O‘rta Osiyo ko’chmanchi jamoalari madaniyati - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	419.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O‘rta Osiyo ko’chmanchi jamoalari madaniyati

Купить

O rta Osiyo ko chmanchi jamoalari madaniyati‘ ’
mavzusida yozgan

Mundarija
KIRISH .3…………………………………………………………………
I-Bob. O rta Osiyoning ko chmanchi jamoalari
’ ’
madaniyati ilmiy tadqiqotlarda.
–
I.1 O rta Osiyo ko chmanchi jamoalari xo jaligi
’ ’ ’ ... . … ……………… 7
I.2 O zbek xalqining ko chmanchi jamoalari
’ ’ …… . ………………… 20
II-Bob. O rta Osiyo ko chmanchi jamoalarining etnik tarixi va
’ ’
an anaviy madaniyati.
’
II.1 Qozoq va Qirg iz ko chmanchi jamoalarining etnik tarixi va
’ ’
an anaviy madaniyati
’ … .. …………………………………………… ……… 54
II.2 Turkman ko chmanchi jamoalarining etnik tarixi va an anaviy
’ ’
madaniyati …………………………………………………………………… 69
Xulosa ..
………………………………………………………………… 86
Adabiyotlar ro yxati ..
’ ………………………………………………… 88
Ilova
KIRISH
2

Mavzuning dolzarbligi . Har bir xalqning etnogenezi va etnik tarixi
uning umum tarixining ajralmas tarkibiy qismidir. Shuningdek, O rta Osiyo’
xalqlarining etnogenezi va etnik tarixi ham tarixning tarkibiy qismini tashkil
etadi.
“ O z tarixini bilgan, u bilan ruhiy quvvat oladigan xalqni yengib
’
bo lmas ekan, biz haqqoniy tariximizni tiklashimiz, xalqimizni, millatimizni
’
ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur ” 1
Tarix, avvalo xalq tarixi birlamchi manbalarga asoslanadi. Xalq
tarixining manbalari moddiy madaniyat, arxeologiya yodgorliklari,
etnografiya, tilshunoslik, antropologiya, numizmatika, toponi mika, tarixiy
geografiya va yozma manbalar bulib, ulardan olingan ilmiy ma lumotlar
’
asosida xalq tarixi yaratiladi. Etnogenez va etnik tarixni, ya ni muayyan
’
xalqning kelib chiqishini o rganmay turib, uning tarixini mukammal yaratish
’
mumkin emas. Bunda etnogenez muammosini faqat yozma manbalar asosida
o rganish ham yetarli emas. Chunki yozma man
’ balar, xalq tarixining
etnogenez bosqichini obek tiv ilmiy o rganishda har doim ham to gri
’ ’
xulosalar chiqarishga imkon beravermaydi. Masalan, sobiq so vet
xokimiyatining dastlabki yillarida O zbek xalqining kelib chiqishi
’
masalasida muammo yechimiga O rta Osiyodagi etnosiyosiy vaziyat hisobga
’
olinmay, mutlaqo turkparastlik nuktai nazaridan yondashildi. Natijada, bunday
yondashuvga zidm ularok, fanda "paneronizm" qarash kelib chikdi. O sha
’
kezlarda, xalqlarning kelib chikishi xakidagi bu uta murak-kab masala
yechimiga islom aqidaparastlari ham aralashib, "bu vaqtinchalik dunyoda
milliy etnoslar yo q, faqat islom millati bor. Xalqlarni milliy tili va
’
etnomadaniy uziga xosligiga qarab emas, balki diniy-ruxiy dunyosiga qarab
millatini belgilamok kerak," degan konsepsiya paydo bo ldi. Fanga zid
’
bunday konsepsiyalarning paydo bo lishi, muammo yechimi bilan bog liq
’ ’
fan tarmoqlarining rivojlanish darajasini zaifligidan dalolat berardi.
1
Karimov.I.A. Biz kelajagimizni o z qo limiz bilan quramiz. 7-tom, T.: O zbekiston 1999 yil, 149-bet
’ ’ “ ’ ”
3

Darhaqiqat, O rta Osiyo xalqlari etnogenezi va etnik tarixi bilan’
bevosita bog liq fanlar etno
’ — logiya, arxeologiya, etnografiya,
antropologiya, toponimika, tarixiy lingvistika kabi fan tarmoklari o sha
’
kezlarda hali rivojlanmagan edi. Shuning uchun O rta Osiyo xalqlarining
’
kelib chiqishi masalasida tushunmovchiliklar ko p edi.
’
Ishning dolzarb jihati shundaki, u yoki bu xalqning kelib chiqishi
masalasida olg a surilgan g oyalar asosan ta
’ ’ rixiy va afsonaviy rivoyatlar
omuxtalashgan o rta asrlar davri qo lyozma asarlariga asoslangan edi.
’ ’
Bunday xolatdan chiqib ketish uchun O rta Osiyo xalq
’ larining kelib chiqishi
masalasida kuhna tarix taqozo etgan, ilmiy asosli konsepsiya yaratish kerak
ediki, bu bilan tariximizning darg`alari: sharkshunos, arxeolog, etnograf va
antropologlar shug ullandilar. Buning uchun esa mazkur fan yunalishlari
’
bo yicha ilmiy izlanishlarni rivojlantirish va masalaga kompleks yondashuv
’
asosida tadqiqotlar olib borish kerak edi va shunday qilindi.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari. Odatda
ko chmanchi qabila va elatlar hech qachon bir joyda mukim yashamaydi.
’
Ular doim ko chib yuradi. Chunki, ularning xo jalik asosi va turmush tarzi
’ ’
shuni takozo etadi. Moddiy madaniyat va yozma man balarga ko ra,
’
Dashtiqipchoq uz tabiiy geografik sharoitiga kura, ko chmanchilarning
’
azaliy vatani bo lsa-da, u yerlarda yashagan xunnlar va usunlar, qarluq va
’
chigil, argun va tuxsi, kaltatoy va kangli, kirgiz va uyg ur, Oltoy turklari va
’
ularning ajdodlari xu, di, rung hamda sak-skif qabilalari xech kachon bir joyda
mukim yashamagan. Ular nafaqat bepoyon buyuk turk dashtida, balki O rta
’
Osiyoning qadimgi dexkon jamoalari tomonidan uzlashti-rilmagan dare
xavzalari va chullarida xam chorva mollarini bokib ko chib yurgan.
’
Ko chmanchilarning avom kambagal kismining bir bo lagi har safar bu
’ ’
zaminda qolib ketgan va ular sekin-asta utroq xayotga, ya ni dehqonchilik va
’
hunarmandchilik xo jaligi bilan shug ullanishga o ta boshlaydilar.
’ ’ ’
Ushbu maqsaddan kelib chiqib qo yidagi vazifalar belgilab olindi.
’
4

- O rta Osiyo xalqlarining xo jaligi va madaniyati haqida ilmiy’ ’
tadqiqotlar natijalaini talqin etish,
- O zbek xalqining shakllanish jarayonlarini tarixiy bosqichlariga
’
to xtab o tish,
’ ’
- O rta Osiyo xalqlarining etnik tarixi va an anaviy mashg ulotlari
’ ’ ’
borasida fikrlar bayonini keltirib o tish,
’
- Qozoq va Qirg iz xalqlarining etnogenizi va an anaviy xo jaliklari
’ ’ ’
xususida bayon etish,
- Tojik va Turkman xalqlarining etnogenizi va an anaviy xo jaliklari
’ ’
haqida to xtalib o tish,
’ ’
Mavzuning o rganilish tarixi
’ . O rta Osiyoning dasht va tog li ’ ’
rayonlarida yashagan ko chmanchi chorvador sak qabilalarining izlari ilk
’
temir davri yodgorliklarida muhrlanib qolgan. Bunday yodgorliklar Pomir,
Tyanshan, Zarafshon, Amudaryo, Orol dengizi atroflarida topilgan bo lib,
’
ular asosan mozor-qo rg onlardir. Saklarning mozor-qo rg onlarida ot
’ ’ ’ ’
anjomlari topiladi. Shuningdek, topilmalar orasida bronza va temirdan
ishlangan harbiy qurollar, zeb-ziynat buyumlari, mehnat qurollari va sopol
idishlar uchraydi. Quyi Sirdaryo irmog i bo lgan Inkordaryo bo yida
’ ’ ’
Uygarak qabristoni topilgan 2
. Yodgorlik xalqa shaklida bo lib, uning
’
balandligi 1,5-2,0 m, diametri 27-40 m keladi. Kichik mozor
qo rg onlardagi oddiy qabrlarda sopol idishlar va bronza o q uchlari
’ ’ ’
uchraydi. Katta mozorqo rg onlardagi saklar va qabila boshliqlarining
’ ’
qabrlarida yarog -aslaha, ot anjomlari va zeb-ziynat buyumlari topiladi.
’
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi va ahamiyati . Xalqlarning
kelib chiqish tarixini urganishda ijtimoiy-gumanitar fanlarida "etnik birlik" va
"etnos" atamalari ishlatiladi. "Etnik birlik" ma
’ lum bir ijtimoiy tuzumda,
tabiiy-tarixiy taraqqiyot jarayonida vujudga kelgan ijtimoiy va etnik
uyushmadir. Uning sinonimi "etnos" diylib, u yunoncha "xalq" demakdir.
Ammo "etnik birlik" "xalq" atamasiga nisbatan ma no jixatidan anik
’
2
Sagdullayev A. Qadimgi Orta Osiyo tarixi. T., 2004.
’ – b-49
5

tushunchadir. Etnos atamasi, ya ni xalq juda keng va tor ma noda’ ’
ishlatiladi. Masalan, keng ma noda Rossiya xalqi, O zbekistan xalqi, dunyo
’ ’
xalqi; tor ma noda: O zbek xalqi, kirgiz xalqi, tojik xalqi. Kichik bir gurux
’ ’
kishilariga nisbatan xam "xalq" iborasi qullaniladi. Fanda etnik birlikning uch
boskichi, ya ni uch turi mavjud: qabila, elat (xalq) va millat. Ketma-ket
’
kelgan bu atamalar turli davrlarda vujudga kelgan, ular o z davriga xos
’
xususiyatlari bilan bir-birlaridan fark kiladi, "Elat" atamasi turkiy va forsiy
tilli axoli urtasida kabila, kabila ittifoki, davlat yoki ma lum xudud
’
fukarolariga nis batan "xalq" atamasi urnida ishlatib kelingan.
Bitiruv malakaviy ishning tadqiqot va xulosa qismida keltirib o tilgan
’
ma lumotlardan umumiy o rta ta lim maktablari, akademik litseylar, o rta
’ ’ ’ ’
maxsus kasb hunar kollejlarida, maxsus kurs ma ruzalarini tayyorlashda
– ’
foydalanish mumkin.
I-Bob. O rta Osiyoning ko chmanchi jamoalari
’ ’
madaniyati ilmiy tadqiqotlarda.
–
6

I.1. O rta Osiyo ko chmanchi jamoalari xo jaligi’ ’ ’
Andronovo madaniyati bronza davri chorvador qabilalari madaniyati
bo lib, bu madaniyatga tegishli dastlabki yodgorlik o tgan asrning 20-
’ ’
yillarida Sibiriyaning Achinsk shahri yaqinidagi Andronovo qishlog idan
’
topib o rganilgani uchun shu nomni olgan. Bu madaniyatga tegishli
’
jamoalarning ayrim guruhlari hatto o z podasiga bo sh yaylovlar qidirib
’ ’
miloddan avvalgi II ming yillik o rtalarida O rta Osiyo hududlariga ham
’ ’
kirib keladi. Xorazmda va Farg ona hududlarida o z moddiy madaniyat
’ ’
izlarini qoldiradilar.
Kavkazning tabiiy sharoiti bronza davri xo jaligi dehqonchilik va
’
chorvachilik uchun qulay bo lganligi uchun ham bu er ko plab qabilalar
’ ’
o zlarining madaniyatini vujudga keltirgan. Kavkazorti madaniyati Old
’
Osiyo madaniyatiga yaqin. Miloddan avvalgi III-II ming yilliklarga oid
makonlardan qadimgi sharq qurollari, qadimgi Ossuriya qilichlari kabi
moddiy topilmalar topilgan. Kavkazortida Maykop, Trialeti kabi mozor-
qo rg onlar o rganilgan.
’ ’ ’
Bronza davrida ibtidoiy jamiyat xo jalik va madaniy taraqqiyoti yuqori
’
darajada bo lgan. Bronza davri urug chilik jamoasi xarobalari o rnida
’ ’ ’
dastlabki sinfiy jamiyat vujudga kelganligini ko rsatuvchi dalillar arxeologlar
’
tomonidan aniq langan. Bronza davrida mulkiy tabaqalanish jarayoni
natijasida ibtidoiy jamoa tuzumidan quldorlik tuzumiga o tish ro y beradi.
’ ’
Bu jarayonlarni o rganishda turli hududlarda topilgan bronza davri
’
arxeologik manbalari katta ahamiyatga egadir.
Farg ona vodiysida mil. avv. II ming yillik oxiri - I ming yillik
’
boshlarida o ziga xos Chust madaniyati shakllandi. Bugungi kungacha
’
Farg ona vodiysida Chust madaniyatiga mansub 70 dan ortiq yodgorliklar
’
o rganilgan. Bular jumlasiga Chust Dalvarzintepa, Ashqoltepa, Bo ztepa,
’ ’
Chimboy va boshqalar kiradi. Chust madaniyati yodgorliklarining eng
chekkalari bir-biridan 100 km masofada joylashganligi ushbu madaniyatni
keng tarqalganligini ko rsatadi.
’
7

Shimoliy Farg onadagi Chust guruhiga Govasoy xavzasida Chust,’
Ko ksaraksoy sohilida Qoraqo rg on, Kosonsoy vodiysida
’ ’ ’
To raqo rg on, Tergovchi I, II, Go rmiron, Yoztepa yodgorliklari kiradi.
’ ’ ’ ’
Sharqy Farg na guruhi yodgorliklari Dalvarzintepa guruhi deb
’
nomlanib, ular Qoradaryoning so l sohilida joylashgan. Mazkur guruhga
’
Dalvarzintepa, Ashqoltepa, Axshar va G ayrattepa yodgorliklari kiradi.
’
Qoradaryoning o ng qirg g ida joylashgan O zgan guruhiga Dehqon,
’ ’ ’ ’
Chimboy, Qoraqo chqor I va II, O zgan, Qashqaterak, Do nbuloq
’ ’ ’
yodgorliklari kiradi.
Janubi-sharqiy Farg onadan Sho rtepa, Zarg aldoqtepa, Manyak,
’ ’ ’
Shaltoqtepa makonlari topilgan. Shuningdek, yuqoridagi guruhlarga kirmagan
Chakan, Aqbarabod makonlari ham o rganilgan. Asosiy yodgorliklar
’
Farg ona vodiysining sharqiy tumanlarida joylashganligi bu yerda
’
dehqonchilikning yuksak rivojlanganligini ko rsatadi. Topilgan moddiy
’
ashyolar Chust davri madaniyati mil. avv. II-I ming yillik boshlariga tegishli
ekanligini ko rsatadi. Radiouglerod tahliliga ko ra Dalvarzintepaning I
’ ’
davri mil.avv. 1090 ± 120 yil, ikkinchi davri esa mil.avv. 760 ± 120 yildir.
Chustning so nggi davri mil. avv. 280 ± 75 yilni o z ichiga oladi.
’ ’
Chust madaniyati yodgorliklari egallagan maydoniga ko ra katta, kichik
’
va o rtacha hisoblanadi. Katta qishloqlarga maydoni 10 gektardan ortiq
’
bo lgan Dalvarzintepa, Ashqoltepa, o rtachalariga Chust (4 gektar), Dehqon
’ ’
(5 gektarga yaqin) kiradi. Kichiklarining maydoni 1 gektar atrofida.
Chust yodgorligi tepalikda joylashgan bo lib, maydoni 210 x 200 metrni
’
tashkil etadi. Madaniy qatlami 40 sm.dan 3,5 metrgacha bo lib, 7 ta qatlamni
’
tashkil etadi. Ikkita turar-joy paxsadan ko rilgan, qolganlari esa yerto la
’ ’
ko rinishida. Markazda 2 x 2,7 metr o lchamda tuxumsimon turar-joy
’ ’
mavjud. Chust makoni mudofaa devorlari bilan o rab olingan bo lib,
’ ’
devorlarning qalinligi 7 metr, balandligi 3,5 metr, xom g ishtdan qilingan
’ 3
.
3
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993
– b-69
8

Chust madaniyatining yirik yodgorligi Dalvarzintepa bo lib, maydoni’
25 gektarga yaqin, madaniy qatlamining qalinligi 1,6 metrdan 4 metrgacha
boradi. Bu yerda turar-joylardan tashkari ko plab xo jalik uralari topilganki,
’ ’
ular don saqlash vazifasini bajargan. Asosiy qurilish ashyosi xom g isht
’
bo lib, uning o lchami 30 x 30 x 10 va 50 x 70 x 10 sm ni tashkil etgan.
’ ’
Dalvarzintepa mudofaa devori butun qishloq atrofini o ragan bo lsa,
’ ’
Chustda faqat shimoli-g arb tomonni o ragan. Kichik makonlar jumlasiga
’ ’
Chimboy makoni kirib u 500 m. kv. maydonni egallaydi. Uning madaniy
qatlami 1 metr. Xom g ishtdan qilingan devor va o choq izlari topilgan. 16
’ ’
ta xo jalik o ralari mavjud bo lgan. Qoradaryo vohasida Chust
’ ’ ’
madaniyatiga oid 5 ta kichik makonlar topilgan. Bu yerda topilgan
Qoraqo chqor I 200 m. kv., Qoraquchqor II 700 m. kv. ga yaqin, 33-makon
’
1040-1400, 82-makon 2000 m. kv. maydonni egallagan 4
.
Tog qoyalarida O sh atrofida Manyak makonlari joylashib, ularda
’ ’
madaniy qatlam 60-80 sm.ni tashkil qiladi. O zgan, Do nbuloq,
’ ’
G ayrattepa makonlaridan Chust sopol idishlari topilgan.
’
Chust madaniyati turar-joylari paxsa va xom g ishtdan qurilgan. Turar-
’
joylar o lchami 9 x 7 m, 6 x 3 m, tor xonalar o lchami 1,5 x 3 metrni tashkil
’ ’
etadi. Ashqoltepadan 3 ta xona topib o rganilgan. Shuningdek, Chustdan
’
yerto lalar ham topilgan.
’
Dalvarzintepa va Chustdan bir necha qabrlar topilib, dafn marosimi
o ziga xosligi bilan ajralib turadi. Murdalar bukchaytirilib, bir tomonga
’
yonboshlatib ko milgan. Ayrim murdalarda zo rlik bilan o ldirilganlik
’ ’ ’
alomatlari uchraydi. Chust va Dalvarzintepadan topilgan ayrim odam
suyaklari va bosh miya qopqog i xo jalik o ralarida hayvon suyaklari
’ ’ ’
ichida topilib, ularda gulxanda kuydirilganlik alomatlari uchraydi. Yuqoridagi
ikki makonda bir necha bosh suyaklari to p holatda saqlangan.
’
Chust madaniyati kabilalari uchun bronza eritishning rivojlanishi muhim
o rin egallagan. Chust va Dalvarzintepada yumaloq ko zgular yasash
’ ’
4
www.ziyo.net
9

qoliplari topilgan. Hunarmandchilikda bronza o roqlar yasalgan. Metallga’
ikkilamchi ishlov berish makon hududidagi ustaxonada amalga oshirilgan.
Bronza qurollar tarkibida 5-7-% qalay, 5% rux aralashtirilgan.
Chust madaniyati qurollari kimyoviy tarkibi bilan O rta Osiyoning
’
boshqa hududlari qurollaridan farq qiladi. Bronzadan yasalgan mehnat
qurollariga o roq, pichoq, bigiz, igna va boshqalar, harbiy qurollarga o q va
’ ’
nayza paykonlari, ot anjomlari, bezaklarga ko zgu, bilakuzuk, uzuk va
’
marjonlar kiradi. Hammasi bo lib, Dalvarzintepadan 60 ta, Chustdan 80 ga
’
yaqin metall buyumlar topilgan.
Farg ona vodiysida bronza metallurgiyasining keng rivojlanishi bilan ilk
’
marta temirdan foydalanish ham boshlangan. Dalvarzintepadan temir pichoq
siniqlari, temir rudasi qoldiqlari topilgan.
Tosh qurollar Chust qabilalari tomonidan keng qo llanilgan, u barcha
’
makonlarda ko plab uchraydi. Dalvarzintepadan 1500 tosh qurol topilgan.
’
Tosh qurollar xo jalik va maishiy hayotda ko p qo llanilgan bo lsada, u
’ ’ ’ ’
yordamchi xarakter kasb etgan. Yer ishlash uchun trapetsiya ko rinishidagi
’
motigalar topilgan. Dalvarzintepadan 400 ta o roqsimon pichoqlar topilgan.
‘
Pichoqlarning o rtacha o lchami 15 x 4,2 x 0,8 sm.ni tashkil etgan. Bunday
’ ’
qurollar O zbekiston janubidagi Kuchuktepadan ham topilgan. Chimboy,
’
Tergovchi, Chust, Dalvarzintepadan oq va qora toshdan qilingan qurollar ham
topilgan. Toshdan, shuningdek yorg uchoqlar, taqinchoqlar ham qilingan.
’
Ishlab chiqarishda suyak qurollar muhim o rin tutadi. Ayniqsa,
’
to qimachilikda va o q uchlari yasashda suyakdan keng foydalanilgan.
’ ’
Chust madaniyatiga oid sopol idishlar bir xilligi bilan ajralib turadi.
Sopol idishlarning asosiy qismi qo lda yasalgan. Lekin Chust va
’
Dalvarzintepadan kulolchilik charxida yasalgan sopol buyumlar ham topilgan.
Topilgan sopol idishlarning 73% qizil rangda, 18% jigarrang, 1,2% naqshli
idishlardir. Bitta piyolada odam gavdasi qora rangga bo yalgan. Sopol
’
idishlardan ko zalar ham mavjud. Ayrim idishlarga tutqichlar ham qilingan.
’
10

Chust madaniyatning xo jaligi dehqonchilik-chorvachilikni tashkil’
etgan. Dehqonchilik Farg ona vodiysida Chust madaniyatidan oldingi davrda
’
paydo bo lgan. Chust madaniyati davrida vodiy keng o zlashtirilgan edi.
’ ’
Yirik makonlarning mavjudligi madaniy qatlamning qalinligi, moddiy
madaniyatning yuqori darajasi dehqonchilik ancha rivojlanganligini
ko rsatadi. Ayrim faktlar sun iy sug orish ham bo lganligini ko rsatadi.
’ ’ ’ ’ ’
Qadimgi dehqonlar bug doy, arpa, tariq ekkanlar. Chustdan topilgan tariq
’
urug lari dehqonchilikda tariq ko p ekkanligini ko rsatdi.
’ ’ ’
Don va boshqa qishloq xo jalik mahsulotlarini saqlash uchun o ralar
’ ’
qazilib, ularda 200 kg dan 1 tonnagacha, katta o ralarda 2 tonna va undan
’
ko proq ham don saqlanishi mumkin bo lgan. Donni bunday saqlash usuli
’ ’
faqat Farg onaga xos bo lib, bu usul bronza davrida Turkmaniston va
’ ’
Xorazmda mavjud bo lmagan
’ 5
.
Dehqonchilikda yer haydash uchun yirik tosh motigalardan
foydalanilgan. Shuningdek, bu sohada o roqsimon pichoqlar, qo l
’ ’
yorg uchoqlar topilgan. Ko rinib turibdiki dehqonchilik qurollari kam
’ ’
saqlangan.
Chust madaniyati qabilalari xo jaligida dehqonchilik bilan mahkam
’
bog langan yaylov chorvachiligi muhim o rin tutadi. Topilgan hayvon
’ ’
suyaklarining 40% ni qoramol va ot suyaklari tashkil etadi.
Yovvoyi hayvonlar suyaklari kam topilgan. Sayg oq, qulon, jayron,
’
yovvoyi cho chqa, kiyik suyaklari, baliq suyaklari Chust va
’
Dalvarzintepadan topilgan. Mazkur xo jalik sohalari yordamchi xo jalik
’ ’
hisoblangan.
Hunarmandchilik ham taraqqiy etgan. Bronza hunarmandchiligi uchun
xom ashyo Farg ona tog laridan olingan. Aholining muhim
’ ’
mashg ulotlaridan biri to qimachilik bo lib, uning xom ashyosi jun va
’ ’ ’
tolali ekinlar bo lgan. Metall ishlab chiqarish ham rivojlangan sohalardan
’
hisoblangan. Qurilish sohasi anchagina rivojlanganligini ko rsatadi.
’
5
Sagdullayev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi. T., 2004.b-49
’ –
11

Shunday qilib mil.avv. II-I ming yilliklar bo sag asida Farg ona yirik’ ’ ’
dehqonchilik madaniyati o choqlaridan hisoblangan. U O rta Osiyoning
’ ’
janubi-g arbiy viloyatlari va Eron bilan tarixiy-madaniy aloqalar o rnatdi.
’ ’
Farg ona qabilalari yaylov chorvachiligiga asoslangan Andronovo
’
madaniyati qabilalari bilan ham aloqalar o rnatgan. Lekin ular o rtasidagi
’ ’
munosabatlar doimo tinch bo lmagan va shuning uchun ham mudofaa
’
devorlari qurilgan.
Mavjud antropologik materiallar aholining irqiy xususiyatlari haqida
xulosa chiqarish imkonini beradi. Bu davrga mansub bosh suyaklari
o rganilganda ularning ko pchiligi Yevropa irqining O rta yer dengizi
’ ’ ’
tarmog iga mansubligi aniqlandi. Oz qismi esa Yevropa va Andronovo irqiga
’
mansubdir. Chust aholisi irqiy jihatdan janubiy O rta Osiyo, Buxoro vohasi
’
va qisman Xorazm aholisiga o xshash bo lgan. Chust qabilalarning etnik va
’ ’
til xususiyatlari o rganilmagan. Farg ona dehqonchilik qabilalarining
’ ’
ijtimoiy tuzumi urug chilik tuzumining so nggi davri bo lib, ibtidoiy
’ ’ ’
munosabatlar yemirilayotgan vaqtga to g ri keladi.
’ ’
Xo jalik va moddiy madaniyatning rivojlanganligi bilan Chust
’
madaniyati O rta Osiyo janubidagi madaniyatga o xshash bo lgan. Lekin
’ ’ ’
Chust madaniyatida sun iy sug orish, hunarmandchilik, qal alar qurilishi
’ ’ ’
janub qabilalaridek rivojlanmagan edi. Shunday bo lsada Chust madaniyati
’
O rta Osiyoning boshqa viloyatlari, Xorazmning Tozabogyob madaniyatiga
’
nisbatan ancha yuqori rivojlangan edi.
So nggi bronza davrida qabilalarning ko chish jarayonlari bo lib
’ ’ ’
o tadi. Bu jarayondan Farg ona aholisi ham chetda qolmagan. Chust sopol
’ ’
idishlari Markaziy Eron, Markaziy Hindiston sopol idishlariga o xshab
’
ketadi. Chust madaniyatining rivojlangan madaniyati mil.avv. VIII-VII
asrlarda tushkunlikka uchraydi va uning o rniga ilk temir davri keladi.
’ 6
6
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993
– b-69
12

Temir metalli, ikkinchi mehnat taqsimoti, ayirboshlash va savdo
aloqalari, ko chmanchi chorvachilik, Xett podsholigi, Urartu podsholigi,’
skiflar, sarmatlar, mozor-qo rg onlar, temir davri yodgorliklari
’ ’
Miloddan avvalgi XIII asrlardan e tiboran quldorlik davlatlarida temir
’
bronza o rnini egallaydi. Miloddan avvalgi VII asrda Evropada temir
’
ko proq qurol-yarog lar sifatida ishlatilgan. Amerika, Avstraliya, Tinch
’ ’
Okeani orollari, MDHning ayrim hududlari (uzoq shimol rayonlari) da temir
XVI-XVII asrlarda ma lum bo lgan. «Temir davri» degan tushuncha
’ ’
arxeologiya faniga Frantsuz olimi K.Tomsen tomonidan XIX asrda kiritilgan.
Temir metalidan yasalgan qurollarning keng tarqalishi iqtisodiy
geografiyani mislsiz ravishda o zgarishiga olib keladi. Chunki er yuzining
’
deyarli barcha nuqtasida temir ma dani (rudasi) keng tarqalgan edi. Uni
’
qazib olish va ma dan (ruda)dan temirni ajratish ko nikmasini rivojlanishi
’ ’
o ziga xos ishlab chiqarish tarmog ini shakllantiradi. Ilk temir davrida
’ ’
ishlab chiqarish 2 tarmoqqa bo linadi:
’
Dehqonchilik ilk temir davrida ishlab chiqarishning vujudga kelgan
–
birinchi tarmog i bo lib, temir metalini ishlatilishi unda alohida o rin
’ ’ ’
o tutgan. Daraxtlarni kesish, yangi erlarni ochish va boshqa ishlarda temir
’
qurollarning o rni katta edi. Er haydash qurollari-so qa, omoch tishlarining
’ ’
temirdan yasalishi ham mehnat unumdorligini bir necha marta oshishiga
xizmat qilgan.
Ishlab chiqarishning ikkinchi tarmog i hunarmandchilik bo lib, ilk
’ ’
temir davrida u dehqonchilikdan ajralib, alohida ixtisoslikka aylanadi.
Hunarmandchilik asosan temirchilik kasbidan boshlanadi. Neolit davrining
eng katta yutuqlaridan biri kulolchilikning kashf etilishi edi. Ammo bu
ho jalik ixtirosi dehqonchilik doirasida rivojlanadi. Ilk temir
’
metallurgiyasining ko nikma sifatida o zlashtirilishi va temirchilik
’ ’
kasbining shakllanishi bosqichida ham u dehqonchilik ho jaligi bilan
’
bog liq holda edi. Shuning uchun ham kulolchilik temirchilikdan keyingi
’
bosqichda kasb-hunar darajasiga erishdi. Temirchilik kasbining taraqqiysi
13

temir buyumlarining ishlab chiqarishdagi tantanasini belgiladi. Ho jalik’
hayotida yuqori unumdorlik darajasiga ega bo lgan temir qurollardan
’
foydalanish yo lga qo yiladi.
’ ’
Ilk temir davrida dehqonchiik va hunarmandchilikni ishlab chiqarishning
asosiy sohalariga aylanishi jamiyat taraqqiyotini yangi bosqichga
ko tarilishiga sabab bo ldi. Iqtisodiy hayotda xunarmandchilik asosiy
’ ’
o ringa chiqib, ayriboshlash uchun keng imkoniyatlar yaratdi. Dastavall,
’
unumdor ho jalik va hunarmandchilik ishlab chiqaruvchi kuchlarni
’
rivojlantirdi. Hunarmandchilik mahsulotlari - kulolchilik va temirchilik
buyumlari ayirboshlash uchun ishlab chiqariladigan mahsulotlarga aylandi va
tovar xarakterini ola boshladi. Chunki, bu davrda ishlab chiqarish
imkoniyatlari shu darajaga etdiki, bir kishining mehnatidan unadigan daromad
uning bir o zini boqishgagina emas, balki bir necha kishini ta minlashga
’ ’
kifoya qila boshladi. Alohida hunarmandchilik markazlarining paydo bo la
’
boshlashi va ularning shahar hayotining iqtisodiy asosga aylanishi tufayli
savdo munosabatlarini yo lga qo yish imkoniyati yaratildi. Ko plab
’ ’ ’
mahsulotlar ishlab chiqarish savdo aloqalarini rivojlanishiga xizmat qildi.
Ilk temir davrida jamiyat taraqqiyotining yangi bosqichga ko tarilishi va
’
mehnatning o zgartiruvchilik mohiyati dehqonchilik va hunarmandchilik
’ –
ishlab chiqarishi bilan bog liq bo ldi. Temir metalining ho jalik hayotga
’ ’ ’
kirib kelishi bilan odamlar yuz beradi. Temir qurollarning ishlatilishi va undan
mehnat qurollari sifatida keng foydalanish ko plab moddiy boyliklarni
’
yaratilishiga olib keldi. Natijada ijtimoiy hayotda katta o zgarishlar ro y
’ ’
bera boshladi. Erkin jamoa ho jaliklarida jamoa a zolari orasida
’ ’
tabaqalanish jarayoni boshlanadi. Moddiy madaniyat yodgorliklarining
o rganishi mulkiy tengsizlik dastlab chorvador aholi orasida ko zga
’ ’
tashlanganiligini ko rsatadi.
’
Bu davrda o troq chorvachilik o rnini ko chmanchi chorvachilik
’ ’ ’
egallaydi. Chorvadorlarning tez-tez ko chishi dehqonlarni notinchlik va
’
xavf-xatarni oldini olish choralarini qidirishga majbur qiladi. Buning
14

natijasida esa mudofaa devorlari bilan o ralgan dehqonchilik hududlari’
(qishloqlar, shaharlar) paydo bo la boshlaydi.
’
Jamoa a zolari o rtasida mulkiy tengsizlikning paydo bo lishi
’ ’ ’
arafasida siyosiy hayotda ham o zgarishlar ko zga tashlanadi. Jamoani
’ ’
boshqarishda oqsoqollar kengashi katta o rin tutgan. Oqsoqollar kengashi
’
qo lida harbiy, diniy va dunyoviy hokimiyat to plangan edi. Jamoada
’ ’
moddiy boyliklar to planishi va taqsimoti jarayonida ham albatta boylik
’
dastlab oqsoqollar qo lidan o tar edi. Boylik avvalo jamoa oqsoqollari,
’ ’
harbiy boshliqlar, mo tabar shaxslar qo lida to plangan. (Moddiy
’’ ’ ’
boyliklarning to planishi yo llari: urug lar orasidagi urushlar, iqtisodiy
’ ’ ’
jihatdan mustahkam va harbiy jihatdan kuchli jamoalar kuchsiz jamoalarni
asir olishi, qul sifatida ishlatishi, unumdor erlarni taqsimlanishi va hokazolar).
Urug , jamoa oqsoqollari avvallari jamoalarni, jamoa mulkini oson
’
boshqarar edi. Boshqaruv tizimida halollik, fidoyilik va demokratiya
printsiplari bor edi. Ammo sinfiy tabaqalanish jarayoni kuchaygan sari
jamiyatni boshqarish qiyinlashadi. Chunki boyliklarni taqsimlashda, jamoani
boshqarishda demokratik printsiplar buzila boradi, adolatsizliklar kelib
chiqadi. Natijada o z-o zini boshqarish tizimi buzilib, jamiyatni
’ ’
boshqarishning harbiy demokratiya davri boshlanadi. (Topshiriq va
buyruqlarning bajarilishi jamoa a zolari uchun qonuniyligi).
’
O rta Osiyoda temirdan ishlangan dastlabki, mehnat qurollari miloddan
’
avvalgi IX-VIII asrlarga mansub bo lgan yodgorliklardan topilgan. Ammo
’
aksariyat buyumlar miloddan avvalgi VII-VI asrlarga oiddir. O rta Osiyoda
’
ilk temir davri miloddan avvalgi I ming yillik bilan belgilanadi. Anov,
Dalvarzin, Daratepa, Quyisoy kabi o nlab yodgorliklar Turkmaniston
’
Respublikasining janubiy, O zbekistonning Qashqadaryo va Zarafshon
’
vohasi, Farg ona vodiysi hamda Toshkent va Xorazm viloyatlari hududlarida
’
o rganilgan.
’
Miloddan avvalgi I ming yillikning boshlariga oid yodgorliklardan 46
tasi Janubiy Turkmaniston hududlaridan topilgan. Anov, Yoztepa, Elkantepa,
15

Uchtepa, Cho rnoq kabi qadimgi qishloq xarobalaridagi madaniy qatlamlar’
temir asriga mansubdir. Temir asri yodgorliklaridan biri Yoztepa bo lib,
’
uning quyi qatlamini Yoz I miloddan avvalgi 900-650 yil bilan sanalanadi.
Ushbu davrda yodgorlik 16 ga maydonni egallagan qishloq turar joylaridan
va to g ri burchakli katta imorat-qo rg ondan iborat bo lgan.
’ ’ ’ ’ ’
Qo rg on o rnida 8 m keladigan xom g ishtli sahn ustiga qurilgan saroy
’ ’ ’ ’
qoldiqlari topilgan. Xonalar uzun va to rtburchak shaklda bo lgan. Yoz I
’ ’
davri sopol idishlarining ko pchiligi qo lda yasalgan. Idishlar sariq angob
’ ’
bilan bo yalgan va angob ustidan jigarrang va qizil boyoq bilan geometrik
’
shaklli naqsh solingan. O zbekiston hududida ham ilk temir davriga oid
’
bo lgan ko plab yodgorliklar topilgan. Afrosiyob, Daratepa, Ko zaliqir,
’ ’ ’
Uygarak, Chust, Dalvarzin, Oqtom, Kuchuktepa, Erqo rg on, Sangirtepa
’ ’
yodgorliklari shu davrga mansubdir 7
.
Kuchuktepa Surhondaryo viloyati hududidan, Termiz shahridan 70 km
uzoqlikda joylashgan bo lib, u miloddan avvalgi 1000-750 yillarda tepalik
’
ustiga qurilgan qo rg onchaning xarobasidir. Arxeologlarning fikricha,
’ ’
qo rg on mudofaa devorlari bilan o ralgan 6 ta uy-joy va ro zg or
’ ’ ’ ’ ’
xonalaridan iborat.
«Avesto» (sharq-eron tillaridan «Asos» deb tarjima qilinadi) Zardo sht
’
(Zaratushtra) dinidagi xalqlarning shariyat qonunlari majmuidir. Avesto
ma lumotlariga ko ra ushbu davr qabilalari birlashmasi viloyat («daxiyu»)
’ ’
bo lgan, urug jamoasi-«vis», ayrim oilalardan-«nmana» dan tashkil topgan.
’ ’
Aholi kohinlar, jangchilar, dehqonlar va chorvadorlar toifasiga bo lingan
’ 8
.
Ahmoniylar davridagi (m.av. VI-IV asrlar) mixsimon yozuvlar Behistun
va Naqshi Rustam qoyatoshlarida, Suza, Homadon, Persepol shaharlarida
topib tekshirilgan. Ular qadimgi fors tilidagi turli ijtimoiy, siyosiy, diniy
masalalarga doir podsho buyruqlaridan va nutqlaridan iborat. Ahmoniylar
7
Sagdullayev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi. T., 2004.b-49
’ –
8
www.ziyo.net
16

yozmalarida O rta Osiyo xalqlari va viloyatlari to g risida ma lumotlar’ ’ ’ ’
bor.
Qadimgi grek tarixchilari Gekatey, Gerodot va Ktesiy asarlari O rta
’
Osiyo xalqlarining tarixiy va geografik qiyofasini ko rsatib bergan.
’
Ilk temir davri moddiy-madaniyat yodgorliklarining o rganilishi bu
’
davrda O rta Osiyo xalqlari hayotida katta ijtimoiy, ho jalik va madaniy
’ ’
o zgarishlar sodir bo lganligidan dalolat beradi. Ibtidoiy jamiyat texnikasi
’ ’
ayniqsa temir davrida anchagina rivojlanib ketdi. Temir o zidan
’
ilgarigi mis va bronzadan ancha mustahkam edi. Yangi material
bronzadan qattiqroq, bolg alab yasaladigan, tabiatda eng ko p
’ ’
uchraydigan metal hisoblanadi. Temir rudalari ayniqsa, to qay rudalari
’
hamma yerda mavjud bo lgan. Odamlar temirdan foydalanishni
’
keyinroq o rganganlar. Chunki temir baland haroratda 15300 da
’ –
eriydi. Shuning uchun dastlab ibtidoiy temirchilik o chog i yordamida,
’ ’
ya ni unga temir rudasi va pista ko miorni solib qo yib, 11000 va
’ ’ ’
undan baland haroratda shlak bilan aralashgan xamirsimon massa -
kritsani hosil qilishgan. Ko mirning yonishi va haroratning oshishi
’
uchun qo l bosqoni yordamida dam berish bilan qulay sharoit
’
yaratilgan. Temirga bunday ishlov berish rudadan bevosita temir ajratib
olish usuli deb ataladi.
Old Osiyodan topilgan temir ishlash va eritishning dastlabki izlari
eramizdan avvalgi XIV asrga taalluqlidir. Temir asri eramizdan 1000 yil
avval boshlangan.
Temir buyumlar keng tarqala boshlagan va hatto bronza qurollarni
siqib chiqargan. Mehnat qurollari yasash uchun temirdan temirdan
foydalanilishi dastlab qishloq xo jaligiga ta sir etdi. Temirdan pluglar,
’ ’
temir boltalar va kuraklar paydo bo lgan. Bu qurollar katta-katta
’
maydonlarga dehqonchilik qilishga, o rmonzorlarni tozalab ekin
’
maydoniga aylantirishga imkon bergan. Pulug-qo sh kuchidan
’
foydalanib qilinadigan dehqonchilik tez rivojlana borgan. Ko pchilik
’
17

xalqlarda yetakchi xo jalik tarmog iga aylana borgan.’ ’
Dehqonchilikning yutuqlari chorvachilikning rivojlanishiga muqarrar
ravishda ta sir etgan. Dehqonchilik mahsulotlarining chorvachilik
’
mahsulotlariga ayirboshlah imkoniyati, chorvador qabilalarning ajralib
chiqish jarayonini tugallanishiga olib kelgan. Ular dehqonchilik
xo jaligining qoldiqlari bilan aloqani tamomila uzganlar.
’
Temir kosibchilikning rivojlanishiga ham muhi rol o ynagan.
’
Endilikda kosib ixtiyorida qurollar bor bo lib, ular suyakka, yog ochga
’ ’
ishlov berish, rangli metall va shu kabilarni ishlashni tubdan
yaxshilashga imkon bergan. Temir ishlash mutaxasislari temirchilar
–
paydo bo lgan. Odamlar kulolchilik charxini yaratganlar. Kulollar
’
paydo bo lgan. Oddiy dastgoh ixtiro qilinishi bilan birga to quvchilik
’ ’
vujudga kelgan, to qimachilik alohida ajralib chiqqan. Temir davrida
’
kasblar yanada tobora xilma-xil bo lib, ixtisoslashgan va
’
takomillashgan kasblarga aylana borgan. Kasblarni unumdor faoliyatining
boshqa turlari bilan birga qo shib olib borish mumkin bo lmay
’ ’
qolgan. Agar ilgarigi mehnat qurollarini qishloq xo jaligi bilan
’
shug ullanuvchi odamlar ishlab chiqargan bo lsalar, endilikda kosiblar
’ ’
ajralib chiqishgan 9
. Kasblar mustaqil xo jalik tarmog;iga aylangan.
’
Natijada kosibchilik qishloq xo jaligidan ajralib chiqqan, ya ni
’ ’
ikkinchi mehnat taqsimoti ro y bergan. Kosibchilikning xo jalik
’ ’
tarmog i sifatida paydo bo lishi bilan birga boshlang ich tovar ishlab
’ ’ ’
chiqarishi vujudga kelgan. Natural xo jalik avvalgidek ustun xo jalik
’ ’
bo lib qolavergan.
’
Kosiblar endi kezib yurmay muayyan joyga joylashib olganlar.
Ularning qishloqlarida boyliklar to plana borgan. Hujumlardan himoya
’
qilish maqsadida qishloqlar atrofi devorlar bilan o rab olingan
’
keyinchalik shahlarga kasb hunar va savdo markazlariga aylana borgan.
9
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993
– b-69
18

Tovar ishlab chiqarishning vujudga kelishi bilan mahsulotlarning bir
qismi ayirboshlash uchun ishlab chiqarila boshlagan, ayirboshlash
kengaygan va hayotiy zarurat bo lib qolgan. Kosiblar endi’
ayriboshlashsiz tirikchilik qila olmas edilar. Ular o z buyumlarini
’
qishloq xo jalik mahsulotlariga ayirboshlaganlar. Hamisha yuz
’
beradigan ayirboshlash umumiy qiymat o lchovini ishlab chiqishga va
’
ishlab chiquvchilar o rtasida vositachilarning paydo bo lishiga olib
’ ’
keldi. Uy hayvonlari keng yoyilgan ekvivalent bo lib qolgan. Pulning
’
lotincha nomi pecinia (pecis hayvon ), Hindistonnning hozirgi
“ ” – “ ”
zamon pul birligi rupiya (qadimgi hindcha gira hayvon ) buning
– – “ ”
dalilidir. Ba zi bir xalqlarda nodir chig anoqlar, fil suyagi, qushlarning
’ ’
patlari, kakao dukkati, quyma metallar va buyumlar hamda shu
singarilar ekvivalent hisoblangan. Savdo sotiq vositachilari keyinchalik
–
savdogarlar sinflariga aylanishgan. Bu uchinchi ijtimoiy mehnat
–
taqsimoti edi. U ijtimoiy sinflarga bo linishdan ilgarigi jamiyatdan
’
sinfiy jamiyatga o tish o tish davriga yuzaga kelgan va bora-bora
’ ’
mustahkamlangan. Savdogarlar paydo bo lishi bilan birga chet
’
mamlakatlar bilan savdo qilish boshlangan.
Ibtidoiy tuzumning asosiy negizi - jamoaviy mehnatni vujudga
keltirgan ishlab chiqaruvch kuchlarning nihoyat darajada qoloqligi,
mehnat unumdorligining pastligi, iste mol vositalarining tekis barobar
’
taqsimlanishi mavjud bo lsada, bu tuzum mustahkam bo lgan. Temir
’ ’
qurollar keng tarqalishi tufayli dehqonchilikda, kosibchilikda,
chorvachilikda mehnat unumdorligi osha borib, ana shu negizni tubdan
o zgartirdi va o sha vaziyatda ancha progressiv bo lgan individual
’ ’ ’
ishlab chiqarishga - xususiy o zkashtirish manbaiga o tish uchun shart-
’ ’
sharoitlar yaratdi. Ilgari faqat katta jamoaning qo lidan keladigan ishni
’
endilikda ayrim oilaning bajara olishi mumkin bo lib qolgan. Jamoaviy
’
mehnat hojat qolmadi.
19

I.2 O zbek xalqining ko chmanchi jamoalari’ ’
Odamzod va uning jamiyat tarixi juda kadimiy va murakkabdir. U bir
necha yuz ming yilni uz ichiga oladi. Ana shu kup ming yillik tarixiy davr
ichida insoniyat ijtimoiy, iktisodiy, siyosiy va etnoma-daniy rivojlanish
darajasiga kura, kator tarixiy boskichlarni bosib utdi.
XX asrning 30-yillarida O rta Osiyoda hali ar-xeologik izlanishlar
— ’
izga tushib, kishilik jamiyati tarixini davrlashtirishda arxeologik manbalardan
foydalanish amaliyoti shakllanmagan paytda V.V.Bar-told yozma manbalar
asosida O rta Osiyo xalqlari tarixining davrlashtirish tizimini ishlab chikkan.
’
Bunga kura, O rta Osiyo xalqlari tarixi «Musulmonchilikkacha bulgan davr»,
’
«Mug ullargacha bulgan davr», «Mug ullar avri» va «Temuriylar davri»
’ ’
nomlari bilan davrlashtirildi1. Biroq, 30-yillar-ning urtalariga kelib,
V.V.Bartoldning O rta Osiyo xalqlari tarixi xakidagi konsepsiyasida xakikiy
’
tarixiy jarayonlar uz aksini topa olmaganligi ma lum bulib koldi. Masalan,
’
V.V.Bartoldning "Ahamoniylar va Iskandar Zulkaqnayn davridagi ijti moiy
tuzum nafakat milodiy VII-VIII asrlarda, balki arablar istilosidan keyingi bir
necha asrlar davomida xam shundayligicha saklanib kolavergan", degan
goyasi tarix xakikatiga zid edi.
1936 yili Leningradda (hozirgi Sankt-Peterburgda) SSSR FAsining
Moddiy madaniyat tarixi institutida O rta Osiyo xalqlari tarixi va arxeolo-
’
giyasiga bagishlangan maxsus yig ilish bo lib utgan. Yig ilishda olimlar
’ ’ ’
O rta Osiyoning arablargacha bul
’ gan davr tarixini yoritishda yozma
manbalarning o zi kifoya kilmasligini, binobarin mintakada arxeolo
’ gik
tadkikotlar kulamini kengaytirish kerakligini alohida ta kidladilar
’ 10

10
Sagdullayev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi. T., 2004.b-49
’ –
20

Olimlar orasida V.V.Bartoldning yukorida zikr etilgan "O rta Osiyoda’
Axamoniylar va Iskandar Zulqarnayn davridagi ijtimoii tuzum nafakat
milodiy VII-V1II asrlarda, balki arablar istilosi-dan keyingi bir necha asrlar
davomida xam shundayligicha saklanib qolavergan" degan fikriga dadil karshi
chikuvchilar xam buldi. Yirilishda akademik V.V.Struve Qadimgi Sharq
materiallariga asoslangan holda, "O rta Osiyoda musulmonchilikkacha
’
kuldorlik jamiyati bulgan", degan fikr ilgari surdi. Keyinroq V.V.Struveni
S.P.Tolstov qattiq himoya qilib chiq-qan. Biroq, mintakada musulmonchilikka
qadar yozma manba materiallarining yukligi hamda arxeologik
materiallarning xali yetarli emasligi bois, kupchilik yigilish katnashchilari
O rta Osiyoda arablargacha qul
’ dorlik jamiyati bo ganligiga shubha ’
bildirdilar. Shundan sung kishilik jamiyati tarixini 5 ta ijti moiy-iktisodiy
farmatsiyalarga bulib urganishga uti-lib butun O rta Osiyo xududlari buylab
’
keng kulamli arxeologik tadkikotlar utkazishga kirishildi.
Har bir xalqning etnogenezi va etnik tarixi uning umum tarixining
ajralmas tarkibiy kismidir. Shuningdek, O zbek etnogenezi va etnik tarixi
’
xam O zbekiston xalqlari tarixining tarkibiy kismini tashkil etadi.
’
Tarix, avvalo xalq tarixi birlamchi manbalarga asoslanadi. Xalq
tarixining manbalari moddiy madaniyat arxeologiya yodgorliklari,
—
etnografiya, tilshunoslik, antropologiya, numizmatika, toponi mika, tarixiy
geografiya va yozma manbalar bulib, ulardan olingan ilmiy ma lumotlar
’
asosida xalq tarixi yaratiladi. Etnogenez va etnik tarixni, ya ni muayyan
’
xalqning kelib chikishini urganmay turib, uning tarixini mukammal yaratish
mumkin emas. Bunda etnogenez muammosini faqat yozma manbalar asosida
urganish xam yetarli emas. Chunki yozma man balar, xalq tarixining
etnogenez boskichini obek tiv ilmiy urganishda xar doim xam tugri xulosalar
chikarishga imkon beravermaydi. Masalan, sobiq so vet xokimiyatining
dastlabki yillarida O zbek xalqining kelib chikishi masalasida muammo
’
yechimiga O rta Osiyodagi etnosiyosiy vaziyat xisobga olinmay, mutlako
’
turkparastlik nuktai nazaridan yondashil-di. Natijada, bunday yondashuvga
21

zidularok, fanda "paneronizm" karash kelib chikdi. O sha kezlarda,’
xalqlarning kelib chikishi xakidagi bu uta murak-kab masala yechimiga islom
akidaparastlari xam ara-lashib, "bu vaktinchalik dunyoda milliy etnoslar yuk,
fakat islom millati bor. Xalqlarni milliy tili va etnomadaniy uziga xosligiga
karab emas, balki diniy-ruxiy dunyosiga karab millatini belgilamok kerak,"
degan konsepsiya paydo buldi. Fanga zid bunday konsepsiyalarning paydo
bulishi, muammo yechimi bilan boglik fan tarmoklarining rivojla-nish
darajasini zaifligidan dalolat berardi.
Darhaqiqat, O rta Osiyo xalqlari etnogenezi va etnik tarixi bilan
’
bevosita bog liq fanlar etno
’ — logiya, arxeologiya, etnografiya,
antropologiya, topo-
nimika, tarixiy lingvistika kabi fan tarmoklari o sha kezlarda hali
’
rivojlanmagan edi. Shuning uchun O rta Osiyo xalqlarining kelib chiqishi
’
masalasida tushunmovchiliklar kup edi. U yoki bu xalqning kelib chikishi
masalasida olga surilgan goyalar asosan ta rixiy va afsonaviy rivoyatlar
omuxtalashgan urta asrlar davri kulyozma asarlariga asoslangan edi. Bunday
xolatdan chi^ib ketish uchun O rta Osiyo xalq
’ larining kelib chikishi
masalasida kuxna tarix ta-kozo etgan, ilmiy asosli konsepsiya yaratish kerak
ediki, bu bilan tariximizning dargalari: sharkshu-nos, arxeolog, etnograf va
antropologlar shugullan-dilar. Buning uchun esa mazkur fan yunalishlari
buyicha ilmiy izlanishlarni rivojlantirish va masalaga kompleks yondashuv
asosida tadkikotlar olib borish kerak edi va shunday kiliidi.
XX asrning kirkinchi yillari arafasida obek tiv tarixiy jarayonlar takozo
etgan va zamon talabiga moye ilmiy konsepsiya ishlab chiildi. "O rta Osiyo
’
xalqlarining kelib chikishi muammolari yechi miga nazariy va ilmiy
metodologik asos bergan bu ilmiy ishlanmani "milliy avtoxtonizm
konsepsiya-si", deb atash mumkin. Bu yangi ilmiy nazariyaning konseptual
asosi "O rta Osiyoning xar bir xalqi xozirda yashab turgan xududdaRi bilan
’
azaldan bog`-likdir" degan karashdan iborat. "Xozirgi zamon O rta Osiyo
’
xalqlarining birontasi ham qadimgi etnik guruxlarga bevosita borib
22

taqalmaydi. Aksincha, ularning shakllanishida, yerli tubjoy xalq-lar va
tevarak-atrofdan kuchib kelgan xalqlar xar xil nisbatda uz aksini topgan" 11
,
degan goyalar tashkil etadi. Demak, Movarounnahr va qadimgi Xorazm
xududlari azaliy vatani bo lgan O zbek xalqining ilk ajdodlari ikki til ’ ’ —
turkiy va eroniy tillar tur-kumidagi kabila va elatlar bulgan. Ular uzoq asrlar
davomida bir xududda aralashib, quni-qo shni va kuda-anda bulib
’
yashaganlar, ularning korishuvi jarayonida O zbek xalqi shakllangan.
’
O zbek xalqi ikki xil tillarda suzlashuvchi ajdodlardan, ya ni ikki til
’ ’
soxiblari bulgan etnik birliklardan tarkib topgan.
Ma lumki, etnologiya fanidagi mana shu ilmiy konsepsiyaga ko ra, xar
’ ’
bir xalqning kelib chikish tarixi uch boskichdan iborat buladi. Birinchi
boskich-da kushni, xududiy jixatdan yakin, turli til va laxjalarda
so zlashuvchi qabila va elatlarning iktisodiy va madaniy aloqalari asosida
’
etnomadaniy yaqinlashish, aralashish va etnik qorishuv, ya ni etnogenetik
’
jarayonlar kechadi. Bu xodisa xar bir xalq tarixida juda uzok davom etadigan
obektiv tarixiy jarayon bulib, uning yakuni aynan olingan xalqning
shakllanishiga olib keladi, ya ni etnogenetik jarayon yakunida xalq
’
shakllanadi. Demak, xalq bu biologik xosila emas, balki uzoq davom etadigan
etnogenetik jarayonlar maxsuli va etnik birliklar yig indisidir. Xalq
’
tarixining etnogenez qismi, uning elat, xalq bo lib shakllanishiga qadar
’
bo lgan davrni o z ichiga oladi. Etnogenizning boshlang ich nuqtasi, uning
’ ’ ’
ibtidosi qabiladan boshlanadi. Agar biz O rta Osiyoning eng qadimgi utroq,
’
tub joy axoli yey - O zbek va tojik xalqlari misolida oladigan bo lsak, u
’ ’
xolda O zbek va tojik xalqlari etnogenezi kishilik jamiyati tarixiy
’
taraqqiyotining ibtidoiy jamoa tuzumi oxiridan (so nggi bronzadan)
’
boshlanib, to rivojlangan feodal jamiyatining XI asrigacha davom etadi.
Etnogenez yakunida etnosga xos barcha etnik belgilar, etnik alomatlar birin-
ketin yuzaga chiqib, mujassamlashgan bo ladi. Etnik alomatlarni esa,
’
xududiy birlik, iqtisodiy xo jalik birligi, etnomadaniy birlik, antropologik tip
’
11
www.ziyo.net
23

birligi, etnik nom, uzlikni anglash, til birligi va nixoyat siyosiy uyushma
birligi tashkil etadi.
Ikkinchi boskich, bu elat xalq tarixidir. YA ni, xalq etnogenezi— ’
yakunlangach, uning shakllangan xalq tarixi boshlanadi. O zbeklarning xalq
’
tarixi tula-ligicha feodal jamiyatning ijtimoiy maxsulidir. O zbek xalqi
’
misolida bu etnogenetik jarayon XI ayergacha davom etdi va u Barbiy
^oraxoniylar dav-lati doirasida XI-XII ayerlarda uz nixoyasiga yetdi. Shundan
sung O zbek xalqining etnik tarixi bosh-landi. O zbeklarning etnik tarixi
’ ’
xam uning etnogenezi kabi uzok davom etadigan etnomadaniy jara yon bulib,
u XIX ayerning urtalarigacha davom etadi.
Xalq tarixi uz iktisodiy-xujalik va etnomada niy rivojining ma lum
’
nuktasiga yetgach, uning mil-lat bulib shakllanish jarayoni boshlanadi, ya ni
’
uning uchinchi, millat tarixi boskichi boshlanadi. Bu nuk-taning ijtimoiy
xayotda namoyon bulishi jamiyatda ka-pitalistik ishlab chikarish
munosabatlarining bosh-lanishi bilan yuz bera boshlaydi. Shuning uchun
millat kapitalizmning ijtimoiy maxsuli xisoblanadi. Agar mana shu
metodologik prinsipga asoslanadigan bulsak O zbek xalqining millat tarixi
’
XIX asr oxiri XX ayerning boshlaridan boshlanadi.
—
Millatning shakllanishi xam xalqning tarkib topishi kabi uzok davom
etadigan tarixiy va etnoma daniy jarayon bulib, millat etnik tarixning eng
yuksak yukori chukkisi, kamolat boskichiki, bu bos-kichga kutarilgan
xalqning davlati millat nomi bilan yuritiladi, u suveren davlat sifatida ichki va
tashki siyosatini mustakil yuritadi, millat tili davlat tili makomini oladi, uning
davlat chegara-lari kat iy, daxleiz bulib, jaxon xamjamiyati to-monidan tan
’
olinadi, millatning uzlikni anglash darajasi yuksak, milliy Fypyp, vatanga
fidoyilik, ona zamin va xalqiga sodiklik millat fukarolari-ning xayot
mazmuniga, kundalik turmush tarziga ayla-nadi, millatga xos mentalitet
shakllanadi, davlat jamiyat tomonidan boshkariladi, ya ni davlat mil
’ latning
xoxish-irodasini bajaruvchi jonli mexa-nizmga aylanadi. 12
12
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993
– b-69
24

Millatni til, territoriya va etnomadaniy jixat dan birlashtiruvchi omil
iktisodiy negizdir. Mil latning iktisodiy-xujalik birligi asosida til va territoriya
hamda etnomadaniy birliklar paydo buladi. Millatning iktisodiy va siyosiy
birlashi-shi xalq jonli tilining (laxjalarining) yaqinlashishi asosida yagona
milliy adabiy tilning paydo bulishiga olib keladi. Laxjalar urnini adabiy til
egallaydi. Uning davlat tili makomi darajasiga kutarilishi esa millat nomi
bilan atalgan davlat-ning mustakillik belgilaridan nishonadir. Davlat pul
birligining jaxon bozoridagi mavkei xam uning iktisodiy kudratidan nishona.
Uning mustax-kam zamini davlat iqtisodiy, siyosiy va mafkuraviy
siyosatining barkarorligiga 6ofahk. Fukarolarning uzlikni anglash darajasi
istikbolli iktisodiy siyosat bilan chambarchas alokadordir. Bundan o zbek’
millati va davlati xam istisno emas.
Xalqlarning kelib chikishi masalasiga doyr me-todologik talablarga kura,
birinchidan, etnogenez, etnik tarix va millat tarixining xar birini alo-xida
olganda, ularning boshlangich va yakuniy nukta-lari bor. Shuning uchun
etnogenez va etnik tarixni urganishda tadkikotchi avvalo urganayotgan xalq
ztno-genezining kachondan boshlanganligini aniklab oamofh kerak buladi.
Chunki etnos fakat kishilik tarakkiyo-tining ma lum bir boskichida paydo
’
buladi1. Etnoge-nezning boshlangich nuktasi esa etnosning kadim zamonlarda
yashagan "ajdod"lariga borib takaladi.
O zbek xalqining kadimgi ajdodlari kimlar edi? Ular Movarounnaxr va
’
kadimgi Xorazmning turkiy va eroniy til laxjalarida suzlashuvchi tubjoy ut-
rok va chorvador axoliyey ekan, bu ikki xil tilda suzlashuvchi kabila va
elatlarning birinchi bor uzaro aralashish jarayoni milliy avtoxtonizm naza-
riyasiga kura, O zbek etnogenezining boshlanishi, dastlabki nuktasi
’
xisoblanadi.
Sharkq manbalarining bilimdoni, prof. A.Y.Yakubovskiy ana shu ilmiy
prinsipdan kelib chikib, 1941 yilda Toshkentda chop etilgan "O zbek
’
xalqining yuzaga kelishi xakida" nomli asarida O zbek etno-genezi Turk
’
xokonligidan boshlanadi, degan edi3. Keyinrok, O zbek etnogenezining
’
25

boshlangich nuktasi antik davrgacha kadimiylashtirildi, ya ni S.P.Tols-tov’
kadimgi Xorazmda olib borgan keng kulamli ar-xeologik, antropologik va
etnografik material-larning yozma manba ma lumotlari bilan qiyosiy
’
o rganib, "Kang davlatining tarkibida va u egallab turgan mintakalarda
’ ’
o zbek xalqining ilk ajdodlari yashagan, bularning etnik tarkibi va tili bir
’
xilda bo lmagan", degan goyani kutarib chikdi.
’
Akademik Karim Shoniyozov esa "Qang davlati va qang lilar" nomli
’ ’
hamda "O zbek xalqining shakllanish jarayoni" nomli fundamental
’
monografiyasida mana shu fohhh katiy ximoya kilib chikdi. Shuningdek,
Qang davlati ichida miloddan oldingi II - milodiy I asrlar davomida mutlaqo
’
yangi, turkiy tilli xalq Qang ar elati vujudga keladi. Bu elat eroniy tilli
— ’
xalqlar bilan turkiy tilli kabilalarning aralashib, korishib borishi natijasida
tashkil topdi2, degan xulosaga keladi.
Hozirgi kunda bu sana yanada qadimiylashtirilib, sunggi bronza davri
bilan belgilanmoqda (A.As qarov nuqtai nazari). Bunday qarashlarning ilmiy
asosida O zbeklarning o q tomiri, bosh ildizi ikki tilda so zlashuvchi etnik
’ ’ ’
katlamlarning (sug diy va turkiy) qorishuvi natijasi ekanligi va uning dast
’ -
labki sanasi, ularning ilk bor aralasha boshlagan nuktasi sunggi bronza
davrida yuz bergani hisobga olingan.
O rta Osiyo xalqlarining kelib chshishi xakidagi milliy avtoxtonizm
’
konsepsiyasi ilmiy-metodologik jixatdan asosli bulsa-da, ammo uning ayrim
tomon-lari jiddiy taxlil va kushimcha ilmiy izlanishlar-ni talab ^iladi.
Masalan, O zbek xalqining turkiy ildizini O rta Osiyoda ilk bor paydo
’ ’
bulishi yoki turkiylarni fakat kuchmanchi xalq sifatida ta -riflash masalasi.
’
Bu urinda zamon va makon masalasi, kadimgi xalqlarning tabiiy-geografik
sha-roitga, ekologik vaziyatga moslashib xujalik yuritishan analari xisobga
’
olinmagan. Natijada, fan-da O rta Osiyoning turkiy qabilalari "kelgindi",
’
qadimiy eronzabon xalqi esa "tubjoy" axoli deb karash kabi
anglashilmovchilik paydo bo ldi. Aslida, shundaymi?
’
26

Milliy avtoxtonizm nazariyasida O rta Osiyo xalqlarining barchasi’
hozirda yashab turgan xududlari bilan azaldan bog liq deb ta kidlansada,
’ ’
O zbek etnogenezining boshlangach nuqtasi Turk xokonligidan boshladi,
’
degan tezis urtaga tashlanib, O zbek xalqining turkiy ildizini dastlab ilk
’
o rta asrlar davri bilan, keyinrok esa antik davr bilan chegaralab quyildi.
’
Natijada, fanda, ushbu zaminning unta qadar tarixi va boy madaniy merosi
fakat eronzabon xalqka tegish-li, degan xulosa chikarishga urin koldirildi.
Bundan xozirgacha foydalanib kelayotganlar oramizda yuk emas.
Tutri, nazariy karashlarda turkiguy O zbeklar-ning asosiy ildizlaridan
’
biri, uk tomiri eronza bon sutdiylar, boxtariylar, xorazmiylar va sak ka-bilalari
ekanligi inkor etilmaydi. Ammo O zbek xalqi tarixi, madaniy merosi, uning
’
kelib chikishi xakida bitilgan ilmiy makolalar, risolalar, fun-damental
monografiyalarda asosiy urgu, uning tur-kiy ildizi bilan boglik yozma
manbalarga kuprok karatib kelindi. Natijada, O zbek xalqining sugdiy
’
negiziga beixtiyor soya tushayotganligiga e tibor berilmadi.
’
Odatda kuchmanchi kabila va elatlar xech kachon bir joyda mukim
yashamaydi. Ular doim kuchib yuradi. Chunki ularning xujalik asosi va
turmush tarzi shuni takozo etadi. Moddiy madaniyat va yozma man balarga
kura, Dashtiqipchok uz tabiiy geografik sharoitiga ko ra,
’
ko chmanchilarning azaliy vatani bo lsada, u yerlarda yashagan xunnlar va
’ ’
usunlar, qarluq va chigil, argun va tuxsi, kaltatoy va kangli, kirgiz va uygur,
Oltoy turklari va ularning ajdod-lari xu, di, rung hamda sak-skif kabilalari
xech kachon bir joyda mukim yashamagan.Ular nafakat bepoyon buyuk turk
dashtida, balki O rta Osiyoning kadimgi dexkon jamoalari tomonidan
’
uzlashtirilmagan dare xavzalari va chullarida xam chorva mollarini bokib
kuchib yurgan. Kuchmanchilarning avom kambagal kismining bir bulagi xar
safar bu zaminda kolib ketgan va ular sekin-asta utrok xayot-ga, ya ni
’
dexkonchilik va xunarmandchilik xujaligi bilan shugullanishga uta
boshlaydilar. Bu jara-yonning bir necha asrlar davomida muntazam davom
etishi va uning uzluksiz takrorlanishi natijasida O rta Osiyoning
’
27

Amudaryogacha bulgan xududlarida bronza davridan boshlab turkiyguy
kabilalar Turonzaminning tubjoy axolisiga aylanib ketishiga olib kelgan.
O rta Osiyo saklari ("Avesto"da turlar, ularning aslzodalari-oriylar) uz’
navbatida buyuk turk chulining markaziy va sharkiy Kozogaston, Togli Oltoy,
Urol, Yenisey va Orxon daryolari xavzalarigacha kirib borganlar va u
joylarning xukmron turkiy til muxiti ta sirida turkiylashganlar. Demak,
’
kadimgi sak-skif kabilalariga xos ikki tillilik juda keng turk-sugdiy
etnomaydonda yuz bergan iktisodiy va siyosiy hamda etnomadaniy jarayonlar
maxsuli ekanligi xakikatga yakindir, ya ni O zbekiston deb atalmish ona
’ ’
zaminimiz xalqining xar ikki etnik katlami xam turk-sugdiy etnomaydonda
juda kadim-kadim zamonlardan birga yashab, tarkib topgan tagli-tutli, tubjoy
axolisidir.
Sobiq sovet davri tarixiy lingvistika tadqiqotlari va uning ta sirida
’
bulgan tarix fanida O rta Osiyoning kadimgi xalqlari tili masalasida, ularni
’
eroniy tilli xalq sifatida talkin kilib kelindi. Chunki "Avesto" va Veda kabi
eng kadimgi yozma manbalar tili Ovrupa xalqlarining kadimiy tillari bilan
karindosh ekanligi ayon bulgach, bu mintakaning tub axolisini barchasi
mazkur yozma manbalar tilidan kelib chikkan xolda eronzabon deb kabul
kilinib, bu zaminda kadim zamonlardan ular bilan birga kon-kardosh, kuni-
kushni va kuda-anda bulib yashab kelgan turkchilikka xech kanday urin
koldirilmadi. Aslida esa, kadimgi shimoliy Xitoy kichik podsholiklarining
"shi'Chari (yilnomachilari) Xitoydan shimolda, shimoli-shark va shimoli-
garbda yashagan chorvador kabilalari xakidagi ma lumotlarining taxliliga
’
Karaganda, Dashti Kipchokda, xozirda "Yevrosiyo" deb nomlangan
mintakalarda bronza va ilk temir hamda undan keyingi tarixiy davrlarda
kadimgi turkiy tilning turli laxjalarida suzlashuvchi kabilalar yashagan (bu
xakda ushbu kullanmaning bundan keyingi tegishli boblarida so z boradi.
’
Milliy avtoxtonizm nazariyasida O rta Osiyo xalqlarining barchasi
’
xozirda yashab turgan xududlari bilan azaldan 6ofahk deb ta kidlansada,
’
O zbek etnogenezining boshlanishch nuqtasi Turk xoqonligidan boshlanadi,
’
28

degan tezis urtaga tashlanib, O zbek xalqining turkiy ildizini dastlab ilk urta’
asrlar davri bilan, keyinrok esa antik davr bilan chegaralab kuiildi. Natijada,
fanda, ushbu zaminning unta kadar tarixi va boy madaniy merosi fakat
eronzabon xalqka tegishli, degan xulosa chikarishga urin koldirildi. Bundan
xozirgacha foydalanib kelayotganlar oramizda yuk emas.
Tutri, nazariy karashlarda turkiguy O zbeklarning asosiy ildizlaridan
’
biri, uk tomiri eronza bon sutdiylar, boxtariylar, xorazmiylar va sak ka-bilalari
ekanligi inkor etilmaydi. Ammo O zbek xalqi tarixi, madaniy merosi, uning
’
kelib chikishi xakida bitilgan ilmiy makolalar, risolalar, fun-damental
monografiyalarda asosiy ypFy, uning turkiy ildizi bilan 6ofahk yozma
manbalarga ko proq karatib kelindi. Natijada, O zbek xalqining sugdiy
’ ’
negiziga beixtiyor soya tushayotganligiga e tibor berilmadi.
’
Odatda kuchmanchi kabila va elatlar xech kachon bir joyda mukim
yashamaydi. Ular doim kuchib yuradi. Chunki ularning xujalik asosi va
turmush tarzi shuni takozo etadi. Moddiy madaniyat va yozma man balarga
kura, Dashtikipchok uz tabiiy-geografik sharoitiga kura, kuchmanchilarning
azaliy vatani bulsa-da, u yerlarda yashagan xunnlar va usunlar, kar-luk va
chigil, argun va tuxsi, kaltatoy va kangli, kirgiz va uygur, Oltoy turklari va
ularning ajdod-lari xu, di, rung hamda sak-skif kabilalari xech kachon bir
joyda mukim yashamagan. Ular nafakat bepoyon buyuk turk dashtida, balki
O rta Osiyoning qadimgi dexkon jamoalari tomonidan uzlashti-rilmagan dare
’
xavzalari va chullarida xam chorva mollarini bokib kuchib yurgan.
Kuchmanchilarning avom kambagal kismining bir bulagi xar safar bu
zaminda kolib ketgan va ular sekin-asta utrok xayotga, ya ni dexkonchilik va
’
xunarmandchilik xujaligi bilan shugullanishga uta boshlaydilar. Bu jara-
yonning bir necha asrlar davomida muntazam davom etishi va uning uzluksiz
takrorlanishi natijasida O rta Osiyoning Amudaryogacha bulgan xududlarida
’
bronza davridan boshlab turkiyguy kabilalar Turonzaminning tubjoy axolisiga
aylanib ketishiga olib kelgan.
29

O rta Osiyo saklari ("Avesto"da turlar, ularning aslzodalari-oriylar) uz’
navbatida buyuk turk chulining markaziy va sharkiy Kozogiston, Tobli Oltoy,
Urol, Yenisey va Orxon daryolari xavzalarigacha kirib borganlar va u
joylarning xukmron turkiy til muxiti ta sirida turkiylashganlar. Demak,
’
kadimgi sak-skif kabilalariga xos ikki tillilik juda keng turk-sugdiy
etnomaydonda yuz bergan iktisodiy va siyosiy hamda etnomadaniy jarayonlar
maxsuli ekanligi xakikatga yakindir, ya ni O zbekistan deb atalmish ona
’ ’
zaminimiz xalqining xar ikki etnik katlami xam turk-sugdiy etnomaydonda
juda kadim-kadim zamonlardan birga yashab, tarkib topgan tagli-tutli, tubjoy
axolisidir. 13
Sobik sovet davri tarixiy lingvistika tadqiqotlari va uning ta sirida
’
bulgan tarix fanida O rta Osiyoning kadimgi xalqlari tili masalasida, ularni
’
eroniy tilli xalq sifatida talkin kilib kelindi. Chunki "Avesto" va Veda kabi
eng kadimgi yozma manbalar tili Ovrupa xalqlarining kadimiy tillari bilan
karindosh ekanligi ayon bulgach, bu mintakaning tub axolisini barchasi
mazkur yozma manbalar tilidan kelib chikkan xolda eronzabon deb kabul
kilinib, bu zaminda kadim zamonlardan ular bilan birga kon-kardosh, kuni-
kushni va kuda-anda bulib yashab kelgan turkchilikka xech kanday urin
koldirilmadi. Aslida esa, kadimgi shimoliy Xitoy kichik podsholiklarining
"shi"lari (yilnomachilari) Xitoydan shimolda, shimoli-shark va shimoli-garbda
yashagan chorvador kabilalari xakidagi ma lumotlarining taxliliga
’
Karaganda, Dashti Kipchoyeda, xozirda "Yevrosiyo" deb nomlangan
mintakalarda bronza va ilk temir hamda undan keyingi tarixiy davrlarda
kadimgi turkiy tilning turli laxjalarida suzlashuvchi kabilalar yashagan (bu
xakda ushbu kullanmaning bundan keyingi tegishli boblarida suz boradi).
X.ali bu yangi ma lumotlar keng ommalashmagan kezlarda, xatto
’
eronshunos olimlar xina-vrupa nazariyasidan kelib chikkan xolda, O rta
’
Osiyodan to Baykalgacha bulgan mintakalarda eroniy til muxiti xukmron edi,
degan asossiz karashni ilmiy jamoat-chilik ongiga singdirib yuborgan.
13
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993
– b-69
30

Masalaga jiddiyrok yondashilsa, turkiy xalqlar etnogenezini mutlako turk-
chilikdan yoki turk davlatchiligining ilk makonlaridan kelib chshab yechib
bulmaydi. Masalan, Xunn davlati va Turk xokonligi shakllangan xududlar
O rta Osiyodan sharkda bulgan. Ammo negadir, xar ikkala davlat tari-xida’
Turon ulkalarini uz tasarrufiga kushib olish masalasi bejiz kutarilmagan.
Chunki Turon ulkalari Markaziy Osiyoning axoli jixatidan xam tarkibiy kismi
bulib, bu ulkalar mil.avv. I ming yillik urta-laridan boshlab Eron axomoniylari
tasarrufiga utgan edi. Tanikli avestoshunos olim M.Isxokov ta biri bilan
’
aytganda, "bu ulkada (kadimgi Turonda) axomo-niylarning siyosiy
xukmronligi urnatilib, uning tarkibiga kirgan eroniy va turkiy xalqlarning
bariga buyuk Eron davlati fukarosi sifatida karash davlat siyosati darajasiga
kutarildi. Xalqlarning uz tilla-ridan kat i nazar, umum eroniy rasmiy til
’
konuniy til kilib kuyildi. Natijada, davlat maxkamachiligi doirasida Turonning
turkiy til mavkei sun iy ravish-da bekor kilindi".
’
Shu sharoitda Axomoniylar davlatining ta si-ridan tashkarida kolg'an
’
turkiy xalqlar dunyosida davlatchilikning yangi tulkini vujudga keddi, ya ni
’
xunnlar imperiyasi paydo buldi. Bu davlat ichki siyo-satda turkchilik ruxida
ish tutib, tashki siyosatda uz nazarini birinchi navbatda Turon va turk dunyo-
sini birlashtirishga karatdi. Chunki bu ulkalarda til, axolining turmush tarzi
bir-birlariga yakin bulgan hamda siyosiy jixatdan Eron an anaviy dav-
’
latchiligidan ajralib chikish kayfiyatida bulgan turkiy xalqlar yashardi.
Keyinchalik, Turk xokonligi va oraxoniylar davlati xam aynan shu kudratli
ishonchga tayanib ish kurganlar.
Bunday karashni sobik sovet davri tarix fanining dargalari Y.Bregel,
S.P.Tolstov, aka-uka Dyakonovlar, V.A Livshits, turkolog S.G.Klyashtorniy,
B.AAit-vinskiy, Y.Y.Staviskiy, B.R.Bafurov, YE.YE.Kuzmina, V.M.Masson
va boshkalar fanga olib kirdilar. Bu karash butun bir avlod ilmiy jamoatchiligi
ongiga singdirildi. Arxeologiya va paleoantropologiya mate-riallari analizi va
taxlili xam mana shu karashga buysundirildi. Bunday karashning fanda
xukmron bulishida O rta Osiyodan topilgan yozma yodgorliklar tili asos
’
31

buldi. Yakingacha O rta Osiyodan topilgan ka’ dimgi yozuvlar fakdt
xorazmiy, boxtariy, sutdiy til-larda bitilgan, demak, tubjoy axoli eroniy tilli
bulgan, degan xulosa k,ilib kelindi. Xatto turkiyda yozilgan yozma
yodgorliklar xam uz nomi bilan atalmay, ular "noma lum yozuv" deb e lon
’ ’
^ilindi.
Bunda etnogenez muammosini fakat yozma yodgor liklar tili bilan
yechish ilmiy chalkashlarga olib kelishi mumkinligi xisobga olinmadi.
Chunonchi, eroniy tilli axomoniylar davlat maxkamachiligida oromiy tili
xukmron bulgani xolda jonli xalq tili Eronda kadimgi forsiyda edi. Xatto
podsholik sulo-lalari ketma-ket turkiy xalqlardan chikkan vaktlarda xam
rasmiy xujjat tili forsiyda davom et-gan. Turk xokonligining ilk davrida sukd
yozuvi va tili rasmiy xujjatlarda ishlatilgani ma lum. Chunki sugd tili ilk urta
’
ayerlarda juda keng geog rafik doirada Buyuk ipak nuli orkali jaxon savdo tili
darajasiga kutarilgan edi. Movarounnaxrda arab xalifaligi istilosidan keyin
rasmiy maxka-machilik, ilmiy-ijodiy til arabcha, turmushda esa eroniy va
turkiycha edi. Demak, yozma yodgorliklar tili etnogenez muammosini xal
etishda asosiy omil bula olmaydi, aksincha kup xollarda chalkashlarga olib
kelishi mumkin.
Ammo bu bilan yozma yodgorliklar tilining etno genez muammosi
yechimida urni yuk, degan ma no chikmaydi. Kadimgi siyosiy uyushmalar
’
va davlatlardagi maxkamalar tili xech kachon shu uyushmalar xududida
yashagan xar xil etnik katlamlar tilini, ularning etnik tarkibini tulik ifoda eta
olmaydi. O rta Osiyodagi ikki tilli xalqlarning aralashib yashashi, ular
’
orasidagi bir-birlariga yakinlashish va integ ratsiya jarayonlari turli etnik
katlamlar yaratgan mushtarak madaniyat, fan va ma naviyat hamda siyosiy
’
xokimiyat oxir-okibatda ikki kardosh O zbek va tojik xalqlarining deyarli bir
’
vaktda shakllani-shiga olib kelgan. Shunday kilib, xalqlarning ke-lib chikishi
masalasidagi bunday ilmiy karash, muammo yechimini kompleks yondashuv
asosida urganishga utilgach, etnologiya fanida uz urnini topdi. Ta kiddash
’
joizki, XX asrning 70-80 yillarida O rta Osiyo respublikalari xududlarida,
’
32

I^o30fhctoh dashtlari, Tofah Oltoy, janubi-sharkiy Urol tog`oldi mintakalari
va Janubiy Sibirda katta kulamda arxeologik va antropologik tadkikotlar olib
borildi. Mutaxassislar kulida boy faktik mate-riallar tuplandi. Birok, bu
xududlarning kadimda yashagan axolisining tili masalasida xulosalar chi-
karishda obektivlik, tarixiylik va xolislik yetishmadi. Sobik sovet davri
tarixshunosligi eron-parast lingvistlar ta sirida (ular sovet davri tarixi va’
tilshunosligida nufuzli mavkega ega edilar) Kora dengizning shimoli-sharkiy
soxillaridan to Baykalgacha chuzilgan chullarda kadimda eronzabon axoli
yashagan, bu geografik kenglikning fakat Tofah Oltoy kismidagina turk
kabilalari yashardi, degan notutri tasavvur fanda urnashib kolgan edi1.
Bunday tasavvur xozir xam nafakat Rossiya va Tojikiston olimlari, balki
ayrim O zbek arxeolog va tarixchilari orasida xam uchrab turadi.
’
Sovet davrida tuplangan arxeologik va antropo logik materiallarni kayta
kurib chikish, ular tax-liliga xolislik bilan yangicha yondashish, mustaqillik
bergan erkinlikdan foydalangan xolla, utgan asrning 90-yillaridan boshlab,
O zbek xalqi etnoge-nezining boshlangich nuktasi rosa ming yilga kadi-
’
miylashtirildi. O zbek xalqi tarixi 3 ming yildan kam emas, deyildi.
’
O zbeklarning ikki xil tylda suzlashuvchi ilk ajdodlarining nafakat iktisodiy
’
va madaniy, balki etnik jixatdan xam bir-biriga yakinlashish, aralashish,
korishish jarayoni sunggi bronza davridan boshlandi, degan xulosaga kelindi1.
Ikkinchidan, xech kachon etnos ajdodlarining antro pologik tipi va tili
etnos tili va tipi bilan bir vaktda yuz bermaydi. Chunki etnogenez tarixining
ilk boskichlarida etnik birliklar, ayniksa ularning tili va tipi xali
shakllanmagan. Til, tip va etnik birlik tushunchalari xar xil davr vokeligi
bulib, ularning shakllanish jarayoni bir davrda sodir bulmaydi.
Uchinchidan, etnos biologik xosila emas, balki ijtimoiy vokelikdir. U
kishilik tarakkiyoti ma lum bir boskichining xosilasidir. Etnos shakllanish ja-
’
rayonida, ya ni etnogenez boskichida va undan keyin xam xar xil tarixiy
’
sabablarga kura, uning tarkibiga yangidan-yangi etnik katlamlar kushilib
boradi. Bu tabiiy xol. Dunyoda xech bir xalq yuqki, u uz shakllanish
33

jarayonining ilk boskichlaridan to millat daraj;a-siga kutarilgunicha boshka
etnik birliklar aralashma-larisiz rivojlangan bulsa. Demak, yer yuzining
barcha xalqlari kelib chikishi jixatidan kup etnik kompo-nentlidir. O zbek’
xalqining kelib chikishi xam bunga yorkin misol bula oladi. Darxakikat,
O zbek xalqi etno genezining ilk boskichlaridan to xalq sifatida shakllanib
’
bulguniga kadar, uning asosiy tarkibini tashkil etgan avtoxton sugd-xorazmiy
va kadimgi turkiyzabon etnik katlamlardan tashkari, turli davrlarda xar xil
mikdorda maxalliy va tevarak-atrofdan kelib kushilgan etnik guruxlarni uziga
singdirib borgan1.
Turtinchidan, xar bir xalqning etnik tarixini urganish etnik birlikning
shakllanish jarayonini ilk boskichdan boshlashni takozo etadi. Etnik birlikning
paydo bulishi, rivojlanishi va uning etnosga ayla-nishi juda kadim
zamonlardan boshlanib, uning xalq bulib shakllanguniga kadar davom
etadigan butun bir tarixiy jarayondir. Etnos tarixining muxim boskich laridan
biri esa uning uzil-kesil shakllanish jarayo nini nixoyasiga yetishidir. Agar
etnos shakllanishi nixoyasiga yettan bulsa, unga keyinrok kushilgan etnik
komponentlar shakllangan etnos tarkibini uzgartirib yubormaydi, balki uning
tarkibida etnografik gurux-lar sifatida uzok vaktlar yashab, ma lum bir
’
tarixiy vokelik ta siridan sung etnos tarkibiga singib ke-tadi. Masalan
’
shunday xolat O zbek xalqining etnik tarixida yuz bergan. XI-XII asr
’
birinchi yarmida uzil-kesil shakllangan O zbek xalqi tarkibida XIII asr bi
’ -
rinchi choragidan boshlab, mugul istilolari tufayli, bu zaminga kirib kelgan
turk-mongul kabilalari va XVI asr boshlarida O rta Osiyoda 92 kuchmanchi
’
shayboniy uruglarining paydo bulishi O zbek xalqi etnik tarki-bining asosini
’
uzgartirib yubora olmadi, aksincha ular janubiy Sibir antropologik tipining
vakillari sifatida Zarafshon vodiysi, Surxondaryo va Qashqadaryoning
tog`oldi va chul mintakalarida, shimoliy Xo-razmda uzok vakt aloxida
etnografik guruxlar bulib yashay berdilar. Ularning badavlat aslzoda tabakasi
shaxarlarga urnashib, O rta Osiyo O zbek xonliklarini boshkarsalar xam,
’ ’
ularning maxalliy tubjoy axoliyey tarkibiga singishi juda sekin kechdi.
34

Beshinchidan, xar bir xalqning etnik tarixi bi-lan shugullanganda, nafakdt
enik birlikning boshlangich jarayonini, balki uning keyingi davrla-rini, unga
xos etnik belgi va alomatlarni aniklab, urganib borish talab etiladi. Chunki
yukorida ta -kidlab utganimizdek, etnik birlik belgilari bir vaktda paydo’
bulmaydi, balki etnogenez jarayoni davomida boskichma-boskich tarkib topib
boradi. Etnos belgilari orasida til birligi, etnomadaniy birlik va uzlikni anglash
birligi aloxida axamiyat kasb etadi. Mazkur masalalar buyicha etnos shaklla-
nishining nazariy asoslari bilan shugullangan ka-tor olimlarning fikr-
muloxazalari dikkatga sazo-vor. Masalan, arxeolog V.F.Gening etnik
belgilarni etnosning uyushtiruvchi omillardan fark kilib, etnik belgilarning
muxim tomoni shundaki, ular doim etnik ma no va mazmun kasb etadi,1
’
deydi. Etnosni uyushtiruvchi obektiv omillarga u xududiy birlik, iktisodiy
xujalik birligini kiritib, bular etnik munosabatlar va etnik ng tutilishiga asos
’
beradi, deydi. Etnograf L.P.Loshchuk va P.K.Kozlovlar til etnik birlik
shakllanishining muxim shartidir, til nafakat etnik omil, balki etnik belgi
xamdir2, deydilar. Ammo etnogenez masa-lalari bilan shugullanuvchi yana bir
kator olimlar tilni etnik omilga kiritmaydilar, til fakat etnik belgidir3,
deydilar. Etnik belgilar ichida uzlikni anglash birligi uta muxim axamiyatga
ega ekanligi xaki da etnograflar aloxida ta kidlaydilar. Etno
’ graf
V.V.Mavrodin til va uzlikni anglash birligi elatni xalq sifatida birlashtiruvchi
muxim omildir, deydi.
Shunday kilib, etnogenez va xalqning etnik ri-vojlanishini urganishda
etnik belgilar va etnik omillarning tarkib topish jarayonini kuzatib bo rish
etnogenetik tadkikotlarni tugri yunalishga soladi. Etnik omillar tarkibini
xududiy birlik, iktisodiy-xujalik birligi, etnomadaniy birlik, antropologik tip
birligi va siyosiy uyushma birligi, ya ni etnosning ma lum bir davlat
’ ’
doirasida uyush-^okligi tashkil etadi. Etnik belgilarga esa til birligi, etnik nom
va uzlikni anglash birligi, ya ni tarixiy kismatning umumiyligi kiradi.
’
Yukorida aytilganidek, ularning tarkib topishi bir davrda yuz bermaydi, balki
uzok davom etgan tarixiy jarayonda birin-ketin shakllanib boradi. Ularning
35

asosiy kismi tarkib topgach, elat xalq sifatida shakllanadi, etnogenetik jarayon
yakun topib, etnik tarix, xalq tarixi boshlanadi1.
Oltinchidan, etnogenetik jarayonni urganishda masalaga kompleks
yondashish, ya ni etnogenezga alokador fan yutuklaridan foydalanish’
muammo yechimiga ilmiylik bagishlaydi. Etnogenez muammolarini xal
etishda foydalanayotgan birlamchi manbalarning nisbati va xususiyatini bilish
muximdir. U birlamchi manbalarni etnografiya, antropologiya, arxeologiya,
toponimika, tarixiy lingvistika, yozma yodgorliklar, numizmatika, epigrafika
va boshkalar tashkil etadi. Ularning xar biri etnogenez va etnik tarix uchun
kimmatli ma lumot beradi.
’
Yettinchidan, etnogenetik jarayonni urganishda uchta masalaga oydinlik
kiritib olish zarur: 1. Urganilayotgan etnos tubjoy axolimi yoki kelgindi?
Urganilayotgan etnos asosi bir komponentlimi yoki kup kompo-nentli?
Urganilayotgan xalq etnik uyushmasining uzagi dastlab kayerda tarkib
topgan? Tadkikotchi uz oldiga shu savollarni kuyar ekan, doimo bir narsani
yodda tutish kerakki, xech kachon etnik uyushmaning "monogenezi"
bulmaydi. Dunyoda biron xalq yukki, u kup komponentoy bulmasa.
O zbek xalqi etnogenezi va etnik tarixining na
’ zariy masalalari bilan
tanikli elshunos olim, aka demik K.SH.Shoniyozov xam shugullangan. U
ushbu masa-lada 1998 yilda "O zbekistonda ijtimoiy fanlar" jurnalida
’
"O zbek xalqining etnogeneziga oid ba zi nazariy masalalar" nomli makola
’ ’
e lon kildi. Ma-na shu makolaning tuldirilgan variantini 2001 yil
’ da chop
etilgan "O zbek xalqining shakllanish jarayoni" kitobida kayta chop etdi1.
’
Ushbu asarda O zbek etnogenezi va etnik tarixiga doyr kator atamalarga,
’
jumladan etnos, etnik birlik, kabila, kabila itti-foki, elat, xalq, etnografik
gurux (subetnos) va etnik guruxlarga ta rif berilgan va ularning maz-mun va
’
moxiyati misollarda yaxshi ochib berilgan. Qulingizdagi asar talabalarga
muljallangani bois, etnogenez va etnik tarixga tegishli atamalar xakida
kiskacha ma lumot berib utishni lozim topdik.
’
36

Xalqlarning kelib chikish tarixini urganishda ijtimoiy-gumanitar fanlarida
"etnik birlik" va "etnos" atamalari ishlatiladi. "Etnik birlik" ma’ lum bir
ijtimoiy tuzumda, tabiiy-tarixiy tarak-kiyot jarayonida vujudga kelgan ijtimoiy
va etnik uyushmadir. Uning sinonimi "etnos" bulib, u yunoncha "xalq"
demakdir. Ammo "etnik birlik" "xalq" atama-siga nisbatan ma no jixatidan
’
anik tushunchadir2. Etnos atamasi, ya ni xalq juda keng va tor ma noda
’ ’
ishlatiladi. Masalan, keng ma noda Rossiya xalqi, O zbekistan xalqi, dunyo
’ ’
xalqi; tor ma noda: O zbek xalqi, kirgiz xalqi, tojik xalqi. Kichik bir gurux
’ ’
kishilariga nisbatan xam "xalq" iborasi kullani-ladi. Fanda etnik birlikning uch
boskichi, ya ni uch turi mavjud: kabila, elat (xalq) va millat. Ketma-ket
’
kelgan bu atamalar turli davrlarda vujudga kelgan, ular uz davriga xos
xususiyatlari bilan bir-birlaridan fark kiladi, "Elat" atamasi turkiy va forsiy
tilli axoli urtasida kabila, kabila ittifoqi, davlat yoki ma lum xudud
’
fuqorolariga nis batan "xalq" atamasi urnida ishlatib kelingan. Shu-ning uchun
"elat" turkiy va forsiy til muxiti xukm-ron doirada yaratilgan ogzaki va yozma
manbalarda uchraydi. "Xalq" atamasi "el", "elat" urnida, ancha vaktdan
buyen utrok xayot kundalik turmush tarziga aylangan etnik birliklar
uyushmasiga nisbatan ish-latib kelinadi.
Zabila ibtidoiy jamoa tuzumining sunggi bos-kichiga xos etnik birlik.
—
qabila uruglarga bulinish xususiyatlari bilan keyingi boskichdagi etnik birlnk
(elat)dan fark kiladi. ^abilaning uziga xos tili (laxjasi), xududi, kabila nomi
(etnonimi) bulishi va kabila an analariga uning a zolari buysunishi bilan
’ ’
boshka kabilalardan ajralib turadi. Zabila urug jamoalari sardorlaridan tashkil
topgan "oksokollar kengashi" tomonidan boshkarilgan, kabila jamoasiga
tegishli barcha ishlar demokratik prinsiplar asosida kurilib, xal etilgan.
Kishilik jamiyatining tarakkiy etib borishi va sinfiy jamiyatning paydo
bulishi bilan ibtidoiy boskichga xos etnik birlik tub ma nodagi kabila
— ’
uyushmasi uz axamiyatini yukotadi. Ammo kabila atamasi va unga taallukli
bulgan ba zi xususiyatlar koldik sifatida barcha sinfiy jamiyatlarda xam
’
(ularga moslashgan xolla) saklanib kolgan.
37

Tarixda ibtidoiy jamoa tuzumi bilan birinchi sinfiy jamiyatning oraligini
tanikli elshunos olim L.G.Morgan "Kadimgijamiyat" (1877 yil) asarida "Xar-
biy demokratiya davri" nomi bilan fanga kiritgan. Bu davrda kabilalar
orasidagi etnik, iktisodiy, xujalik va madaniy alokalarning tobora rivojlanib
borishi va ma lum tarixiy vokeliklar sababli bir kancha kabilalar’
birlashadilar. g^abilalarning bir-lashish jarayonida etnik birlikning yangi turi
vujud-ga keladi. Bu etnik birlik ma lum tarixiy sharoitda xududiy, iktisodiy,
’
xujalik, til va etnomadaniy umu-miylik asosida shakllanadi. "Ьuadimiy davrda
(ya’ni xarbiy demokratiya davrida) vujudga kelgan bu yangi et nik birlikni
ifodalash uchun, — deb yozadi K Shoniyozov, — "elat" atamasini kabul
kilish urinli bulsa kerak".
Etnografiya fanida "etnografik gurux" (subetnos) atamasi xam kuprok
kullaniladi. Etnografik gurux ma lum bir etnosning, ya ni elat xalqning
’ ’ —
ajralmas qismi, uning tarkibidagi bulinmalardan biri bulib, uziga xos laxjasi,
xujalik faoliyati, turmush tarzining ba zi bir tomonlari bilan muayyan elatdan
’
fark kiladi. Etnografik gurux odatda bir qabila yoki elat-ning boshka yerga
borib, ikkinchi bir xalq tarkibiga hali mutlaqo singib ketmay, u bilan birga
yashab kelayot-gan etnik birlikka aytiladi. Masalan, sobiq sovet xokimiyatiga
kadar O zbek xalqi tarkibidagi kipchoklar, kuramalar, umuman olganda,
’
kuchmanchi turkiy kabilalar etnografik gurux edilar. Ba zi xollarda
’
etnografik gurux uz elidan, xalqidan ajralib, boshka bir etnos tarkibiga
kushilishi tufayli xam paydo buladi. Bu xildagi etnoslarning katta kismi asrlar
davomida tub-joy xalqning ichida yashab, uning urf-odati va madaniya-tini
kabul kilib, uning tarkibiga singib ketgan (masa lan arablarning sayd va xuja
toifasi). Ammo ularning ma lum kismi uz tili va urf-odatlaryni, antropologik
’
kiyofasini yakingacha saklab kelganlar. Hozirgi kunda na kipchok, na kurama,
na kungirot, na eroni, na arablar O zbek millati tarkibidagi etno
’ grafik
guruxlar bula oladi. Chunki xalq kamolat chuqqisi millat darajasiga
—
kutarilgan pallada uning tarkibida etnografik guruxlar bulishini tarixiy
tarakkiyot takozo etmaydi.
38

Etnik gurux muayyan bir xalqning parchalanib, aloxida kismlarga bulinib
ketishi natijasida vu judga keladi. Etnografik guruxdan etnik guruxning farki
shundaki, parchalangan xalq tarkibidan ajra lib chikkan etnik gurux boshka
xalq tarkibida uzok muddat yashab, shu xalqning tili, xujalik faoliyati,
madaniyati, urf-odatlari va turmush tarzini kabul kilib, ularni uziga singdirib,
uzini uning nomi bilan ataydigan bulib koladi. Ammo shu bilan bir ga, bu
gurux utmishdagi uz etnik nomini eslay oladi. Masalan, qipchoqlar XIX
asrning ikkinchi yarmi va XX asrning boshlarida O zbek xalqining tarkibida’
etnografik gurux bulgan bulsalar, kozok, kirgiz, korakalpok, turkman,
boshkird va boshka xalqlar tarkibida etnik gurux xisoblangan2. Ayrim etnik
guruxlar boshka etnik birlik tarkibiga kirib, unga aralashib singib ketgan
bulsa-da, uz etnik nomini asrlar mobainida saklab koladilar. Masalan,
^ashkadaryoning urta okimlarida xozirgacha major nomi bilan ataluvchi etnik
gurux yashaydi. Ma lumki, majorlar Vengriya davlatining asosiy xalshdir.
’
Bularning ilk ajdodlari bir zamonlar Sirdaryoning quyi oqimidagi chullarda va
Urol tog oldi rayonlarida yashagan. Milodiy IX asrda majorlarning katta
’
qismi xazarlar sikuviga bardosh bera olmay, Farbga siljib, xozirgi Vengriya
xududiga borib o rnashganlar. Bu yerda ular slavyanlashib, elat, keyinchalik
’
millat bulib shakllandilar. qadimgi ona yurtlarida kolganlari tatarlar, boshkird
va O zbeklar tarkibiga kushilib, singib ketishiga karamasdan kadimgi etnik
’
nomini (major etnonimini) xozirgacha saklab keladilar.
"Etnik jarayon" iborasiga kelsak, etnik birliklar tarkibiga kirgan etnik
guruxlar urtasidagi etnik, iktisodiy-xujalik va madaniy alokalarning uzluksiz
rivojlanib borishiga "etnik jarayon" deyiladi.
Tadqiqotchilar etnik jarayonlarni ikkiga, ya ni bo linib ketishga va
’ ’
birlashishga moyil jarayonlarga taqsimlaydilar. Bo linib ketishga moyil
’
jarayonlar kuprok kuchmanchi chorvador kabilalar xayotiga taalluqli.
Masalan, bir kabila ittifoki yoki elatning ma lum tarixiy sabablarga kura,
’
bulinishi jarayonlarini "xunn", "kang ar", "turk", kuchmanchi
’
"Dashtiqipchoq o zbeklari" misolida kurish mumkin, ya ni uz davrida elat
’ ’
39

bulib shakllangan bu ijtimoiy-siyosiy uyushmalar etnik jarayonlarning
bulinish tamoyiliga kura, uzlarining dastlabki etnos xolatlarini yukotadilar.
Etnik jarayonlarning birlashish tamoyiliga kura, esa, keyinchalik parchalangan
bu elat-uruglarining ishtiro-kida yangi etnik birliklar vujudga keladi. Masalan,
O zbek, kirgiz, kozok, turkman, korakalpok, uygur va bosh’ q alar.
O zbek xalqi etnogenetik jarayonlarining jadal kechgan vaqt mil.avv.
’
IV-mil. V asrlar davomida Qang davlati doirasida yuz berdi. Bu davrda turli
’
tilli etnik guruxlarning bir-birlariga yaqinlashish, qushilish jarayonlari jadal
kechdi. Etnik guruxlarning tashki qiyofasi, tili, moddiy va ma naviy
’
madaniyatida yakinlashish, fe l-atvorida umumiylik xosil bo ldi. Mil.avv. I-
’ ’
mil. I-II asrdarda Tangritog shimoli-sharqiy xududlaridan usunlarning katta
’
guruxi, Xitoyning shimoli-garbiy mintakalaridan va janubiy Sibirda yashagan
xu, di, dinlin, tele, xunn va boshka turkiy tilli kuchmanchi etnoslarning katta
guruxi Qang davlati xududiga kelib o rnashadilar. Mana shu davrda yuz
’ ’
bergan etnogenetik jarayonlar, ya ni Movarounnaxr va unga tutash
’
mintakalarda ularning surdiylar, xorazmiylar, boxtariy va Fargona va
Chochning utrok axoliyey bilan korishuvi natijasida turkiy tilli kaotar elati
shakllanadi. Bu etnos O zbek elatining shaklla-nishiga asos solgan eng
’
kadimgi yirik turkiy kat-lamni tashkil etgan 14
.
Markaziy Osiyo hududiga hozirgi O zbekiston (tarkibida
‘
Qoraqalpog iston Respublikasi), Tojikiston (tarkibida Tog li Badaxshon
‘ ‘ –
muxtor viloyati), Turkmaniston, Qozog iston va Qirg iziston Respublikalari
‘ ‘
kiradi. Shuningdek mazkur mintaqaga Xitoyning shimoliy qismi, Mongoliya,
Rossiya Federatsiyasining Janubiy Sibir hududlarida yashovchi buryatlar,
oltoylar, tuvalar, xanaslar, shorlar, burun ajdodlari yashagan, saxalar yashagan
hududlarni ham qo shish mumkin.
‘
Bepoyon qumlik, sahro va vodiylar, sovuq iqlimli tog li va past
‘
vodiylarga ega. Markaziy Osiyo maxsus etnografik mintaqa hisoblanadi. Bu
hududda qadimgi davrlardan Ural-oltoy til oilasiga mansub mo g ullar va
‘ ‘
14
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993
– b-6 8
40

turkiy xalqlar (Shinjon aholisi), xitoy, tibet tillaridagi tibetliklar va dunganlar
yashashadi. Antropologik jihatdan Markaziy Osiyo xalqlari mongoloid
irqining ayrim shahobchalariga oiddir.
Mazkur hududda buddizm va uning mahzablari, mazkur din bilan
chatishgan mahalliy diniy e tiqodlar, turkiy xalqlarda esa islom dini va’
qadimgi diniy e tiqodlar (shamanizm, animizm va h.k.) saqlanib qolgan.
’
Markaziy Osiyo xalqlari yashagan hududlar turli tarixiy davrlarda har xil
nomlar bilan atalgan. Markaziy Osiyoga nafaqat hozirgi O rta Osiyo va
‘
Qozog iston, Shimoliy Xitoy, Janubiy Sibir hududlari, balki Eronning
‘
shimoli sharqiy va Afg onistonning shimoliy hududlari ham kirgan. Bu
– ‘
mintaqa hududini Volga daryosi va Kaspiy dengizi sohillaridan G arbiy
‘
Sibirgacha, sharqda esa Xitoygacha cho zilgan.
‘
Mazkur tarixiy etnografik mintaqada qadimdan yuksak madaniyat
–
yaratgan xalqlar uzoq, murakkab tarixiy taraqqiyot yo lini bosib o tishgan,
‘ ‘
ko p asrlar mobaynida bir-birlari bilan har tomonlama yaqin munosabatda
‘
bo lishib yuksak madaniyat yaratishgan.
‘
Miloddan avvalgi VI asrda bu hududlarda Eron podsholigi, IV asrda esa
Makedoniyalik Iskandar podsholigi hukm surgan. Miloddan avvalgi asrlarda
bu hududlar Xorazm va Qang davlatlari, keyinchalik Kushon podsholigi
‘
(miloddan avvalgi V asr oxiri III asr boshlari), Eftaliylar davlati (V VI
– –
asrlar), Turk hoqonligi (VI VII asrlar), Arab xalifaligi (VIII asr) tarkibida
–
bo lgan.
‘ 15
X XI asrlarda Movarounnahrda Somoniylar (819-1005), Saljuqiylar (XI
–
asr), G aznaviylar (X-XII asrlar) davlatlari paydo bo lgan. Birmuncha vaqt
‘ ‘
bu hududlar Qoraxoniylar (XI - XII asrlar) hukmronligiga ham o tgan. XII
‘
asr oxiri XIII asr boshlaridan mintaqa Xorazm podsholigi (995-1200) qo l
– ‘
ostida bo lgan. XIII asr ikkinchi o n yilligi oxiridan bu hududlarni
‘ ‘
mo g ul istilochilari bosib oladi. XIV asr 70-yillarida Sohibqiron Amir
‘ ‘
Temur davlati qaror topadi. XV asr oxiri XIV asr boshlaridan bu yerlar
–
15
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993
– b-6 6
41

Shayboniylar, so ngra Ashtarxoniylar davlatlariga qaram bo lgan.‘ ‘
Pirovardida keyinchalik esa uchta xonlik: Buxoro amirligi, Xiva va Qo qon
‘
xonliklari tashkil topadi. XIX asr ikkinchi yarmida esa Turkiston Rossiya
imperiyasi mustamlakasiga aylanadi. Tez orada Qo qon xonligi tugatiladi
‘
(1876). O lka Rossiyaning xom ashyo bazasiga aylantirildi. Xullas, Markaziy
‘
Osiyo hududlari qariyib 26 asr mobaynida o zga davlatlar qaramog i va
‘ ‘
zulmi ostida bo lgan. Yozma manbalarga ko ra XVI asr oxiri - XVII asr
‘ ‘
boshlaridan to 1924 yilgacha bu yerlar Turkiston deb atalib kelingan.
Markaziy Osiyoning geografik sharoiti turli-tuman bo lib, uning
‘
ko pchilik qismi qurg oq dashtlar va jazirama issiq iqlimli sahro, janubi
‘ ‘ –
sharqiy va janubiy tomondan Pomir, Tyan Shan va Kopetdog tog
– ‘ ‘
tizmalari o rab olgan Tog li tumanlari, ayniqsa, vohalari yumshoq iqlimli
‘ ‘
tabiatga ega, o simlik dunyosi juda boy bo lib, qadimgi davrlardan odamlar
‘ ‘
yashashi uchun juda qulay joy hisoblanadi.
Iqlimi va tabiatiga Kaspiy va Orol dengizlari ta sir qiladi. Amudaryo va
’
Sirdaryo Pomir tog laridan boshlanib Orol dengiziga quyilgan, boshqa katta
‘
kichik daryolar va soylar ham mavjud. Vohalarda eng qadimgi davrlardan
–
boshlab sug orma dehqonchilik paydo bo lgan, bog lar yaratilgan. Tog
‘ ‘ ‘ ‘
hududlari va sahrolari ham hayvonot va o simlik dunyosiga boyligi bilan
‘
ajralib turadi.
Mazkur mintaqa qariyb jami 4 mln. km2 maydonni egallaydi, aholisi 60
mln. dan ziyod kishi yashaydi. Qozog iston maydoni 2724,9 ming km2.
‘
Turkmaniston (488,1 ming km2) turadi. Shuningdek, Qirg izistonning
‘
maydoni 198,5 ming km2. Tojikistonniki esa 143,1 ming km2.
– –
Qozog istonda 17 mln. dan ziyod, Qirg izistonda 5 mln. dan ziyod.
‘ ‘
Tojikistonda 6 mln. dan ziyod, O zbekistonda 27 mln., Turkmanistonda esa 4
‘
mln. dan ziyod kishi yashaydi. Tub xalqlardan tashqari horijdan ko chib
‘
kelgan aholi ham istiqomat qiladi. Mazkur barcha respublikalarda ruslar,
ukrainlar,beloruslar, koreyslar, yahudiylar va boshqa xalqlar ham yashashadi.
42

Miloddan avvalgi birinchi ming yillikdan milodning birinchi ming yili
o rtalarigacha bo lgan davr mobaynida Markaziy Osiyo hududlarida Eron‘ ‘
tillari keng tarqaladi. Milodning VI VII asrlaridan e tiboran Markaziy
– ’
Osiyo sharqiy Eron tillari fors va turkiy tillar tomonidan siqib chiqarilgan.
Shuningdek, V VI asrlardayoq Xurosondan parfiya tili, Toharistondan baqtr
–
tili ham siqib chiqariladi va Amudaryoning shimoliy tumanlariga fors tojik
–
tili tarqala boshlaydi. Turkiy tillarda so zlashadigan qabilalar garchi
‘
Markaziy Osiyo yerlariga ancha oldindan kirib kela boshlagan bo lsa ham
‘
ayniqsa, Turk xoqonligi hukmronligi davrida (VI asrdan) turkiy qabilalar
asosiy rol o ynaydi. Qoraxoniylar va Saljuqiylar davlatlari tashkil topganidan
‘
keyin ko chmanchi chorvador turkiy qabilalarning ko pchiligi sekin asta
‘ ‘ –
o troq hayot kechirishga o tib, mahalliy aholi bilan aralashib keta
‘ ‘
boshlaydi. Yettisuv, Farg ona, Shosh, Zarafshon, Qashqadaryo vodiylaridagi
‘
xalqlar orasida turkiy tillar yoyila bordi. Xiva hududlarida eski Xorazm tili
XIV asrda batamom yo qoladi. XV asrdan boshlab turkiylashish jarayoni
‘
yana kuchayadi. Markaziy Osiyo yerlariga turkiy tillarda so zlashadigan
‘
ko plab qabilalar ko chib keladi. Qurama tillar soni oshib boradi. Eron
‘ ‘
tillarining qadimiylari o rniga yangi eroniy tillar rivojlana boshlagan.
‘
Quyida, qadimiy Eron tillari haqida qisqacha so z yuritiladi.
‘
Ovesto tili. Markaziy Osiyoda, shuningdek sharqiy Eronda keng
tarqalgan eng qadimiy tillardan biri Ovesto tilidir. Mixxat yozuvini
o zlashtirilishi va takomillashtirilishi natijasida mixxatdan juda ko p
‘ ‘
alomatlar yo qolib, faqat 42 ta belgi qoldirilgan. Teri, papirus, sopol
‘
taxtalarga yoziladigan yozuvlar uchun oromiylarning alifbesi ishlatilgan.
Ovesto tili qadimiy hind shevalari, ayniqsa, ved sanskritga juda yaqin
hisoblanadi.
So g d tili. Ko p asrlar davomida Markaziy Osiyoda madaniyatning
‘ ‘ ‘
turli sohalari, xalqaro savdo sotiq ishlarida qo llanadigan birdan bir
– ‘ –
umumiy til hisoblab kelingan. Bu tilda qadimda Zarafshon va Qashqadaryo
vodiylarida yashagan xalqlar so zlashishgan.
‘
43

Baqtr tili. O tmishda hozirgi Afg onistonning shimoliy qismida,‘ ‘
Tojikistonning g arbi janubiy yerlari, hozirgi Termiz shahri atroflarida
‘ –
yashagan aholining tili hisoblangan. Ilgari bu til bizga ma lum emas edi.
’
Faqat XX asr 50 yillarining ikkinchi yarmida olib borilgan arxeologik
–
qazishmalar vaqtida topilgan yodgorliklardan keyingina bu til to g risida
‘ ‘
dastlabki ma lumotlar to plandi. Qadimgi baqtr tili ko p jihatlaridan
’ ‘ ‘
so g d, qadimiy xorazm, parfiya, hozirda esa afg on tiliga o xshab ketadi.
‘ ‘ ‘ ‘
Arablar istilosidan ancha oldin Tohariston davlati yerlariga fors (tojik) tili
tarqala boshlaydi. Milodning VIII asrlaridan bu yerlardagi aholi, eng avval
Balxda tojik tilda gaplashadigan bo lib qoladi.
‘
Parfiya tili. Turkmanistoning janubiy qismi va Xuroson hududlarida
miloddan oldingi III asrda yashagan qabilalari orasida qo llanib kelingan til
‘
fors tojik tilining rivojlanishida katta rol o ynaydi.
– ‘
Markaziy Osiyo xalqlari orasida hozirda qo llanib kelinayotgan eroniy
‘
tillardan eng avvalo tojik tilini alohida ko rsatib o tish kerak. Eron tillariga
‘ ‘
yana yag nob, pomir tillari, balujiy hamda kurd tillari kiradi.
‘
Tojik tili. Bu tildan tojik xalqidan tashqari Buxoro yahudiylari, Markaziy
Osiyo lo lilari, arablari va ballujiylarning bir qismi foydalanadi. Tojik tili
‘
g arbiy Eron tillari guruhiga kiradi. Arablar hukumronligi, Somoniylar
‘
davrida so g d tili o rniga tojik tili ishlatila boshlanadi. Bu jarayon ikki
‘ ‘ ‘
asrdan ortiq davom etadi. IX X asrlarga kelib tojik xalqining etnik tarkibiga
–
kirgan barcha etnik guruhlar uchun umumiy va yagona til bo lib qoladi.
‘
Yag nob tili. Bu til so g d tili shevalarining biridan kelib chiqqan.
‘ ‘ ‘
Hozir Yag nob daryosining o rta oqimi atrofidagi vodiyda joylashgan
‘ ‘
baland tog qishloqlarining aholisi yag nob tilida so zlashadi. Varzob
‘ ‘ ‘
daryo vodiysidagi bir qancha qishloq aholisi ham ana shu tilda gaplashadi.
Yag nob tili ikki xil shevaga bo linadi: g arbiy sheva, Yag nob
‘ ‘ ‘ ‘
daryosining etagida esa sharqiy sheva tarqalgan.
Pomir tillariga sho g non, rushon, yozg ulom, ishkoshim va vahan
‘ ‘ ‘
tillari kiradi.
44

Balujiy tili. Bu til eron tillarining shimoli g arbiy guruhiga kirib.– ‘
Turkmaniston hududida yashayotgan ballujiylar bu tilning g arbiy (Xuroson)
‘
shevasida gaplashadi. Midiylar tilining shevalaridan biridan bu til paydo
bo lgan.
‘
Qurd tili. Eron tillarining shimoli g arbiy guruhiga taalluqli bo lib,
– ‘ ‘
kurmanji, ko rdi va bir qancha shevalarga bo linadi. Kurdlar
‘ ‘
Turkmanistonda yashashadi. Ular Xurosondan kelib qolishgan.
Etnologiyasi va etnik tarixi. O zbek xalq ko p asrlik boy tarixiga
‘ ‘
egadir. Xalqimiz juda ko p asrlar mobaynida bir qancha bosqichlarni o tab,
‘ ‘
murakkab etnomadaniy jarayonlar davomida elat ham va millat shakllangan.
Shu boisdan o zbek xalqining etnologiyasi va etnik tarixi, an anaviy
‘ ’
xo jaligi va madaniyatini etnologiya yo nalishida o rganish eng dolzarb
‘ ‘ ‘
masalalardan biri hisoblanadi.
Sirdaryo bilan Amudaryo oralig ida Markaziy Osiyoning aholisi
‘
jihatidan eng yirik davlati O zbekiston Respublikasi yastanib yotadi. Bu
‘
hududda juda qadimiy madaniyatga ega bo lgan xalq o zbeklar yashaydi.
‘ – ‘
Respublika tarkibiga bir respublika, 12 viloyat kiradi. Viloyatlar ichida
maydoni jihatidan eng yiriklari Buxoro, Samarqand, Qashqadaryo va
Surxondaryodir. Aholining 60 foizidan ziyodi qishloqlarda yashaydi.
O zbekistonda 27 milliondan ziyod aholi yashaydi, shundan 20 mln. dan
‘
ziyod (80 foiz) o zbeklardir.
‘
Respublikada o zbeklarni barcha viloyat, tumanlar va qishloqlarda
‘
uchratish mumkin. Surxondaryo va Xorazm viloyatlari aholisining deyarli
hammasi o zbek. Boshqa joylarda o zbeklar turli millat vakillari bilan birga
‘ ‘
yashaydi. Lekin hamma yerda ular ko pchilikni tashkil etadi.
‘
Qoraqalpog istonda o zbeklar janubiy tumanlari To rtko l, Beruniy,
‘ ‘ ‘ ‘
Amudaryo atroflarida yashaydi.
O zbeklar Rossiya Federatsiyasida shahar va qishloqlarida 123 ming,
‘
Qozog istonda 320 - 350 mln., Qirg izistonda 550 - 600 ming, Tojikistonda
‘ ‘
1,2 mlndan ziyod, Turkmanistonda 320 330 ming istiqomat qiladi.
–
45

Qirg izistonda o zbeklar O sh viloyatida, Tojikistonda Hisor‘ ‘ ‘
vodiysida, shuningdek respublikaning janubiy hududlarida, Qozog istonning
‘
janubida hamda Jambul, Shimkent viloyatlarida yashashadi. Turkmanistonda
esa Turkmanobod va Toshhovuz viloyatlarida yashaydi. O zbeklarning 2,5
‘
mln. dan 4 mln. gacha, Afg onistonda (Qatag on Badaxshon, Mozori
‘ ‘ –
Sharif o lkalari, Maymana viloyati) hamda Xitoyda 43,7 mln. kishi Sinzyan
‘
Uyg ur avtonom viloyatidagi shahar va qishloqlarda ham umrguzaronlik
– ‘
qilishadi. Shuningdek o zbeklarni Turkiya, Saudiya Arabistoni (550-600
‘
ming kishi), AQSH, Germaniya kabi xorijiy davlatlarda ham uchratish
mumkin. O zbeklarning umumiy soni 25 mln. dan ziyod.
‘
Markaziy Osiyoning, xususan ikki azim daryo Jayhun bilan Sayhun
–
oralig ida miloddan avvalgi II I asrlar - milodning V asrlarida yashagan
‘ –
odamlarining hayoti va madaniyati haqida ma lumotlarni respublikamiz
’
arxeologlari qimmatli ma lumotlar to pladilar. Antropologlarning bu
’ ‘
hududda olib borgan tadqiqotlari hozirgi o zbek va voha tojiklariga xos
‘
antropologik tip miloddan avvalgi birinchi ming yillikning oxirlari va
milodning boshqalarida Sayhunning o rta va quyi oqimlari zonasida
‘
shakllanib, keyinchalik milodning II III asrlarida Farg ona bilan Xorazm
– ‘
vohalariga, Zarafshon vodiysiga ko chib o tganliklarini to la tasdiqladi. Bu
‘ ‘ ‘
tipni antropologlar o zbek xalqi va voha tojiklariga xos ikki daryo oralig i
‘ “ ‘
tipi deb atagan edi.
”
Qadimgi Eron, Hindiston, Yunon, Rim va Xitoy mualliflarning guvohlik
berishicha, o zbeklarning kelib chiqishi tarixda shaklar, massagetlar, toharlar
‘
(yuechjilar) nomlari bilan mashhur bo lgan va qadimgi zamonlarda O rta
‘ ‘
Osiyo hamda chegaradosh hududlarda ko chib yurgan xalqlarga, So g d,
‘ ‘ ‘
Xorazm, Parkana (Farg ona) va Shosh (Toshkent) ning qadimiy xalqlari
‘
bilan uzviy bog liqdir.
‘
O zbeklar alohida etnik birlik (elat) bo lib, O rta Osiyoning markaziy
‘ ‘ ‘
viloyatlari Movarounnahrda, Xorazmda, Yettisuvda, qisman Sharqiy
–
Turkistonning g arbiy minqalarda shakllangan. O zbek xalqining asosini
‘ ‘
46

hozirgi O zbekiston hududida qadimdan o troq yashab, sug orma‘ ‘ ‘
dehqonchilik, hunarmandchilik bilan shug ullanib kelgan mahalliy
‘
so g diylar, baqtriyaliklar, xorazmiylar, farg onaliklar, yarim chorvador
‘ ‘ ‘
qang liklar, ko chmanchi sak massaget kabi etnik birlik tashkil etgan.
‘ ‘ –
Shuningdek, Janubiy Sibir, Oltoy, Yettisuv, Sharqiy Turkiston hamda Volga
va Ural daryosi bo ylaridan turli davrlarda Movarounnahrga kirib kelgan
‘
etnik komponentlar ham o zbeklar etnogenezida ishtirok etgan.
‘
So ngi yillarda O zbekiston hududida olib borilgan arxeologik va
‘ ‘
antropologik tadqiqotlar natijasida Amudaryo va Sirdaryo oralig ida
‘
so nggi jez davridayoq yuqorida nomlari ko rsatilgan qabila va elatlarning
‘ ‘
etnik jihatdan dastlabki aralashuvi sodir bo lganligi va assimelyatsiya
‘
jarayoni natijasida antik davrga kelib o troq hayotga moslashagan turkiy
‘
hududiy maydon tarkib topganligi hamda o zbek xalqiga xos antropologik tip
‘
mavmuasi va zamoni aniqlangan.
Miloddan avvalgi III asrda Sirdaryoning o rta oqimida turkiy va
‘
so g diylar ittifoqi asosida Qang davlati tashkil topgan edi. Qang davlati
‘ ‘ ‘ ‘
davrida Movarounnahr va unga tutash mintaqalardagi xalqlarning siyosiy,
iqtisodiy va etnomadaniy aloqalarning tobora rivojlanib borishi natijasida
turkiyzabon etnoslar ustunlik qilib, o ziga xos uyg unlashgan madaniyat
‘ ‘
shakllandi. Arxeologik asarlarda bu madaniyat Qovunchi madaniyati nomini
olgan. Antropologik olimlarning ta kidlashlaricha aynan shu davrlarga kelib
’
O rta Osiyo Ikki daryo oralig i antropologik tipi (qiyofasi) shakllangan.
‘ ‘
O zbeklar etnogenezida qatnashgan navbatdagi etnik komponentlar
‘
kushonlar hamda milodiy IV V asrlarda O rta Osiyoning markaziy
– ‘
viloyatlarga Janubiy Sibirdan, Jung oriyadan, Sharqiy Turkistondan siljigan
‘
xiyoniy, kidariy va eftalilardir. Shuningdek, o zbek etnogenezida faol ta sir
‘ ’
ko rsatgan turkiy etnik komponentlar Turk hoqonligi (VI VIII asrlar)
‘ –
davrida O rta Osiyoning markaziy mintaqalari (Toshkent, Zarafshon,
‘
Qashqadaryo, Surxondaryo vohalari, Farg ona vodiysi) va Xorazmga kelib
‘
47

joylashib ma lum bir tarixiy davr mobaynida bu etnik komponentlarning’
aksariyat qismi o troqlashdi.
‘ 16
O zbeklar va tojiklarning xalq bo lib shakllanishida miloddan avvalgi
‘ ‘
ming yillikning oxiri va milodning birinchi asri arafasida Jayxun va Sayhun
oralig iga shimoldan ko chib o tgan turkiyzabon xalqlar Jayxunning janub
‘ ‘ ‘
tarafidan ko chib o tgan va fors tilida so zlashuvchi qabilalar, shuningdek
‘ ‘ ‘
IV V asrlarda bu yerga shimol tomondan ko chib kelgan xiyoniy, kidariy,
– ‘
eftaliy (Sharq manbalarida hayoti) deb ataluvchi xalqlar va nihoyat, VI VII
–
asrlarda O rta Osiyoda, shuningdek hozirgi Afg onistonning shimoliy
‘ ‘
qismida o z hukumronligini o rnatgan G arbiy Turk hoqonligi xalqi -
‘ ‘ ‘
turklarning roli katta bo ldi. Turk hoqonligi davrida kirib kelgan turkiy
‘
komponentlar va mahalliy aholi o rtasidagi etnomadaniy munosabatlarning
‘
rivoji hududdagi etnik jarayonlar taraqqiyotiga katta ta sir o tkazdi. Ushbu
’ ‘
turkiy qatlam madaniy yutuqlarning mahalliy madaniy xo jalik an analari
– ‘ ’
bilan jadal uyg unlashuvi yuz berdi. Bu davr turkiy so g diy simbiozni
‘ – ‘ ‘
hal qiluvchi bosqichlardan biri bo lgan.
‘
VIII asrdan arab va ajam (arab bo lmagan Yaqin va O rta Sharq)
‘ ‘
xalqlarining O rta Osiyoga kirib kelishi mintaqadagi etnik jarayonlarga katta
‘
ta sir etmagan. Bu davrda aholi etnik tarkibida ma lum bir o zgarishlar
’ ’ ‘
bo lgan bo lsada, Movarounnahrdagi o troq va yarim o troq turkiy zabon
‘ ‘ ‘ ‘
aholi, so g diylar va Xorazmning tub yerli aholisi o z hududlarida kelib
‘ ‘ ‘
arablar (VII VIII asrlar) hukmronligi ostida yashaganlar. IX asrdan boshlab
–
Movarounnahrda yaxlit turkiy etnik qatlam jamoasida turkiy til muhiti
vujudga kela boshladi va o z navbatida so g diylar va boshqa mahalliy
‘ ‘ ‘
etnoslarda ham turkiylashish jarayoni jadallashgan.
Davrlar o tishi bilan o zbeklarning etnik tarkibi boyib takomillashgan.
‘ ‘
X asr oxiri - XI asr boshlarida Qoraxoniylar bilan birga Oltoy, Yettisuv va
Sharqiy Turkistonda Movarounnahrga ko chib kelgan bir qancha qabilar -
‘
turkashlar, tuxsilar, qarluqlar, chig illar, o g uzlar, arg inlar va boshqa
‘ ‘ ‘ ‘
16
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993
– b- 102
48

turkiy zabon qabilalar o lkaning Sharqiy Eron va turk tillarida‘
so zlashuvchi aholisi tarkibini etnik jihatdan boyitdi. Turkiy etnik
‘
qatlamning ustunligini bir qadar ta minladi.
’
XI XII asrlarda, ya ni Qoraxoniylar davrida Movarounnahr va
– ’
Xorazmda siyosiy hokimiyat turkiy sulolalar qo liga o tishi munosabati
‘ ‘
bilan o zbek xalqi etnogenezining yakuniy bosqichi boshlandi. G arbiy
‘ ‘
Qoraxoniylar davlati doirasida hozirgi o zbeklarga xos turkiy etnos qadriyati
‘
va bu davrda o zbek xalqiga xos elatni belgilovchi hudud, til, madaniyat
‘
tarixiy qiymatning umumlashganini etnik o zlikni anglash, etnosning
‘
uyushqoqligi ma lum bir davlat doirasida bo lganidek umumiyligi va bir
’ ‘
qancha shu kabi etnik alomatlar shakllangan.
Bu davrda o zbeklarning umumelat tili qaror topdi. Movaraunnahr va
‘
unga tutash mintaqalarda yashovchi turkiyzabon aholi: qarluq , chig il ,
‘
yag mo, tuxsi, xalach, arg in, o g uz, qipchoq , o z, nayman singari
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
urug lar o zlarini bir xalq sifatida anglay boshlaganlar. Demak, XI XII
‘ ‘ –
asrlarning birinchi yarmida o zbeklar xalq sifatida shakllanadi.
‘
Akademik K.SH. Shoniyozovning qayd etishicha, IX X asrlarda tig iz
– ‘
etnogenetik jarayon natijasida ko plab turkiy qabila va elatlarning o troq
‘ ‘
hayotga o tishi jadal davom etgan. Bu davrda Sirdaryoning shimolida,
‘
Movarounnahr va Xorazmda turkiy etnik qatlam kuchli etnik asosga ega
bo lgan. Tabiiyki, bu kuchli etnik qatlam asosining aksariyat ko pchiligini
‘ ‘
o troqlashgan turkiy etnoslar tashkil qilgan.
‘
XIII asr boshlarida Chingizxon istilosi davrida mo g ul qo shinlari
‘ ‘ ‘
tarkibiga ko p sonli turkiy elatlar ham kirib kelgan. XV asrga ushbu
‘
etnoslarning deyarli ko p qismida mahalliy aholi bilan aralashuv jarayoni
‘
sodir bo ldi va ular shakllangan o zbek elatining keyingi taraqqiyotida
‘ ‘
ma lum darajada iz qoldirdilar.
’
Chig atoy ulusi tilning rivojlanish hamda keyinchalik Amir Temur va
‘
temuriylar davrida yuz bergan yuksak ahloqiy va madaniy taraqqiyot
natijasida Movarounnahrda adabiy til takomillashib, bu til Sharq
49

adabiyotlarda turkiy yoki chig atoy turk tili deb nomlangan. Ayniqsa“ ” “ ‘ ”
taraqqiy etgan o zbek adabiy tili Alisher Navoiy davrida eng yuqori nutqaga
‘
ko tarildi. Ammo xalqning jonli tili ko p dialektli bo lib, adabiy til
‘ ‘ ‘
shakllanishida uchta asosiy sheva qarluq , qipchoq va o g uz dialektlari
– ‘ ‘
asos bo lgan. Shakllangan o zbek elatining Amir Temur va temuriylar
‘ ‘
davrida etnik tarixi va etnomadaniy taraqqiyotiga barlos, jaloir, qovchin, orlot,
qipchoq kabi etnik guruhlar ham faol ta sir ko rsatgan.
’ ‘
X XI asrlarda o zbek xalqi to la shakllandi, ijtimoiy iqtisodiy va
– ‘ ‘ –
madaniy jihatdan rivojlanadi. Eski o zbek tiliga asos bo lgan qarluq -
‘ ‘
chig il lahjasi rivoj topdi va yozma adabiyot darajasiga ko tarildi. Bu lahja
‘ ‘
o zbek xalqining umumiy tili bo lib qoldi.
‘ ‘
XIII asr boshlarida Movarounnahrga Chingizxon qattiq hujum bilan
bostirib kiradi. Bu qo shin tarkibida mo g ullar bilan birga turklar va
‘ ‘ ‘
turklashgan mo g ullar ham ko p edi. Qarluqlar, jaloyirlar, tatarlar,
‘ ‘ ‘
markitlar, qurlovutlar, burqutlar, qo ng irotlar, barloslar, sulduzlar,
‘ ‘
boyovutlar, bahrinlar o zbek xalqini etnik jihatdan yanada boyitdi. Ammo
‘
XV asrgacha bo lar o zbek nomini olmasdan, o zlarini turk yoki o z
‘ ‘ ‘ ‘
qabilasi nomi bilan atalib kelgan edi.
XIV asr 80 90 yillaridan boshlab Sirdaryo bilan Amudaryo
–
oralig idagi yerlarga Dashti Qipchoqdan ko chmanchi turk mo g ul
‘ ‘ – ‘ ‘
qabilalari bostirib kirgan. XVI asr boshida Muhammad Shayboniyxon (1451 -
1510) boshchiligida Movarounnahrni, 1504 1507 yilda Xurosonni zabt etdi.
–
Shu vaqtdan boshlab Movarounnahrning turkiy zabon xalqi o zbek nomini
‘
oldi. Istilo qilgan joylarda ko chmanchi o zbeklar ozchillikni tashkil qilsa
‘ ‘
ham zo r siyosiy va harbiy ko chga ega bo lishgan, ular asta sekin
‘ ‘ ‘ –
o troq dehqonchilikka o tishgan.
‘ ‘ 17
XV asr oxiri XVI asrlarda ham o zbeklar tarixida muhim bosqich
– ‘
hisoblanib, bu davrda O rta Osiyoga mang it, qo ng irot, nayman,
‘ ‘ ‘ ‘
uyg ur, saroy , qatag on, do rmon, kenagas, qirq. yuz, ming, baxrin va
‘ ‘ ‘
17
Eshov B.J. Qadimgi O rta Osiyoning shaharlari tarixi. T., 2006 b-66
’ –
50

boshqalar Dashti Qipchoq o zbek etnik guruhlarning navbatdagi to lqini‘ ‘
kirib keldi. Natijada Movarounnahr aholisining etnik qiyofasida ularning
alomatlari faollashgan.
Dashti Qipchoqdan Sirdaryo va Amudaryo oralig i va Xorazmga keng
‘
urnashgan guruhlar o zbek nomi ostida mahalliy aholi etnik rang
“ ‘ ” –
barangligini bir muncha ko paytirgan bo lsalar hamki, lekin uning etnik
‘ ‘
tarkibini tubdan o zbartirib yubormagan. Ushbu etnoslar shakllangan
‘
o zbek xalqining tarkibiga kelib qo shilgan navbatdagi etnik komponent
‘ ‘
edi, xolos. Ular Movarounnahr va Xorazm aholisining turmush tarziga,
an analarga, madaniyatiga, xo jalik hayotiga sezilarli ta sir ko rsatgan.
’ ‘ ’ ‘
Yangi tipdagi madaniy qatlam ham kelgan. Ayniqsa Zarafshon vohasi va
O zbekistonning jabuniy mintaqalari aholisi orasida bu nisbat kuchli seziladi.
‘
Mahalliy aholiga ular o zbek nomini berishgan va Movarounnahr
“ ‘ ” – “ ”
va unga qo shni viloyatlar aholisi uchun rasmiy ravishda umumiy nom
‘
bo lib qolgan.
‘
O zbek etnonimini kelib chiqishi bo yicha fanda yakdil fikr mavjud
‘ ‘
emas. Ba zi muammolar (H.Vamberi, G.Xodors, M.P. Pelo) Dashti
’
Qipchoqda ko chib yurgan turk mo g ul qabilalarning bir qismi
‘ – ‘ ‘
o zlarini erkin tutganliklari sababli o zbek , ya ni o z o ziga
‘ “ ‘ ” ’ “ ‘ – ‘
bek deb atagan desalar, boshqalar (P.P. Ivanov, A.Y. Yakubovskiy, Xilda
”
Xukxem ) o zbek etnonimi Oltin O rda xoni O zbekxon (XVI asr)
“ ‘ ” ‘ ‘
nom bilan bog lashadi, boshqa guruh olimlari esa (V.V.Grigorev,
‘
A.A.Semyonov, B.Ahmedov) o zbek nomi Oq O rda (Dashti Qipchoqning
‘ ‘
sharqiy qismi) da ko chib yurgan turk mo g ul qabilalarga talluqli
‘ – ‘ ‘
bo lgan, degan fikrni bildiradilar.
‘
Buxoro, Xiva (XVI asr boshlarida) va Qo qon (XVIII asr boshlarida)
‘
xonliklarining vujudga kelishi natijasida yagona tarixiy makonda yashagan
xalqlar siyosiy jihatdan turli davlatlar tasarrufiga tushib qolgan bo lsalarda,
‘
bu holat o zbek elati birligiga jiddiy ta sir yetkaza olmagan. Siyosiy
‘ ’
51

chegaralarning mavjudligiga qaramasdan uchala davlat tarkibidagi aholi
o zaro doimiy etnik, iqtisodiy va madaniy aloqada bo lgan. ‘ ‘
Mintaqada tilga olingan 92 o zbek urug lari nafaqat O zbekiston
‘ ‘ ‘
hududida, balki butun O rta Osiyo hududida tarqalgandir. Bu 92 o zbek
‘ ‘
urug lariga mo g ullar istilosidan oldingi va keyingi hamda Shayboniylar
‘ ‘ ‘
davrida kelgan etnik guruhlar ham kiradi. Shuningdek, O rta Osiyoda
‘
qadimdan yashab kelgan chig il, yag mo, usun, tuxsi, xalach va boshqa
‘ ‘
turkiy etnik guruhlar ham 92 o zbek urug lar tarkibiga kirgan.
‘ ‘
XIX asr oxiri - XX asr boshlarida o zbeklar uchta katta etnografik
‘
guruhdan iborat bo lgan; vohalarda joylashgan qadimgi o troq aholi, ikki
‘ ‘
daryo oralig ida yashagan qabilalar bilan kelgindi turk mo g ul hamda
‘ – ‘ ‘
keyingi o g uzlar bilan aralashib ketgan yarim ko chmanchi turmush tarzi
‘ ‘ ‘
va urug qabilaviy nomlarini saqlagan avlodlar; Dashti Qipchoqdan kelgan
‘ –
qabilalar (qipchoq, nayman, qo ng irot, mang it va boshqalar) ning
‘ ‘ ‘
o troqlasha boshlagan elatlarning avlodlari.
‘
Boshqa qavmlar bilan aralashib ketmasdan, mustaqil kun kechirib kelgan,
o z urug nasabi, urf odatini to liq saqlab qolgan urug qabilalar
‘ ‘ – – ‘ ‘ –
qarluqlar, mo g ullar, barloslar, turklar, kaltatoylar, musabozorlar
‘ ‘
hisoblanadi.
Markaziy Osiyoda yashovchi o zbek, qozoq, qirg iz, qoraqalpoq,
‘ ‘
turkman va boshqa xalqlardagi qavm nomlarida (etnonimlarda) aynanlik
mavjud. Bu esa mazkur mintaqa xalqlarning tarixiy etnomadaniy aloqalarning
qadimiyligidan, kelib chiqishlari va taqdirlari tutash hamda yagona
ekanligidan dalolat beradi.
Turkiston Rossiya tomonidan bosib olingach, o zbek xalqi milliy birligi
‘
bir oz tezlashdi, o zbek millati shakllana boshlandi. Ammo O rta Osiyoni
‘ ‘
Turkiston general gubernatorligi, Xiva xonligi va Buxoro amirligiga
–
bo linganligi o zbeklarni etnik jihatdan to la shakllanishiga ancha g ov
‘ ‘ ‘ ‘
bo ldi.
‘
52

Oktabr to ntarishi arafasida o zbeklar patriarxal urug chilik‘ ‘ – ‘
sharoitida yashagan. Etnik tarqoqlik hukm surib aholining barcha qatlamlari
bir xil moddiy va ma naviy taraqqiy etmagan edi. Shuningdek bu o zbek
’ ‘
qavmlarining bir birlariga yaqinlashuvchi, qo shiluv va uyg unlashuvi
– ‘ ‘
jarayonlari ham sodir bo la boshladi. Bu qavmlarning aksariyati azaliy
‘
nomlarini asta sekin unutishib, o zlarini o zbek deb atashadi va o zbek
– ‘ ‘ ‘
millatining mushtarak tarkibiga kirdilar.
XIX asr oxiri - XX asr boshlarida juda ko p o zbek urug va
‘ ‘
qabilalarning nomi yo qolib ketdi. Aniq qilib aytganda aholining aksariyat
‘
qismi ajdodi qaysi urug , qabiladan ekanligini unutib yubordi, ko pchilik
‘ ‘
odamlar o zlarining o zbek deb atashdi. Qavm nomlari faqat ayrim joy
‘ ‘
nomlarida saqlanib qoldi, xolos. Masalan, Toshkent viloyatidagi Chinoz,
Telov, Boyovut, Do rmon, Bo ka singari tuman markazi va qishloqlari
‘ ‘
hozirgacha o zbek urug larining nomlari bilan atab kelinmoqda.
‘ ‘
Respublikamizning turli hududlaridagi Barlos, Bahrin, Beshbola, Burqut,
Bo taqora, Jaloyir, Mang it kabi qishloqlarning nomlari ham o zbek
‘ ‘ ‘
qavmlari nomlari bilan bog liq.
‘
Bu davr Markaziy Osiyo xalqlarning tarixiy taqdiri va taraqqiyoti
Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi davri bilan bog liq edi. Sho rolar
‘ ‘
hokimiyati davrida ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy jihatdan o zbek xalqining
‘
o zgarishlari uchun birmuncha qulay sharoitlar yaratildi. Ammo shoshilinch
‘
va to la o rganilmagan tarzda hamda mahalliy aholining milliy shakllanish
‘ ‘
jarayoni pishib yetilmagan bir vaziyatda 1924 25 yillardagi noto g ri
– ‘ ‘
o tkazilgan milliy - hududiy chegaralash jiddiy salbiy oqibatlarga olib keldi.
‘
Shakllangan xalqlar yashagan tarixiy makon suniy ravishda bo lib yuborildi.
‘
Keyingi davrlardagi milliy siyosatdagi cheklanishlar ham o zbek millati
‘
rivojlanishida ham katta ziyon yetkazdi. Mintaqa xalqlarning assimilyatsiya,
konselivatsiya jarayonlariga jiddiy salbiy ta sir o tkazilishi va keyinchalik
’ ‘
Sovet xalqi nomli yagona etnik birlikni yaratish haqidagi soxta nazariyani
“ ”
53

amalga oshirilishi borasida olib borilgan noto g ri baynalminal siyosat ham‘ ‘
o zbeklarning etnik qiyofasiga va milliy mentalitetiga jiddiy zarba berdi.
‘
II-Bob. O rta Osiyo ko chmanchi jamoalarining etnik tarixi va
’ ’
an anaviy madaniyati.
’
II.1 Qozoq va Qirg iz ko chmanchi jamoalarining etnik tarixi va
’ ’
an anaviy madaniyati
’
Etnogenez iva etnik tarixi. Qozoqlar Qozog izston Respublikasining
‘
asosiy aholisi (6,54 ming kishidan ziyod). Shuningdek, O zbekiston (808
‘
ming kishi), Turkmaniston (87 ming kishi), Qirg iziston (37 ming kishi),
‘
Tojikiston va RF (635,9 ming kishi), XXR (1 mln. 115 ming kishi (1990 yillar
o rtalari)), Mongoliya (125 ming kishi) va boshqa mamlakatlarda yashaydi.
‘
Umumiy soni 9,42 mln. kishi. Qozoq tilida so zlashadi. Dindorlari sunniy
‘ –
musulmon.
Qadim zamonlardan buyon Markaziy Osiyoda o zbeklar, qirg izlar,
‘ ‘
turkmanlar, tojiklar va boshqa xalqlarning ajdodlari bilan yonma yon
–
istiqomat qilib kelayotgan mintaqadagi yirik tub xalqlardan biri qozoqlar
hisoblanadi. 1920 yillar o rtalarigacha, ularni noto g ri qirg iz qaysaq
‘ ‘ ‘ ‘ –
yoki qirg iz deb atab kelishgan.
‘
Miloddan avvalgi I ming yilliklarda hozirgi Qozog iston hududida
‘
joylashgan shakllar, usunlar, alanlar, kangyuy qabila ittifoqi va boshqalar
qozoqlar etnogenezida dastlabki qatlam bo lgan. Olimlar fikricha miloddan
‘
54

avvalgi VIII IV asrlarda bu hududda qadimgi shak qabilalari ko chib– ‘
yurgan. Ular massaget, sarmat, alan, apasak, augasi, dax, gun qabilalari
ta sirida o z etnik tarkibini ancha boyitgan.
’ ‘
Qozoqlarning etnogenezi turli ko chmanchi qabilalarning uzoq muddat
‘
davomida aralashuvi sharoitida kechgan. Qozoqlarning qadimgi ajdodlariga
saklar, usunlar va boshqalar kirgan. Milodning boshlarida Orol dengizidan
g arbda qozoqlar etnogeneziga ta sir ko rsatgan alanlar yashagan.
‘ ’ ‘
Qozoq xalqi etnogenezida Turk xoqonligi muhim rol o ynagan. VI
‘ –
VII asrlarda mazkur hududda bu xoqqonlikka kirgan turg ash qorluq chigil,
‘
yog ma, turgash va boshqa qabilalar bilan ko p davrlar davomida yonma
‘ ‘ –
yon yashash natijasida qozoqlarning turkiylashishi hamda mahalliy
qabilalarning kelgindilar bilan aralashishi jarayoni sodir bo lgan.
‘
VI-VII asrlarda Qozog istonning janubi-sharqida yashagan qabilalar
‘
G arbiy Turk hoqonligi tarkibida bo lgan. Bu davrda sharqdan turkashlar,
‘ ‘
telelar, qarluqlar va boshqalar kelib joylashgan.
X XII asrlarda qozoq eli Qoraxoniylar davlatiga qo shilgan mahal
– ‘
hududga kidanlar ham bostirib kirgan. IX X asrlarda hozirgi Qozog iston
– ‘
yerlarida o g uz, pecheneg, qipchoq, kimak va boshqa qabilalar joylashadi.
‘ ‘
XI XII asrlarda bu hududda yashaydigan barcha qabilalarning birikishiga
–
ancha turtki bo lgan. XII asrda Qozog iston hududiga qora xitoylar
‘ ‘
(kidanlar) bostirib kirgan, ular mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan.
Turli qabila va elatlarning yana ham aralashib ketishiga mug ullar
‘
istilosi sabab bo lgan. XIII asr boshida mo g ullar istilosi davrida
‘ ‘ ‘
Mo g uliston va Oltoydan naymanlar, keraitlar va boshqa qabilalar kirib
‘ ‘
kelgan. Qozoq xalqi shakllanishidagi oxirgi komponenti XIV asr oxirida Oltin
O rdadagi kichik ko chmanchi qabilalarga borib taqaladi. Oltin O rda
‘ ‘ ‘
parchalanishi bilan XV asr o rtasida, O zbek xonligidagi o zaro nizolar
‘ ‘ ‘
natijasida bu qabilalarning katta qismi janubi-sharqiy Mo g uliston davlati
‘ ‘
tarkibiga ko chgan.
‘
55

XV asr oxiri XVI asr boshlarida Qozoq xonligi paydo bo ladi va qozoq‘
xalqi shakllanishi nihoyasiga yetadi. XVI asr boshida g arbga qaytib kelgan
‘
qozoq qabilalari Qozoq xonligiga birlashgan (o zbek qabilalari
‘
Shayboniyxon boshchiligida O rta Osiyoga ketgan). Shu bilan qozoq
‘
elatining shakllanish jarayoni tugallangan. Qozoqlarning qabila-urug lari
‘
tarixon uch gurug ga bo linib, alohida hududlarda yashaganlar. Ular juzlar
‘ ‘
deb atalgan: Katta, Kichik va O rta Juz.
‘ 18
Katta (uli) juz qang li, sara uysun, shanshiqli, asti, oshaqti, dulat,
‘
jaloyir, sirgeli, shaprashti, abdan (alban), suan, bes, tangbaliurug lardan
‘
tashkil topgan, bo lib dulat bilan jaloyir urug lari o z navbatida yana bir
‘ ‘ ‘
qancha kichik urug larga tashkil etadi. Jaloyirlar esa shu manaq hamda sir
‘ –
manaq urug guruhlariga bo linadi. Shu manaqlar andas, mirza, qora kapan,
‘ ‘
o raqti, oq bo yim,kalpe, supatoy, sir manaqlar, ariq tinim, boyshig ir,
‘ ‘ – ‘
sayrshi, bolg ali, qayishli urug laridan iborat.
‘ ‘
O rta juz besh yirik urug larga bo linadi: arg inlar, naymanlar,
‘ ‘ ‘ ‘
qipshaqlar, qangratlar va kereylar.
Qipshaqlar to ri ayg ir, to yiqshi, qitaboq, bulting, qora baliq, kulde
‘ ‘ ‘
men, tanabuga, ko p murin, uzun urug larini birlashtirgan.
‘ ‘
Qangratlarga beylar jandar. Orazgeldi, kuljigash bushman, toqbolat,
–
jamanboy, qora kesek jetimayer, qush sansiz urug lariga bo lingan.
‘ ‘
Kereklar uaq, qora kerey, hamda abai ashamayli kerey urug lar
‘
birlashmasidan tashkil topgan. Qora kereylar murun, boyjigit va to rt ul
‘
urug laridan tuzilgan. Ashamayli koreylari jas taban, merkit, jadiq, jantekey,
‘
iteli, sherushi, qasaqas, malqi, sarbas, shubar ayg ir, kong, sadaq, shiuning
‘
urug lariga bo linadi.
‘ ‘
Nihoyat kichik (kishi) juz alim uli, boy uli hamda jeteru urug
‘
guruhlaridan tuzilgan. Olim uli guruhiga qora soqqol, qora kesen, kete, to rt
‘
qora, shumekey, shekti, boy uli guruhiga aday, jappas, alasha, boy baqti,
masqara berish tazdar, yesentemir serkesh, tana, qizil, kurd, shayqilar kereyt
18
Eshov B.J. Qadimgi O rta Osiyoning shaharlari tarixi. T., 2006 b-63
’ –
56

urug lariga kiradi. Bu juzlarga kiruvchi qabilalar va urug larining har‘ ‘
qaysisi Qozog istonning muayyan hududida juda qadimdan o rnashib
‘ ‘
kelgan.
O lkan hududda yoyilgan kichik juzga kiruvchi qabilalar va
‘
urug larning yerlari Qozog istonning g arbiy qismida bo lgan.
‘ ‘ ‘ ‘
Qozog iston juzlari chor Rossiyasi hukumronligi vaqtida ham ana shunday
‘
bo lingan holda o z avlod ajdodlari yerlarida yashab kelishgan.
‘ ‘ – 19
Qozoqlarning qabila qabila, urug aymoq bo lib yashash urf
– ‘ – ‘ –
odati uzoq asr mobaynida davom etdi. Qozoqlar orasida to ralar alohida
‘
o rin tutgan. Ularning ajdodlari chingizxon shajarasiga borib taqaladi deb
‘
hisoblanadi. Shuning uchun ular o zlarini oq suyyek (oq suyak)lar deb
‘
ataydilar.
Botirlar avlod ajdodlari harbiy sarkarda,lashkarboshi askarlarining
–
boshlig idan tashkil topadi.
‘
Urug oqsoqqol boshliqlaridan biylar (yoki beklar) o sib chiqadi.
‘ ‘
Ba zi biylar o z urug i (uru0 chegarasida mutlaqo mustaqil bo lgan, hatto
’ ‘ ‘ ‘
xon, sultonlarga ham buysunmagan.
Oq suyaklar qatoriga hoji, xo jalar ham kirgan.
‘
Har bir ko chmanchi qozoq ma lum urug yoki urug toifasiga
‘ ’ ‘ ‘
bo ysunishidan tashqari ma lum bir jamoa a zosi ham hisoblangan. Ana
‘ ’ ’
shu jamoadan ajralgan holda mustaqil ko chib yura olmagan.
‘
Ko chmanchi dehqonlar o rta holda - dauletti sharua, kam quvvat
‘ ‘
o rta xo jaliklar kungerishti sharua hamda kambag al kedey sharua
‘ ‘ ‘
guruhlariga bo lingan. Shuningdek qozoqlar orasida qullar ham yashagan.
‘
An anaviy xo jaligi. Asosiy mashg uloti ko chmanchi chorvachilik,
’ ‘ ‘ ‘
faqat janubdagi (Sirdaryo bo yidagi) ba zi vohalarda sug orma
‘ ’ ‘
dehqonchilik bo lgan.
‘
Chorvachiligi. Asrlar mobaynida qozoqlar ko chmanchi chorvador
‘
qabilalar qatori yashab kelgan. Choravachilikka asosan qoramol,yilqi, qo y
‘
19
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993
– b- 23
57

va tuya boqilgan. Qo ychiligi qo y qo zilarni ko paytirish bilan‘ ‘ – ‘ ‘
shug ullangan. Qo yning juni, teri katta ahamiyatga ega edi.
‘ ‘
Xo jalikning ikkinchi muhim tarmog i yilqichilik edi. Ot bir vaqtni
‘ ‘
o zida ham tengi yo q dastyor, transport vositasi, ham qimiz manbai,
‘ ‘
go shti, qazi qartasi esa sevimli taomdir.
‘ –
Qozog istonning janubiy, markaziy va g arbiy cho l va chala cho l
‘ ‘ ‘ ‘
yerlarida ayniqsa, tuyachilik keng rivojlangan. Asosan bir o rkachli (nor
‘
tuyalar bilan qo sh o rkachli (ayir urkesh) tuyalar boqilgan. Nor tuyalar
‘ ‘
nisbatan baquvat va chidamli bo lganli sababli ularni boqishga nisbatan
‘
ko proq e tibor berib kelingan edi. Tuya yaxshi yuk tashish vositasi
‘ ’
bo lishi bilan birga uning juni juda qimmat turgan, tuya sutidan shubat deb
‘
ataladigan to yimli ichimlik tayyorlangan.
‘
Qozoqlar xo jaligida qoramol ilgari juda kam bo lgan. Faqat keyingi
‘ ‘
asrlardagina qoramol saqlash va boqishga katta e tibor beradigan bo lib
’ ‘
qolishdi.
Dehqonchilik. Dehqonchilik qozoqlar uchun ikkinchi darajali bir ish deb
hisoblanib kelingan. Lekin qozog istonning ayrim yerlari, chunonchi Yetti
‘
suvida, Qora tov yon bag irlarida, Chuv, Talas, Sirdaryo sohillari bo ylab,
‘ ‘
Irtish daryosining yuqori oqimi atrofida Markaziy Qozog istonning ayrim
‘
yerlari jumladan Qarqarali tumanidan yashayotgan aholi juda qadim
zamonlardan buyon dehqonchlik qilib kelgan.
Dehqonchilik bilan mol holidan ayrilgan, kambag allashib qolgan
– ‘
qozoqlargina shug illangan.
‘
Qozoq ahaolisi sug orib ekin yetishtirish ishlarini Qozog istonni
‘ ‘
Rossiya bosib olgandan keyigina, sekin asta o zlashtira boshladi.
‘
Hosilni pichoq va qozoq o roqlari bilan o rib olishgan. Ba zan
‘ ‘ ’
boshoqlarni qo lda suprib yig ishtirilgan. Kirman (xirmon)ni ot yoki
‘ ‘
ho kizlar yordamida haydashgan yoki yanchishgan. Donni ko raklar bilan
‘ ‘
sovurib qoplarga yuklashgan.
58

Qozoq ahli ovchilik va baliqchilik bilan ham qisman shuxullangan.
Ko proq tulki ovlashgan. Tulki terisidan bosh kiyim tikishgan. Savdo sotiq‘
olib borilgan. Juda qadimdan sayga ovlashgan. Suv ichishga kelgan podani bir
biridan 50 70 sm oraliqda o rnatilgan. 7 12 qator qilib qpgan ichiga
– – ‘ –
qamab tutishgan. Ba zan ot bilan quvib yurib charchagan hayvonni so yil
’ ‘
bilan o rib ovlashgan.
‘
Baliqchilik bilan daryo va ko llar atrofida yashayotgan kishilargina
‘
shug ullangan.
‘
Hunarmandchiligi. Qozoqlar juda ko p narsalarni o z xonadonlarida
‘ ‘
tayyorlashgan. Chorvador xonadonlarda asosan qo y va tuya junidan, har xil
‘
materiallar yasashgan. Xususan namat, kigiz tayyorlash hunari bilan deyarli
har bir oila shug illangan.
‘
Uy hayvonlari terisidan kun tayyorlash ishlari juda qadimdan keng
tarqalgan. Qora mol, echki, ot, tuya terisidan poyafzal, har xil charim idishlar
tikilgan. Teridan kiyim kechak ham ishlangan.
–
Yog ochsozlik kasb hunarini deyarli har bir xonadon yaxshi bilgan.
‘ –
Bu hunar ko proq o rmonzorlarga boy shimoliy va sharqiy shimoliy
‘ ‘ –
tumanlarga keng tarqalgan. Maxsus uyshi, ya ni uy o tovlari, egarchilar
’ – ‘
ham ko p bo lgan. Yana temirchilik hunarmandchiligi keng rivojlangan.
‘ ‘
Transporti. Qozoq aholisida ikki g ildirakli arava, to rt g ildirakli
‘ ‘ ‘
qo yma XVI XVII asrlarda buyon ishlatilib kelinadi. Lekin bunday
‘ –
aravalar juda kam bo lgan. Yuk tashish uchun ko pchilik asosan ot, tuya va
‘ ‘
ho kiz ishlatishgan.
‘
Turar joylari. Qozoq oilalari asosan o tov (kigiz uy) larda yashashgan.
‘
Ularning o tovi Markaziy Osiyodagi boshqa chorvador oilalar, ya ni
‘ ’
qirg iz, turkman, qoraqalpoq o tovlaridan deyarli farq qilmaydi. O tovlar
‘ ‘ ‘
Qozog istonning turli yerlarida bir biridan usti bezagi ancha farq qiladi.
‘ –
Qozog istoning janubiy yerlarida ilgari Uli Juz urug lari yashab kelgan
‘ ‘
qismida o tov balan va kichikroq qilib qo rilgan. Shimoliy cho l yerlarida
‘ ‘ ‘
esa o tov pastdan va keng bo ladi.
‘ ‘
59

Boylarning o tovi keng va balandligi, ustiga qimmat baho nama gigiz‘ –
yopilgani, bezagi bilan ajralib turadi. O tovlardan tashqari omonat uylar ham
‘
bo lan: ko rki (chayla), jappa, qo s. Qamishdan o tov simon qilib
‘ ‘ ‘ ‘
qo rilgan yerto la (kazba) uylarda ham yashagan. Chim uy ko p bo lgan.
‘ ‘ ‘ ‘
XVIII asr oxiri XIX asr boshiga kelib Qozoqlarning bir qismi o troq
‘
hayot kechirishga o ta boshlaydi. Natijada doimiy, muqim turiladi uylar
‘
paydo bo la boshlaydi.
‘
Kiyim kechaklari. Qozoq oilalari o zlari uchun zarur ust bosh
– ‘ –
kiyimlarini xonadonning o zida qo lda tikishgan. Yupqa namat kigiz,
‘ ‘ –
teri, charim kiyim tikish uchun zarur asosiy materiallardan hisoblangan. Lekin
Markaziy Osiyoning qo shni bozorlaridan olib kelinadigan chit va shoyi
‘
gazlamalardan ham foydalanishadi.
Kiyim - kechak kuchmanchi hayot sharoitida moslab tikilgan.
Erkaklarning kiyimi kuylak, ishton, beshmet, chopon, temak (jun qalpoq),
do ppi, kumis, beldik, kamar, etik, paypoqdan iborat bo lgan.
‘ ‘
Ayollarning kiyimini bo riq qizlar kiyadigan bosh kiyim, saukel (yosh
‘
juvon bosh keyimi) kemshek ayollar bosh kiyimi), kuylak, shapan, yengsiz
kamzul, beshmet tashkil etadi.
Qish kunlari qo y terisidan, ba zan tulki va bo ri mo ynasidan
‘ ’ ‘ ‘
tikilgan uzun po stin kiyishgan. Chakmon (shekpen) xam ishlatilgan.
‘
Qizlar sochlari mayda (30 tagacha) kokil qilib o rib kokil uchlarini
‘
ikkita qilib birlashtirishgan. Ayrim yerlarda ayollar shosh qop kiyib, ya ni
’
sochlarini maxsus xaltaga solib yurishgan.
Taqinchoqlari asosan boshlariga xilma - xil bezak, taqinchoqlar taqishni
yaxshi ko rishgan. Qizlar kokillariga tanga va kumish bezaklar tikilgan
‘
lentalar o rashgan. Ayrim joylarda, ko prok G arbiy Qozog iston
‘ ‘ ‘ ‘
yerlarida bosh kiyimda biron - bir bezak qadash odat bo lgan. Quloqlariga
‘
turli xil zirak taqishgan. Bo yni taqinchoqlari, bilak uzuk, uzuk taqish keng
‘
tarqalgan.
60

Taomlari. Asosiy taomi sut va sut maxsulotlari. Ko chmanchi Qozok‘
oilalari sutni sog gan zaxoti ichishni yoktirishgan. Darhol undan qattiq
‘
uyushgan, ayron tayyorlashgan. Eng sevimli ichimligi qimiz. Qozog iston
‘
tuyachilik shug ullanadi. Undan non bo g irsok, qiyiqsha non, tandir non,
‘ ‘ ‘
juqa non pishiriladi. 20
Qozoqlar juda qadimdan pishirlgan go sht (yet)ni ko p iste mol
‘ ‘ ’
kilishadi. Kulshetay, beshbarmoq taomlarini sevib tanovul qilishadi. XIX asr
o rtalarida choy ichadigan bo lishgan. Bo za ichish qozoqlar ichida
‘ ‘ ‘
azaldan ma lum. Uni bug doy, suli, guruchdan tayyorlashadi. Taomlardan
’ ‘
baliq, parranda go shti kamdan-kam ishlatiladi. Shuningdek sabzavot,
‘
mevalar ham tanovul qilingan.
Qirg izlar etnologiyasi
‘
Etnogenezi va etnik tarixi. Qirg izlar Qirg iziston Respublikasining
‘ ‘
asosiy aholisi (2,23 ming kishi). Markaziy Osiyo eng qadimgi xalqlaridan biri
bo lgan qirg izlar Tyan Shan, Pomir Oltoy, qisman Hindiqush tog
‘ ‘ – – ‘
tizmalari oralig idagi Qirg iston respublikasida yashaydi. Shuningdek
‘ ‘
O zbekiston (175 ming kishi), Tojikiston (64 ming kishi), RF (42 ming kishi
‘
1990 yillar o rtalari), shuningdek, Xitoyda (150 ming kishi) yashaydi.
‘
Qirg iz tilida so zlashadi. Dindorlari - sunniy musulmonlar. 1920
‘ ‘
yillargacha qirg izlarni qoraqirg iz deb kelishgan.
‘ ‘
Qirg iz nomi ilk bor geegun shaklida xitoycha Xanshu , Xan
‘ “ ” “
sulolasi tarixi (milodiy I asr) yilnomasida mil. avv. 203 yilgi voqealar
”
bayonida tilga olinadi. Qirg izlarning eng qadimgi ajdodlari gun, shak, usun
‘
va dinlin qabilalari ittifoqiga borib taqaladi. Miloddan avvalgi birinchi ming
yillikning o rtalarida yuqori Yenisey vohalarida qirg iz davlati tuzilgan.
‘ ‘
Qirg izlarning kelib chiqishi haqida turli qarashlar mavjud, xususan ularning
‘
Yenisey qirg izlari deb atalmish xalqdan tarqalgani masalasi munozarali.
‘
Qirg izlarning ilk etnik tarixi qadimgi qabila ittifoqlari (xunnlar, denlenlar,
‘
saklar va usunlar) bilan bog liq. VI-X asrlarda Sayan-Oltoyda, Tyan-Shan
‘
20
Eshov B.J. Qadimgi O rta Osiyoning shaharlari tarixi. T., 2006 b-58
’ –
61

etaklarida yashovchi turkiy qabilalar qirg izlar yerlariga ko chib o tib‘ ‘ ‘
qo shilib, qirg iz davlatini tuzadi. Turk hoqonligi va ko chmanchi davlat
‘ ‘ ‘
uyushmalari davrida (VI-X asrlar), keyinchalik qirg izlar tarkibiga kirgan
‘
qabilalar Sayan-Oltoy, Irtish bo yi, Sharqiy Tyan-Shanning turkiy aholisi
‘
orasid shakllanganlar. Hozirgi hududga IX-X asrlarda ko chib kelgan eroniy
‘
tilli, kichik turklashgan mahalliy elatlar qarluqlar va o g uzlar bilan
– ‘ ‘
aralashib ketgan. XIII asrgacha Tyan-Shan aholisi irqiy jihatdan yevropoid
hisoblangan. Qirg izlarning bir qismi IX-XII asrlarda, katta qismi esa o rta
‘ ‘
asrlar davomida g arbga ko chib, Issiqko l atroflari, Yettisuv havzasi,
‘ ‘ ‘
Tyan-Shan (Tangritog ) yon bag irlari, Farg ona vodiysining tog oldi
‘ ‘ ‘ ‘
hududlari va Dashti Qipchoq o lkalariga borib joylashgan.
‘
Qirg izlarning asosiy qismi Tyan-Shan va Issiqko l oralig ini makon
‘ ‘ ‘
tutib, bu yerdagi bir necha turkiy qabilalar bilan birgalikda hozirgi qirg iz
‘
xalqini tashkil qilgan. Qirg iz xalqi tarkibiga shuningdek Yettisuv va
‘
Movarounnahrning turkiy qabilalari, jumladan qarluqlar va uyg urlar,
‘
keyinchalik mo g ul qabilalari qo shilgan. Mo g ullar istilosidan so ng
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qirg izlarning o zi turklashgan. Bu davrda qirg izlar mongoloid irqiga
‘ ‘ ‘
o tishadi va turklashish jarayoni nihoyasiga yetgan. XV-XVII asrlarda esa
‘
kelib chiqishi qozoq no g aylar bilan bog liq qabilalar kirib kelgan.
‘ ‘ ‘
Qozoqlarning bir qismi boshqa turkiy xalqlarning etnogeneziga kirgan. XVI-
XVII asrlarda qirg izlarga qozoq-no g ay qabilalari qo shilgach, Tyan-
‘ ‘ ‘ ‘
Shan qirg izlarni asosan shakllandi.
‘
Keyingi ikki asr davomida Jung or xalqlari qirg izlarni talab keldi.
‘ ‘
Ular XIX asr birinchi yarmigacha Qo qon xonligiga tobe bo lishgan. 60
‘ ‘ –
70 yillarga kelib qirg iz yerlarining aksariyat qismini Rossiya bosib oladi.
‘
Qirg izlarning urug aymog i asosan uch yirik guruhga bo linadi:
‘ ‘ – ‘ ‘
o tiz ugul (o ttiz o g il) ning o ng va so ng qanotlari, ichkilik.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
O ng qanot uch avloddan iborat: tog ay, adigine va mungush. Eng
‘ ‘
yirigi tog ay avlodi bo lib, uning tarkibiga sari, bag ish, bug u, solta,
‘ ‘ ‘ ‘
62

tinimseyit, sayoq, chekir, cheriq, jedigir, aziq, bag ish, munguldor,suu,‘
murun, baarin urug lari kiradi.
‘
So l qanot qo shchi (qutchu), saruu, munduz, jetigem, kitay, basiz,
‘ ‘
tubey, cho ng bag ish urug laridan tashkil topgan.
‘ ‘ ‘
Ichkilik guruhiga qipchoq, qayman, teyit, keseko, jos kesek, qanrdi,
bo ston, moygut, avagat (avat), to ylus (do ylus) rug lari birlashgan.
‘ ‘ ‘ ‘
Tog ay guruhi Tyan Shanning asosiy qismida adigine bilan mungush
‘ –
guruhlari janubiy Qirg iziston yerlarida joylashgan
‘ 21
.
Tog ay guruhining eng yirik qabilasi bug u Issiqko lning shimoliy
‘ – ‘ ‘
sohilida, sharqiy, qirg oqlari, butun janubiy chegaralaridagi yerlarda
‘
yashagan. Chu daryosining janubiy qirg oqlari bo ylab, Qirg iz tog
‘ ‘ ‘ ‘
tizmasi daralarida solto qabilasining yerlari bo lgan.
‘
Norin daryosining o rta oqimi, Dungal va Susamir vodiylari chekir,
‘
sayoq qabilasi odamlariga qarashli yerlar hisoblangan. Farg ona pastligining
‘
sharqiy qismi, Oltoy vodiysi va sharqiy Pomir, shuningdek Farg ona hamda
‘
Oltoy tog tizmalari etaklarida adigine bilan mungush hamda ichkilik
‘
qabilalari yashagan.
Qirg izlarning asosiy qismini bukara, charbalar tashkil qilgan (Nisbatan
‘
ozg ina mol holga ega bo lgan kishilarni ana shunday deb atashgan).
‘ – ‘
Aholiga biylar bilan manaplar boshchilik qilgan.
Manaplik juda qadimdan mavjud bo lgan. Sari bag ish qabilasidan
‘ ‘
bo lgan hamma kishilarni ilgari manap deyishgan (Manap ismli qabila
‘
boshlig i nomidan kelib chiqqan). Manaplar uch xil bo lgan og a yoki
‘ ‘ ‘
cho ng manap, o rta manap hamda chala manapga bo linadi.
‘ ‘ ‘
Mol holidan ayrilgan kambag allar biylar, manaplar xo jaligida
– ‘ ‘
malay, cho pon qo ychi, jilqichi, jalchi (kunbay ishlovchi mardikor)
‘ – ‘
sifatida ishlab, kun kechirishga majbur edi. Masalan 92 o zbek ururg iga
‘ ‘
oid shajaralarning barchasida qirg iz etnonimi qayd qilingan. Shuningdek,
‘
21
Sagdullayev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi. T., 2004.b-49
’ –
63

O zbekistonning bir necha viloyatlarida qirg iz nomi etnotoponim sifatida‘ ‘
saqlanib qolgan.
An anaviy xo jaligi. Qirg izlar ko chmanchi chorvachilik, ayrim
’ ‘ ‘ ‘
tumanlarda dehqonchilik bilan shug ullanishgan.
‘
Chorvachiligi. Ko p asrlar davomida Qirg izlarning asosiy
‘ ‘
mashg uloti chorvachilik bo lgan. Qirg iz chorvadorlari ham
‘ ‘ ‘
ko chmanchi va yarim ko chmanchi hayot kechirishgan.
‘ ‘
Qirg izlar juda qadimdan ardoqlab, e zozlab kelayotgan chorvachilik
‘ ’
janubda uchraydi. Qo sh o rrkachli tuya urchitishadilar hamda O sh
‘ ‘ ‘
viloyatining tog i yerlarida rivojlangan.
‘
Qirg izlar mo g ul zotli otlarni boqishgan. Eshak, xachir
‘ ‘ ‘
Qirg izistonning janubida uchraydi. Qo sh o rkachli tuya urchitishadi. Har
‘ ‘ ‘
bir urug aymoq, qabila chorvadorlari mol holini o z yerlarida
‘ – – ‘
boqqanlar. Qo y qo zi, yilqilar olis yaylovlardagi otarlarda parvarish
‘ – ‘
qilingan.
Dehqonchiligi. Qirg izlarda dehqonchilik Farg ona pastligi va uning
‘ ‘
atroflaridagi yerlarda azaldan rivojlanib kelgan. Issiqko l atrofi, Chu hamda
‘
Talas daryolari shuningdek, Farg ona pastligi va boshqa yerlarda ham
‘
dehqonchilik bilan qadimdan shug ullanib kelishgan. Qolgan yerlarda
‘
dehqonchilik yaxshi rivojlanmagan. Asosan sug orib dehqonchilik qilishgan.
‘
Ariqlar, novlar, to g onlar qurib suv keltirishgan. Lamikor yerlardan ham
‘ ‘
foydalanishgan.
Yerni bursun, isfar (omoch) bilan haydashgan. Urug ni qo lda
‘ ‘
sepishgan. Urug ni qalpoq (telpakka, to nning etagiga, chelak to rvaga
‘ ‘ ‘
solishgan. Otda yurib urug sepish usulidan ham foydalanilgan. Yerni
‘
shoxmola bilan tekislashgan. Hosilni o roq va mangal bilan o rishgan.
‘ ‘
G alla don mol yordami bilan yanchilgan. Avvalo panshaxa besh ilik,
‘ –
so ngri kuraklar bilan sovurilgan.
‘
Dehqonchilikda paxta, bug doy,arpa, tariq, makkajo xori, jo xori,
‘ ‘ ‘
sholi, beda, poliz ekinlari yetishtirilgan. Qig izistonning shimoliy
‘
64

tumanlarida asosan bug doy, arpa, tariq ekilgan. Ayrim joylarda qisman suli‘
ekilgan.
Qirg izlarning XIX asrning oxiridan boshlab baliqchilik ravnaq topgan.
‘
Dengiz sohillariga yaqin yerlarda yashayotgan Qirg iz oilalari baliq ovlash
‘
bilan mashg ul bo ladilar. Keyinchalik baliq ovlovchilar uyushmalari
‘ ‘
tuziladi.
Asalarichilik va pillakashlik vujudga keldi.
Ovchiligi qirg izlarda ko pdan buyon rivojlanib keladi. Ov qushlari
‘ ‘
yordamida miltiqdan otib, qopqon qo yib ovlashgan. Tog echkilari,
‘ ‘
bug u, ayiq, bo ri, tulki ovlashgan.
‘ ‘
Tog toshlarda bemalol yurish uchun cho ponlar singari har xil
‘ – ‘
moslamalar toy tuyoq, japqaq, temir chukalar ishlatishgan.
Qirg iz ovchilarining ko pi ovga olib chiqish uchun it, burgut, lochin,
‘ ‘
qirg iy boqishgan.
‘
Hunarmandchiligi boshqa chorg ador qabilalarda bo lgani singari
‘ ‘
qirg izlarda ham ko proq chorvadorlik bilan bog liq kasb hunarlar
‘ ‘ ‘ –
yaxshi taraqqiy etgan. Masalan, bahorda va kuzda qirqilgan qo y junidan
‘
urchuq iyiq yordamida ayollar uyida ip yigirishgan. Oddiygina qop xalta,
–
tasma tikish uchun zarur mato to qishgan.
‘
Yog ochsozlik, duradgorlik ham keng yoyilgan hunarlardan
‘
hisoblangan. O tov, egar, idish tovoq yasashgan. Ularni jigach usta
‘ –
deyishgan. Bunday ustalar qirma, duko n deb ataladigan dastgohda
‘
ishlashgan.
Qadimiy kasb- hunarlardan anchasi hozirda ham butun o lka bo ylab
‘ ‘
keng qo llanilib kelinmoqda.
‘
Turar joylari. Qirg izlar qadimdan alohida, bir biridan ancha olis,
– ‘ –
ko pi bilan 2 3 oila bo lib yashashga o rganib qolgan xalq. Chorva
‘ – ‘ ‘
mollarini yaylovlarga olib chiqib ketadigan vaqtlarda har bir xo jalik
‘
boshqalardan ajralgan holda yashashgan. Sovuq tushib, yog ingarchilik
‘
boshlanadigan vaqtlarga kelib, oldingi qishloq joylariga qaytishgan.
65

Qarindosh urug lar bir ovul bo lib yashashgan. Ovullar orasi bir chaqirimga‘ ‘
boradi 22
.
Qirg izlarning hammasi deyarli o tovlarda yashashni ma qul
‘ ‘ ’
ko rgan. O tovni qirg izlar bo z uy, qora uy yoki qirg iz uy deyishadi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Biylar, manaplarning o tovlari bilan kambag al aholining o tovlari
‘ ‘ ‘
orasida juda katta farq bor edi. Biylar, manaplar, o ziga to q badavlat
‘ ‘
qirg izlar xonadonlarining o tovlari ancha katta, baland, chiroyli bo lib,
‘ ‘ ‘
usti, atrof tevaragi qalin, sifatli namat kigizlar bilan yopilgan. Bezaklari ko p
‘
bo lgan.
‘
Qirg iziston yerlaridagi o tovlar hamma yerda bir xil emas. Aftidan
‘ ‘
tabiiy, iqlim sharoitlari, urf odat, an analarga qarab xilma xil
– ’ –
ko rinishda qurilgan. O tovlar asosan usti, gumbazi bilan farq qiladi.
‘ ‘
Qirg izistonning shimolida o tovning gumbazi qonussimon ko rnishda
‘ ‘ ‘
bo lsa. Talas hamda Chotqol vodiylarida sal yalpoqroq bir muncha tekis qilib
‘
quriladi.
O tovlar qanday va qancha qavat kigiz bilan yopilgan bilan ham bir
‘ –
biridan ancha ajralib turadi. Ko p hollarda ikki qavat kigiz yopiladi. Bir
‘
qavat o tovlarning atrofini yopsa, ikkinchi qavat o tovlarning ustiga
‘ ‘
yopiladi.
Nihoyat o tovlar nafaqat tashqi, ayni bir vaqtda ichki bezaklari bilan
‘
farqlanadi.
O tov ichi bir necha bo laklarga bo lingan. O tovga o choq
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
joylashgan qismi (kolomta) markazi hisoblanadi. O choq orti, eshikdan
‘
kiraverishda ro poraga yog och tosh yo egalarga ustiga sandiqlar, ko rpa
‘ ‘ ‘
yostiqlar, gilam, namat, kigiz, buyumlar, xaltalar, usti bosh joylanadi. Bu
– –
yerda idish tovoq, ro zg or anjomlari, oziq ovqat mahsulotlari
– ‘ ‘ – –
solingan qop, xaltalar turadi. Er jakda egar jabduq, arqon, miltiq va
–
boshqalar saqlanadi.
22
www.ziyo.net
66

O tovlardan tashqari chayla, alachiq uylarda ham yashashgan. Chaylada‘
yog ochlarning uchlari yuqoridan bitta qilib bog lab qo yilgan. Xoda
‘ ‘ ‘ –
yog ochlarning ustiga kigiz yopilgan. Sharqiy Pomir qirg izlarda chayla
‘ ‘
xodalarni hayvon terilari bilan yopishgan. O tovlarda qishlash uchun atrofida
‘
baland qor uyumi hosil qilib o tov usti poxol, ba zan qamash bilan yopiladi.
‘ ’
Keyingi yillarda qirg izlar o z qo shinlari o zbek va tojiklar
‘ ‘ ‘ – ‘
singari sinch, paxsa devorli uylar qura boshladilar. Ko pgina qirg iz oilalari
‘ ‘
devorlari hom g ishtdan ko tarilgan, tomi tekis, bir necha xonali uylarda
‘ ‘
yashaydilar. Bunday uylarning hovlisida yonma yon yordamchi xo jalik
– ‘
binolari (molxona, otxona, qo yxona, somonxona va boshqalar) qurilgan.
‘
Kiyim kechaklari. Qirg izlarning ust boshi nihoyatda xilma xil
– ‘ – –
bo lib, o ziga xos milliy jihatlari bilan keskin ajralib turadi.
‘ ‘
Erkaklarning kiyimi asosan ishton, ko ylak, to n, chopon, bosh kiyimi,
‘ ‘
poyafzaldan iborat. Ko ylagi ochiq kuynuk xilda bo lib, bichilishi va
‘ ‘
tikilishi jihatdan to nga o xshaydi. Keyinchalik oldi faqat ko kragigacha
‘ ‘ ‘
ochiq tik yoqali ko ylak kiyadigan bo lib qoldilar. Bu qozoq tatarlari
‘ ‘
ko ylagini eslatadi
‘ 23
.
Ko pgina qirg iz erkaklari boshida oppoq namat telpagina ko rish
‘ ‘ ‘
mumkin. Erkaklar ishtoni charmdan tikilgan. Ishtonni turli joyda har xil nom
bilan atashgan: chalbar, qanday, jargaq shim.
Qirg iz xalqi kiyim kechagidagi milliy an analar asosan ayollar ust
‘ – ’
boshida yaxshi saqlanib kelmoqda. Hozirgi ayollar ko ylagi (ko ynuk)
– ‘ ‘
bichimi bo yicha avvalgilardan keskin farq qiladi: ancha kalta, ochiq yoqali,
‘
ba zan tik yoqali, burma, ko proq, qizil, pushti rangli gazlamalardan
’ ‘
tikiladi. Ko ylak ustidan har xil gul, bezak solib tikilgan o ngur kiyib
‘ ‘
olishadi.
Xotin qizlar albatta nimcha, kamzul kiyadilar (poyjen, kamzur, ba zi
– ’
yerlarda kiyamzur deb ham ataladi). Bu yoqasiz, o mizi keng yoki tik yoqali
‘
qilib tikiladi. Ayrim hollarda kumush tugmachalar qadashadi.
23
Sagdullayev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi. T., 2004.b-49
’ –
67

Qirg iziston tog li o lka bo lgani sababli ko p yerlarda iqlimi,‘ ‘ ‘ ‘ ‘
tabiati ancha salqin. Shuning uchun qishin yozin issiq kiyib yurishlariga
–
to g ri keladi. Ko pincha duxoba paltoda yuradilar.
‘ ‘ ‘
Xotin qizlari albatta ro mol o raydilar. Odatda yorqin, rangdor chit
– ‘ ‘
ro mol, bayram kunlari esa shohi ro mol tutadilar. Ko pchilik yosh
‘ ‘ ‘
juvonlar, ayniqsa qizlari do ppi kiyadilar. Qirq kokil qilib sochlarini o rish
‘ ‘
hozir ancha kamaygan. Odatda qo sh kokil qilib o rishadida ustida do ppi
‘ ‘ ‘
kiyib oladilar. Qizlarning eng sevimli bosh kiyimi tebeti cheti mo ynali
– ‘
telpakdir. Bunday telpakning uchiga chiroyli qush patlarini bog ich bilan
‘
tikib qo yiladi.
‘
Ko pincha qirg iz ayollari quloqchin kiyadilar. Quloqchin tashqi
‘ ‘
ko rinishi, bezagi bilan bir biridan farq qiladi. Nomi ham turli joyda har
‘ –
xil. Qirg izistonning shimoliy tumanlarida ayollar quloqchinini takiya kop
‘
deyishsa, g arbiy janubiy tumanlarda, jumladan O sh viloyati atroflarida
‘ – ‘
chachqop nomi bilan atashadi. Takiya qopning orqasi yelkaga osilib turadi,
qop ustidan yupqa oq matodan yo dokadan salla elechik o raladi.
– ‘
Quloqchining quloqlarni yopib turgan ikki tomonga sochpopuk osiladi.
Issiq ko l, Chu, Tyan Shan atroflarida yashaydigan qirg iz qizlari
‘ – ‘
sallani o rama ko rinishda o rashadi. Sallaning uch chap tomondan
‘ ‘ ‘
o rama ichiga qistirib qo yiladi. Talas vodiysi, O sh viloyatning shimoliy
‘ ‘ ‘
tumanlarida sallaning iloq turi keng tarqalgan (yumaloq yoki yalpoq
ko rinishda bo ladi).
‘ ‘
Ayorim hollarda salla ustidan duriya chiroyli ro mol tashlab olishadi.
– ‘
Ba zi joylarda naqshdor hoshiya, kumush taqinchoqlar (tanga, marjon, dur)
’
bilan bezaladi. Ko proq ichkilik toifasiga qarashli qirg iz qizlarida buni
‘ ‘
uchratish mumkin.
Qirg iz ayollari, xususan janubiy tumanlaridan yashayotgan xotin
‘ –
qizlar ko ylak ustidan belga taxlangan guldon ro mol yoki keng tasma
‘ ‘
(beldik) yoki bezkur bog lab olishadi.
‘
68

Qirg izlarning oyoq kiyimlari orasida echki tivitidan ishlangan namat‘
etik ayniqsa diqqatga sazovordir. Undan boshqa choqoy deb ataladigan pastak
etigi ham bor. Keksalar poshnasiz mazsi (maxsi) ni kalish bilan kiyib
–
yuradilar. Etik, maxsi ichidan namat baypoq, guldor jorob kiyadilar.
Taomlari. Qirg izlar mavsumga qarab xilma xil rejimda
‘ –
ovqatlanishga odatlanishgan. Lekin taomlarining xili unchalik ko p emas
‘
ilgarilari un va don ko pincha yetishmasligi (dehqonchilik bilan kam
‘
shug ullanganliklari) sababli asosan suv va gusht mahsulotlari bilan
‘
tirikchilik qilishgan. Kun issiq kezlari sut va sut mahsulotlarini ko p
‘
iste mol qilishgan. Qishda esa un, don, shuningdek pishloq, sariyog ,
’ ‘
sho rtak suzma ishlatishgan.
‘
Ko pchilikning kundalik taomi har xil suyuq oshdan iborat bo lgan.
‘ ‘
Qirg iz tilida aytganda maqsim bilan jarma ichishgan. Maqsim suli talqoni
‘ –
yoki tuyilgan arpa unidir. Jarma tayyorlash uchun arpa yoki bug doyni
‘
yog och kelida qaynab tuyib turgan suvga solingan. Atala sovuganidan keyin
‘
ozgina solod o t, un qo shilgan. Arpa, bug doy, makkajo xori ayrim
– ‘ ‘ ‘ ‘
hollarida choy ichilgan. Oshqovoqdan sho rva, chuchvara pishirilgan yoki
‘
o zini qaynatib dimlab yoyilgan. Tandirda non yopilib, buursoq pishirilgan,
‘
kurd (suzma), pishloq tayyorlangan. Qul qurida kumuch, choymo tokoch,
jupqa, non, qattama (qatlama), toytokoch, quymoq, kesma osh, sirguruch va
boshqa taomlar pishirgan. Sho rva, beshmarmoq, quuroq, quurma, kuygan
‘
o pka, olobo, kulchatoy taomlari ham bor. So nggi vaqtlarda jarkop, manti,
‘ ‘
lag mon ko plab pishirilmoqda.
‘ ‘
II.2 Turkman ko chmanchi jamoalarining etnik tarixi va
’
an anaviy madaniyati
’
Etnogenezi va etnik tarixi. Tojikiston Respublikasi hududidan so ngi
‘
paleolit davriga oid ko plab qurollar topilgan. Bu hududlar Qadimgi Baqtriya
‘
davlati tarkibiga kirgan. Keyinchalik Tojikiston hududida Ahamoniylar
hukumronligi o rnatildi. 329 yilda makedoniyalik Aleksandr qo shinlari
‘ ‘
bostirib keldi, xalq unga qattiq qarshilik ko rsatdi. Natijada Tojikiston
‘
69

hududining bir qismi Salavkiylar davlati tarkibiga, so ng hududning‘
aksariyat qismi Yunon-Baqtriya podsholigi tarkibiga kirdi. Kushonlar davrida
yirik sug orish kanallari qurildi, shaharsozlik, hunarmadchilik yuqori
‘
darajaga ko arildi, ayniqsa, mamlakatlar bilan savdo-sotiq va ijtimoiy
‘
aloqalar rivojlana bordi. Yunon yozuvi asosida kushon yozuvi paydo bo ldi.
‘
V-VI asrlarda O rta Osiyoning sharqiy qismini ko chmanchi xiyoniy
‘ ‘
qabilalari, so ngra eftalilar egalab oldi. VI asr ikkinchi yarmida Tojikiston
‘
hududi Turk hoqonligi tarkibiga qushib olindi. VIII asr o rtalarida arablar
‘
bostirib kelishi natijasida islom dini joriy qilina boshlandi. IX-X asrlarda
Tojikiston hududi Tohiriylar va Somoniylar davlati tarkibida, IX-XIII asrlarda
G aznaviylar, Qoraxoniylar, G urgiylar, Qoraxitoylar, Xorazmshoxlar
‘ ‘
davlatlari tarkibida bo lgan. Tojikiston hududiga bostirib kirgan Chingizxon
‘
qushinlari (1219-21) aholining qattiq qarshiligiga duch keldi (Xo jandda
‘
Temur Malik boshchiligidagi halq qarshiligi va boshqalar). Mo g ullar
‘ ‘
istilosi iqtisodiijtimoiy va madaniy hayotga jiddiy zarar yetkazdi. XIV asrning
ikkinchi yarmiga kelib, xo jalik qaytadan tiklana boshladi. Tojikiston hududi
‘
bu davrda Amir Temur va temuriylar, XVI asrda esa Shayboniylar saltanati
tarkibida bo ldi. So ngra Buxoro amirligi qo l ostiga o tib, XIX asrning
‘ ‘ ‘ ‘
boshlarida Buxoro amirligi va Qo qon xonligi o rtasida taqsimlandi. XIX
‘ ‘
asrning ikkinchi yarmida podsho Rossiyasi tomonidan zabt etildi. Rossiyada
Oktabr to ntarishi (1917 y) dan so ng aholining jiddiy qarshiligiga
‘ ‘
(Ibrohimbek, Eshon Sulton, Davlatmandbiy, Fuzayl Maxsumlar
boshchiligida) qaramasdan, Tojikiston bolsheviklar tomonidan bosib olindi.
1917 yil noyabr - 1918 yil fevralda Shimoliy Tojikistonda sho ro
‘
hokimiyati o rnatildi va u Turkiston ASSR tarkibiga kirdi. Tojikistoning
‘
qolgan hududi Buxoro amirligi tarkibida bo ldi. 1920 yil Buxoro bosqinidan
‘
keyin BXSR tashkil etildi. 1924 yil O rta Osiyo respublikalarini milliy-
‘ “
davlat chegaralanish deb atalgan bo lib tashlash natijasida Tojikiston
” ‘
O zbekiston SSR tarkibida muxtor respublika, 1929 yil esa SSSR tarkibida
‘
ittifoqdosh respublikaga aylantirildi.
70

1991 yil 9 sentabrda mustaqillik to g risida deklaratsiya elon qilindi va‘ ‘
Tojikiston Respublikasi nomi tasdiqlandi.
“ ”
Markaziy Osiyo xalqlari orasida eroniy til turkumiga kiruvchi eng
qadimgi xalqlardan biri tojiklar bo lib, murakkab ijtimoiy iqtisodiy,
‘ –
siyosiy va geografik sharoitida shakllangan.
Tojiklar O zbekistonning Buxoro, Samarqand shaharlari, Urgut
‘
atrflarida, Surxondaryo, Sheroboddaryo, Katta va Kichik O radaryo
‘
bo ylari, Qashqadaryoning yuqori oqimi, Qarshi vohasi, Nurota tog lari,
‘ ‘
Jizzax shahri, Farg ona vodiysining So x daryosi bo ylari, Farg ona,
‘ ‘ ‘ ‘
Qo qon janubiy qismlari, Namangan tog tizmalari etaklarida yashaydi.
‘ ‘
Qirg istonning Tojikiston bilan chegaradosh hududlarida ham tojik
‘
qishloqlarini uchratish mumkin. Shuningdek tojiklar Afg onistonda 3
‘
milliondan ziyod, kichikroq guruhlari esa shimoli sharqiy Eron va shimoli
–
g arbiy Xitoyda yashaydi.
– ‘
Tojiklarning kelib chiqishi miloddan avvalgi II ming yillikning oxiri I
–
ming yillikning boshlariga to g ri keladi. Bu davrda O rta Osiyoga
‘ ‘ ‘
Yevroosiyodan eroniy tillarda so zlashuvchi qabilalar kelib tub mahalliy
‘
aholi bilan aralashib ketgan. Tojiklar shakllangan hududda (Baqtriya,
So diyona, Farg ona) dehqonchilik bilan shug ullangan elatlar bilan
‘ ‘ ‘
birgalikda ko chmanchi shakllar ham yashagan. Miloddan avvalgi II asrda
‘
Baqtriyaga yuechjilar va shak qabilalari bostirib kirib qudratli kushon
davlatiga asos soladi.
Tadqiqotchilar fikricha tojiklarning ajdodlari shak massaget
–
qabilalariga borib taqaladi. Davrlar o tishi bilan bu qabilalarga yangi uruk
‘ –
qabilalar aralashib ketgan. Sug diylar, parkanaliklar, qisman toxarlar tojik
‘
xalqi shakllanishida ishtirok etgan. Yunon makedonlar, yuechjilar,
–
xionitlar, kidaritlar, eftalitlar, oq gunnlar , so ngra turkiy qabilalarning bir
“ ” ‘
qismi mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. Arablar hukmronligi davrida,
Somoniylar davlati tashkil topgan vaqtga kelib (IX X asrlarda) tojik xalqi
–
shakllangan. Hozirgi tojik tili Somoniylar hukmronligi davrida qadimgi
71

so g d va baqtriya tili asosida vujudga kelgan. O sha davrda tojiklarning‘ ‘ ‘
adabiy tili (doriy) paydo bo ldi.
‘
So g diy aholi o z tili o rniga tojik tilida gaplashadigan bo lib
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qoladi. Tojiklar yashayotgan hududlarda tojik tili boshqa sharqiy eroniy
tillarni siqib chiqara boshlaydi. IX asr oxiri X asr boshlarida tojik xalqi
–
etnik tarkibiga kirgan barcha guruhlarning umumiy va yagona tili bo lib
‘
qoladi.
So nggi davrlargacha tojiklar orasida turli etnografik guruhlar mavjud
‘
bo lgan. Hozir ham joylar va vohalarda yashovchi tojiklar o rtasida etnik
‘ ‘
tafovutlar saqlanib qolgan.
Tojiklar o zlari yashaydigan joylariga qarab bir qancha guruhlarga
‘
bo linadi. Yaxsuv va Qizilsuv daryolari atrofida, tog etaklari va tog larda
‘ ‘ ‘
qadimdan yashab kelayotgan tojiklar o zlarini tojik ko lobi deyiladi.
‘ ‘
Yaxsuv daryosining yuqori qismidagi yerlarda joylashgan tojiklar
yaxsuvliklar nomi bilan ataladi. 24
Obimozor daryosi sohillaridagi tojiklar xovalinglar, Sho robdaryo
‘
atrofidagi tojiklar sho robdaryodagilar, Baljuvon yerdagilar baljuvonlilar,
‘
Baljuvonning shimoli sharqiy qismidagi daralarda yashayotgan tojiklar
–
darachilar, Qizilsuv daryosining o ng irmog i atrofida joylashgan tojiklar
‘ ‘
dashtlilar deyiladi.
Gazimalak tog tizmasida joylashgan tojiklar gazimalaklilar, Vorzob
‘
havzasidagilar vorzoblilar; Qashqadaryo havzasining janubi sharqiy
–
qismidagi tojiklar harduri tojiklar deb yuritiladi. Shuningdek tromiti tojiklari,
ko histoni tojiklari, yag nob tojiklari, rog i tojiklari bor.
‘ ‘ ‘
Dehqonchiligi. Qadimgi So g diyona va Baqtriya yerlarida yashab
‘ ‘
kelgan tojiklar ajdodlarining dehqonchilik azaliy mashg ulotlaridan biridir.
‘
Sug orma dehqonchilik qilinadigan va lalmikor yerlar bo lgan.
‘ ‘
Yerni haydash uchun sipor va omoch ishlatilgan. Qo shho kiz bilan yer
‘ ‘
haydashgan. Haydalgan yerni mola bilan tekislashgan. Yerni go ng, kul,
‘
24
Eshov B.J. Qadimgi O rta Osiyoning shaharlari tarixi. T., 2006 b-74
’ –
72

to kilgan barg, loyqa bilan o g itlangan. Ayrim yerlarda eski devor,‘ ‘ ‘
guvala, paxsa tuprog i o g it sifatida ishlatilgan. Lalmi yerlarda asosan
‘ ‘ ‘
arpa ekilgan. G andum (bug doy), arzan (tariq), jo xori, loviya, no xat,
‘ ‘ ‘ ‘
mosh, zig ir, lavlagi, piyoz, sabzi, qovoq, qalampir va boshqa ekinlar
‘
yetishtirilgan.
Hosilni o roq bilan o rishgan. G allani turli usulda yanchishgan.
‘ ‘ ‘
Ayniqsa g allagov usuli ko p qo llanilgan (bir necha ho kizni bir biriga
‘ ‘ ‘ ‘ –
bog lab, g alla o stidag aylantirib yurishgan). Yanchilgan don panshaha
‘ ‘ ‘
bilan shopirilgan.
G alla g arami, xirmon oldiga xotin qizlar, ayniqsa yosh juvonlarni
‘ ‘ –
yaqin yo latishmagan. It va boshqa hayvonlar ham yaqinlashtirilmagan.
‘
Xirmon joyiga suv olib kelish ta qiqlangan. Chunki suv g alla yanchish
’ ‘
vaqtida yomg ir yog ishini so rash bilan baravar bo lgan. Yanchilgan don
‘ ‘ ‘ ‘
ustidan sakrab o tishga ham ruxsat berilmagan.
‘
Tojiklar chorvachilik bilan ham sho g illanishmagan. O t o lan
‘ ‘ ‘ – ‘
ko karishi bilan chorva mollarini yaylov, o tloqlarga olinib chiqib
‘ ‘
ketishgan. Chorvador tojiklarning xotin qizlari birgalashib turib, navbatma
–
navbat sigir boqishib, kuvi pishirishgan. Kuvt yog i, qurut tayyorlangan,
– ‘
Kuvi tojiklarda har xil ko rinishda bo lgan: guppi, tugl, kul (chagdek).
‘ ‘
Xunarmandchiligi. Aholi o rtasida keng tarqalgan ajoyib hunarlardan
‘
eng ko hnasi yigiruvchilik va to quvchilik hunarlaridir. Paxta tolasi, qo y
‘ ‘ ‘
junidan ip yigirib gazlama to qilgan. To qish uchun urchuq va charx
‘ ‘
ishlatilgan. Bo z gazlamani asosan erkaklar to qishgan. Har bir xonadon
‘ ‘
ayoli o z oila a zolari uchun zarur kiyim kechakni o zi tikkan. Ayollar
‘ ’ – ‘
uyda o tirib do ppi tikishgan.
‘ ‘
Kulolchilik bilan shug ullanuvchi hunarmandlarni deyarli har bir
‘
qishloqda uchratish mumkin edi. Ular qishloq aholisi uchun zarur xilma xil
–
idish tovoq yasab berar edilar. Ayniqsa Xo jand, G ijduvon va Farg ona
– ‘ ‘ ‘
vodiysining boshqa shahar, yirik qishloqlarida yashayotgan kulollarning
mahsulotlariga talab juda ko p bo lgan.
‘ ‘
73

Gazlama to qish bilan dong chiqargan shahar va qishloqlar ham bor edi.‘
Masalan, Qoratog ning shoyi va alachasi Xo jandning ipak gazlamasi,
‘ ‘
O ratepaning ragza movuti hammaga ma lum edi.
‘ ’
Ma dan qazib olish, oltin izlash, metal quyish hunarlari bilan
’
shug ullanuvchi qosiblar ham kam emas edi. Temirchi, taqachi, ko nchi,
‘ ‘
buyoqchi, yamoqchi va boshqa hunar egalari juda ko p joylarda mavjud
‘
bo lgan.
‘
Tojiklarda juda qadimdan ardoqlab, e zozlab kelinayotgan ajoyib, nafis
’
hunarmandlardan yana naqqoshlik, zargarlik hisoblanadi.
Naqqoshlik san atining xilma xil turlari rivojlanib kelgan. Ganch
’ –
o ymakorligi, yog och o ymakorligi, terrakot (kuydirilgan sarg ish
‘ ‘ ‘ ‘ –
qizil loylar) ishlash hunarlari xalq kashtachilik hunarmandchiligi ommaviy
amaliy san at turlaridan bo lgan. Kamdan kam tojik ayoli kashta, gul
’ ‘ –
tikishni bilmagan. Xususan Samarqand va Buxoro kashtachilarning
mahoratiga teng keladigani yo q. Buxoroda amir saroyida baxmalga zar
‘
tikish bilan mashhur bo lgan bir guruh zargarlar ishlangan. Zarbon to n,
‘ ‘
do ppi tikishning xilma xil usullari qo llanilgan.
‘ – ‘
So zana, atlas va duxoba ko rpa, har xil xalta, ko ylak, belbog , salla
‘ ‘ ‘ ‘
va boshqa uy ro zg or buyumlari, kiyim kechaklar ham chiroyli,
– ‘ ‘ –
rangba rang gul, kashtalar bilan bezatilgan. Kelinchaklar yuziga tutiladigan
–
nafis parda ruband, shuningdek uchburchak shakldagi guldor tumorchalar
–
nafis va go zalligi bilan ajralib turadi.
‘
Turli bino, imoratlarning ustuni, shipi, peshtoqlaridan islimiy, girix
naqshlar kishi e tiborini o ziga tortadi.
’ ‘
Uy joylari. Tojiklar nafaqat keng va obod vodiylarda, shu bilan birga
–
tog larda va tog etaklarida ham yashashadi. Shuning uchun ham ularning
‘ ‘
uy joylari ham turlicha. Farg ona vodiysining g arbiy qismiga yaqin
– ‘ ‘
yalanglik va tog bag irlarida. Tojikistonning shimoliy tekisliklarida
‘ ‘
joylashgan tojiklar bilan Ko lob va Hisor atrofidagi yalanglik hamda tog
‘ ‘
etaklarida yashayotgan aholining uy joylari bir biridan ancha farq qiladi.
– –
74

Farg ona vodiysiga qo shin yerlardagi tojiklarning uy joylari bir‘ ‘ –
necha imoratdan iborat bo ladi. Har bir xonadonda ichkari (darun) va
‘
tashqari (berun) bor. Lekin berun bilan darunni bir biridan ajratib turuvchi
–
devor endilikda yo q. Xonadonda yotar turar xonalaridan tashqari albatta
‘ –
mehmonxona quriladi. Hovlining boshqa tarafidan qator har xil xo jalik
‘
xonalarini qurilgan. Xonaning shipga yaqin yeridan bitta yo ikkita darcha
ochiq panjara bilan to silgan yoki eshikli bo ladi. Xonaga yorug ana shu
‘ ‘ ‘
darchadan tushib turadi. Xonaga kiraverishda dahliz bo ladi. Dahlizda obrez
‘
quriladi. Obrezning og zi taxta bilan to silgan bo lib, taxtalar orasidan
‘ ‘ ‘
ozgina tirqish qoldiriladi. Suv ana shu tirqishdan pastga oqib tushib ketadi.
Har qaysi xonada bir necha katta va kichik taxmon hamda tokchalar
qurilgan. Katta taxmonga sandiq o rnatiladi, ustiga ko rna, yostiq taxtlab
‘ ‘
qo yiladi. Tokchalarga turli tuman idish tovoqlar va ro zg or
‘ – – ‘ ‘
buyumlari joylashtiriladi.
Imorat poydevorlari oralariga bo yra to shalgan bir necha qator katta
‘ ‘ –
kichik tog toshlaridan quriladi. Zamin poydevorga qalin g o la
‘ ‘ ‘
yog ochlar o rnatib chiqiladi. Uyning devorlari har xil bo lishi mumkin.
‘ ‘ ‘
Lekin baland tog li yerlarda odatda sinch devorlar o rnatiladi. Ba zan
‘ ‘ ’
yakkabinch ayrim hollarda qo sh sinchli qilinadi. Sinch oralariga guvala va
‘
sokin. Lekin baland tog li yerlarda odatda sinch devorlar o rnatiladi.
‘ ‘
Ba zan yakka sinch, ayrim hollarda qo sh sinchli qilinadi. Sinch oralari
’ ‘
guvala va somon suvoq bilan o rib chiqiladi. Uyning devorlari har xil
‘
bo lishi mumkin.paxsa devorli uylar ham quriladi. Uyning butun oldiga
‘
boshidan oxirigacha ayvon tutashadi. Ba zan ayvonning o rta qismi
– ’ ‘
nisbatan baland qilib quriladi.
Ko p uylarda mo ri va sandal bo lgan. Ko lob va Hisor atrofidagi
‘ ‘ ‘ ‘
yerlarda uy ancha yengil, ixcham qilib quriladi. Aksariyat o rtasi ayvon
‘ –
dolonli ikki xonali uy solishni yoqtirishadi. Hovlining uyga tutash yerida supa
quriladi. Uyning devorlari paxsa bilan tiklanadi. Bu yerda uylarning tomi
75

qo sh nishabli qilinadi. Hamma uylarning poli tuproqdan ishlanadi. Oyoq‘
kiyimlar yechish uchun eshik oldi nisbatan chuqurroq qilinadi. 25
Tog i tojiklar uylarini butunlay boshqacha quradilar. Tog li yerdagi
‘ ‘
uylarning hovlilari bo lmaydi. Uyning devorlari qalin qilib quriladi. Tomi
‘
ham ancha baquvat, og ir bo ladi. Aks holda qor ko chkilari, qattiq shamol
‘ ‘ ‘
uchirib ketishi mumkin. Uning zamini poydevori katta, og ir toshlar terib
‘
chiqiladi, so ngra tosh yoki paxsadan devor quriladi. Osti keng, qalin, ust
‘
tarafiga torayib boradi. Uyning usti shox butalar bilan yopilib, qalin tuproq
–
solinadi, so ngra somon suvoq bilan suvab chiqiladi.
‘
Ba zi yerlarda uyning bir xonasi ikkiga bo linadi. Birinchi bo lagini
’ ‘ ‘
sathi bir oz baland qilib quriladi. Bu bo lakni ro yi bola deyiladi. Bu yer
‘ ‘
o tirib ovqatlanadigan, dam oladigan, yotadigan joy hisoblanadi. Ikkinchi
‘
past bo lagiga o choq (mo risi bilan omborxona va boshqa xo jalik
‘ ‘ ‘ ‘
xonalari bo ladi. Tojiklarning Zarafshon vodiysining yuqori qismidaga,
‘
Yag nob daryosi atrofidagi, Qorategindagi uy joylari ham bir biridan
‘ – –
ancha farq qiladi.
Kiyim-kechalari. Tojik erkaklarining yozgi kiymi ko ylak, cholvar,
‘
chopon, belbog va do ppidan iborat. Erkaklarning ko ylagi kurtayi kitfak
‘ ‘ ‘
deyiladi. Ayollar ko ylagiga qaraganda yenglari toroq va kaltaroq bo ladi.
‘ ‘
Ko krak oldi yumaloq kesiladi. Kurtayi yaxtagi deb ataladigan xili ham bor.
‘
Ishtonlari ayollariniki singari bog ichli qilinadi. Ust tarafi keng, osti tor,
‘
ayollarnikiga nisbatan kaltaroq qilib tikiladi. Ko ylakni ishtonning ustidan
‘
tushurib yurishadi. Ustidan belbog loki yoki chorsu bog lanadi. Yozgi
‘ – ‘
chopon uzun, tizzadan tushib turadigan, yenglari qo llarini yopadigan qilib,
‘
satranji deb ataladigan, ko pincha yo l yo l matodan tikiladi. Qish
‘ ‘ – ‘
kunlari qavilgan paxtali to n va chakmonda yuriladi. Norigza nomli keng
‘
chorvor kiyiladi. Oyoqlariga ham teridan tikilgan choriq yoki oshlangan
charmdan tayyorlangan mo kki kiyiladi. Yog och kovushlar kiyish hollari
‘ ‘
ham uchrab turadi. Bosh kiyimlari har joyda har xil bo ladi. Ko pincha
‘ ‘
25
Eshov B.J. Qadimgi O rta Osiyoning shaharlari tarixi. T., 2006 b-87
’ –
76

chuqqaygan uzun do ppi kiyib yuriladi. Kitob do ppilari, hozirda esa chust‘ ‘
do ppi kiyishadi. Sovuq kunlarda do ppi ustidan jun salla o raladi yoki jun
‘ ‘ ‘
telpak kiyiladi.
Tojik ayollarining kiyim kechagi turli xil bichimda bo lib
– ‘
yashayotgan joyiga qarab har xil matodan turli ko rinishda tikiladi. Ayollar
‘
ham kuylak, cholvar, qovilgan chopon kiyib, boshlariga ro mol o rashadi.
‘ ‘
Ayollar cholvorini ozor yoki poyjamo deb ham atashadi. Chopon, jamo,
ro mol, sobadaqa deb yuritilgan. Kuylak ustidan kamzul kiyish odat tusiga
‘
kirgan. Kuylaklarning yoqasi qaytarzda tikilganiga qarab bir necha xilga
bo linadi: peshchokak, par pari, qozoqi, o zbaki. Qiz bolalar bilan yosh
‘ – ‘
juvonlar yoqasi, yenglarining uchi, etagiga har xil kashta tikilgan kuylak
kiyishadi. Boshga ro mol o raydilar. Keyingi vaqtlarda ko proq toqi
‘ ‘ ‘
do ppi kiyadigan bo lib qolishdi. Tojik ayollari kiyadigan do ppilar
‘ ‘ ‘
orasida Toshkent, Kitob, Samarqand, O ratepa, Xo jand, Darvoz do ppilari
‘ ‘ ‘
uchraydi. Bu do ppilar turli tuman, ko proq qizil, zangori, sariq, ko k
‘ – ‘ ‘
po shti, oq iplardan tikilgan. Bir biridan guli, bezagi bilan farq qiladi
‘ – 26
.
Oyoq kiyimi mahsi, uchli kalish, tuflidan iborat. Sovuq kunlari xilma
–
xil rangli ipdan qo lda to qilgan paypoq jurob kiyiladi.
‘ ‘ –
Ayollarning bezak taqinchoqlari asosan zirak, uzukdan iborat.
–
Srchlariga oddiy yoki qora ipdan yasalgan chura kokil taqishadi. Kokil
–
uchiga xilma xil rangli ipdan popuk va munchoq osiladi.
–
Etnogenezi va etnik tarixi. Turkmaniston Respublikasining eng asosiy
aholisi turkmanlar hisoblanib (2537 ming kishi). Shuningdek, O zbekiston ,
‘
shimoliy Kavkaz Astraxan viloyati va RFning bir necha shaharlarida,
Afg oniston, Eron va Turkiyada yashaydi. Umumiy soni 4,6 mln. kishi.
‘
Turkman tilida so zlashadi. Dindorlari sunniy musulmonlar.
‘
Markaziy Osiyoda yashovchi tub xalqlaridan biri Turkmanlar
hisoblanadi. Turkman xalqining kelib chikishi haligacha to lik
‘
aniklanmagan. Ularning shakllanishida dah massaget va sarmat-alan
–
26
Sagdullayev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi. T., 2004. b-58
’ –
77

qabilalarining o rni kattadir. Qadimgi Mirg iyona va Xorazm davlatlari‘ ‘
axolisi ham mazkur jarayonda qatnashgan.
Turkmanlar ajdodlari Orol va Kaspiy dengizlar atroflarida ko chib
‘
yurgan dah-massaget qabilalari hozirgi Turkmaniston bilan Xurosonning
Janubida juda qadimdan buyon yashab kelgan urug qabilalari hisoblanadi.
‘
Ularni etnik shakllanishi orol kasbiy dashtlarida yashovchi eroniy tillarda
so zlashuvchi qabilaning birikmalarining IV-V asrlariga kelib turklashtirish
‘
jarayoni bilan bog liq degan fikr olimlar o rtasida mavjud.
‘ ‘
Darxaqiqat IV-V asrlardan beri bu hududlarga turkiy qabilalar kirib kela
boshlaydi.
Shuningdek antropolgik ma lumotlarga asoslanib turkmanlar asli
’
meloddan avval turklashgan ko chmanchi skiflarning avlodi deb hisoblanadi.
‘
Ammo bu ikki fikr ham to lik asoslanmagan.
‘
Turkmanlarning etnogenizida mahalliy daxmassagetlar, shuningdek,
sarmatlar, alanlar qabilalari qisman qadimgi Marg iyona, Parfiya va Xorazm
‘
davlatlari aholisi qatnashgan. 1-ming yillik o rtalarida Kasbiy buyi
‘
cho llarida turkiy qabilalar, IX asrlarda o g uzlar paydo bo lgan. Ular
‘ ‘ ‘ ‘
Turkmanlarning etnogenizida muhim rol o ynagan. O g uzlarning asosiy
‘ ‘ ‘
guruhi XI asrda shimoliy-sharqdan kelib, mahaliy aholi bilan aralashib kelgan.
XI asrda Saljuqiy qabilalari turkmanlar yashaydigan hududlariga uta
boshlaydi. O g uz, alan, qipchoq qabilalarini qisman Xorazmliklarni
‘ ‘
chatishishi va qo shilishi natijasidayangi kavmlar paydo buladi. Demak
‘
Turkman nomi dastlab X asr oxirlarida paydo bo ladi.
“ ” ‘
XIV-XV asrlarda Kaspiy dengizi atroflari Mang ishloq yarim oroli,
‘
Sariqqamish ko li, Qoraqum, Xorazm G arbiy - Shimoliy chegaralarigacha
‘ ‘
bo lgan hududlariga turkmanlar joylashadi. Ular asosan yetti qavmdan
‘
iborat: teke, yovmut, ersari, sariq, chovdur, goklan, salir va boshqalar
ko pincha urug qabilalari bir birlariga qo shilib ketishib, qadimgi o z
‘ ‘ – ‘ ‘
nomlarini unutishgan, yangi urug qabilalari paydo bo lgan.
‘ ‘
78

Turkman xalqining shakllanishi jarayoni mo g ullar istilosidan keyingi‘ ‘
davr (XV asrlarda) tugaydi. XV asrda turkman halqi shakllangan. Bu
davrlarda turkman etnosiga ayrim o g uz bo lmagan turkiy qabilalar,
‘ ‘ ‘
jumladan qiachoqlar ham qisman aralashgan. Turkmanlarda qabila-
urug larga ajratish saqlangan. Ulardan eng yiriklari takalar, yovmutlar,
‘
erkari, solurlar, sariqlar, gyokalan va choudorlar bo lgan.
‘
XVIII XIX asrlargacha turkmanlar yuqorida ta kidlab o tilgan yetti
– ’ ‘
yirik qavmga bo linishini saqlab qolgan edi. Bu toifa o z navbatida to rt
‘ ‘ ‘
elga bo lishgan: gara, bekovul, ulugdepe va gumesh.
‘
Gara qavmini chekich, quraysh, islom, boy, uga, tagam, mamish,
yabanlar, bekovul qavmini lambe, sarli yerli ushaqom, tog achi, kultak, ulug
‘
depe qavmini garama, surxi, surx, chatroq, oqteri, aji esenmengli, giziloyoq,
etbosh, denaji, chakir, gabasoqol, sulaymon, omar, gizilja, g urama gunesh.
‘
Teke elini ikki nasl nasb avlodlari tashkil etgan: otamish va
–
to xtamish.
‘
Otamish avlodi sichmaz hamda bag shi avlodlaridan iborat. Sichmaz
‘
avlodi sichmizning o zi bilan uch urug qavmlaridan, bag shi avlodi esa
‘ ‘ ‘
bag shi, dashayoq, bo rkun, sultoniz qavmlaridan tashkil topgan.
‘ ‘
To xtamish nasl nasabini beg va bekil avlodlari tuzgan bo lib, beg
‘ – ‘
avlodi, gongur, omonsha gukche qavmlariga, bekil avlodi esa ganjiyusup,
–
yazi yusuf, gagsual, ariq garaj, gofa va bukri qavmlariga ajraladi. Teke
– –
eliga mujevur avlodi ham kiradi. Yomut eli: ham ikki nasl nasabga
–
bo linadi.
‘
Bayram shali nasabi sayak, o kuz, ursuqchi, ushak urug lariga
‘ ‘
bo linadi. Bulardan tashqari sariq, chovdur, gukleng hamda salir qabilalari
‘
ittifoqi borligi yuqorida aytib o tilgan edi.
‘
Sariq qabilasi suqti, bayrach, alasha, xerzeki, gazmilmirad, bedeng, gal
–
bosh urug laridan; chovdur qabilasi, igdir, chovdur (gara - chodur), yabdal,
‘
bo zaji, burunchi qavmlaridan tashkil topgan.
‘
79

Turkmanlarning bulardan boshqa bir qancha kichik qabila, qanchadan –
qancha urug qavmlari mavjud bo lganligi bizga ma lum: afg on, arab,
‘ ‘ ’ ‘
gurd, qipchoq, aymoq, girey, gazak, galmik, garamugol, tut, gullar va h.k.
XV XVI asrlarda Turkmanistonning shimoliy tumanlarida chovdur va
–
ularning qarindoshlari abdallar, arablilar yashagan. Bu urug qabilalarning
‘
hammasi birga qo shilib turib esen xoni, ya ni Hasan eli deb yuritilgan.
‘ – ’
Qolgan urug qabilalariga esa sain xoni nomi berilgan.
‘ – –
Sariqamish qo li atroflarida, katta Balxanda turkmanlarning teke, salir,
‘
Yomut (yomut) qabilalariga qarashli urug qavmlari istiqomat qilishgan.
‘ –
Bu qabilalar orasida eng nufuzlisi salir qabilasi hisoblangan. Shunday bo lsa
‘
kerak, salirlar ichki salir deb atalgan. Qolganlar, ya ni teke, yomut, sariq
’
urug aymoqlari esa tashqi salilar nomi bilan yuritilgan.
‘ –
Yazir (qoradoshli), emreli, nuxarli, qisman bayat urug lari
‘
Turkmanistonning janubiy qismida yashashgan.
XIX asrning 80 yillarida Turkmaniston Rossiya tomonidan bosib
–
olingach, etnik birikishi jarayoni tezlashgan, ammo qabilaviy bo linish
‘
saqlanib qolgan. Yirik qabilalaridan taka turkmanlari ahol, Murg ob havzasi
‘
va Tajanda, yovmutlar Kaspiy bo ylarida va Xeva xonligida, ersirilar
‘
Amudaryo vodiysida, salirlar, sariqlar guklenlar, chovdurlar Xeva xonligida
birgalikda yashashgan. Xo jalik madaniy jihatdan turkmanlar ko chmanchi
‘ ‘
(chorvador) va o troq dehqon (chumur)larga bo lingan.
‘ ‘
An anaviy xujaligi.Ko pchilik turkmanlar chorvador urug qabilalar
’ ‘ ‘
bo lgan qisman dehqonchilik bilan shug ullangan. Asosan quyruqli qo y
‘ ‘ ‘ –
qo zilar boqilgan. Chorvador urug aymoqlar ham aslida ikkiga
‘ ‘ –
bo lingan: chorva va chomri (chomru). Birinchilari o zlarini mollarini yaqin
‘ ‘
uzoq yaylovlarga olib chiqib, chorva bilan bir yerdan ikkinchi yerga
–
ko chib yurishgan. Chomir xalqi esa bir yerda o tov qurib o troq hayot
‘ ‘ ‘
kechirgan. Chorvani qo ldan boqib, ekin ekib yetishtirishgan va shu bilan
‘
kun kechirishgan.
80

Har bir qabila chorvasini o z yerida boqishi kerak edi. Lekin quduq va‘
qoqlar (suv o ralari) odatda ularni qurdirgan boylar qo lida edi. Chorva
‘ ‘
egalarining qo lida minglab qo y qo zi, yuzlab tuyalar bo lib, minglab
‘ ‘ – ‘ ‘
gektar yaylovlar, qanchadan qancha quduqlar suv manbalari ham shular
–
izmida edi. 27
Kambag al chorvador dehqonga ancha og ir edi. O z qudug i
‘ ‘ ‘ ‘
bo lmagan kabag al quduq suvidan foydalanganligi uchun boy chorvasini
‘ ‘
boqib, quduqni tozalab berishi kerak edi. Bir oz mol holi bo lgan
– ‘
kambag al esa o z molini boy chorvasiga qo shib yuborib, o zi boy
‘ ‘ ‘ ‘
yerlarida ishlab berishi yoki chorvasini boqishi lozim edi. Yollanma
mehnatning gullukchi, xizmatkor shakllari mavjud edi. Turkmanlarning
dengizga yaqin joylarida baliqchilik bilan shug ullanishgan. Bu yerlarda
‘
turkman boylarining yirik xo jaliklari mavjud edi.
‘
Turkmanlarning bir qismi Kaspiy dengizning sharqiy sohillaridagi neft,
tuz konlarida band edi.
Turkmanlar savdo sotiq yaxshi yo lga qo yilgandi. Ayniqsa Eron,
‘ ‘
Buxoro, Xeva bilan savdo aloqalari nihoyatda rivojlangan edi. Mare,
Qo qon, Urganchda, Turkmanistonning ayrim shahar (qal a), qishloq
‘ ’
(ovul)larida katta bozorlari bo lgan.
‘
Dehqonchiligi. Turkmanlar sug orib dehqonchilik qilishgan. Bug doy,
‘ ‘
jo xori, arpa, paxta, kunjut, sholi, beda ekilgan. Qovun, tarvuz, qovoq
‘
yetishtirilgan. Ko p joylarda kuzgi guyzluk bug doy ekilgan. Sabzavot
‘ – ‘
asosan qadimdan o troq hayot kechirib kelayotgan onauli, maxinli, murchali,
‘
maxtumi, guklen urug larining yerlariga yetishtirilgan. Uzum yetishtirish,
‘
bog rog lar o stirish bilan kam shug ullanishgan. Deyarli hamma
‘ – ‘ ‘ ‘
yerda piyoz ekilgan.
Yerni yog och omoch temir uchli azal kunda bilan haydashgan. Hosil
‘
o roq bilan o rilgan. G alla don xirmonda mol yordamida yanchilgan.
‘ ‘ ‘
27
Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993
– b- 36
81

Tegirmon, kash kash juvozlar qurilgan. Ekinlarni sug orish inshoatlari– ‘
qurilgan, hovuzlar qazishgan.
Yer go ng, kul, eski tuproq bilan o g itlab turilgan.
‘ ‘ ‘
Ovchiligi. Turkmanlarning butun o lkada keng tarqalgan hunari xususan
‘
g arbiy tumanlarida ovchilik bilan deyarli hamma doimo shug ullangan.
‘ ‘
Turkmanlar tulki, bo ri, jayron, quyon, parranda ovlashgan (kaklik,
‘
qirg ovul, o rdak, g oz va h.k).
‘ ‘ ‘
Miltiq bilan, qopqon qo yib, to r tutib ba zan tayoq bilan ovlashgan.
‘ ‘ ’
Otda tozi it, lochin bilan ov qilingan.
Hunarmandchiligi. Temirchilik qurolsozlik zargarlik, ko nchilik,
‘
duradgorlik kasb hunarlari Turmanistonning hamma yerlariga keng
–
tarqalgan eng e zozli hunarlardan hisoblanar edi. Kosiblar o z uylari,
’ ‘
ovullarida ish qilishgan.
Ayrim hunarlar bilan ma lum ovullarda ma lum urug yoki qabilalar
’ ’ ‘
shug ullanib kelgan. Chunonchi, kulolchilik asosan Chorjuy atrfidagi
‘
hunarmandlar orasida keng tarqalgan. Noxurlar, ayrim marvlik tekelar,
shuningdek Gasan Ko l va Kumush Tepa hunarmandlari o tovlar
– ‘ – ‘
yasash uchun zarur qismlar yasash bilan mashhur bo lganlar. Yaz urug lari
‘ ‘
odamlari egar jabduq, yari gukchalar yog ochdan idish tovoq, burkuz
– – ‘ –
urug idagilari qamchi tayyorlashgan
‘ 28
.
Xonadonlarda gilamdo zlik va shoyi to quvchilik ishlari bilan
‘ ‘
shug allanib kelingan.
‘
Hunarmandlar orasida zargar, kumushchilar qaryib har bir ovulda
bo lgan.
‘
Transporti. Qatnovda asosan otlardan foydalanishgan. Ahalteke va
yovmut otlarida yurishgan. Yuklarni tuyalarda tashishgan. Turkmanlarda uch
xil tuya boqilgan yakka o rkachli turkman tuyalari (arvanalar); qo sh
‘ ‘
o rkachli turkman tuyalari (bugralar) hamda ularning chatishganlari,
‘
durugaylari. Yo li yaxshi bir muncha tekis joylarda Xevaning ikki
‘
28
Sagdullayev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi. T., 2004.b-59
’ –
82

g ildirakli aravasidan foydalanilgan. Eshak arava, ba zan tuya aravalari‘ ’
ko p ishlatilgan.
‘
Dengiz yaqinida yashagan turkmanlar kema, novlarda yuk tashigan.
Uzun, ingichka qayiq (taymun, yek merdem)lar ham ko p bo lgan.
‘ ‘
Madaniy turar-joylari. Turkmanlar butun umrlarini deyarli yaylovlar va
o tovlardan o tkazishgan. O tov ularning eng asosiy va eng ko p
‘ ‘ ‘ ‘
tarqalgan uyi hisoblanib kelingan.
Turkman o tovlari ko rinishidan hamma yerda deyarli bir xil bo lgani
‘ ‘ ‘
bilan bir biridan farq qiladi. O tovni usti atrof tevaragida bog langan
– ‘ – ‘
yup to qima lenta har xil joyda turli rangda va turlicha tortilgan bo ladi.
– ‘ ‘
Ayrim o tovlarning usti yotiq yassiroq, ba zilariniki cho qqi ko rinishda
‘ ’ ‘ ‘
ishlanadi. Chunonchi yovmutlarda o tovning tepasi, gumbazi ammanikidan
‘
pastqom bo ladi, chovdurlarniki esa eng baland, uchli qilib ishlangan.
‘
O tovning tashqarisi bilan ichkarisiga darmiq, ya ni bezakdor tasma
‘ ’
bog lab qo yiladi.
‘ ‘
Kambag al aholi ilgarilari kichkina o tovlarda yashagan. Bu xil
‘ ‘
o tovlarni turkmanlar orosha yoki gushtdikme deb atashgan. Orochalarning
‘
panjara terimi bo lmagan. Namat ustidan polos va gilamlar to shalgan.
– ‘ ‘
Xo jalikda kerak bo ladigan jamiki narsalarning o z o rni,joylashtirish
‘ ‘ ‘ ‘
tartibi bo lgan. O tovga kirgan kishi turli joylarga osilgan non xalta, tuz
‘ ‘
xalta, idish xalta, ip igna xalta va boshqa har xil jun xaltalarni ko rishi
– ‘
mumkin edi. Kiraverishda o ng tarafda mis, yog och, sopol idishlar,
‘ ‘
samovar joylashgan. Ro parada ko rpa yostiq, namat, kigiz, gilamlar, yon
‘ ‘ –
verida bug doy, un solingan qoplar, egar jabdug lar joylashgan.
– ‘ – ‘
O tovning to rida sandiq, belanchak (sallanchak) turgan.
‘ ‘
XIX asrda ayrim urug qabila odamlari o zlari uchun alohida qal a
‘ ‘ ’
qura boshlashgan. Bunday qaltslar ko proq teke qavmiga qarashli kishilarda
‘
bo lgan. Teke ovullari uch to rt xo jalikdan iborat bo lib, dasht cho l
‘ – ‘ ‘ ‘ ‘
yerlarda quduqlar atrfida joylashgan.
83

Hovli qal a yonida xilma xil xo jalik binolari qurilgan: otxona,’ – ‘
seyisxona, duyeyetsq (tuyaxona), molxona (qo yxona) goyunetoq,
‘
somonxona, ombor va h.k.
Har bir hovlida albatta ayvon qurilgan. Ayrim turkmanlar, chunonchi
Xorazm turkmanlarida hovliga ya ni quyoshga ters tomonga qaratib
’
tersayvon solingan. O ziga tuq turkmanlarning hovlilari ichkari va tashqariga
‘
bo lib qurilgan. Yomutlar bilan yemreli qavmlariga qarashli hovlilarda
‘
xo jalik va turar joy binolari hovlining ikki chekkadagi devorlari bo ylab
‘ – ‘
qurilgan. Hovlining o rtasi ochiq bo lgan. Turkmanlarda chayla chatma
‘ ‘ –
ham qurilgan. Devorlari shoxbutoq, qamish yoki yog ochlardan bo lib,
‘ ‘
tomiga shox shabba to shalgan. Ustidan loy suvoq bilan suvalgan.
– ‘ –
Keyingi vaqtda xom yoki pishiq g ishtdan tomi yassi, teks qilib uy solish
‘
odati keng tarqalgan.
Kiyim-kechaklari. Turkman erkaklarining usti boshi qadimiy milliy urf
–
odati, an analari ta sirida deyarli sezilmaydi. Ammo xotin qizlarning
– ’ ’ –
milliy kiyimlaridan hali ham farq bor. Bundan tashqari qaysi xalq bilan uzoq
vaqt qo ni qo shnichilik qilib kelganiga qarab turli turkman qavm
‘ – ‘ –
odatlarining kiymida, ichki va tashqi ta sir yaqqol sezilib turadi. Ayniqsa,
’
Kavkaz xalqlari, eronlilarita siri kuchli. Xeva turkmanlari kiyim
’ –
kechagida o zbek bilan qozoqlarning milliy kiyimi an analari o z ifodasini
‘ ’ ‘
topgan.sariq turkmanlari Buxoro vohasi aholisi singari kiyim kechak kiyib
–
yuradi.
Turkman erkaklarining kiymi balaq (ishton), yengi uzun ko ylak,
‘
qavilgan chopon dondan iboratbo lib, boshiga kerlin yoki kubanka (tepasi,
– ‘
ensi, ensiz), telpak, oyog iga choriq, cho ponlari esa yelken kiyadi. Ayollari
‘ ‘
balaq (uzun ishton), ko ylak, yengsiz kemzor (kamzul), oldiguldor qavilgan
‘
tun chabit, boshiga bo riq, bogmach, o ramak xasaba, topon va boshqa
– ‘ ‘
bosh kiyimlarini, oyog iga kovush yoki poshnali poyafzal kiyadi., oldiguldor
‘
qavilgan tun chabit, boshiga bo riq, bogmach, o ramak xasaba, topon va
– ‘ ‘
boshqa bosh kiyimlarini, oyog iga kovush yoki poshnali poyafzal kiyadi.
‘
84

Erkaklarning ko ylagi oldin yoqasiz tikilgan bo lsa, endilikda tik‘ ‘
yoqali ko ylak kiyish odat bo lgan.
‘ ‘
Lekin turli qavm erkaklari bilan ayollarning usti boshi bir biridan
– –
ma lum darajada yo bichilishi, tikilishi yoki tashqi bezagi bilan bir muncha
’
ajralib turadi. Masalan, erkaklar kiyadigan don, chopon, chakmonlar garchi
tikilishi jihatdan hamma yerda bir xil bo lsa ham matoning rangi, ko rinishi,
‘ ‘
nomi bilan turli tuman. Ilgari to nni uzun yenglari qo lni yopib turadigan
– ‘ ‘
qilib tikalar, yon tomonlarini kesib cho ntak o rnatilgan. To yning etagi,
‘ ‘ ‘
yoqasi, cho ntaklari chetiga tasma, uqa tikilgan. To nlardan xivali don,
‘ ‘
girmizi don, astaroma chopon oqtoy xillari keng tarqalgan edi. Chakmonni
–
tuya junidan qilishgan. Sovuq kunlari chopon bilan to n yoki po stin
‘ ‘ –
ichmek kiyishgan. Dengiz yoqasida yashaydigan yovmutlar ilgari kurt bichim
tun kiyishni yoqtirar edilar (kurdacha bichimda bo lgani uchun shunday
‘
deyilgan).
Oyoqlariga chorqidan boshqa cho qay, chapak (shippak) ham kiyib
‘
yurishgan. Cho qay buzoq terisidan uchi qayrilgan, gajakdor poyafzal
‘ –
tikilgan. Choriq yaxlit teridan tikilgan, oyoqlariga oq paytava o rashgan.
‘
Taqinchoqlari. Turkman ayollari bezak taqinchoqlarni juda yoqtirardi.
–
Shu sababli ularning quloq, qo l, bosh, burunlariga xilma xil bezak
‘ –
buyular taqib yurishganini ko rish mumkin. Kim qanday bezak taqqaniga
‘
qarab qayerlik va qaysi tabaqaga mansub ekanini ajratib olish qiyin emas.
Bolalarga ko pdan ko p kumush tanga va munchoqlardan yasalgan turli
‘ – ‘
tuman taqinchoqlar taqib qo yishadi. Qiz bolalarning bosh kiyimi
– ‘ –
do ppi, telpak, qalpoqlari ayniqsa chiroyli rangdor bezakli bo ladi. Yoshi
‘ ‘
kattaroq o g il bolalar bosh kiymida hech qanday bezak bo lmaydi. Qiz
‘ ‘ ‘
bolalarning telpagini chetlariga har xil yezak berilib, tepasiga g upba deb
‘
ataladigan bezak o rnatilgan. Bo yinlariga tangalar, munchoqlar, nishon
‘ ‘
osilgan shoda taqilgan.
Ko ylaklari bilan chopon, to nlarining ko krak oldiga apbasi osib
‘ ‘ ‘
yurishadi. Apbasini quloq (teshik)li tangalar yoki tangasimon ko nishida
‘
85

kesilgan kumush parchalarini ipga tizib yasaydilar. Ayollar sochlariga yosiq
osishgan. Kokillarini har xil tanga yoki medalonlar, kalitlar osib yuradilar.
Qo llarida bizelik deb ataladigan bilakuzuk, quloqlariga uzuk tulak xalqa,‘ –
isirg a, buranlariga irebek taqishgan. Endilikda bu run xalqalarini kam
‘
uchratish mumkin.
Taomlari.O zbeklar va Qoraqalpoqlarnikiga o xshab ketadi. Asosan sut
‘ ‘
va sut mahsulotlari ko p istemol qilishadi. Ularning churek poni ayniqsa
‘
mashhurdir. Jo xori non yopib yeyishadi. Vaqti tig iz kezlarida chuchuk
‘ ‘
xamirdan patir non yopishadi. Gushtadan churba (sho rva), gaynatma,
‘
dograma, sho rva, govurma, govurdok, palov, shara yoki konab (kabob)
‘
pishirishadi. Turkmanlar go t qoqisini juda yaxshi ko rishadi. Shuning
‘ ‘
uchun tuya, qoramol go shtini ham shu tariqa tilim tilim qilib tuzlashadi.
‘ –
Va shamolda quritishadi. Qo y go shtini ham shu tariqa tayyorlab, qoringa
‘ ‘
solib qo yishadi. Yoki chala qovurib idishlarga solinadi. Yangi go sht
‘ ‘
tugagan vaqtda ana shu qovurmadan ishlatishadi. Gara cho rba qaynatishadi.
‘
Qadimda qovurmadan choyga solishgan (choy cho rba).
‘
Quyon, jayron, kiyik kaklik go shtini, osyotr balig ini go shtini
‘ ‘ ‘
ishlatishadi.
Ko k choy, ayrim joylarda qora choy ichiladi. Ko pincha ko k choy
‘ ‘ ‘
bilan qora choyni ichishadi, nonushtaga qovun qoqi, jiyda qo yiladi.
‘
XULOSA
Bitiruv malakaviy ishimizning sungida quyidagicha hulosa qilamiz.
86

Birinchidan , ko chmanchi kimmeriylar haqidagi ma lumotlar ilk’ ‘
marta mil. avv. 8 asrga mansub Bibliya kitobi va Odisseya dostonida tilga
“ ”
olib o tilganligi, shuningdek ularning harbiy yurishlari haqidagi
’
ma lumotlar mil. avv. 8-7 asrlardagi Ossuriya-Bobil mixxat yozuvlarida ham
‘
uchrashligi asoalab berildi.
Ikkinchidan , Ma lumki, etnologiya fanidagi mana shu ilmiy
’
konsepsiyaga ko ra, xar bir xalqning kelib chikish tarixi uch boskichdan
’
iborat buladi. Birinchi boskich-da kushni, xududiy jixatdan yakin, turli til va
laxjalarda so zlashuvchi qabila va elatlarning iktisodiy va madaniy aloqalari
’
asosida etnomadaniy yaqinlashish, aralashish va etnik qorishuv, ya ni
’
etnogenetik jarayonlar kechadi. Bu xodisa xar bir xalq tarixida juda uzok
davom etadigan obektiv tarixiy jarayon bulib, uning yakuni aynan olingan
xalqning shakllanishiga olib keladi, ya ni etnogenetik jarayon yakunida xalq
’
shakllanadi.
Uchinchidan , demak, xalq bu biologik xosila emas, balki uzoq davom
etadigan etnogenetik jarayonlar maxsuli va etnik birliklar yig indisi ekanligi
’
ko rsatib o tildi.
’ ’
To rtinchidan
’ , XIV asr 80 90 yillaridan boshlab Sirdaryo bilan –
Amudaryo oralig idagi yerlarga Dashti Qipchoqdan ko chmanchi turk
‘ ‘ –
mo g ul qabilalari bostirib kirgan. XVI asr boshida Muhammad
‘ ‘
Shayboniyxon (1451 - 1510) boshchiligida Movarounnahrni, 1504 1507
–
yilda Xurosonni zabt etdi. Shu vaqtdan boshlab Movarounnahrning turkiy
zabon xalqi o zbek nomini oldi. Istilo qilgan joylarda ko chmanchi
‘ ‘
o zbeklar ozchillikni tashkil qilsa ham zo r siyosiy va harbiy ko chga ega
‘ ‘ ‘
bo lishgan, ular asta sekin o troq dehqonchilikka o tishgan.
‘ – ‘ ‘
Beshinchidan , Qadim zamonlardan buyon Markaziy Osiyoda
o zbeklar, qirg izlar, turkmanlar, tojiklar va boshqa xalqlarning ajdodlari
‘ ‘
bilan yonma yon istiqomat qilib kelayotgan mintaqadagi yirik tub
–
xalqlardan biri qozoqlar hisoblanadi. 1920 yillar o rtalarigacha, ularni
‘
noto g ri qirg iz qaysaq yoki qirg iz deb atab kelishgan.
‘ ‘ ‘ – ‘
87

Oltinchidan , . Qozoq xalqi shakllanishidagi oxirgi komponenti XIV asr
oxirida Oltin O rdadagi kichik ko chmanchi qabilalarga borib taqaladi.‘ ‘
Oltin O rda parchalanishi bilan XV asr o rtasida, O zbek xonligidagi
‘ ‘ ‘
o zaro nizolar natijasida bu qabilalarning katta qismi janubi-sharqiy
‘
Mo g uliston davlati tarkibiga ko chganligi xususida ma lumotlar keltirib
‘ ‘ ‘ ’
o tildi.
’
Ettinchidan , XV-XVII asrlarda esa kelib chiqishi qozoq no g aylar
‘ ‘
bilan bog liq qabilalar kirib kelgan. Qozoqlarning bir qismi boshqa turkiy
‘
xalqlarning etnogeneziga kirgan. XVI-XVII asrlarda qirg izlarga qozoq-
‘
no g ay qabilalari qo shilgach, Tyan-Shan qirg izlarni asosan
‘ ‘ ‘ ‘
shakllantirgan, degan xulosalarga kelindi.

Adabiyotlar ro yxati
’
88

1. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T., 2008.’ – –
2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. T., 1998.
’ –
3. Annayev T., Tilovov B., Xudoyberdiyev Sh. Boysun arxeologik
yodgorliklari. T., 1999.
–
4. Annayev T., Shaydullayev Sh. Surxondaryo tarixidan lavhalar. T.,
–
1997.
5. Asqarov A. Eng qadimgi shahar. T., 1990.
–
6. Jo raqulov M., Isomiddinov M. O rta Osiyo kulolchiligi tarixidan.
’ ’ –
Samarqand, 1999.
7. Isomiddinov M.H. Sopolga bitilgan tarix. T., 1993.
–
8. Kabirov J., Sagdullayev A. O'rta Osiyo arxeologiyasi. T., 1990.
–
9. Sagdullayev A. Qadimgi O rta Osiyo tarixi. T., 2004.
’ –
10. Eshov B.J. Qadimgi O rta Osiyoning shaharlari tarixi. T., 2006.
’ –
11. Qadimgi tarixchilar O rta Osiyo haqida. T., 2008.
’ –
12. Avdusin D.A. Osnovi arxeologii. M., 1989.
–
13. Arxeologiya Priaralya. T., Fan, 1984.
–
14. Afrasiab. Vip. 1. T., Fan, 1969.
–
15. Afrasiab. Vip. 2. T., Fan, 1974.
–
16. Vorobyova M.G. Dingildje usadba seredini I tisyacheletiya do n.e.
–
v drevnem Xorezme. M., Nauka, 1973.
–
17. Drevneyshiye gosudarstva Kavkaza i Sredney Azii. Srednyaya Aziya
v rannem jeleznom veke. Srednyaya Aziya v antichnuyu epoxu // Arxeologiya
SSSR s drevneyshix vremen do srednevekovya. Otv. red. G.A. Koshelenko.
–
M., 1985.
18. Drevniy i srednevekoviy gorod Vostochnogo Maverannaxra / Otv.
red. Y.F. Buryakov. T., 1990.
–
19. Drevniy Merv // Tr. YUTAKE. T.XIX. Ashxabad, 1989.
–
20. Drevnyaya i srednevekovaya kultura Chacha. T., 1979.
–
21. Zadnepetrovskiy Y.A. Drevnezemledelcheskaya kultura Fergani //
MIA. M., 1962.
–
89

22. Isamiddinov M.X. Istoki gorodskoy kulturi Samarkandskogo Sogda.
T., 2002. –
23. Isamiddinov M.X., Suleymanov R.X. Yerkurgan. T., Fan, 1984.
–
24. Martinov A.I. Arxeologiya SSSR. M., 1973.
–
25. Mokrinin V.P. Po sledam proshlogo. Frunze, Kirgizstan, 1986.
–
26. Na sredneaziatskix trassax Velikogo SHelkovogo puti. T., Fan,
–
1990.
27. Suleymanov R.X. Drevniy Naxshab. Problemi sivilizatsii
Uzbekistana
28. Bartold V.V Istoriya kulturnoy jizni Turkistona L 1927 str. 3 O sha
‘
muallif «Sochineniya», tom 2 chast 1, str 171
29. S.P. Tolstov. Po drevnim deltam Oksa i Yaksa i Yaksarta M 1962 str
30. www.history.ru
31. www.ziyo.net
32. www.archaelogy.ru
90

Купить