Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘rta asrlarda Yevropa tilshunosligi

Купить
“TILSHUNOSLIK kirish VA UMUMIY TILSHUNOSLIK” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘RTA ASRLARDA YEVROPA TILSHUNOSLIGI Bajardi: ______________ Qabul qildi: __________________ Toshkent-2024 Mundarija: Kirish……………………………………………………………………………....3 I-Bob. O‘rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi, Rossiyada tilshunoslik, Hind-yevropa tillari qiyosiy grammatikasining yaratilishi yuzasidan U.Djons mushohadalari……….……5 1.1.O‘rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi…………………………………………………….. …………………….….5 1.2. Rossiyada tilshunoslik…………………………………………………………8 1.3. Hind-yevropa tillari qiyosiy grammatikasining yaratilishi yuzasidan U.Djons mushohadalari……………………………………………………………………..12 II-Bob Fridrix Shlegelning qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yuzaga kelishida tutgan o‘rni, Yevropa tilshunosligi haqida…………………………………….17 2.1. Fridrix Shlegelning qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yuzaga kelishida tutgan o‘rni……………………………………………………………………………….17 2.2. Yevropa tilshunosligi haqida…………………………………………………24 Xulosa…………………………………………………………………………….27 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…………………………………………….28 2 Kirish Mavzuni ng dolzarbligi . Mamlakati miz o‘z mustaqilligi ni qo‘lga kiritgandan keyin milliy qadriyatlarimizni, jumladan, uning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lgan ona tilimizni o‘rganish ilmiy-nazariy va amaliy tomondan tadqiq etishga bo’lgan e'tibor kuchayib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I.A.Karimov “Xalqning milliy madaniyati va o‘ziga xosligini ifoda etuvchi vosita bo`lmish o’zbek tilini rivojlantirish, bu tilning davlat maqomini izchil va to‘liq ro‘yobga chiqarish 1 , davlatimiz siyosatining eng muhim ustuvor yo’nalishi ekanligini alohida ta'kidlagan. Ma’lumki, ota-bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo’lmish ilm-u marifat, ta’lim tarbiyani inson kamoloti va millat ravnaqining eng asosiy sharti va garovi deb bilgan. Mavzuning o‘rganilish darajasi. O‘rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi, Rossiyada tilshunoslik, Hind- yevropa tillari qiyosiy grammati kasining yaratilishi yuzasidan U.Djons mushohadalari, O‘rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi manbalar tahlil qilish va o’rganish. Ishning metodologik asosi sifatida . Yevropa tilshunligiga oid manbalar, adabiyotlar asos qilib olindi. Tadqiqot metodi. O‘rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi, Rossiyada tilshunoslik, Hind- yevropa tillari qiyosiy grammatikasining yaratilishi yuzasidan U.Djons mushohadalari O‘rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi. Rossiyada tilshunoslik. Hind-yevropa tillari qiyosiy grammatikasining yaratilishi yuzasidan U.Djons mushohadalari.Fridrix Shlegelning qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yuzaga kelishida tutgan o‘rni, Yevropa tilshunosli gi haqida. Fridrix Shlegelning qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yuzaga kelishida tutgan o‘rni. Yevropa tilshunosligi haqidaasosida tahlillar olib borildi. 1 Karimov I. O‘zbekiston buyuk kelajak sari. – Toshkent:O‘zbekiston, 1998. – B. 19. 7 3 Ishning ilmiy yangiligi . Ushbu kurs ishining ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: 1.Yevropa tilshunoslikning xususiyatlari haqida yangi ma’lumotlar berildi; 2.Yevropa tilshunoslik mufassal tadqiq qilindi; 3.Yevropa tilshunoslik nazariy jihatdan misollar vositasida o‘rganildi. Ishning tuzilishi va hajmi. Kurs ish tuzilishi jihatdan kirish, ikki bob, umumiy xulosalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan bo‘lib, umumiy hajmi 30 betdan iborat. 4 I-Bob. O‘rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi, Rossiyada tilshunoslik, Hind-yevropa tillari qiyosiy grammatikasining yaratilishi yuzasidan U.Djons mushohadalari 1.1.O‘rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi. Uyg‘onish davri tilshunosligi XV-XVIII asrlarni o‘z ichiga oladi. Uyg‘onish davrining boshlanishi bilan cherkovning obro‘-e`tibori susayib, antik davrga bo‘lgan e`tibor, qiziqish, uni qadrlash kuchaya bordi. Anig‘i, Uyg‘onish davrining vakillari, ziyolilari yunon va rimliklarning boy milliy madaniyatiga murojaat qila boshlashdi. German qabilalarining Rimni talashi va yoqib yuborishi (476 yil ) dan to Kolumb tomonidan Amerikaning qayta “kashf qilinishi” ( 1492 yil ) ga qadar bo‘lgan davr o‘rta asr hisoblanadi. Bu davrda sharqda , o‘zbek madaniyatini ham o‘z ichiga olgan va dunyoga arablarniki sifatida mashhur bo‘lgan madaniyat gullab-yashnagan bo‘lsa, Yevropada turg‘unlik, xurofot kuchaygandi. Ilm-u mahrifat o‘rnini xurofot egallagani tufayli ilmiy hayotda sezilarli o‘zgarish ro‘y bermadi. XV asrdan Yevropa ijtimoiy-madaniy hayotida kuchli ko‘tarilish kuzatildi. Feodal tuzum yemirilib, sanoat rivojlana boshladi. Xurofot o‘rnini fan egalladi. Buyuk geografik kashfiyotlar qilindi. Ijtimoiy munosabatlarning kuchayishi bilan millat va milliy madaniyat shakllana boshladi. Uyg‘onish davrida geografik kashfiyotlarning qilinishi, yangi yerlarning va ellarning topilishi mazkur o‘lkalarning tili va madaniyati haqida materiallar ham yig‘ilishiga, dunyo tillari geografiyasining kengayishiga olib keldi. Bu davrda tilshunoslik uch yo‘nalishda faoliyat olib bordi: 1) milliy tillarni shakllantirish 2) xalqaro miqyosda turli tillarni o‘rganish va o‘zlashtirish; 3) antik va o‘rta asr lingvistik merosini qayta ko‘rib chiqish. Uyg‘onish davri kapitalizmning feodalizm ustidan bo‘lgan g‘alabasi bilan yakunlandi. Shunga ko‘ra ushbu davrda insoniylik g‘oyalari, milliy o‘zini anglash, 5 san`at va adabiyotga bo‘lgan qiziqish, fanga bo‘lgan jiddiy qarash, e`tibor kushaydi, o‘sdi. Yangi asr Yevropada Kolumb, Magellan, Galiley, Kopernik, Dekart, Nyuton, Leybnis, Lomonosov kabi dastlabki kashfiyotchilarni va ulkan olimlarni yuzaga chiqaradi. Uyg‘onish davrida, dastavval, dunyo tillari haqidagi ma`lumotlar ancha ko‘paydi. Tilshunoslik fanining keyingi taraqqiyoti ushun muhim va zarur bo‘lgan lisoniy materialla rni, faktlarni to‘plash, yig‘ish jarayoni amalga oshirildi. Kapitalizmga o‘tish, uning rivoji, millatlar va milliy tillarning yuzaga kelishi, milliy iftixor kabilar qator tillarning grammatikasini tuzishga, yaratishga undadi. Ayni davrda arman, fors, venger, yapon, koreys, ispan, niderland, Fransuz, ingliz, polyak, chex, nemis, ukrain va boshqa tillarning grammatikasi hamda leksikasiga oid asarlar yaratildi. Ushbu davrda lisoniy materiallarni to‘plab, yig‘ib borish ularning mohiyatini tushunish, mazmunini anglash bilan birgalikda olib borildiki, natijada til haqida e`tiborli fikrlar o‘rtaga tashlandi. Jumladan, faylasuf Bekon tildan boshqa aloqa vositasi mavjud desa, faylasuf Lokk tovush bilan tushuncha o‘rtasida tabiiy bog‘lanish yo‘q, degan asosli fikrni ta`kidladi. Faylasuf Leybnis mantiqiy-matematik asosga qurilgan xalqaro til yaratish masalasini ko‘tardi. Ovrupo olimlarining – yunon va rimliklarning boy madaniy va ma`rifiy merosini egallashlari juda katta mehnat natijasida va lotin tiliga oid qator asarlarning-matnlarning nashr qilinishi hamda ularni sharhlash natijasida mumkin bo‘ldi. Antik (yoki klassik filologiya) davrining adabiy asarlarini nashr qilish va ularga lisoniy sharhlar yozishda, ayniqsa, quyidagi olimlarning xizmatlari, mehnatlari katta bo‘ldi. Bular: Jyul Sezar Skaliger (1484- 1558), Robert Stefanus (1503-1559), uning o‘g‘li Genrix Stefanus (1528- 1598), Gerxardt Iogann Fossiy, Sharl Dyukanj, Iogann Reyxlin, Iogann Melanxton va boshqalar. J.Skaliger «Lotin tili asoslari haqida» (1540) asarini yaratgan bo‘lsa, R. Stefanus «Lotin tili xazinasi» (1553) tadqiqotini e`lon qiladi. G.Stefanus esa yunon tiliga bag‘ishlab, «Grek tili xazinasi» asarini chop ettirdi. 6 Ayni vaqtda Sharq tillarini, ayniqsa, semit tillarini o‘rganishga bo‘lgan qiziqish kuchaydi, semit filologiyasi maydonga keldi. Ya`ni qadimgi yahudiy, aramiy, arab, efiopiya tillari tadqiq qilindi. Qator asarlar yaratildi. I.Reyxlin qadimgi yahudiy tili grammatikasini (1506) yaratib… unda birinchi bo‘lib, «affiks» terminini qo‘lladi va bu termin XVI-XVIII asrlarda faol ishlatila boshlandi. P.de Alkam arab tili grammatikasiga oid asarlarini (1506) e`lon qildi. Yakov Xolius va erleniylar arab tili tadqiqi bilan shug‘ullangan bo‘lsalar, Iov Ludolf efiopiya tili yuzasidan ish olib bordi. Ayniqsa, XVI asrda qator tillarning – nemis (1527), Fransuz (1531), ingliz (1538), venger (1539), chex (1567), polyak (1568), slavyan (1596) va boshqa tillarning gramatikasiga oid asarlar maydonga keldi.1696 yilda Angliyada (Oksford) Genrix Vilgelm Ludolf-ning lotin tilida tuzilgan «Rus grammatikasi» asari yaratildi. Birinchilardan bo‘lib, italyan (1612) va Fransuz (1694) tili lug‘atlari chop etildi. Agar o‘rta asr va Uyg‘onish davrida klassik filologiyaning g‘oyalari taraqqiy ettirilgan bo‘lsa, XVII va, ayniqsa, XVIII asr tilshunosligida tubdan o‘zgarish bo‘lib, yangi tipdagi grammatika, lug‘atlar-ko‘p tomli katta lug‘atlar maydonga keldi. Ana shunday lug‘atlardan biri rus sayyohi akademik Pyotr Simon Pallasning «Barcha tillar va shevalarning (lahjalarning) qiyosiy lug‘ati» asaridir. 272 tilga oid to‘rt tilli bu lug‘at Peterburgda 1786-1791 yillarda nashr qilingan bo‘lib, unda ruscha so‘zlarning 272 tilga qilingan tarjimasi beriladi va qiyoslanadi. Bu lug‘at qiyosiy-tarjima lug‘at sifatida e`lon qilinadi. Mazkur lug‘atga Osiyo, Yevropa, Afrika va Amerika tillari kiritiladi, ushbu tillarga oid materiallar beriladi. Yana bir katta lug‘at ispaniyalik Lorenso Gervasning «Ma`lum xalqlar tillarining katalogi» (Madrid 1800-1804) asaridir. Ushbu lug‘at 307 tilga oid leksik va grammatik ma`lumotlarni berishi bilan ajralib turadi. Leksikografik tadqiqotlar yo‘nalishida ma`lum bo‘lgan ishlardan biri nemis olimlari I.K.Adelung va I.S.Faterlarning «Mitridat yoki umumiy tilshunoslik» lug‘atidir. Ushbu lug‘at 500 ta tilni qamrab olishi, ular haqida ma`lumotlar berishi bilan e`tiborga loyiq bo‘lgan. 7 Xullas, ko‘plab tillarni o‘z ishiga olgan qator lug‘atlarning nashr qilinishiga, ulardagi ma`lumotlarning to‘liq va mukammal emasligiga qaramay, bunday ishlar tillarni taqqoslab, qiyosiy o‘rganishga - qiyosiy – tarixiy tilshunoslikka zamin yaratdi. 1.2. Rossiyada tilshunoslik. O‘rta asrlardayoq (XVI-XVII) lisoniy hodisalarning to‘g‘riligi mantiqiy mezonlar asosida aniqlana boshlandi. Bu esa, o‘z-o‘zidan, tilning mantiqqa bo‘ysindirilishiga va barcha tillar ushun umumiy qonunlar mavjudligini tan olishga majbur qilardi. Boshqacha aytganda, ushbu asrlarda lotin tilini o‘rganish mantiqiy tafakkur qonun va qoidalarini bilish deb ham tushunildi. Til hodisalari mantiq asosida izohlandi. Mantiq grammatikadan ustun qo‘yildi. Bu davrda barcha tillarning yagona, bitta mantiqiy asosi bo‘lishi-bitta grammatika bo‘lishi kerak, degan ta`limot yaratildi. Natijada mantiqiy grammatika yaratish g‘oyasi maydonga keldi. Mantiqiy grammatika yaratish ta`limotining eng muhim g‘oyaviy asosi bo‘lib, ma`rifat asrining (XVII-XVIII) yetakchi falsafiy yo‘nalishi bo‘lgan ratsionalizm maydonga chiqdi. Ya`ni aql - idrok asosida ish ko‘rish - ratsionalizm tilshunoslikka ham jiddiy ta`sir ko‘rsatdi. Shunga ko‘ra har qanday tillarning grammatik kategoriyalarini mantiqiy kategoriyalarning namoyon bo‘lishi, yuzaga chiqishi sifatida tushunish kuchaydi. Natijada ratsionalizm ta`limotining talablari asosida umumiy (ratsional, falsafiy yoki mantiqiy) grammatika yaratish g‘oyasi amalga oshirila boshlandi. 1660- yilda Parij atrofidagi Por-Royal monastirining rohib olimlari mantiqshunos Anton Arno va tilshunos Klod Lanslolar ilk bor «Umumiy ratsional grammatika» asarini Fransuz tilida yaratib, Parijda nashr qildilar. Por-Royal grammatikasi qadimgi yunon, qadimgi yahudiy, lotin va Fransuz tillari materiallari asosida yaratildi. Ammo u qiyosiy yoki chog‘ishtirma grammatika emas, balki mantiqiy-tipologik grammatika hisoblanadi. Ushbu grammatika o‘z oldiga «barcha tillarga xos umumiy prinsiplarni va ularda uchraydigan farqlarning sabablarini» aniqlash vazifasini qo‘yadi. Por-Royal grammatikasida birinchi bor grammatika 8 bilan mantiq o‘rtasidagi aloqa, bog‘lanish nazariy jahatdan asoslab berildi. Agar til tafakkurni ifoda etsa, demak, til kategoriyalari tafakkur kategoriyalarining namoyon bo‘lishidir. Shunga ko‘ra tilni o‘rganuvchi grammatika mantiqqa asoslanishi lozim. Grammatika ratsional, mantiqli bo‘lishi kerak. Mantiq barcha uchun yagona, bitta ekan, binobarin, grammatika ham umumiy va universal bo‘lishi lozim. Yagona grammatika alohida tilning grammatikasi bo‘lishi mumkin emas, u faqat umumiy bo‘lishi mumkin, degan g‘oyalar, ko‘rsatmalar ilgari surildi. Por-Royal grammatikasi ikki qismdan-fonetika va grammatikadan iborat bo‘lib, olti bobdan tashkil topgan birinchi qismda tovush va harf, urg‘u va bo‘g‘inga ajratish kabilar haqida ma`lumotlar beriladi. Grammatikaning yigirma to‘rt bobdan iborat ikkinchi qismining yigirma uch bobida esa morfologiya masalalari - ot, sifat, olmosh, fe`l, sifatdosh, ravish, bog‘lovchi, undov - ularga xos xususiyatlar, kategoriyalar; faqat oxirigi yigirma to‘rtinchi bobida esa sintaksis masalalari - so‘z birikmasi va gap kabilar haqida fikr yuritiladi. Mantiqiy grammatika yohud grammatikadagi mantiqiy yo‘nalish so‘zsiz fikr (ma`no), fikrsiz (ma`nosiz) so‘z yo‘qligi tushunchasidan kelib shiqib, grammatik va mantiqiy kategoriyalarni - so‘z bilan tushunchani - ularni aynan bir narsa deb biladi. Albatta, mantiqiy kategoriyalar bilan grammatik kategoriya-larning o‘zaro muvofiq kelishi, teng bo‘lishi mavjud hodisa. U shubha uyg‘otmaydi. Ammo bu mantiqning barcha kategoriyalari tilda to‘g‘ridan - to‘g‘ri o‘z aksini topishi shart degani emas (masalan, tushunshaning so‘z ma`nosiga, hukm va xulosaning esa turli tipdagi gaplarga mos bo‘lishi, muvofiq bo‘lishi kabilar). Fransuz tilshunosi Sh.Balli to‘g‘ri aytganidek, «til orqali ifodalangan har bir fikr mantiqiy, psixologik va lisoniy jihatdan aniqlanadi», baholanadi. Ushbu fanlarning har biri gapni o‘z nuqtai nazaridan o‘rganadi. Bu – aksioma. Aristotel to‘g‘ri qayd etganidek, «har bir nutq fikr ifodalaydi, ammo hamma nutq ham o‘zida hukmni tashimaydi». Til va tafakkur o‘zaro bog‘liq, ammo ularning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga, jihatlarga ega. Har bir tilda mantiqiy tushunchalarni aks ettirmaydigan, ifodalamaydigan, ammo his - hayajon, xohish - istak - mayl ifodalovshi so‘zlar bo‘ladiki, bunday so‘zlar mantiq tomonidan «tan olinmaydi». Har qanday tilda bir 9 tarkibli gaplar, gapning ikkinchi darajali bo‘laklari, so‘roq va undov gaplar mavjudki, bunday gaplar mantiqiy tushunchalarga zid keladi.Mantiqiy grammatika grammatik kategoriyalarni mantiqiy kategoriyalar bilan teng holda olib, ularni aynan bir narsa sifatida qaraydi va lisoniy hodisalarni mantiq va mantiqiy kategoriya terminlari orqali tasvirlashni o‘z vazifasi deb biladi. Tafakkurning umumlisoniy shakl va qonuniyatlarini tekshiruvchi, o‘rganuvchi mantiq fani inson ongining hissiy va irodaviy tomonlari bilan ham, lisoniy ifodalarning shakllari bilan ham qiziqmaydi, bu jihatlarga e`tibor bermaydi. Mantiqiy grammatikada til hodisalariga tarixiy yondashish ham mutlaqo mavjud emas. Mantiqiy hukmda hamma vaqt ikkita bo‘lak-sub`ekt va predikat mavjud bo‘ladi. Lisoniy birlik bo‘lgan gapda esa bitta (keldi), ikkita (bola uxladi), uchta va undan ortiq (2005 yil sihat va salomatlik yilidir) bo‘lak bo‘lishi mumkin.Hukm umuminsoniy xarakterga ega, gap esa hamma vaqt milliy shaklda namoyon bo‘ladi. Xullas, mantiqiy (yoki falsafiy, ratsional) grammatika ayni bir mazmunning turli tillarda turli vositalar bilan ifodalanishini hisobga oladi. Shuningdek, ushbu grammatika ifoda vositalarining qonun va kategoriyalari har xil bo‘lishi mumkinligini tushunmadi. Mantiqiy grammatika tilga o‘zgarmaydigan, bir xilda turuvchi hodisa sifatida qarab, ayni grammatika har doim mantiq qoidalariga bir xilda mos keladi, deb hisoblaydiki, bunda g‘ayri tarixiylik mavjuddir. Aytilgan kamchiliklarga qaramasdan Por-Royal grammatikasi o‘z davri ushun ijobiy ahamiy atga ega bo‘ldi. Ya`ni asar shu tipdagi qator grammatikalarning yaratilishi ushun asos bo‘ldi, xizmat qildi. O‘z davrida katta shuhratga ega bo‘lgan falsafiy - mantiqiy grammatika o‘zigacha yaratilgan grammatikalar kabi ilmiy grammatikagacha bo‘lgan grammatika sifatida baholanadi. Rus tilshunosligi. Jahon tilshunosligi taraqqiyotida rus tilshunosligi muhim o‘rinlardan birini egallaydi. Rus tilshunoslari juda ko‘plab dunyo tillarini puxta o‘rganganligi bilan, lisoniy hodisalarni shuqur tahlil qilganliklari, tilshunoslikning ilmiy-nazariy muammolariga alohida jiddiy e`tibor berganliklari, yangi ta`limotlar, nazariyalar «ishlab chiqqanliklari», yangi farazlarni o‘rtaga tashlaganliklari bilan 10 ajralib turadi. Aniqrog‘i, rus tilshunoslari tomonidan rus, slavyan, hind, eron, fin-ugor, turkiy, mo‘g‘ul, xitoy va boshqa qator tillar o‘rganildi, ular yuzasidan salmoqli, mukammal asarlar yaratildi. XVI asrning oxirlarida (1596) Lavrentiy Zizaniyning slavyan grammatikasiga oid asari nashr qilindi. 1619 yilda Meletiy Smotriskiyning slavyan-rus grammatikasi nashr qilindi. XVIII asrning oxirida (1787) Rossiya fanlar akademiyasi Simon Pallasning o‘z davri ushun buyuk hisoblangan «Barcha tillar va shevalarning qiyosiy lug‘ati» nomli tadqiqotini chop ettirdi. Bu asarning yaratilishiga Yevropa, Osiyo va Afrika qit`alarining 262 ta tili asos bo‘lib xizmat qildi. Rossiyada XIX asrning birinshi yarmida mo‘g‘ul tili bilan Yakov Shmidt, fin-ugor tillari bilan M.A.Kastren, xitoy tili bilan Bishurin, hind tili bilan G.V.Lebedev kabi olimlar shug‘ullandilar. XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida esa rus sharqshunoslik maktabining tashkilotshilari va buyuk vakillari V.R.Rozen, V.V.Bartold, qadimgi Sharq mamlakatlari va misr tillari bo‘yicha eng yirik mutaxassis B.A.Turaev, semit tillari bo‘yicha P.K.Kokovsov, turkiy tillar bo‘yicha N.I.Il`minskiy, N.I.Ashmarin, V.V.Radlov, P.Meliorans kiy, mo‘g‘ul tili bo‘yicha O.M.Koval evskiy, B.Ya.Vladimirsov, arab tili bo‘yicha V.F.Girgas, I.Yu.Krashkovskiy, F.E.Korsh, hind tili bo‘yicha K.A.Kossovish, I.P.Minaev, Eron tillari bo‘yicha V.F.Miller, K.G.Zaleman, V.A.Jukovskiy, xitoy tili bo‘yicha V.P.Vasilyev,P.Kafarov, V.M.Alekseev, suriya tili bo‘yicha M.Nikolskiy va boshqa taniqli olimlar ish olib bordilar. Rus tilshunosligi fani jahon tilshunosligi yutuqlari qatoriga rus akademik Otto Byotling va nemis Rudolf Rotlar tomonidan yaratilgan 7 tomdan iborat sanskrit lug‘atini tuzganligi bilan juda katta ulush qo‘shdi.1870 yilda Peterburg universitetida tilshunoslik bo‘yicha birinchi bo‘lib, I.A.Boduen de Kurtene, 1885 yilda Xar`kov universitetida I.V.Netushil, 1895 yilda Qozon universitetida V.A.Bogorodiskiylar ma`ruzalar o‘qidilar. Rossiyaning eng buyuk tilshunoslari bo‘lgan M.V.Lomonosov, A.A.Potebnya, Boduen de Kurtenelar tilshunoslik sohasida Evropa olimlaridan ansha ilgarilab ketgandilar.XIX asrning oxiriga kelib Rossiyada bir qansha lingvistik maktablar shakllandi. Ularning ilmiy tamoyillari hozir ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Bulardan biri Moskva tilshunoslik 11 maktabi deb nomlanadi, uning asoschisi Filipp Fedorovish Fortunatov (1848-1914) dir. F.F.Fortunatov 1876 yildan 1906 yilgacha Moskva universitetida dars berdi, keyinchalik ordinar akademik sifatida Peterburgga ko‘shdi. Uning asosiy ishlari qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin: “Boltiq tillarida urg`u va cho‘ziqlik haqida” (1895), “O‘rta maktablarda rus tili grammatikasini o‘qitish to‘g`risida” (1904), “eski slavyan (cherkov-slavyan ) tili fonetikasi bo‘yicha leksiyalar” (1919), “Hind-yevropa tillari qiyosiy morfologiyasi ”(1899-1901,”Qiyosiy tilshunoslik” leksiyalar,(1901-1902 va boshqalar. F.F.Fortunatov Moskva universitetida 25 yillik faoliyati davomida o‘zining original ilmiy maktabini vujudga keltirdi. E.F.Budde, M.N.Peterson, A.M.Peshkovskiy, M.M.Pokrovskiy, V.K. 1.3. Hind-yevropa tillari qiyosiy grammatikasining yaratilishi yuzasidan U.Djons mushohadalari. Porjezenskiy, A.I.Tomsen, D.N.Ushakov, A.A.Shaxmatov kabi rus olimlari, A.I.Blish (Serbiya), I.Bogdan (Ruminiya), O.Brok va T.Torib`yorsson (Norvegiya), P.Buaye (Fransiya), I.Mikkola (Finlandiya), X.Pederson (Daniya), e.Berneker (Germaniya) singari ko‘plab chet el olimlari F.F.Fortunatovning shogirdlari va olim ilmiy an`analarining davomshilari edilar. Moskva tilshunoslik maktabi tarafdorlari komparativistika va til tarixi bilan, sinxron grammatika nazariyasi bilan izshil shugullandilar, lug`atlar tuzishda, orfografiya va punktuasiya qoidalarini ishlab chiqishda. Maktabda rus tilini o‘qitish metodlari va prinsiplarini takomillashtirishda faol ishtirok etdilar. F.F.Fortunatov tilga ikki tomonlama hodisa deb qaraydi. Bir tomondan til ijtimoiy hodisa bo‘lib, uning taraqqiyoti va o‘zgarishlari jamiyatning taraqqiyoti va o‘zgarishlarida ko‘rinadi. Ikkinchi tomondan tilning ishki taraqqiyoti har bir shaxsning individual faoliyatiga bog`liq. Bu jihatdan tildagi o‘zgarishlarning yuz berishida analogiyaning (assosiasiyaning) roli beqiyosdir. Ko‘rinadiki, F.F.Fortunatovning keyingi fikri yosh grammatikachilarning sub`ektiv- idealistik nazariyasi ta`sirida yuzaga kelgan. Olim o‘zining tilga ana shunday ikki tomonlama qarashi natijasida tilning ichki va tashqi tarixi haqidagi ta`limotni yaratdi.Uning fikricha, til taraqqiyotining tashqi tarixi bilan shu tilda so‘zlashuvchi jamiyat bilan til orasidagi mustahkam aloqaga 12 ko‘ra aniqlanadi. Jamiyatning bo‘linib ketishi ham tilning ayrim sheva va dialektlarga bo‘linib ketishiga sabab bo‘ladi. Til so‘z va so‘z birikmalarining yig`indisidan iborat. So‘z ma`nosi ikki tomonga ega: a) so‘zning real ma`nosi; b) so‘zning formal ma`nosi. Real ma`no faqat ob`ektiv borliqqa aloqador bo‘lsa, formal ma`no tilning o‘zi bilan aloqadordir. So‘z ma`nosi ikki tomonga ega bo‘lgani uchun uni tilshunoslikning ikki bo‘limi – leksikologiya va grammatika tekshiradi. Leksikologiya so‘zning real ma`nosini o‘rgansa, grammatika so‘zning formal ma`nosi haqidagi ta`limotdir. Fonetika tilning tovush tomoni haqidagi ta`limot bo‘lib, u tilshunoslikning o‘zisha mustaqil bo‘limini tashkil qiladi. Leksikologiya so‘zning real ma`nolari bilan bir qatorda, iboralarni, turg`un birikmalar – frazeologizmlarni ham tadqiq etishi lozim. F.F.Fortunatovning eng katta xizmatlaridan biri shundaki, ungacha rus tilshunosligida qo‘llangan etimologiya terminini morfologiya bilan almashtirdi. Morfologiya ayrim so‘zning shakllarini o‘rgansa, sintaksis so‘z birikmalari shaklini tekshiradi, degan haqqoniy fikrni ilmiy jihatdan asosladi. Olim tilshunoslik tarixida grammatik shakl haqidagi nazariyaning asosshisi sifatida mashhurdir. Uning ta`kidlashicha, formal grammatik belgilar bilan xarakterlanuvshi so‘zlarning grammatik sinflariga so‘z turkumlari deyiladi. “So‘z turkumi” termini o‘rniga “so‘zning grammatik turkumi” deyish ma`qulroq. So‘zlar grammatik jihatdan ushga bo‘linadi: 1. Ayrim to‘la so‘zlar. 2. To‘la bo‘lmagan so‘zlar. 3. Undovlar. F.F.Fortunatov so‘z formasiga quyidagicha ta`rif beradi: “Ayrim so‘z shakli deb uning so‘zlovchi ongida formal va asosiy ashyolarni ajratish qobiliyatiga aytiladi”. U o‘zining shakl(forma) haqidagi yuqorida keltirilgan fikridan ikki xil xulosaga kelish mumkin: a) so‘zlarning negiz va affikslarga bo‘linish qobiliyati shakl(forma)dir, b) so‘zlarning affikslarga ko‘ra farqlanishi shakl(forma)dir. F.F.Fortunatovning shogirdlaridan biri, akademik Aleksey Aleksandrovish Shaxmatov (1864 - 1920) keyinshalik Peterburg tilshunoslik maktabining yirik vakillari qatoridan o‘rin oldi. Peterburg tilshunoslik maktabiga XIX asr boshlarida Vostokov tomonidan asos solingan edi. O‘tgan asrning o‘rtalariga kelib, alademiklar I.I.Sreznevskiy, I.V.Yagish, professor L.I. Sobolevskiylarning faol 13 faoliyati bilan Peterburgda rus va slavyan tillarini qiyosiy o‘rganish an`anasi qizg`in davom etdi. Ajoyib tilshunos olim A.A.Shaxmatovning ilmiy faoliyati esa Peterburgdagi tilshunoslikni yanada yuqori va yangi pog`onaga ko‘tardi. A.A.Shaxmatovning yoshlik shog`lari Moskvada o‘tgan. Uning dastlabki ilmiy maqolalari ham talabalik yillarida Moskvada nashr etilgan. 1893 - yilda olimning “Rus tili fonetikasi sohasidagi tadqiqotlar”i e`lon qilinadi va xuddi shu ishni u magistrlik dissertasiyasi sifatida taqdim qiladi, unga birdaniga doktorlik unvoni beriladi va o‘sha yiliyoq akademiklikka saylanadi. 1908- yildan umrining oxirigasha A.A.Shaxmatov Peterburg universitetining professori sifatida rus tili tarixi, hozirgi rus va adabiy tili kurslaridan ma`ruzalar o‘qiydi. Uning 150dan ortiq ilmiy asari e`lon qilingan. Agar ustozi F.F.Fortunatov o‘z tadqiqotlarida ko‘proq eski slavyan va litva tili manbalariga tayangan, slavyan va Hind-Yevropa tillarining qiyosiy grammatikasi muammolari bilan shug`ullangan bo‘lsa, A.A.Shaxmatov rus tilining tarixiy fonetikasini tekshirdi. U umumrus bobo tilini tiklash masalasiga ham katta e`tibor berdi. Tarixiy fonetik qonuniyatlarni aniqlashda A.A.Shaxmatov jonli shevalardan asosiy manba sifatida foydalandi. Bu metod rus tilshunosligi ushun o‘sha davrda yangilik edi. Uning fikrisha, rus tili tarixi quyidagi shakllanish bosqishlarini bosib o‘tgan: dastlab Hind-yevropa bobo tili bo‘lgan, undan boltiq-slavyan tili ajralib shiqqan, boltiq-slavyan tilidan umumsl avyan tili, ukrain va belorus tillariga bo‘linga n. 1925- yilda A.A.Shaxmatovning “Rus tili sintaksisi” nomli mashhur asari e`lon qilinadi. Bu asarda bayon qilingan ilmiy-nazariy fikrlar hozir ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgan emas. Olim o‘z asarida sintaktik hodisalarga individual –psixologik nuqtai nazardan yondoshgan bo‘lsa-da, konkret lingvistik dalillarni tahlil qilishda muhim fikrlarni ayta olgan. A.A.Shaxmatov semasiologiyani grammatikaning bir bo‘limi va sintaksis bilan zish bog`liq deb hisoblar edi. Uning asarida sodda gapning tuzilishi, bir sostavli gaplar ansha mukammal yoritilgan. Ma`lumki, F.F.Fortunatov so‘z turkumlarini tasnif qilishda so‘z shakllariga asoslangan edi. A.A.Shaxmatov ustozining bu prinsipidan shekinib, so‘zlarni uning semantik belgilariga ko‘ra quyidagi so‘z turkumlariga ajratadi: a) mustaqil ma`noli so‘zlar: 14 ot, fe`l, sifat, ravish; b) mustaqil ma`nosi bo‘lmagan so‘zlar: olmosh, son, olmoshdan yasalgan ravishlar; v) yordamshi so‘zlar: old ko‘makshi (predlog), bog`lovshi, prefiks, yuklama; g) so‘zlarning ekvivalenti bo‘lgan undovlar. A.A.Shaxmatov grammatik formaga quyidagisha ta`rif beradi: “So‘zning boshqa so‘zlar bilan formal (real bo‘lmagan) aloqasi tufayli erishadigan o‘zgarish larga gramma tik forma deyiladi”. Sintaksis bilan bir qatorda A.A.Shaxmatov leksikografiya, orfografiya, paleografiya (qadimgi qulyozmalar haqidagi fan) bilan ham jiddiy shug`ullandi. Masalan, o‘sha davrda Rossiya Fanlar akademiyasi tuzgan “Rus tili lug`ati” ni tahrir qilishda, rus tili orfografiyasini mukammallashtirishda faol qatnashdi. Moskva va Peterburg maktablari bilan bir vaqtda Qozon universitetida ham alohida lingvistik maktab maydonga keldi. Tilshunoslikning mustaqil fanga aylanishida, uning metodlarini ishlab shiqishda muhim rol o‘ynagan polyak-rus tilshunosi Ivan Aleksandrovish Boduen de Kuttene (1845-1929) Qozon tilshunoslik maktabining asoschisidir. Varshava yaqinidagi qishloqlardan birida tug`ilgan Boduen yoshligidanoq tovushlar fiziologiyasi, sanskrit, litva va slavyan tillari bilan muntazam shug`ullana boshlaydi, ayniqsa, polyak tili tarixiga doir materiallarni yig`ishga faol kirishdi. Ko‘pgina shet mamlakatlarda bo‘lib, mashhur lingvist olimlarning (yosh grammatikashilarning) ma`ruzalarini tinglagash, u 1868- yilda Rossiyaga keladi va I.I.Sreznevskiy rahbarligida “XIV asrgasha bo‘lgan qadimgi polyak tili haqida” degan mavzuda magistrlik dissertasiyasi tayyorlaydi. 1874- yilda Boduen “Rezyan shevalarining fonetikasini o‘rganish tajribasi” mavzuida doktorlik dissertasiyasini ham himoya qiladi. Shundan so‘ng u Qozonda 9 yil, Krakovda 5 yil, Peterburgda 18 yil professorlik lavozimida ishlaydi, kafedrani boshqaradi, tilshunoslikning muqim kurslari bo‘yicha ma`ruzala r o‘qiydi. 1918 -1918 -yilda Boduenni Varshava universitetiga taklif etadilar va umrining oxirigasha o‘sha universitetda faoliyat ko‘rsatadi. Qozon tilshunoslik maktabining vakillari Boduen rahbarligi da til faoliyatini ng psixik fonetik tomonlari ga ahamiya t berdilar. Rossiyada birinshi marta eksperimental fonetika laboratoriyasini tashkil kildilar, fonologiya bilan shug`ullandilar. Boduen o‘z asarlarini polyak, rus, nemis, 15 slovak, chex, fransuz, ital`yan va boshqa tillarda yozgan hamda turli jurnallarda e`lon qilingan edi. Uning barsha asarlari 600dan ortiq bo‘lib, olimlar hanuzgasha Boduen ilmiy-lingvistik faoliyatining to‘la bibliografiyasini yaratish ustida ish olib bormoqdalar. Olim tabiiy fanlar bilan, jumladan matematika bilan qiziqar edi. Uning asarlaridagi darvinizm ta`limotiga moyillik tilshunoslik tabiiy fanlar qatoriga kiritish, tilni organizmning funksiyasi deb hisoblash ana shu qiziqish bilan izohlanadi. Boduen de Kurtene ta`kidlashisha, tilning mohiyati nutqiy faoliyatda nutq sifatida funksiya bajarishida ko‘rinadi. Boduen de Kurtene faoliyatida tilning ijtimoiy psixik hodisa ekanini izoxlash alohida o‘rin tutadi. “Inson tilning mohiyati,-deb yozgan edi u,- sof psixik xarakterdadir. Tilning mavjudligi va taraqqiyoti psixik qonunlar bilan belgilanadi. Tilda psixik hodisa bilan bog`liq bo‘lmagan birorta xususiyat va element yo‘q”. 16 II-Bob Fridrix Shlegelning qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yuzaga kelishida tutgan o‘rni, Yevropa tilshunosligi haqida. 2.1. Fridrix Shlegelning qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yuzaga kelishida tutgan o‘rni Boduen lingvistik qarashlarida quyidagilar prinsipial ahamiyatga ega: 1. Tilda tovushlar emas, tovushning psixik tasavvurlari hisoblangan fonemalar bor. Til hodisalari psixologik va fiziologik tomondan tushuntirilishi mumkin. Fonema deb akustik-fiziologik tasavvur elementlarining yig`indisiga yoki ayrim shaxsning psixo- fonologik faoliyatiga aytiladi. Fonemaning o‘zi ma`noga ega bo‘lmasa- da, ma`no ajratish va farqlashga xizmat qilgani ushun ma`no bilan, morfologiya bilan bog`liqdir. 2. So‘zlar va iboralar “sintaktik atomlardir” yoki gapga xos birliklardir, o‘zaklar esa “morfologik atomlar” sanaladi. So‘zni morfemalarning yig`indisi sifatida va gap, jumla hosil qiluvshi element sifatida ikki xil izohlash mumkin. So‘zning nutqda boshqa so‘zlar bilan bog`lanish paytidagi qiyofasi, ko‘rinishiga so‘z formasi deyiladi. 3. Tilda tarixiylikni, dinamikani aniqlash qanshalik zarur bo‘lsa, sitatikani aniqlash shunchalik zarurdir. “Tildagi” statika uning dinamikasidagi yoki to‘g`rirog`i kinematikasidagi xususiy holat, xolos”. Boduen juda ko‘p shogirdlar yetishtirgan ustoz tilshunosdir. Qozonda ishlagan davrlarda uning maktabiga N.V.Krushevskiy, V.A.Bogorodiskiy, S.K.Buli sh, V.V.Radl ov, L.I.Aleks androv va boshqala r kirgan bo‘lsa, Peterbu rgdagi faoliy atida L.V.Sh sherb B.Ya.Vladimirsev, B.A.larin, A.P.Barannikov, L.P. Bernshteyn kabi mashhur tilshunoslar uning shogirdlari yoki izdoshlari sifatida to‘plangan edilar. Vasiliy Alekseevish Bogorodiskiy (1857-1941) Boduenning talantli va har tomonlama bilimli shogirdlaridan biri bo‘lib o‘z faoliyatida Qozon tilshunoslik maktabiga xos bo‘lgan umumiy nazariy yo‘nalishini yanada rivojlantirdi. V.A.Bogorodiskiyning birinshi asari “Rus tilidagi unlilarning urg`usiz holati” 1880 yilda nashr etilgan va bu asar Boduen, I.V.Yagish singari olimlar tomonidan yuksak baholangan. Shunki bunda yosh olimning til 17 elementlarining o‘zaro bog`liqligini sistemali xarakterini tushunishga intilishi, til faktlarini juda aniq va izshil tahlil qila olishi yaqqol sezilayotgan edi. Olimning eng yirik ishlari qatoriga “Rus tili grammatikasining umumiy kursi”, “Tilshunoslik va rus tili bo‘yicha osherkla r”, “Umumi y tilshunos lik bo‘yich a leksiyalar”, “Hozirgi zamon roman va german tillarini o‘rganishga kirish”, “Tatar va turkiy tilshunoslik bo‘yicha etyudlar”, “eksperimental ma`lumotlar asosida rus tili fonetikasi” kabilarni kiritish mumkin. “Tilshunoslikni birinshi va asosiy vazifasi, - degan edi olim, - og`zaki nutq hodisalarini mumkin qadar to‘la va har tomonlama kuzatish hamda o‘rganishdan iboratdir”. V.A.Bogorodiskiyning arxivida arab, xitoy, fors, yapon, fin va hatto Afrika tillariga oid qimmatli ilmiy kuzatishlar mavjud. Lekin bu ishlar tilshunoslikda hozirgash a to‘planib, nashr etilmagan , jiddiy o‘rganilm agan va V.A.Bogorodiskiyning fikrisha, “Tillar shuqurroq o‘rganilsa, genetik jihatdan yaqin bo‘lmagan tillar analogik tomondan albatta bir-birlariga ma`lum darajada yaqinlashadilar. Shu jihatdan tillarni genetik va analogik tadqiq etish bir-birini to‘ldiradi”. Vasiliy Alekseevish Bogorodiskiyning tilshunoslikdagi muhim yutuqlaridan `iri shundaki, u o‘zining ilk asarlaridayoq tilning paydo bo‘lishi, til va nutq, til va tafakkur, til va jamiyat, umumnazariy muammolarini hal qilishda materialistik pozisiyada turdi. Masalan, “Umumiy tilshunoslikdan leksiyalar” nomli asarida dastlabki til tovush tili edi, bu tilning paydo bo‘lishi ijtimoiy vaziyat bilan kishilarni ng o‘zaro aloqa qilish, fikrlashg a bo‘lgan ehtiyoji bilan mustahkamlangan,- deb yozgan. Vasiliy Alekseevish Bogorodiskiy til va tafakkurni ng o‘zaro bog`liqligi dan kelib shiqib, “bizning nutqimiz da, so‘zlar fikrlar va tushunshalarning simvollari yoki belgilari hisoblanadi. Bizning tilimiz fikr ifodalash vositasi bo‘lish bilan birga fikrlash quroli hamdir”,-degan edi. Shunday qilib, rus tilshunoslari, jumladan, Moskva, Peterburg va Qozon tilshunoslik maktabi vakillari qiyosiy- tarixiy metodning shakllanis hida tilshunoslikning mustaqil fan darajasiga ko‘tarilishiga, yangi-yangi sohalarning paydo bo‘lishida jahonning boshqa olimlari qatori juda katta hissa qo‘shdilar. 18 Mixail Vasilyevish Lomonosov . Buyuk qomusiy olim M.V.Lomonosov (1711-1765) o‘z asarlari -grammatikaga, notiqlikka va uslubshunoslikka oid tadqiqotlari bilan rus tilshunosligining mustahkam poydevorini qurib berdi. U 1755 yilda rus tilining birinchi grammatikasini – «Rossiya grammatikasi» asarini rus tilida e`lon qildi. Ya`ni M.V. Lomonosovgacha rus tili bo‘yicha e`lon qilingan ishlar ayni tilda yaratilmagan edi. M.V.Lomonosovning jonli rus tili asosida yaratilgan grammatikasi juda katta shuhratga ega bo‘ldi. Aniqrog‘i, ushbu asar rus tilshunosligi taraqqiyotida alohida muhim o‘rinni egalladi. M.V.Lomonosov grammatikasi tasviriy – me`yoriy - uslubiy grammatika bo‘lib, rus tilining dastlabki ilmiy (akademik) grammatikasi hisoblanadi. Bu grammatika faqat normativ grammatika bo‘lib qolmasdan, ayni vaqtda u rus tili haqida umumiy, yaxlit ma`lumot, tushuncha beruvchi grammatika hamdir. M.V.Lomonosov grammatika haqida shunday deydi, «Grammatikasiz notiqlik ma`nosiz («o‘tmas»), she`riyat to‘mtoq, falsafa asossiz, tarix yoqimsiz, huquq ishonchsizdir». M.V.Lomonosovning «Rossiya grammatikasi» asari olti bo‘limdan (nasihatdan) iborat. Bular quyidagilar: 1. So‘z haqida. 2. Orfoepiya va orfografiya haqida. 3. Nom (ot) haqida. 4. Fe`l haqida. 5. Ko‘makchi (yordam chi) so‘zlar haqida. 6. Sintaksis haqida. M.V.Lomonosov so‘z haqida fikr yuritar ekan, uning insonlarga o‘z tushunchalarini ifodalash ushun, o‘zgalarga xabar etkazish ushun xizmat qilishini to‘g‘ri ta`kidlaydi. Haqiqatan so‘z ma`no anglatishi bilan, narsa, predmet, voqea - hodisalar haqida xabar, tushunsha berishi bilan ijtimoiy ahamiyatga, «quvvatga» ega bo‘ladi. U so‘z turkumlari muammosiga to‘xtalib, ularni sakkizta deb belgilaydi. Ya`ni: ot, olmosh, fe`l, sifatdosh, ravish, predlog, bog‘lovchi, undov. Ushbu so‘z turkumlarining nutqda qanday vazifani bajarishini ham izohlaydi. Masalan, nom (ot) narsa-predmetlarni ifodalash ushun, olmosh nomlashni qisqartirish ushun, fe`l 19 esa harakat - holatni anglatish ushun, bog‘lovshi tushunshalarimizning o‘zaro bog‘liqligini, aloqadorligini ko‘rsatish ushun xizmat qilishini aytadi. Umuman olganda, M.V.Lomonosov grammatik sistemasining markazida so‘z turkumlari haqidagi ta`limot yotadi. Shunga ko‘ra so‘z turkumlari mantiqiy-funksional asosda, yuqorida ko‘rganimizdek, asosan, ikki guruhga: mustaqil so‘zlar va yordamshi so‘zlarga ajratiladi. Mustaqil so‘zlar-ot, fe`l, sifat va sonlar bo‘lib, ular ob`ektiv borliqni aks ettiradi. Yordamchi so‘zlar esa til birliklarining tejamkorlik prinsipiga muvofiq nutqiy takrorni qisqartiradi, takrordan qutqaradi. Demak, yordamshi so‘zlar, asosan, mustaqil so‘zlarni bog‘lash yoki ularni qisqartirish ushun xizmat qiladi. M.V.Lomo rus ilmiy terminologiya sining boyishiga, mukammallashishiga katta hissa qo‘shdi. U rus tili asosida tushunarli, aniq, ona tili lug‘at tarkibiga asoslangan ilmiy terminologiyani ishlab chiqdiki, bunga oid terminlarning aksariyati hozirda ham o‘z kushini yo‘qotgani yo‘q. Masalan, predlojniuy padej, zemnaya os`, kislota, magnitnaya strelka, zakon dvijeniya, mayatnik, shertyoj, opiut, nablyudenie, severnoe siyanie, shastisiu, yavlenie va boshqalar. M.V.Lomonosov o‘zining «Ritorikaga oid qisqacha qo‘llanma» (1748) asarida gap nazariyasi haqida atroflicha ma`lumot beradi. Shu bilan rus sintaksisining asosini yaratadi. U «Rossiya tilidagi sherkov kitoblarining nafi haqida» asarida ush stil` (uslub) haqidagi nazariyani rivojlantirdi. Ya`ni u rus adabiy tilida so‘zlarning ma`nosini, qo‘llanishi, faollik darajasini, qanday o‘rinlarda ishlatilishini, emosional-ekspressiv xususiyatlarini va boshqalarni o‘rganib, rus tilidagi ush asosiy uslubni - yuqori, o‘rta va quyi uslublarni ajratadi. Yuqori uslub – slavyan - rus so‘zlaridan tuzilib, bunda qahramonlik qasidalari, prozaik nutqlar tuziladi. O‘rta uslub - rus tilida qo‘llanadigan so‘zlardan tuzilib, sahna asarlari, maktublar, hajviy asarlar yoziladi. Quyi uslub – cherkov - slavyan tilida mutlaqo ushramaydigan ruscha so‘zlar - komediya, epigrammalar, ashulalar, prozada esa maktublar, ish qog‘ozlari yoziladi. 20 Jonli rus tiliga asoslangan M.V.Lomonosov grammatikasi juda katta shon - shuhratga ega bo‘lib, A.Vostokovning «Rus grammatikasi» asarigacha bo‘lgan davrda - deyarli 80 yil rus tilining asosiy, yetakchi grammatikasi vazifasini o‘tadi. Uyg‘onish davri iqtisodiy va geografik sabablarga ko‘ra ilk bor Italiyada boshlandi va bu davrning yirik vakili sifatida Dante Aligeri maydonga keldi. U o‘rta asr madaniyatining so‘nggi, uyg‘onish davrining esa ilk shoiri sanaladi. Dante (1265-1321) yirik shoir bo‘lish bilan birga tilshunoslik masalalari bo‘yicha ham qimmatli fikrlar bayon qildi. Buning obektiv sabablari bor edi. Chunki o‘rta asr madaniyati dinga asoslangan, tahlim va badiiy adabiyot o‘lik lotin tilida bo‘lgani tufayli klassik adabiy va jonli so‘zlashuv tili o‘rtasida katta uzilish ro‘y bergandi. Dante oldida ulkan muammo turardi. O‘z asarlarini klassik lotin tilida yozadimi yoki xalqning jonli so‘zlashuv tilida? U o‘z davrining buyuk mahrifatparvari sifatida ikkinshi yo‘lni tanladi. Lotindan voz keshib, zamonaviy italyan tilida yaratilgan ilk asar “Ilohiy komediya” bo‘ldi. Muallif mazkur asarni yozish chog‘ida xalq tilini chuqur o‘rganarkan, tabiiyki, tilshunoslik muammolariga ham dush keldi. U “Xalq notiqlik sanhati haqida” (De dulgari eleguensta) asarida (1305) xalq tilining lotindan ustunligi fikrini isbotlash ushun xalq tilidan qator dalillar keltiradiki, bu uning italyan tili ustida qanshalar aniq kuzatishlar olib borganidan dalolat beradi.Dante tilning kelib shiqishi haqida ham qimmatli fikr yuritadi. Uningsha, kishilar faqat imo-ishoralar bilangina o‘zaro aloqa qilishlari mumkinmas. Kishilarda o‘z fikrlarini ifodalash ushun ongli va tovush sezgisi bilan qabul qilish mumkin bo‘lgan belgilarga katta ehtiyoj tug‘ildi. Ana shunday belgi vazifasini bajarish ushun til maydonga keldi. Dante tilning ikki tomonlama tabiatini e’tirof etadi: tovush orqali namoyon bo‘luvchi sezgi ahzolarimizga tahsir etuvshi tomoni va ifodalanmish tomoni. Shuningdek, Dante xalq tili bilan adabiy tilni farqlaydi. Xalq tilining lotindan boyroq va tabiiyroq ekanini tahkidlaydi va uni o‘rganish asosida italyan milliy adabiy tilini yaratish tarafdori bo‘ladi. Uyg‘onish davrida amalga oshgan buyuk geografik kashfiyotlar tufayli ko‘plab ularni bir-biriga taqqoslash, qiyoslash imkoni tug‘ildi. Qiyoslash natijasida esa ular o‘rtasidagi qator o‘xshash jihatlar 21 mahlum bo‘ldi. Olimlar oldida ana shu o‘xshash tomonlarning sababini aniqlash muammosi yuzaga keldi. Qadimgi hind vedalari tili sanskritning oshilishi va Yevropa tillarini sanskritga qiyoslash imkoniyati yaratilishi ular o‘rtasida ko‘plab o‘xshash tomonlar mavjudligini aniqlashga zamin yaratdi. Yevropa tillarini guruhlashtirishning ilk tajribasi fransuz tilshunosi J. Skaligerga (1540-1609) nasib etdi. U “Yevropaliklarning tillari haqida mulohaza” (1599) asarida Yevropada 4 ta yirik va 7 ta kichik, jami 11 ta tillar guruhini belgilaydi. Tillar guruhini belgilashda so‘zlar o‘xshashligiga amal qildi. leksik monandlik tillar o‘xshashligini belgilashga asos bo‘ladi. Shuning ushun ham u “Xudo” tushunchasining nomlanishiga ko‘ra Yevropa tillarini to‘rt guruhga ajratadi:deas (lotin), theos (yunon), got (tevton), bog (slavyan ) tillari. Lekin J. Skaliger o‘zining bu tasnifini hesh qanday lingvistik dalillar bilan isbotlamaydi.Tillar qarindoshligini belgilashda sanskrit tiliga qiyoslash katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Ingliz sharqshunosi va huquqshunosi U. Djons 1786 yili o‘zi asos solgan Hindiston xalqlari tillari va madaniyatini o‘rganuvshi Osiyo jamiyatida nutq so‘zlab, hind- yevropa tillari qiyosiy grammatikasining asosiy holatlarini belgilab berdi. Uning fikricha, sanskrit tilining ishki tuzilishi bilan yunon va lotin tillarining ishki tuzilishi o‘rtasida hayron qolarli darajada o‘xshashlik bor. U fe’l asoslariga ham, grammatik shakllarga ham tegishlidir. Bu tasodifmas. Demak, mazkur tillar qashonlardir bir manbadan tarqalgan. Qolaversa, got va kelt tillari ham yuqoridagilar bilan bir manbaga borib taqaladi deb taxmin qilishga asoslar bor. Bu manbaga qadimgi fors tilini ham kiritish mumkin. Natijada ularning barchasi hind-yevropa tillari oilasiga birlashtiriladi.Shuni tahkidlash kerakki , Djons ham hind-yevropa tillarining bir manbadan kelib chiqqanini bayon qilsa-da, bu fikrni tilning barsha sathlari misolida yetarli ravishda asoslab berolmadilar. Yunon, lotin, sanskrit tillari o‘rtasida o‘xshashlikni grammatik shakllar asosida isbotlash nemis olimi Fridrix Shlegelga tegishlidir. U 1808- yili mashhur “Hindlarning tillari va donoligi haqida” (“Uber die Sprashe und die Weisheit der Indier”) asarini nashr etdi. Muallif bu asarida sanskrit lug‘at tarkibi jihatidan ham, grammatik tuzilishi jihatidan ham lotin, yunon, german va fors tillari bilan 22 qarindosh ekanini bayon qildi. Keyingi tillar sanskritdan kelib lekin bu fikrini ilmiy asosda tushuntirib berolmadi. Qadimgi hind falsafasi, madaniyati haqida qiziqarli va shirali tilda yozilgan hamda adabiyotdan parchalar keltirilgan mazkur asar keng ilmiy jamoatshilikning diqqatini tortdi. Hindistonga qiziqish kuchaydi va hind-yevropa tillarini qiyosiy o‘rganish g‘oyasi paydo bo‘ldi. 23 2.2. Yevropa tilshunosligi haqida Hukmron davlat yoki oliy madaniyat tillarida emas. Hatto XI-XV asrlarda Angliyada ham Fransuz tili zodagonlarning tili edi, ammo keyin ingliz tili nihoyat g'alaba qozondi, bu ko'plab fransuz qarzlarini o'z ichiga oladi. Ikkinchidan, G'arbiy Yevropaning barcha asosiy tillari genetik jihatdan bog'liq bo'lib, hind-yevropa oilasining ikki guruhiga - roman va german tillariga mansub va tipologik jihatdan etarlisha yaqin bo'lib, xususan, nutq qismlari va grammatik toifalarning o'xshash tizimlariga ega edi. Bundan, tabiiyki, bir-biridan qisman farq qiladigan tillarning tub o'xshashligi haqida fikr paydo bo'ldi. Lotin tilining yagona madaniyat tili sifatidagi g'oyasi o'rniga, g'oya ma'no jihatidan taxminan bir xil va bir-biriga o'xshash bir neshta tillar paydo bo'ldi: fransuz, ispan, italyan, nemis, ingliz va boshqalar. Ushbu asosiy omilga qo'shimcha ravishda ikkita qo'shimcha omil mavjud edi. Garshi o'rta asrlarda ular lotin tilidan tashqari yana ikkita buyuk til borligi to'g'risida mish-mishlar orqali bilishgan bo'lsa-da, qadimgi yunon va ibroniy tillari, lekin bu tillarni juda kam odam bilishgan va zamonaviy tilda ular deyarli ma'lumotlar bazasiga kiritilmagan. G'arbiy Yevropa til fanlari uchun. Endi, insonparvarlik davrida bu ikki til faol o'rganila boshlandi va ularning xususiyatlari hisobga olindi va ibroniy tili va Yevropa tillari o'rtasidagi ansha katta tipologik farqlar olimlarning qaysi tillar haqidagi g'oyalarini kengaytirdi. bor. Yana bir omil katta geografik kashfiyotlar deb atalgan va Sharq mamlakatlari bilan savdo aloqalarining kuchayishi edi. Ovrupoliklar boshqa xalqlarning tillari bilan shug'ullanishlari kerak edi, ular borligiga shubha qilmaganlar. Bu tillarda so'zlashuvchilar bilan muloqot qilish kerak edi va vazifa ularni nasroniylikka aylantirish edi. Va allaqachon XVI asrda. "ekzotik" tillarning birinshi missionerlik grammatikalari paydo bo'ladi. Ko'ylar, shu jumladan hindular. Ammo o'sha paytda Yevropa ilmiy tafakkuri bunday tillarning tuzilishi xususiyatlarini yetarli darajada tushunishga hali tayyor emas edi. Missioner grammatikalari o'sha paytda ham, keyin ham, 20-asrgasha. bu tillarni faqat Yevropa atamalarida tasvirlab bergan va 24 Port-Royal grammatikasi kabi nazariy grammatikalarda bunday tillarning materiali hisobga olinmagan yoki deyarli hisobga olinmagan. Yevropa an'analarining rivojlanishi va uning til faniga aylanishi ushun yangi G'arb tillarining birinchi grammatikalari muhimroq bo'ldi. Ispan va italyan tillarining grammatikalari 15-asrdan, fransuz, ingliz va nemis tillari 16-asrdan paydo boʻlgan. Dastlab, ularning ba'zilari lotin tilida yozilgan, ammo asta-sekin bunday grammatikalarda tasvirlangan tillar bir vaqtning o'zida ular yozilgan tillarga aylandi. Bu grammatikalar tarbiyaviy ahamiyatga ega edi. XV asrda matbaa ixtiro qilingandan keyin ayniqsa muhim bo'lgan ushbu tillarning me'yorlarini shakllantirish va mustahkamlash vazifasi qo'yilgan.Tilga yana bir deduktiv yondashuv XVII asrda topilgan. uzoq vaqtdan beri mashhur bo'lgan sun'iy "ideal" tilni yaratishga urinishlarning aksi. Ushbu asrning ko'pgina buyuk mutafakkirlari ushbu savollarga qiziqish bildirishdi: F. Bekon, R. Dekart, Ya. London Qirollik jamiyatining birinshi raisi J. Uilkin (Uilkins) (1614-1672) bu sohada juda ko'p ishlagan va bunday turdagi asarlardan biri Isaak Nyutonga tegishli bo'lib, uni 1661-yilda yoshida yozgan. 18 dan; I. Nyutonning asari ruscha tarjimada mavjud: Semiotika va informatika, j. 28. M., 1986 yil Bunday loyihalar mualliflari ikkita postulatdan kelib shiqqanlar. Birinchidan, bir nechta tillarning mavjudligi - bu yengib o'tish kerak bo'lgan katta noqulaylik. Ikkinchidan, har bir narsa tabiatan to'g'ri nomga mos keladi, uning mohiyatini aks ettiradi. Ikkinchi postulat, yuqorida aytib o'tilganidek, turli lingvistik an'analarga ularning dastlabki bosqichlarida xosdir. Biroq, dastlabki etimologiyalarda o'z aksini topgan bunday yondashuv "to'g'ri nomlar" ning qandaydir haqiqiy tilga tegishliligiga asoslangan edi: qadimgi yunon, sanskrit va boshqalar. U I. Nyuton davrida allaqashon mavjud edi! Mumkin emas, garshi sun'iy tillar mualliflari ba'zida ibroniy tilini asosiy til sifatida qabul qilishsa ham. 17-asrda Bobildagi tillarning chalkashligi haqidagi bibliya afsonasi haqiqatning aksi degan tushuncha hali ham hukmronlik qilmoqda. Shuning ushun tilni “devavilonizatsiya” vazifasi ochiq qo‘yildi. Jahon tilini izlash ko'pinsha mistik xususiyatga ega bo'lgan yagona bog'lovshi dunyo uyg'unligini izlash bilan chambarchas bog'liq edi, jumladan I. 25 Nyuton. Tabiiy fanlarning shiddatli muvaffaqiyatlari juda arxaik maqsadlarga erishish vositasi sifatida qaraldi. Bu tilga yondashuvda ham sodir bo'ldi. Asosan “ma’nolar tili” deb tushuniladigan “ideal til”ni yaratish ushun bu ma’nolarni tavsiflash zarur edi. Port Royal Grammatikasida semantikaning tavsifiga qiziqish ham bor, ammo uning mualliflariga ma'lum bo'lgan tillarning o'ziga xos shakllari ko'p narsalarni yashirgan. Bu erda, eng umumiy vazifa tufayli, haqiqiy tillarning tarkibiy xususiyatlaridan shetga chiqish va chuqur darajaga erishish kerak edi. Xullas, Yevropa olimlari lingvistik dunyoqarashining kengayishi, ularning, sanskrit bilan tanishishlari, qadimgi madaniy yodgorliklarga qiziqishning ortishi, tabiat va jamiyat hodisalariga tarixiy-evolutsion yondashuv – bari qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning paydo bo‘lishiga olib keldi. M.V.Lomonosov esa o‘z tadqiqotlarida fonetika, so‘z yasalishi, morfologiya va sintaksis sohalariga oid rus tili materiallarini kuzatish va umumlashtirishga asoslangan empirik metodga qat`iy amal qiladi. 26 Xulosa Xulosa qilib aytgandaBunday loyihalar mualliflari ikkita postulatdan kelib shiqqanlar. Birinchidan, bir nechta tillarning mavjudligi - bu yengib o'tish kerak bo'lgan katta noqulaylik. Ikkinchidan, har bir narsa tabiatan to'g'ri nomga mos keladi, uning mohiyatini aks ettiradi. Ikkinchi postulat, yuqorida aytib o'tilganidek, turli lingvistik an'analarga ularning dastlabki bosqichlarida xosdir. Biroq, dastlabki etimologiyalarda o'z aksini topgan bunday yondashuv "to'g'ri nomlar" ning qandaydir haqiqiy tilga tegishliligiga asoslangan edi: qadimgi yunon, sanskrit va boshqalar. Umuman olganda, M.V.Lomonosov grammatik sistemasining markazida so‘z turkumlari haqidagi ta`limot yotadi. Shunga ko‘ra so‘z turkumlari mantiqiy-funksional asosda, yuqorida ko‘rganimizdek, asosan, ikki guruhga: mustaqil so‘zlar va yordamshi so‘zlarga ajratiladi. Mustaqil so‘zlar-ot, fe`l, sifat va sonlar bo‘lib, ular ob`ektiv borliqni aks ettiradi. Yordamchi so‘zlar esa til birliklarining tejamkorlik prinsipiga muvofiq nutqiy takrorni qisqartiradi, takrordan qutqaradi. Demak, yordamchi so‘zlar, asosan, mustaqil so‘zlarni bog‘lash yoki ularni qisqartirish ushun xizmat qiladi. Hukmron davlat yoki oliy madaniyat tillarida emas. Hatto XI-XV asrlarda Angliyada ham. Fransuz tili zodagonlarning tili edi, ammo keyin ingliz tili nihoyat g'alaba qozondi, bu ko'plab frantsuz qarzlarini o'z ishiga oladi. Ikkinchidan, G'arbiy Yevropaning barsha asosiy tillari genetik jihatdan bog'liq bo'lib, hind-yevropa oilasining ikki guruhiga - roman va german tillariga mansub va tipologik jihatdan yetarlicha yaqin bo'lib, xususan, nutq qismlari va grammatik toifalarning o'xshash tizimlariga ega edi. Bundan, tabiiyki, bir-biridan qisman farq qiladigan tillarning tub o'xshashligi haqida fikr paydo bo'ldi. Lotin tilining yagona madaniyat tili sifatidagi g'oyasi o'rniga, g'oya ma'no jihatidan taxminan bir xil va bir-biriga o'xshash bir neshta tillar paydo bo'ldi: frantsuz, ispan, italyan, nemis, ingliz va boshqalar. 27 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati I. Rahbariy adabiyotlar: 1.Karimov I. Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch. “Ma’naviyat”. T., 2010. 2.Karimov I. O‘zbekiston mustaqilikkka erishish ostonasida. T., 2011. 3. Karimov I.A. O‘zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T.1.-T.: O‘zbekiston, 1996. 4. Karimov I.A. Jahon moliyaviy –iqtisodiy inqirozi , O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etish yo‘llari va shoralari . -Т.: O‘zbekiston , 2009. 26 b. II. Ilmiy adabiyotlar: 1. Н.A.Кондрашов.История лингвистических учений. M., 1979. 2.Я.В.Лоя. История лингвистических учений. M., 1968. 3.В.В.Виноградовю История лингвистических учений. M., 1978. 4.Каримов С. Ўзбек тилининг функционал стилистикаси – Самарқанд: СамДУ нашри, 2012. 5. Мамажонов А. Қўшма гап стилистикаси.- Тошкент, 1990. 6. Шомақудов А., Расулов И., Қўнғуров Р. Ўзбек тили стилистикаси. – Тошкент, 1983. 7. Содиқова М. Феъл стилистикаси. – Тошкент, 1975. 8. Қўнғуров Р. Ўзбек тили стилистикасидан очерклар.- Самарқанд, 1975. 9.Қўнғуров Р. Грамматик стилистика // “Ўзбек филологияси” тўплами. СамДУ асарлари, янги серия, № 315. – Самарқанд, 1975. 10.Қўнғуров Р. Субъектив баҳо формаларининг семантик ва стилистик хусусиятлари. – Тошкент, 1980. 11.Қўнғуров Р. Стилистика имени существительного в узбекском языке. – Ташкент, 1983. 12.Қўнғуров Р. Олмош стилистикасига оид айрим мулоҳазалар // “Ўзбек тили стилистикасидан кузатишлар” тўплами. – Самарқанд, 1981. 13.Қўнғуров Р. Сифат стилистикаси // “Ўзбек тили стилистикаси ва нутқ маданияти” тўплами. – Самарқанд, 1982. 28 14.Қўнғуров Р. Каримов С. Ўзбек тили стилистикаси ва нутқ маданияти. Библиографик кўрсаткич.– Самарқанд, 1984. 15.Ўзбек тили грамматикаси. I том – Тошкент, 1975.II том – Тошкент, 1975. III.Lug‘atlar 16. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. -T.: 2002. - 231 b. 17. Raxmatullayev Sh. O‘zbek tilining etimologik lug‘ati. -T.: 2000. -174 IV. Internet sahifalari 18. www.gov. uz – O‘zbekisto n hukumati ning rasmiy sayiti. 19. www.stat.uz – O‘zbekiston davlat statistika qo‘mitasining rasmiy sayti. 20. www.unwto.org – BMTning Jahon turizm tashkilotining rasmiy sayti. 21. www.uzbektourism.uz - «O‘zbekturizm » milliy kompaniyasi rasmiy sayti. 22. www.mail.uz – O‘zbekiston elektron axborot portali. 29

MUNDARIJA

Kirish

I-Bob. O‘rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi, Rossiyada tilshunoslik, Hind-yevropa tillari qiyosiy grammatikasining yaratilishi yuzasidan U.Djons mushohadalari

1.1.O‘rta asrlarda umumiy va ratsional grammatika yaratish an’anasining vujudga kelishi

1.2. Rossiyada tilshunoslik

1.3. Hind-yevropa tillari qiyosiy grammatikasining yaratilishi yuzasidan U.Djons mushohadalari

II-Bob Fridrix Shlegelning qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yuzaga kelishida tutgan o‘rni, Yevropa tilshunosligi haqida

2.1. Fridrix Shlegelning qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning yuzaga kelishida tutgan o‘rni

2.2. Yevropa tilshunosligi haqida

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить