayman: -di – o’tgan zamon qo’shimchasi, -m – shaxs-son qo’shimchasi, I axs, irlik: i shladim. So’z tarkibiga ko’ra tahlildan mustaqil mashq sifatida foydalanish ham mumkin. So’zni morfologik tahlil qilish uning lug’aviy ma’nosini tushunishda, morfemalarni to’g’ri yozishda o’quvchilarga yordam beradigan muhim vositadir. Boshlang’ich sinflarda grammatik va morfemik tahlil bilan birga, so’zni tovush-harf tomonidan tahlil qilishdan ham foydalaniladi. Bu tahlilning vazifasi so’zda tovushlarning tartibini, ularning xarakterli xususiyatlarini, tovushlar va harflar o’rtasidagi munosabatni aniqlash hisoblanadi. Boshlang’ich sinflarda tovush-harf tomonidan tahlil tartibi quyidagicha: 1. So’zda nechta bo’g’in bor, nechanchi bo’g’in urg’uli? 2. So’zda nechta tovush va nechta harf bor? (Tovush lar soni harf lar sonidan kam yoki ko’p bo’lsa, sababini aytish) 3. Unli tovush nechta? Undosh tovush-chi? 4. Har bir tovushni xarakterlash. Tovush so’zda qaysi harf bilan ifodalangan? Masalan, kitob so’zi quyidagicha tahlil qili nadi : 1. So’zda ikki bo’g’in bor. Ikkinchi bo’g’in – urg’uli: ki-tób . 2. So’zda besh ta tovush, besh ta harf bor. 3. So’zda i kki u n li tovush, uch undosh tovush bor. 4. k – undosh, jarang siz, k harfi bilan ifodalangan i – unli tovush, i harfi bilan ifodalangan t – undosh tovush, jarang siz , yozuvda t h arfi bilan ifodalangan o – un li tovush, o h arfi bilan ifodalangan. b – undosh tovush, jarangli, b h arfi bilan ifodalangan Tovush-harf tomonidan to’liq bo’lmagan tahlildan so’zning yozilishini tushuntirishda ham, orfoepik to’g’ri talaffuzni o’rgatish maqsadida ham foydalaniladi. Masalan, maktab so’zi oxirida b undoshi p tarzida talaffuz qilinadi, jufti bor undosh, tekshiramiz: maktabim – maktab, b harfi yoziladi. 29 30 Xulosa Grammatik birliklarni grammatik kategoriyalarga birlashtirishda shu kategoriyaga xos umumlashgan ma no asos bo lib xizmat kiladi. ʼ ʻ Kategoriyaga xos bu umumlashgan ma no mazkur kategoriyaga birlashgan har bir grammemada ʼ takrorlanadi. Shu bilan birgalikda kategoriya doirasidagi har bir grammemaning boshqasidan farq qiladigan ma nosi ham bor. Ana shu ma nolar kategoriya ʼ ʼ unsurlarining o zaro zidlanishida asos bo lib xizmat kiladi. Shunday kilib, ʻ ʻ kategoriya ma nosi bilan kategoriya tarkibidagi grammema ma nosi o rtasida tur- ʼ ʼ ʻ jins munosabati mavjud. Grammatika ma lum til qurilishini qanday o rganishiga ko ra, amaliy ʼ ʻ ʻ Grammatika va nazariy Grammatikaga bo linadi. Amaliy Grammatika muayyan ʻ bir tilda gapning to g ri qurilishi uchun zarur bo lgan grammatik qoidalarni ʻ ʻ ʻ tavsiflaydi. U, o z navbatida, 2 turga bo linadi: tavsifiy va me yoriy Grammatika ʻ ʻ ʼ Tavsifiy Grammatika til grammatik qurilishini tavsiflash, bayon qilish bilan cheklanadi. Me yoriy Grammatika esa til faktlarining til me yoriga munosabatini, ʼ ʼ ma lum bir lisoniy birlik yoki qurilmaning to g ri yoki noto g ri qo llanganini ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o rganadi. Amaliy Grammatikadan farqdi ravishda, nazariy Grammatika til ʻ qurilishini tavsiflash bilan birga, til qurilishidagi birliklarning o zaro munosabatini ʻ o rganadi. Bu orqali har bir lingvistik birlikning til sistemasidagi o rni, qiymati ʻ ʻ belgilanadi. Nazariy Grammatikada til grammatik qurilishining sistemaviy xususiyati ochiladi. Bevosita kuzatishda berilgan hodisalar zamirida yashiringan mohiyat belgilanadi. Shuning uchun ham nazariy Grammatika umumiylik — xususiylik, mohiyat — hodisa, imkoniyat — voqelik dialektikasini o zida ʻ namoyon etuvchi til — nutq zidlanishiga asoslanadi. Grammatik birliklar tadqiqotchi tomonidan qaysi tomondan o rganilishiga ʻ ko ra, Grammatika faol, nofaol turlarga bo linadi. Shakldan ma noga qarab tadqiq ʻ ʻ ʼ qilish usuli — semasiologiya usulidir. Bu usulda ma lum grammatik shakl qanday ʼ ma no ifodalashi haqida gap boradi. Yuqoridagi usulda grammatik birliklarni ʼ o rganish nofaol Grammatika sanaladi. Aksincha, mazmundan shaklga tamoyili ʻ 31 bilan ish ko ruvchi Grammatika faol Grammatika hisoblanadi. Faol Grammatikadaʻ u yoki bu mazmun qanday yo llar bilan moddiylashishi mumkinligi aniqlanadi. ʻ Xuddi shu yo nalish bilan bog liq ravishda Grammatika mazmuniy (mental), ʻ ʻ shakliy (formal) va vazifaviy (funksional) Grammatikalarga bo linadi. Mazmuniy ʻ Grammatika mazmundan shaklga tamoyiliga amal qiladi. Obyektiv borliqning ongda aks etishi va ongda aks etgan obyektiv olam unsurlari umumlashgan obrazlarning tilda qanday o z ifodasini topishini mazmuniy Grammatika o rganadi. ʻ ʻ Shakliy Grammatika esa semasiologik tamoyil, shakldan mazmunga tamoyili asosida ish ko radi. Grammatik kategoriyalarni tasnif qilishda shakl ustuvorlik ʻ kiladi. Bu yunalishda grammatik shakllarni o rganish jarayonida nolisoniy ʻ (ekstralingvistik) omillarning e tiborga olinishi shart emasligi ta kidlanadi. ʼ ʼ Funksional Grammatika da asosiy e tibor grammatik shakl va grammatik ʼ kategoriyalarning vazifasiga qaratiladi. Bunday Grammatikalarda lisoniy birlikning 3 tomoni: mazmun, shakl, vazifa (funksiya) dialektik birlikda olinadi. Grammatika muammolari dastlab qad. Hindistonda (tilshunos Paninining Grammatikaga oid traktatida, miloddan avvalgi 5—4-asrlar), keyinroq Yunonistonda (Aristotel, miloddan avvalgi 4-asr, yunon tilshunosi Apollon Diskol, miloddan avvalgi 2-asr va boshqalarning asarlarida) ishlangan. Yunon grammatik an analari lotin tilini o rganish jarayonida rivojlanib borgan. ʼ ʻ O zbekistonda Grammatikani o rganish tarixi Mahmud Koshg ariyning ʻ ʻ ʻ "Devonu lug otit turk" asariga borib taqaladi. Bu jarayon o rta asrlardagi ʻ ʻ lug atshunoslik taraqqiyotida ham o z aksini topgan (Toli Imoniy Hiraviyning ʻ ʻ "Badoye ul-lug at" asari, 15-asr; "Abushqa" nomli chig atoycha-turkcha lug at, 16- ʻ ʻ ʻ asr va boshqalar). Hozirgi o zbek tili Grammatikasi Yevropa Grammatikasi asosida yaratilgan. ʻ Bu jarayon 19-asrning 2-yarmidan boshlangan. Dastlab rus turkshunosi M. A. Terentyev "Turk, fors, qirg iz (qozoq) va o zbek tillarining grammatikasi" (1875) ʻ ʻ kitobini yozib, SanktPeterburgda nashr ettirgan. 32 Foydalanilgan a dabiyotlar: 1. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi qonuni. // Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. T.: SHarq, 1997. 2. Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi. // Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. T.: SHarq, 1997. 3. Umumiy o’rta ta’limning davlat ta’lim standartlari va o’quv dasturi // O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining axborotnomasi, 7-maxsus son. T.: SHarq, 1999. 4. Boshlang’ich ta’lim bo’yicha yangi tahrirdagi davlat ta’lim standarti // Boshl. ta’l. jurnali. Toshkent, 2005. №5. 5, 6, 8-9-betlar. 5. Boshlang’ich ta’lim bo’yicha yangi tahrirdagi o’quv dasturi // Boshl. ta’l. jurnali. Toshkent, 2005. №5. 21- 33 – betlar. 6. Zunnunov va boshq. Adabiyot o’qitish metodikasi. T.: O’qituvchi, 1992. 33

OʻQUVCHILARDA GRAMMATIKA VA SOZ YASALISHIGA OID TUSHUNCHALARNI SHAKLLANTIRISHNING METODIK ASOSLARI

Купить