O‘rta Osiyo Yevropa sayyoxlari nazdida

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	70.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O‘rta Osiyo Yevropa sayyoxlari nazdida

Купить

O‘rta Osiyo Evropa sayyoxlari nazdida
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

Mundarija
Kirish……………………………………………………………. . …….3
I.Bob. O‘rta Osiyoga kelgan ilk sayyoxlar.
1.1. Sharq sayyoxlarining xotiralari ……………………………………6
1.2. G‘arb sayyoxlarning ilk esdaliklari ………………………………..10
II. Bob. O‘rta Osiyo Evropa sayyoxlari nigohida.
2.1. XIV-XV asrlarda Evropa sayyoxlarining O‘rta Osiyoga kelishi … 27
2.1. Rus sayyoxlari va mutaxasislarining esdaliklari … ……………….41
Xulosa… ……………………………………………………………....66
Foydalanilgan adabiyotlar… ………………………………………...68
Ilova …………………………………………………………………...70
Kirish.
2

Mavzuning dolzarbligi : Mustaqillik sharoitida jamiyatdagi yangi
o‘zgarishlarni amalga oshirish jarayonida erkin demokratik tafakkurga ega bo‘lgan
va mustahkam milliy g‘oya kuchi bilan birlashgan jamiyat a’zolarini tarbiyalash
vazifalarini bajarishda tarix fanining o‘rni jiddiy ravishda ortmoqda. Ushbu
mavzuning dolzarbligi esa quyidagilardan iboratdir:
- O‘rta Osiyoga kelgan Evropa sayyoxlari qoldirgan manbalar bilan
tanishish.
- Yevropada O‘rta Osiyo haqidagi ma’lumotlarning shakllanish manbalari
va ularni o‘rganilish sabablarini o`rganish.
- so‘nggi yillarda nashr etilgan ilmiy asarlarni tadqiq etish orqali yangi
xulosalar berish
- mavzuga kompleks va konseptual yondashish orqali O‘zbekiston
tarixining kam o‘rganilgan qismlarini to‘ldirishga xizmat qiluvchi ma’lumotlarni
kiritishga harakat qilishdir.
1998 yil iyulda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori
e’lon qilinib, unda respublikamiz tarixchi olimlari oldida turgan dolzarb
vazifalardan biri “mamlakatimiz va chet el olimlarining eng qadimdan hozirgi
kungacha o‘zbek xalqi tarixi bo‘yicha amalga oshirgan tadqiqotlarini tahlil qilish 1
’’
ekanligi ko‘rsatib o‘tilgan.
O‘zbekistonning tashqi siyosati jahon hamjamiyati bilan keng ko‘lamdagi
siyosiy-iqtisodiy va madaniy aloqalarni amalga oshirishga qaratilgan. Zero,
ushbu aloqalar uzoq davrlarga borib taqaladi. Mintaqamiz Sharq va G‘arb
o‘rtasidagi muhim savdo yo‘llari tutashgan yerda joylashganligi bois, bu
hududdan ko‘plab sayyohlar, savdogar va sarkardalar o‘tishgan. “Tarixan hozirgi
O‘zbekistonning hududi shunday joy bo‘lganki, bu yerda juda ko‘hna savdo
yo‘llari (mashhur Buyuk Ipak yo‘li) tutashgan, jo‘shqin tashqi aloqalar va turli
madaniyatlarning bir-birini o‘zaro boyitishi jarayoni kechgan”. 2
1
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Qarori // O‘zbekiston ovozi
1998 yil, 28 iyul.
2
Karimov I. A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. 1-jild. – T., б-28
3

Ana shunday aloqalar natijasi o’laroq, Yevropada O’rta Osiyo haqida har
tomonlama ma’lumotlar to’plana borgan.
Yevropalik olimlar asarlarida O‘rta Osiyoga oid ko‘plab ma’lumotlar va
manbalarning uchrashining o‘zi ham ko‘hna qit’ada o‘lkamizga qiziqish kuchli
bo‘lganligidan darak beradi. Ana shu jihatdan O‘rta Osiyoga kelgan sayyohlar
haqidagi ma’lumotlarni chuqurroq o‘rganish va tadqiq etish dolzarb masaladir.
Millati, dini, tili va istiqomat chegaralari bir-biridan uzoq bo‘lgan xalqlar
ham O‘rta Osiyo haqidagi manbalarni sayyohlar yordamida yaratishgan va o‘z
ma`lumotlarini bir-birlari bilan o‘zaro almashishgan. Respublikasi Prezidenti I.A.
Karimov ta’kidlaganidek : “Har qanday sivilizatsiya ko‘pdan-ko‘p xalqlar,
millatlar, elatlar faoliyatining va samarali ta’sirining mahsulidir’’ . 1
O‘rta Osiyo, jumladan, O‘zbekiston tarixini o‘rganishda turli sayyohlar
qoldirgan yozma manbalar, ulardagi ma’lumotlar asosiy ma`lumotlardan
hisoblanadi.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi : Buyuk geografik kashfiyotlar
natijasida Yevropada sayyohlikka va ma`lumotlar tuplashga qiziqishni orttirgan.
Yevropada o‘lkamiz haqidagi ma’lumotlar dastlab sayozroq bo`lsada, keyinroq
XV asrga kelib yangi ma’lumotlar bilan ancha boyidi. Bunda G‘arb va Sharq
mamlakatlari o‘rtasida savdo-sotiq aloqalarining kuchayishi, dengizlarda kema
qatnovining ortishi katta turtki bo‘ldi.
Sayyohlar qoldirgan ma`lumotlar o‘ziga xos manba hisoblanib, O‘rta Osiyo
tarixini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega ekanligi hamda mustaqil
O‘zbekistonning dunyo mamlakatlari bilan iqtisodiy, madaniy, ilmiy sohalardagi
hamkorligi kengayganligi, qolaversa, mustaqillik g‘oyalarini targ‘ib qilish, aholining
o‘sib borayotgan moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish turli monografiyalar,
ilmiy to‘plamlardagi yevropaliklarning O‘rta Osiyo haqidagi ma’lumotlarini,
tadqiqotlarini tahlil qilib umumlashtirish va alohida mavzu doirasida o‘rganish
mazkur bitiruv malakaviy ishida bosh vazifa etib qo‘yildi.
1
Karimov I. A. Biz o‘z kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz.7-jild. –T.,
O‘zbekiston.1999.-146 b.
4

Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari : Yevropa va
Rossiyadan kelgan sayyohlar O‘rta Osiyo haqidagi ma’lumotlarni mavjud yozma
manbalar va tarixiy faktlar yordamida ilmiy tadqiq etishdan iborat. Ana shu maqsad
asosida :
- Yevropadan O‘rta Osiyoga kelgan sayyohlar esdaliklarini
umumlashtirish va tarixiy jarayonlar bilan bog‘liq holda tahlil etish hamda ularni
O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishdagi manbaviy ahamiyatini ochib berish;
- XIV—XV asrlarda G‘arbiy Yevropada O‘rta Osiyo haqidagi
ma’lumotlar O‘rta Osiyo va o‘zbek xalqi davlatchiligi tarixini yangi ma’lumotlar
bilan yoritishda muhim manba bo‘lib xizmat qilishini ko‘rsatish;
- XVII-XVIII asrda sharqiy Yevropa sayyohlarining O‘rta Osiyo tarixiy
ma`lumotlarini yaratish borasidagi faoliyatlarini va ulardagi mavjud
ma’lumotlarning ilmiy ahamiyatini aniqlash;
- XVII—XVIII asrlarda Rossiyada O‘rta Osiyoga bo‘lgan qiziqishning
sabablari va rus ma’lumotlarning paydo bo‘lishi hamda taraqqiyotini qamrab olgan
holda tadqiq etish;
- XIX asrda Rossiyaning O‘rta Osiyoda o‘z manfaatlarini ko‘zlab, olib
borgan harbiy va siyosiy harakatlarining o‘sha davr tarixiy ma`lumotlarida aks
etganligini ochib berish, ulardagi mavjud ma’lumotlarni avvalgilari bilan o‘zaro
qiyoslasb o‘rgangan holda mavzu doirasida xulosalar berishdan iboratdir.
BMIning nazariy-uslubiy asosi : O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimovning O’zbekiston tarixini rivojlantirishga doir bildirgan
ko’rsatmalari asosiy nazariy-uslubiy asos bo’lib xizmat qildi. Shuningdek,
ishni bayon qilishda tarix fanining ketma-ketlilik, xolislik, haqqoniylik,
uzviylik kabi tamoyillari muhim nazariy-metodologik asos bo’lib hisoblanadi.
Bundan tashqari ishni yozishda, tarixiy voqea va hodisalarga baho berishda
milliy istiqlol g’oyasiga tayangan holda yondashildi.
Ishning ilmiy yangiligi : Bitiruv malakaviy ishida Yevropa sayyohlarining
O‘rta Osiyo haqidagi tarixiy ma’lumotlarini XV-XIX asrlardagi tarixi O‘rta Osiyoga
oid tarixiy-sayyohlik kundaliklari, tarixiy kartalar va turli adabiyotlar asosida ilk bor
5

taxlil qilindi. Ularning O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishdagi ahamiyati ilk bor,
umumlashtirildi. Yevropada O‘rta Osiyoning tarixiga oid ma’lumotlarni qamrab
olgan barcha tadqiqot ishlari va ularning natijalari tarixiy davriylik jihatdan
jamlangan holda, xolisona yondashuv asosida o‘rganildi. Ularning o‘rganilish
natijalariga konseptual nuqtai nazardan yondashilgan holda yangicha xulosalar
berishga harakat qilindi.
Bitiruv malakaviy ishida O‘rta Osiyoning sayyohlar tomonidan tuplangan
ma’lumotlarning shakllanishi va taraqqiyoti eng so‘nggi tarixiy tadqiqotlar asosida
yangicha ko‘rib chiqilgan va turli xil qarashlar, fikrlarni qiyoslab muammoga bir qator
oydinliklar kiritishga harakat qilingan. Yevropa sayyohlarining O‘rta Osiyo haqidagi
tadqiqot ishlarining keng ko‘lamda olib borilganligining asosiy sabab va maqsadlari
mavjud adabiyotlar, kartografik materiallar (tarixiy karta va planlar) va arxiv hujjatlari
asosida ilmiy jihatdan asoslab berildi. Shu tariqa Yevropada O‘rta Osiyo haqidagi
ma’lumotlarning shakllanish va rivojlanish taraqqiyotining yaxlit talqini ochib
berilgan.
BMIning amaliy ahamiyati : Tadqiqot natijasida qo’lga kiritilgan
yakuniy xulosalardan ma‘ruza matnlari va kurs ishlari tayyorlashda
foydalanish mumkin.
BMIning tuzilishi : Kirish, 2 ta bob,4 fasl, foydalanilgan manba va
adabiyotlar ro’yxati, ilovalardan iborat.
I.Bob. O‘rta Osiyoga kelgan ilk sayyoxlar.
1.1. Sharq sayyoxlarining xotiralari.
6

Axmad ibn Fadlan. X-asirning birinchi yarmida yashab o`tgan arab
sayyohi, tarix, geografiya fanlarini yaxshi egallagan olim va yozuvchi.
Hayotiga oid ma’lumotlar kam. Ibn Fadlan 921-922 yillar Bulg`or (Bolga
bo`yi) podshosining iltimosiga binoan bulg`orlar orasida islomni
mustahkamlash, Bulg`or podsholigini qo`shni Hazar xoqonlarining hujumidan
himoya qilish uchun qal’alar bino qilishda yordam berish uchun xalifa
Muqtadir (908-932 y) tomonidan Bog`dodddan yuborilgan elchilik bilan
(uning kotibi lavozimida) Bulg`orga kelgan.Bog`dod elchilarga Bulg`orga
Hamadon, Ray, Domg`on, Nishopur, Saraxs, Marv, Poykand, Buxoro,
Xorazm, Ustyurt, Yoyiq, (O`rol) orqali bordilar. 1
Ibn Fadlan ana shu sayohat vaqtida ko`rgan va eshitganlari haqida
“Risola” deb atalgan bir kitob yozib qoldirgan. “Risola”xususan etnogirafik
ma’lumotlarga boy bo`lib, unga og`izlar boshqirdlar, Bolga va Kama daryolari
atrofida istiqomat qilgan xalqlar: bulg`orlar, Ruslar yugralar, shuningdek,
Bolg`aning quyi oqimi hamda Kasbiy dengizi bo`ylarida istiqomat qilgan xazar
xalqlari haqida, ularning turmushi, mashg`uloti va urf-odati xususida qimmatli
ma’lumotlar beradi.
Ibn Fadlanning mazkur asari XII-XIII asrlardayoq ilmiy
jamoatchilikning diqqat- e’tiborini o`ziga tortgan; gegrafiya va tarixshunos
olimlar undan birinchi manbasifatida foydalanganlar. Lekin, risolarining asli
bizgacha yetib kelmagan. Undan ayrim parchalar Yoqut Hamavining (Q.)
“Mu’jam ul- buldon” asarida saqlangan. 1923 yili uning qisqartirilgan nusxasi
Mashhaq kutibxonalaridan birida topilgan. Bu Ibn Fadlan va uning asarini
keng o`rganishga yo`l ochib berdi.
Ibn Fadlan risolasining arabcha matni 1823 yili Peterburgda (Yoqut
Omaviy asarida saqlangan parchalar asosida) va 1959 yili Damashqda nashr
qilingan. Asarning ruscha tarjimasi (tarjimon A.P.Kovalevskiy) 1939 yilda
nashr qilingan.
1
www . history . ru
7

Abu Dulaf X-asrda o`tgan arab sayyohi va geograf olimi. To`la ismi:
Mis’ar ibn Muhalhil al-Yanbuiy. Nisbasiga qaraganda, Madinaning mashhur
xazraj qabilasiga mansub bo`lib, asli Qizil dengizning bandargoh shahari
Yanbudandir. X.asr boshlarida Buxoraga kelgan va shoir sifatida Nasr II ibn
Ahmad Somoniy (Taxm. 914-943 yy) xizmatiga qabul qilingan. 942 yili
Buxorodan qaytayotgan Xitoy elchilariga qo`shilib, Iarqiy Turkiston orqali
Xitoy poytaxtiga brogan, u yerdan Xindistonga o`tgan. So`ngra Sejiston
(Sebston) orqali Eronga qilib, Buvayhiylar (932-1062 yy) vaziri, adib va
ma’rifatparvar Ismoil ibn abbos (995 yili vafot etgan) xizmatiga kirgan. 1
Abu Dulaf shu yerda o`zlarini Sosoniylar deb atovchi daydi va
darbadarlarning qiliqlari va xos sozlari (Jardaylari) tafsifiga bag`ishlangan
“sosoniylar qasidasi” hamda Buxoradan Xitoy va xindistonga qilqan safari
vaqtida ko`pgan-bilganlari haqida “Ricolayi avval” (“Birinchi risola”) asarini
yozgan. Olimning Ozarbayjon, Armaniston va Eron shaharlari bo`ylab qilgan
sayohati va ularning asari atiqalari haqida hikoya qiluvchi “Risolayi uxro”
(“Ikkinchi risola”) asari ham eronda o`sha vaqtda yozilgan. Lekin, har ikkala
risola ham Eronda o`sha vaqtda yozilgan. Lekin, har ikkala risola ham 1923
yilga qadar ilmiy jamoatchilikka ma’lum emas edi. Ulardan ayrim parchalar
Yoqut Hamaviy xamda Zakariya ibn Muxammad Qazviniy asrlari orasida
saqlangan. Bu parchalar, nemizcha tarjimasi bilan birga, F.Fyustenfeld (1842
y.) hamda K.Shlyosser (1843 y.) tomonidan chop etilagan Abu Dulaf va uning
asarlari rus sharqshunos olimali V.V.Grigoref , V.V. Bartold,
I.Y.Krachkavskiy, V.F.Minorskiy, P.G.Bulgakov, A.B.Xolidov, shuningdek,
nemis olimi I.Markvartning diqqat- e’tiborini qozongan. Ammo ularning
ayrimlari (V.V.Grigoref , V.V. Bartold, V.F.Minorskiy,)Abu Dulaf keltirgan,
dalillarga shubha bilan qaraganlar. 1923 yili Mashhad kutubhonalarining
biridan Abu Dulaf risolalarining qo`lyozmasi topildi. I.Y.Krachkavskiy
qo`lyozmani atroflicha tahlil etish va uni Yoqud Hamaviy asrlardagi parchalr
bilan solishtirib o`rganish natijasida Abu Dulaf asarida keltirilgan dalillar
1
Abduraimov M.A. Vopros feodalnogo zemlevladeniya i feodalnoy renta v pismax Emira Xaydara. Tashkent:
An UzSSR, 1961.B-46
8

holis ekanligi, binobarn, u O`rta Osiyo, Xitoy , Hindiston, Eron, Ozarbayjon va
Armanistonning tarixiy geografiyasining o`rganishda muhim manba bo`lib
hizmat qilishi mumkinligini aytdi. “ Risolayi uxro” P.G.Bulgakov, hamda
A.B.Xolidov, tomonidan rus tiliga tarjima qilingan (1960 y.)
1.2. G‘arb sayyoxlarning ilk esdaliklari.
Miloddan avvalgi, 329 yilda makedoniyalik Iskandarning Baqtriya va
So‘g‘diyona yerlariga harbiy yurishlari boshlangan. Bu yurishlar Markaziy
9

$Osiyo tarixida eng yaxshi o‘rganilgan mavzulardan biri bo‘lib hisoblanadi. Iskandarning qo‘shinida askar-jangchilari bilan birga bo‘lajak tarixchilar Ptolemey, Aristovul, Onesikrit, Kallisfen va Xaresslar xizmat qilib, turli xil siyosiy va madaniy voqealarni yozib borganlar. Ularning ma’lumotlari bizgacha yetib kelmagan, lekin dastlabki manbalardan so‘nggi yunon tarixchilari va geograflari foydalanganlar. Diodor (miloddan avvalgi 90−21 yillar) “Tarixiy kutubxona”, Strabon (miloddan avvalgi 64−milodiy 24 yillar) “Geografiya”, Pompey Trog (miloddan avvalgi I−milodiy I asr) “Filipp tarixi” asarlarini, Plutarix (milodiy 46−127 yillar), Klavdiy Ptolemeylar (II asr) o‘z hikoyalarini, Pliniy (I asr) “Tabiiy tarix” nomli kitobini yaratdilar. Ammo Iskandarning yurishlari haqidagi keng va to‘liq ma’lumotlar rimlik Kvint Kursiy Ruf va yunon Arrian asarlarida saqlangan. Arrian (milodiy 90\95−175 yillar) “Iskandar anabasisi” degan asarning muallifidir. Anabasis − bu “davlat ichkarisiga dengizdan uzoqlashgan harbiy yurish” yoki “Iskandar yurishlari” deb tarjima qilinadi. Kursiy Ruf (miloddan avvalgi I asrning oxiri − milodiy I asrning o‘rtalari) “Makedoniyalik Iskandar tarixi” nomli kitobni yaratgan. Ammo Arrianga nisbatan uning hikoyalarida badiiy to‘qimalar ko‘p uchraydi. 1 Quyida Arrian va Kursiy Ruf asarlaridan olingan ayrim qiziqarli ma’lumotlarning tarjimasini keltiramiz (ular rus tiliga M. YE. Sergeyenko va V. S. Sokolovlar tomonidan tarjima qilingan): Arrian, III kitob, 27-bob, 9. “Iskandar yaqinlashib kelishi haqida eshitib, bess Oks daryosidan kechib o‘tadi va kemalarini yondirib, Nautaka − so‘g‘diylar yeriga yo‘l oladi”. 10. “Spitamen va Oksiart bilan birga so‘g‘diylar chavandozlari hamda Tanais daylari unga ergashadilar. Baqtriya chavandozlari Bessning qochishidan xabar topib, har tomonlarga qarab o‘z uylariga yo‘l oladilar. 1 Tanieva G. M. Rol Karshinskogo vilayata v politicheskoy, sotsialno-ekonomicheskoy jizni Buxarskogo emirata (vtoraya polovina XVIII pervaya polovina XIX v): Avtoref. Dis.kand.ist.nauk.Tashkent, 2008. B-36 10$

Iskandar Drapsakga yetib keladi, qo‘shinlariga dam berib, ularni
Baqtriyadagi eng yirik shaharlar − Aorn va Baqra tomonga yurgizadi. Bu
shaharlarni hujum qilib zabt etadi va Aorn qal’asida Androkolning o‘g‘li
Arxelay boshchiligidagi qo‘riqchi qo‘shin qoldiradi. Himoyasiz taslim bo‘lgan
boshqa baqtriylarga hokim bo‘lib fors Artaboz tayinlanadi”.
2. “U o‘zi Oks daryosiga qarab yo‘l oladi. Oks Kavkaz tog‘laridan
boshlab oqadi; hind daryolaridan tashqari Iskandar Osiyoda ko‘rgan daryolar
ichida bu eng yirik daryodir: umuman eng yirik daryolar Hindistonda
joylashgan. Oks Girkaniyadagi katta bir dengizga qo‘shiladi”.
III, 30, 6. “Iskandar chavandoz qo‘shinlarini mahalliy otlar bilan ta’minlab
So‘g‘diyona poytaxti Maroqandga yo‘l oladi”. 7. “Shu joydan Tanais daryosiga
qarab yuradi. Tanais ham Kavkaz tog‘laridan boshlanadi, Aristovul so‘zlariga
ko‘ra, varvarlar (mahalliy aholi − A. S.) uni Orksant daryosi deydilar; bu daryo
ham Girkan dengiziga qo‘shiladi”.
10. “Shu yerda oziq-ovqatlar g‘amlashga chiqqan makedonlar mahalliy
aholi tomonidan qirib tashlanadi, keyin ularning o‘zlari tik va chiqib
bo‘lmaydigan qoyaga qochib bekinadilar. Ular 30 mingga yaqin bo‘lgan”.
11. Makedonlar qoyaga chiqish uchun bir necha marta harakat qiladilar;
ko‘p askarlar yarador bo‘ladi; Iskandarning soniga o‘q tegib, suyagining bir
qismini ushatib qo‘yadi. Shunga qaramasdan tog‘ hujum bilan olinadi.
Makedonlar varvarlarning bir qismini joyida qirib tashlaydilar, ularning ko‘plari
o‘zlarini qoyalardan tashlab halok bo‘ladilar, shuning uchun ham 30000 dan
8000 kishi tirik qoladi”.
IV, 5, 2. “Spitamen o‘z jangchilari bilan Maroqanda qal’asini
qo‘riqlayotgan makedonlarga hujum qiladi...” 3. “Iskandar Maroqandaga
yordamchi qo‘shin yuborganidan xabar olib, Spitamen qal’a qamalini to‘xtatib,
So‘g‘diyonadagi basileya − podsho shahriga otlanadi. Farnux va uning
lashkarboshlari Spitamenni davlatdan butunlay chiqarib yuborishga harakat
qiladilar va So‘g‘diyona chegaralariga yetib kelib, ko‘chmanchi skiflarga hujum
qiladilar”. 4. “Spitamen yana 600 ta skif otliqlarini o‘z qo‘shiniga qo‘shib oladi
11

va skif ittfoqdoshligidan ko‘ngli ko‘tarilib, hujum qilayotgan makedonlarga
qarshi jang qilishga qaror qiladi. Skif dashtlarining tekisligida turib u
dushmanning hujumini ham kutmadi, dushmanga hujum ham qilmadi; faqat
uning chavandozlari piyoda makedonlarning atrofida ot qo‘yib chopib yurdilar
va ularga o‘q otdilar”. 5. “Farnuxning askarlaridan ular osonlik bilan
qutuldilar, chunki ularning otlari chaqqonroq bo‘lib, o‘sha paytda hali
charchamagan edi, Andromax qo‘shinlaridagi otlar esa olis yo‘llarda charchab,
yemish kamligidan zaiflashgandi. Skiflar jang maydonida turgan va
chekinayotgan makedonlarga g‘ayrat bilan hujum qiladilar”. 6. Ko‘pdan-ko‘p
makedonlar yaralanadi va halok bo‘ladi; xullas askarlar to‘rtburchak bir qator
saflanib, Politimet daryosi tomonga chekinadilar; bu yerda o‘rmon bo‘lib,
o‘rmondagi changalzorlar varvarlarning o‘qlariga to‘siq bo‘ladi va piyoda
askarlarning harakatlariga ko‘proq foyda keltiradi” 1
“Karan ginnarx (otliq qo‘shinning yo‘lboshchisi - A. S.) Andromaxga
xabar qilmasdan otliqlarni bekintirish uchun daryodan kechib o‘ta boshlaydi;
piyoda qo‘shin ham otliqlar ortidan buyruqsiz yo‘l oladi; umuman tartibsiz va
qo‘rquv holatida bo‘lgan askarlar daryoga jarlik qirg‘oqlaridan tushadilar”. 8.
“Makedonlarning xatolarini sezib qolgan otliq varvarlar har ikkala qirg‘oqdan
otlari bilan daryoga tashlanadilar... Ular ba’zilari daryodan kechib o‘tganlar va
uzoqlashganlarning ortidan quvadilar, boshqa birlari daryoni kechib
o‘tayotganlariga ro‘para bo‘lib, ularni ortga, suvga uloqtiradilar yoki o‘q
otadilar yoki daryoga kelayotganlar ortidan hujum qiladilar. Og‘ir ahvolga
uchragan makedonlar daryo o‘rtasidagi kichik orolga tashlanadilar. Spitamen
askarlari ularni o‘rab olib, hammasini qirib tashlaydilar; boshqa bir kichik
qismini asirlikka olib, hammasini o‘ldiradilar”.
IV. 6.1. “Aristovulning aytishicha, ko‘pdan-ko‘p askarlar changalzorda
yashirinib turgan skiflarning pistirmasiga qamalib halok bo‘lgan, ular o‘z
panagohlaridan jang qizigan paytida makedonlarga hujum qilganlar. Varvarlar
hovliqish va tartibsizlik vaziyatidan foydalanib, ularning hammasini qirib
1
Andreev M.S., Chexovich O.D. Ark Buxar. Dushanbe, 1972.B-23
12

tashlaganlar. 40 ta otliq va 300 ta piyodalardan tashqari hech kim qutulib
qolmagan”.
“Shu mag‘lubiyat haqida Iskandarga xabar yetib kelganda u askarlarning
achchiq taqdirlaridan qayg‘uga tushadi va Spitamenga qarshi shiddatli hujum
qilishga qaror qiladi. U o‘zi chavandozlar qo‘shinining yarimiga,
qalqonchilarning hammasiga, o‘qchilarga, agrianlarga va tez yurar piyoda
askarlarga yo‘lboshchi bo‘lib, Maroqandga yo‘l oladi, uning bilishicha,
Spitamen shaharga qaytib qal’ani yana qamal qilgan”. 4. “Uch kun davomida
Iskandar 1500 stadiy masofadan o‘tib, to‘rtinchi kunning tongida shaharga yetib
keladi. Spitamen Iskandar shaharga yaqinlashib kelishi haqida eshitib, uni
kutmasdan qochib ketdi. 5. Iskandar uning izidan quvadi. Jang maydoniga
yetib, u halok bo‘lgan askarlarni dafn qiladi va chekinganlar ortidan
sahrogacha quvib boradi. Shu yerdan ortga qaytish yo‘lida u davlatni xarob
qiladi va unga xabar berishlaricha, makedonlarga hujum qilishda ishtirok etib,
so‘ng qal’alariga yashiringan varvarlarni qirib tashladi. U Politimet daryosi
suvlaridan foydalanuvchi butun mamlakat yerlaridan o‘tdi” 1
.
7. 1. “Bu yerdagi ishlarni tugatib, Iskandar Zariaspga yetib keladi. Bu
joyda u qishni o‘tkazishga qoladi...”
15. 4. “Shu paytda Iskandarning oldiga bir yarim ming chavandozlarga
yo‘lboshchi bo‘lib xorazmliklarning podshosi Farasmon yetib keladi. U kolxlar
va amazonka qabilalariga qo‘shni bo‘lib yashaganligi haqida hikoya qilib,
Iskandarning amazonkalar, kolxlar va Eviksin dengizidagi qabilalarni istilo
qilish istagi bo‘lsa, yo‘l ko‘rsatuvchi bo‘lishga va qo‘shinlarining yurishi uchun
barcha shart-sharoitlar yaratib berishga xayrixoh ekanligini bildiradi”.
15. 5. “Iskandar Farasmonga minnatdorlik bildiradi va do‘stlik
ittifoqchiligi haqida shartnoma tuzib, pont dengizi tomonga yurishga hozir vaqt
yo‘q, deb javob beradi. U Farasmonni Baqtriya satrapi fors Artaboz huzuriga
yuborib, vataniga jo‘natadi”.
1
www.history.ru
13

15. 7. “U o‘zi Oks daryosiga yo‘l oladi. Juda ko‘p so‘g‘diylar
istehkomlarida to‘planishib, ularga tayinlangan hokimga qarshi bo‘lib
chiqadilar, bundan xabardor bo‘lgan Iskandar So‘g‘diyona tomonga yurishni
maqsad qiladi”.
16. 1. “Iskandar askarlarining ma’lum bir qismi bilan So‘g‘diyonaga
yetib keladi, Poliperxont, Attal, Gorgiy va Maleagrlar Baqtriyada qoladi, ularga
shu davlatga nazorat qilish bilan birga varvarlarning g‘alayonlar ko‘tarishiga
yo‘l qo‘ymaslik va boshlagan qo‘zg‘olonlarni bostirish haqida buyruq beriladi”.
2. “O‘z qo‘shinlarini u beshta ayrim qismga bo‘lib oladi. Brinchisi - Gefestion
boshchiligida, ikkinchisi - Ptolemey Lag boshchiligida, uchinchisi - Perdikka
boshchiligida, to‘rtinchisi - Ken va Artaboz boshchiligida, beshinchi qism bilan
u o‘zi Maroqandaga otlanadi” 1
.
4. “Iskandar shu ishlar bilan band bo‘lgan paytda, Spitamen yo‘lboshchi
bo‘lib, Baqtriyadagi bir qal’aga yetib keladi. Qal’a qo‘riqchilarining boshlig‘i
Frurax va uning askarlari ham dushman tomonidan hujum xavfini kutmaganlar,
asakarlar qiriladi. Frurax asirlikka olinadi. Shu qal’ani qo‘lga kiritishgandan
ko‘ngillari ko‘tarilib, ular bir necha kundan so‘ng Zariasiga yetib keladilar,
ammo shaharga hujum qilmadilar va katta o‘ljani qo‘lga olib ortga qaytishga
qaror qildilar”.
6. “Zariasida kasal bo‘lib qolgan bir necha otliq - “do‘stlar” skiflarning
hujumi haqida eshitib, ular Zariasini qo‘riqlash uchun yollangan 80 ta
chavandozga va ba’zi bir “podsho yigitlari” ga boshliq bo‘lib massagetlar
ortidan quvadilar. Hech narsani kutmagan skiflarga hujum qilib, birinchi jangda
ulardan o‘ljasini tortib olib, juda ko‘p qaroqchilarni qirib tashlaydilar. Tartibsiz
holda ortga qaytgan vaqtda ular Spitamen va skiflarning qo‘liga tushib, 7 ta
“do‘stlar” va 60 ta yollangan chavandozlardan ajraladilar”.
17. 1. “Krater bu haqda xabar olib, massagetlarga qarshi shiddatli yurish
boshladi. Ular bundan xabardor bo‘lib, cho‘lga qochadilar. Krater Spitamenning
izidan quvib, unga sahro chegaralarida yetib oladi; uning boshchiligida yana
1
Abduraimov M.A. Vopros feodalnogo zemlevladeniya i feodalnoy renta v pismax Emira Xaydara. Tashkent:
An UzSSR, 1961.B-46
14

mingta otliq massagetlar bor edi. 2. Makedonlar va skiflar o‘rtasidagi kuchli
jangda makedonlar g‘alaba qozonadilar. Skiflarning bir yuz ellikta
chavandozlari halok bo‘ladi. Boshqalari osonlik bilan cho‘lga bekinadilar;
ularning ketidan quvish makedonlar uchun og‘ir bo‘ladi”.
4. “Spitamen va uning tarafdorlari makedonlarning qo‘riqchilari hamma
joylarni to‘sib olganliklarini ko‘rib aniq bir joyga qochishga yo‘l topmadilar,
Ken qo‘shinlariga hujum qilish va aynan shu jangda g‘alaba qozonishga qaror
qiladilar. Ular Gaba nomli so‘g‘diylar va skif – massagetlar chegaralaridagi
joyga yetib keladilar va 3000 ko‘chmanchi chavandozlarni So‘g‘diyona
tomonga yurishga rozi qiladilar”. 5. Bu skiflar juda ham qashshoq ahvolda
yashaganlar; ularning shaharlari va o‘troq makonlari yo‘q edi; boylik
mulklaridan ajrab qolish uchun qo‘rqinch sezgilari ham yo‘q edi va shunga
ko‘ra ularni har qanday urushlarga rozi qilish hech narsa emasdi. Ken Spitamen
yaqinlashib kelishini sezib unga qarshi chiqadi”. 6. Shiddatli jang boshlanib, u
makedonlar uchun g‘alabali yakunlanadi; bu jangda dushmanlarning 800 ta
otliqlari, Ken qo‘shinidan esa 25 ta chavandoz va 12 ta piyoda askar halok
bo‘ladi. Ko‘pchilik baqtriyaliklar Spitamendan qochib, uni yakka qoldiradilar
va Ken oldiga yetib kelib, asirga tushadilar. 7. Mag‘lubiyatga uchragan skiflar
va massagetlar yaqinda ular bilan birga jang qilgan baqtriylar va
so‘g‘diylarning ot-aravalaridagi yuklarini talab, Spitamen bilan dasht ichiga
qochadilar. Iskandar o‘zi sahroga hujum qilishga tayyorgarlik ko‘rayotganini
eshitib va shu maqsadda uni qaytarib olish uchun ular Spitamenning boshini
kesib Iskandarga yuboradilar” 1
.
Kursiy Ruf, VII kitob, IV bob, 26: “Baqtriyaning tabiati boy va turli-
tumandir. Ba’zi joylarda ko‘pdan-ko‘p daraxtzorlar va tok novdasi shirin meva
serob hosil qiladi ; unumdor yerlarni ko‘p sanoqli buloq-daryolar sug‘oradilar;
hosildor tuprog‘ida bug‘doy ekiladi; boshqa yerlar o‘tloqlar uchun qoldiriladi”.
27. “Davlatning katta bir qismini hosilsiz dashtlar egallaydi; suvsizlik tufayli
tashlab qo‘yilgan viloyatlarda na odamlar, na mevalar bor. Pontdan (dengizdan
1
Tanieva G. M. Rol Karshinskogo vilayata v politicheskoy, sotsialno-ekonomicheskoy jizni Buxarskogo
emirata (vtoraya polovina XVIII pervaya polovina XIX v): Avtoref. Dis.kand.ist.nauk.Tashkent, 2008. B-39
15

- A. S.) esayotgan shamollar tekisliklarga qumlarni surib keltiradi; olis
masofadan qum uyumlari katta tepaliklarga o‘xshab ketadi; shu yerda burungi
yo‘llarning izlari yo‘qolib qoladi”. 28. “Shuning uchun ham bu tekisliklardan
o‘tib yurganlar, xuddi dengizchilarga o‘xshab, o‘z yo‘llarini tundagi yulduzlar
orqali topadilar”.
V. I. “Iskandar baqtriylar viloyatini Artaboz idorasiga topshirib, bu
joydagi qo‘riqchilar qo‘shini bilan birga ot-arava yuklarini qoldiradi. O‘zi esa
harakatdagi qo‘shinlarga yo‘lboshchi bo‘lib, So‘g‘diyona sahrosiga yo‘l
oladi...”
V. 13. “Xullas, kechki payt u Oks daryosiga yetib keladi. Ammo uning
izidan kelayotgan ko‘pdan-ko‘p askarlar unga yetolmaydilar va orqada
qoladilar, shuning uchun ham u baland tog‘ ustida o‘t yondirishga buyruq
beradi, orqada qolganlar uchun alanga nuri lagerga yaqinlab qolganliklarini
bildiradi”.
V.16, 17, 18. “Ushbu tunni Iskandar katta ruhiy hayajon bilan uyqusiz
tugatdi. Keyingi kun ham oson bo‘lmadi; kemalar yo‘q edi va daryoning ochiq
qirg‘oqlarida ko‘prik qurish uchun daraxtzorlar ham yo‘q edi. Shu vaziyatdan u
yagona xulosa chiqaradi. U askarlarga somon bilan to‘ldirilgan meshlarni
tarqatishga qaror qiladi; ular meshlar ustida daryodan suzib o‘tishni
boshlaydilar: daryodan birinchi bo‘lib kechib o‘tganlari qo‘riqchilar xizmatini
bajarib, boshqalarni kutib oladilar. Shu tarzda qo‘shinlar oltinchi kuni
daryoning narigi qirg‘og‘iga o‘tib olishga muvaffaq bo‘ladilar”.
VII 6. 17. “Iskandar Maroqandaga yetib keladi. Uning mudofa
devorlarining uzunligi 70 stadiy; shahar qo‘rg‘oni ikkinchi devor bilan
o‘ralgan”. VII. 1. 2. “Tanais ortidagi skif davlatining podshosi mkedonlar
tomonidan daryo bo‘yida asos solingan shaharni qullik bo‘yinturug‘i bo‘lishini
sezib, uni vayron qilish va makedonlarni daryo qirg‘og‘idan uzoq masofaga
quvib chiqarish uchun katta bir otliq qo‘shin bilan birga o‘z akasi Karatazis
ismli yo‘lboshchini yuboradi”. 4. “Ular Istar daryosining narigi yog‘idagi
boshqa bir viloyatni egallab, Osiyoning chegara yerlarida joylashgan
16

Baqtriyaga ham qo‘shni bo‘ladilar. Ular joylashgan shimol yerlaridan
nariroqda qalin o‘rmonzorlar va aholi yo‘q jim-jit sayhon yerlar boshlanadi;
Tanais va Baqtriya bo‘ylab joylashgan yerlar umuman madaniy izlarga ega”. 5.
“Iskandar tayyorgarlik ko‘rmasdan birinchi bo‘lib jang qilishga erishadi, uning
ko‘z o‘ngida dushman chavandozlari otda chopadilar, u esa yaradorlikdan
butunlay tuzalmagan...Xullas, u do‘stlarini maslahatga chaqiradi”. 6.”U
dushmandan emas, noqulay vaziyatdan qo‘rqqan edi. Baqtriylar isyon
ko‘taradilar, skiflar bezovta qiladilar; uning o‘zi zo‘rg‘a oyoqda turib, otga
minishga ham, yo‘lboshchi bo‘lishga va askarlarni ruhlantirishga imkon
topmadi...” 1
30. “Yetib kelayotgan xabarlar uning to‘xtovsiz g‘alabalari sha’niga mos
kelmas edi”. 31. “Yuqoridagi hikoyaga ko‘ra, u baqtriylar qo‘zg‘oloniga aybdor
Spitamenga qarshi Menedemni yuboradi. U (Spitamen - A. S.) makedonlar
yaqinlashib kelishi haqida eshitib va shahar atrofida qamalib qolish vaziyatidan
saqlanish uchun panagohga bekinadi, shu yerdan o‘tish mumkin bo‘lgan
dushmanga hujum qilishga qaror qildi”. 32. “Yo‘l pistirma uchun qulay joyni
kesib o‘tadi, shu yerda u daxlarni yashintiradi. Har bir otlarida ikkita
qurollangan chavandozlar bo‘ladi, kutilmaganda ular navbat bilan yerga tushib
otliqlar jangidagi dushmanlarga to‘sqinlik qiladilar”. 33. “Askarlarning
epchilligi otlarning chaqqonligiga o‘xshab ketadi Spitamen changalzorni o‘rab
olishga buyruq berib, dushmanlarga qarshi birdaniga ortdan, ro‘para va yon
tomonlardan hujum qiladi”. 34. “Menedem hamma tomondan o‘rab olinadi, u
notanish joyda pistirmaga tushgan va boshqa hech iloji yo‘qligini ko‘rib, o‘z
askarlariga son jihatdan ustun bo‘lgan dushmanlarni qirib tashlashga va mag‘rur
halok bo‘lishga chaqiradi”.
35. “Uning ostida kuchli ot bo‘lgan; ko‘p hollarda varvarlar safiga
tashlanib, ularga dahshatli zarar keltiradi. 36. “Dushmanlar unga ko‘pdan-ko‘p
o‘q otadilar. Sanoqsiz yaralardan zaiflanib...u jonidan judo bo‘ldi va ot ustidan
yerga tushib qoladi”. 39. “Bu jangda 2000 ta piyoda askarlar va 300 ta
1
www.archaelogy.ru
17

chavandozlar halok bo‘ladi. Jang maydonidan chiqib kelgan askarlarni o‘lim
jazosi bilan qo‘rqitib, Iskandar bu mag‘lubiyat haqidagi xabarni ehtiyotlik bilan
sir saqladi”
IX. 20. “Krater bilan qo‘shinlarning katta bir qismiga ortidan yurishga
buyruq berib, Iskandar Maroqandga yetib keladi, uning kelishidan Spitamen
xabar topib, bu yerdan Baqtra tomonga qochishga majbur bo‘ladi”.
X.1. “So‘g‘diyona - keng hududiy masofadagi dashtli davlatdan iborat,
cho‘llarning kengligi 80 stadiyga yaqinlashadi. To‘g‘ri yo‘nalishda - bu yirik
davlatdir, mahalliy aholi tomonidan Politimet degan daryo mamlakat bo‘ylab
shiddatli oqadi. Qirg‘oqlar suv yo‘li o‘zanini toraytirgandan so‘ng daryo g‘or
ichiga oqadi va yerga singib ketadi”. 4. “So‘g‘diylar asirlaridan podshoga 30 ta
kuchli erlarni olib keladilar, ular podsho buyrug‘iga binoan o‘lim jazosiga
berilishlarini eshitib, mag‘rur holatda g‘oyat xursand bo‘lib kuylaydilar...” 4.
Podsho ularning mardligidan ajablanib, ortga qaytarishga buyruq beradi va
o‘lim oldidan ularning shodlanish sabablarini surishtiradi. Ular aytadilarki,
agar o‘zlariga boshqa birov o‘lim jazosini berganda, qayg‘ulanib o‘lardilar,
ammo o‘z ajdodlarining yoniga ularni hamma qabilalar ustidan g‘olib chiqqan
ulug‘ podsho yuborganligidan xursand bo‘lib, o‘z jonajon qo‘shiqlarini aytdilar
va butun jasurlar orzusi bo‘lgan faxrli o‘limini bayram qildilar” .
VIII. 10. “... Podsho Bazaira nomli viloyatga yo‘l oladi. 11. Bu
viloyatning eng katta boyligi − keng daraxtzorlarda va qo‘riqxonalarda saqlanib
yashayotgan hamda maxsus urchitilgan turli hayvon zotlari bo‘lganligidir.
Bunga ko‘p buloqlarga ega o‘rmonzorlar ataylab ajratilgan: shu daraxtzorlar
istehkomlar bilan o‘ralgan va ovchilar uchun burjlar va makonlar qurilgan”. 13.
“Ma’lum bo‘lishicha qo‘riqxonalaridan birida to‘rt avlodlar hayoti davomida
hech kim ov qilmagan. Iskandar askarlari bilan qo‘riqxonaning ichiga kirib
hayvonlarni ov qilishga buyuradi”.
14. “Kamdan-kam uchraydigan kattalikdagi sher Iskandarning
ro‘parasiga yugurib chiqadi, uning yonida tasodifan turgan va keyinchalik
podsho bo‘ladigan Lisimax hayvonni shoxdor tayoq bilan kutib olishga tayyor
18

bo‘ldi. Ammo podsho uni chetlashtirib va ovga xalaqit bermaslikka buyurib,
yagona o‘zim ham Lisimaxga o‘xshab sherni o‘ldirishim mumkin deb
gapiradi”. 15. “Axir bir paytlar Suriyada ov qilib Lisimax yagona o‘zi kamyob
kattaligidagi hayvonni o‘ldirgan. Ammo hayvon Lisimaxning chap yelkasini
suyagigacha talab uni o‘lim holatiga keltirgan. Shu haqida Lisimaxga malomat
bilan eslatib, podsho o‘z jasoratini so‘zlarida emas, amalda isbotladi: u sherni
yaqinlashtirib bir zarba bilan o‘ldiradi...”
19. “Shu joydan u Maroqandga qaytadi. U Artabozni faxrli yoshiga ko‘ra
hokimligidan ozod qilib, viloyatni Klit idorasiga o‘tkazadi. Xuddi shu Klit
Granik daryosi yonida Iskandarni o‘z qalqoni bilan bekitib, podsho boshi ustida
Rezak tomonidan ko‘tarilgan qilichli qo‘lni kesib tashlaydi”.
Strabon, “Geografiya”. XI kitob, XI bob, 3: “Oldingi zamonlarda
baqtriylar, so‘g‘diylarning turmush tarzi va urf-odatlari ko‘chmanchilarning
turmush tarzidan ko‘p farq qilmagan, ammo baqtriylarning an’analari ancha
yuqori madaniyatga ega bo‘lgan; lekin ular haqidagi Onesikritning fikri
maqtovga sazovor bo‘lmaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, qarilik va kasallikdan
qattiq toliqqan odamlarni ular maxsus boqilgan va o‘zlarining mahalliy tillarida
“go‘rkovlar” degan itlariga tirik holda tashlaganlar. Baqtriylar poytaxti
devorlaridan tashqari joylar toza bo‘lgan, lekin, davlat ichkarisidagi hududning
katta bir qismi odamlar suyaklari bilan to‘ldirilgan; Iskandar bu urf-odatni yo‘q
qildi. Shunga o‘xshagan hikoyalarni kaspiylar haqida ham aytib beradilar: ular
70 yoshdan oshgan o‘z ota-onalarini qamab qo‘yadilar va och qoldiradilar” 1
.
XI, 4. “Aytishlaricha, Iskandar Baqtriya va So‘g‘diyonada 8 ta shaharga
asos solgan va ko‘plarini vayron qilgan. Vayron qilganlari jumlasidan
Baqtriyadagi Kariata (bu yerda Kallisfen qo‘lga tushib qamoqqa olingan),
So‘g‘diyonadagi Maroqanda va Kira − Yaksart daryosidagi Kir tomonidan
qurilgan oxirgi shahar; bu fors davlatining chekkasi bo‘lgan. Iskandar Kirni
1
www.history.ru
19

hurmat-izzat qilgan bo‘lsa ham, bu shahar aholisining ko‘pdan-ko‘p
qo‘zg‘olonlari sabablariga ko‘ra, uni vayron qilishga buyruq bergan...” 1
XI, 5. “So‘g‘diyona ichidan oqayotgan daryoni, Aristovulning aytishicha,
makedonlar Politiment deb atashgan (xuddi shunday ular boshqa ko‘p nomlarni
almashtirganlar va qisman o‘zgartirganlar). Ariylar yeridan oqayotgan Ariy
daryosiga o‘xshab bu daryo davlat yerlarini sug‘orib dasht va sahro viloyatiga
intiladi va qumlar ichida yo‘qolib ketadi”.
Miloddan avvalgi 329 yilda Iskandar 15 kun davomida muz qorli
Hindikush tog‘idan o‘tib Baqtriyaning markazi Baqtra, Aorn va Darpsak
shaharlarini jangsiz istilo qiladi. Baqtriya va So‘g‘diyonaning hokimi Bess
oxirgi ahamoniy Doro III ni o‘ldirishda qatnashib, o‘zini Artakserks nomida
“ulug‘ podsho” deb e’lon qiladi va So‘g‘diyonaning Nautaka viloyatiga
qochishga majbur bo‘ladi.
Baqtradan Maroqanda shahrigacha yetib borish vaqti to‘g‘ri yo‘nalishda
12 kunga teng bo‘lgan. Ahamoniylar davridan boshlab bir kunlik yo‘l o‘lchov,
Gerodotning aytishicha 50 stadiy yoki 5 farsax (28 km). So‘g‘diyonaga
yurishlar Baqtra shahridan boshlangan. Iskandar oziq-ovqat mahsulotlarini
yetarli g‘amlab olib, Oks − Amudaryoga yo‘l oladi.
Rim tarixshunosi Kursiy Rufning fikriga ko‘ra, Baqtradan Oks
daryosigacha bo‘lgan masofa 400 stadiy (75 km) bo‘lgan. Bu masofani Iskandar
askarlari ikki yarim kun davomida bosib o‘tib, Amudaryoni Termiz va Kalif
shahri o‘rtasida kechib o‘tadilar. Olim fikriga ko‘ra, Amudaryodan kechib
o‘tishning eng qadimgi joyi Termizdan g‘arbdagi SHo‘rob va Cho‘chqa Guzar
bo‘lgan. SHo‘rob o‘rnida miloddan avvalgi VI−IV asrlarga oid qishloq
xarobalari topilgan.
Bu vaqtda Bess − Artakserks So‘g‘diyona ichkarisiga qarab ketadi,
ammo yangi podshoni so‘g‘diylar Spitamen, Arimaz, Avstan va Datafernlar
asirlikka olib, Iskandarga topshirishga tayyor bo‘ladilar. Iskandar bundan
xabardor bo‘lib, shoshilinch ravishda lashkarboshi Potolomey Lagni, Nautakaga
1
Abduraimov M.A. Vopros feodalnogo zemlevladeniya i feodalnoy renta v pismax Emira Xaydara. Tashkent:
An UzSSR, 1961.B-46
20

yuboradi. Arrianning aytishicha, Oksdan Nautakagacha o‘n kunlik yo‘l bo‘lgan,
ammo bu masofani Ptolemey qo‘shinlari to‘rt kun ichida bosib o‘tganlar.
Soqchilar o‘zlari qo‘riqlab turgan Bessni maxsus joyda qoldirib, Spitamen
tarafdorlari bilan birga makedoniyaliklar uchun noma’lum bo‘lgan tomonga
qarab ketadilar.
Yo‘lboshchilar va jangchilarsiz qoldirilgan Nautaka hamda Maroqanda
shaharlarini Iskandar osonlik bilan qo‘lga kiritadi. Faqat Maroqanda atrofida
joylashgan bosqinchilarga qarshilik ko‘rsatgan so‘g‘diylar uy-qo‘rg‘onlari
podsho buyrug‘iga binoan vayron qilinadi.
Iskandar Maroqanda shahrida o‘z harbiylarining bir qismini qoldirib,
Sirdaryo − Yaksart tomonga yo‘l oladi. Maroqanda va hozirgi Xo‘jand
o‘rtasidagi Ustrushona tog‘larida makedoniyalik qo‘shinlarga mahalliy aholi −
mamakenlar hujum qiladilar. Iskandar yaralanadi. Kuchli jang Iskandarning
g‘alabasi bilan yakunlanib, undan 22 ming ustrushonaliklar halok bo‘ladi.
Sirdaryo etagidan uzoq bo‘lmagan nohiyada Kripolis shahri qamal
qilinadi. Shu davrda Yaksartning shimoliy qirg‘og‘ida saklar to‘planib,
makedonlarga hujum qilmoqchi bo‘ladilar. Iskandar hozirgi Bekobod va
Xo‘jand oralig‘ida Sirdaryodan kechib o‘tadi va qattiq jangdan so‘ng saklar
qochishga majbur bo‘ladilar. Iskandar ortga qaytib, Yaksart bo‘yida
Aleksandriya Esxata (uzoq, chekkadagi, chetdagi, oxirgi Iskandariya) shahriga
asos soladi. Shu davrda kutilmaganda So‘g‘diyonadan xavotirli xabar keladi −
Spitamen boshchiligida makedoniyaliklarga qarshi qo‘zg‘olon boshlanadi va
Maroqandadagi Iskandarning harbiy qismlari qamal qilinadi.
Qo‘zg‘olonchilarni tor-mor qilish uchun Iskandar Farnux va Karan
boshchiligidagi piyoda hamda otliq askarlarni Maroqandaga shoshilinch
jo‘natadi. Politimet − Zarafshon bo‘yidagi jangda Spitamen yunonlar ustidan
g‘alaba qozonadi, ikki mingdan ortiq makedoniyaliklar halok bo‘ladilar.
Iskandar uchun bu juda ham katta mag‘lubiyat bo‘lib, Spitamenga qarshi jiddiy
tayyorgarlik ko‘rishini talab qiladi. 1
1
Tanieva G. M. Rol Karshinskogo vilayata v politicheskoy, sotsialno-ekonomicheskoy jizni Buxarskogo
emirata (vtoraya polovina XVIII pervaya polovina XIX v): Avtoref. Dis.kand.ist.nauk.Tashkent, 2008. B-46
21

Iskandar asosiy kuchlari bilan Maroqandaga yetib keladi, ammo
Spitamen Quyi Qashqadaryo va keyinchalik Buxoro tomonga chekinadi.
G‘azablangan Iskandar (u hali biror marta yengilmagan edi) Maroqanda va
hozirgi Buxoro shaharlari oralig‘idagi 120 ming tinch aholini qirib tashlaydi.
Miloddan avvalgi 328 yilda Spitamen Baqtriyada va Quyi Zarafshonda
makedoniyaliklarga qarshi hujum uyushtiradi, ammo bu janglar
qo‘zg‘olonchilar uchun muvaffaqiyatsiz yakunlanadi va Spitamen saklar bilan
cho‘lga qochishga majbur bo‘ladi. Saklar Iskandarning ularning yerlariga
hujumga tayyorgarlik ko‘rayotganidan xabardor bo‘lib, Spitamenni o‘ldiradilar.
So‘g‘diyona xarobaga aylanib qoladi, juda ko‘p so‘g‘diylar tog‘larga
qochib yashirinadilar. Miloddan avvalgi 327 yilda Iskandar Hisor tizmasida
joylashgan va Oksiart egallab turgan “So‘g‘d qal’asi” ni qo‘lga kiritib, uning
go‘zal qizi Ruxshanakka (Roksana) uylanadi.
Yana bir qudratli qal’a (Xoriyen yoki Sizimitr) So‘g‘diyona va Baqtriya
chegaralaridagi tog‘larda joylashgan. Bu yerda Xoriyenning oila a’zolari hamda
yaqin qarindoshlari, tarafdorlari va xizmatkorlari yashiringan edi. Xoriyen o‘z
ixtiyori bilan Iskandarga bo‘ysunishga rozi bo‘lgan. Albatta, Oksiart va
Xoriyenga o‘xshagan shaxslar o‘z hayotini, tinchligini va mol-mulklarini
himoya qilganlar. Jasur Spitamen ham o‘zini saqlanish mumkin edi, ammo u
chet el bosqinchilariga qarshi vatanning mustaqilligi uchun kurashdi. Spitamen
uchun vatanparvarlik va ona yer mudofaasi muqaddas burch bo‘lgan.
Rus olimi V. V. Grigorbev vatanparvar so‘g‘diylarga va ularning
boshlig‘i Spitamenga hurmat-izzat bilan juda yuksak baho bergan: “Agar Doro
Iskandardan o‘z podsholigini himoya qilolmagan bo‘lsa, Bess razil nomard
chiqqan bo‘lsa ham, ammo bu yerda, Turonda, shunday yuraklar topildiki, ular
chet elliklarga bo‘ysunish sezgisiga itoat etmadilar, shunday qo‘llar topildiki,
ular chaqirilmagan begonalarga qarshi xalq qasosi namoyon etdilar”.
Iskandar Baqtriya, So‘g‘diyona va Ustrushonaning bir qismini istilo qilib,
miloddan avvalgi 327 yilda Hindistonga hujum boshlaydi. Markaziy Osiyoda
Xorazm, Choch, Farg‘ona va saklar yurti mustaqil bo‘lib qoladi. So‘g‘diyona,
22

Baqtriya, Marg‘iyona va Parfiya yangi davlatga qo‘shilib, keyinchalik ularning
tuprog‘ida ayrim yunonmakedon davlatlari vujudga keladi.
Iskandarning tarixi dunyo adabiyotlarida juda mashhurdir. Uning
faoliyati, yurishlari haqida yunonlar, rumiylar, forslar va arablar qadimgi
zamonlarda ko‘p asarlar yozganlar. Bu asarlarning mualliflari Iskandarni tarixiy
shaxs sifatida turlicha baholaganlar (dunyo xalqlarini va davlatlarni
birlashtiruvchi podsho, adolatli dunyo davlatiga asos solishni maqsad qilgan
shaxs yoki bosqinchi, xalqlarni zabt etuvchi, o‘lim, zulm keltiruvchi podsho
hamda boshqa fikr-xulosalar). Plutarxning aytishicha, Iskandar Osiyoga
qaroqchi bo‘lib o‘tmadi, uning orzusi kutilmagan omad bergan o‘lja-boyliklarni
qo‘lga kiritish maqsadidan tashqari bu dunyoda hammani bir qonunga tobe qilib
va bir davlatga to‘plab, insonlarni bir xalqqa birlashtirish edi.
Sharqdagi o‘rta asrlarga oid adabiyotlarda makedoniyalik Iskandar jasur
podsho, bahodir jangchi sifatida ham yoritilib, uning bosqinchilik urushlari,
mahalliy aholini qirib tashlashi, shaharlarni vayron qilishiga e’tibor berilmagan.
Iskandar Sharq xalqlarini ahamoniylar zulmidan ozod qilib, ularning ustiga
yunon zulmini o‘rnatdi. Podsholar va hokimlar almashib, siyosat o‘zgardi,
ammo xalqlar mustaqil bo‘lmadi. Bu zulmdan qutulish uchun Markaziy Osiyo
xalqlariga ko‘p vaqt kerak bo‘ladi.
Makedoniyalik Iskandar o‘z davrining farzandi edi. Shu zamonning
siyosiy jarayonlari shunday podsho shaxsni talab etdi va so‘nggi davrlarda ham
bosqinchilik urushlarining o‘choqlari ikki mamlakatlarga, shaharlarga,
xalqlarga azob va o‘lim keltirdi. Bu voqealarga vaqt hamda tarixning o‘zi
to‘g‘ri baho bergan.
Iskandarning harbiy yurishlari Sharq va G‘arb o‘rtasidagi keng savdo –
sotiq hamda madaniy aloqalarning rivojlanishiga olib keldi. Iskandar va uning
yaqin lashkarboshilarining o‘limidan so‘ng mahalliy hamda yunon
madaniyatining qo‘shilish jarayoni boshlanadi. Bu jarayonning ta’sirini moddiy
madaniyatning rivojlanishida, qurilish va me’morchilikda, kulolchilik va
tasviriy san’atda, yangi alifbo va yozuvlarning tarqalishida, tangashunoslikda
23

hamda diniy e’tiqodlarda ko‘rish mumkin. Yunonlar Qadim Sharqning juda
ko‘p madaniy yutuqlarini qabul qiladilar va o‘zlarining madaniy ta’sirlarini ham
mahalliy aholining madaniyatiga joriy etadilar. 1
Makedoniyalik Iskandarning yurishlari yozma manbalarda Qadimgi
Sharq va Markaziy Osiyodagi tarixiy geografik ma’lumotlarning ko‘payishiga
asos solgan. Harbiy yurishlardan oldin Iskandar Qadimgi Sharq aholisining
joylashuv va mamlakatning hududiy chegaralari bilan tanishib olishda Skilak,
Gekatey, Gerodti va Ktesiylarning xabarlariga asoslanish mumkin edi.
Markaziy Osiyo va Hindistonga yetib kelgandan so‘ng yunon-makedonlarning
tarixiy-geografik ma’lumotlari ancha kengayadi. Dastavval, dunyo chegaralari
(“oykumena”) Yaksart va Hind daryosidan o‘tmaganligi ma’lum bo‘ladi.
Yaksartning narigi yog‘idagi bepoyon cho‘llar, Hind daryosining narigi yog‘ida
yana bir sersuv daryo Gang, dahshatli o‘rmonzorlar va baland cho‘qqili tog‘lar
Iskandarni ajablantirib, dunyo chegaralarining bu yerda boshlanmaganligi
podshoni achchiq afsuslantiradi. Butun dunyo xalqlarini bo‘ysundirish va bir
umumiy davlatda ularni birlashtirish, Iskandar uchun hech qachon
yechilmaydigan muammo bo‘lib qoladi.
Iskandar Hindistonda bo‘lgan paytda So‘g‘diyona, Eronda, Old
Osiyodan to Afina shahrigacha bo‘lgan hududlarda uning halok bo‘lganligi
haqidagi qayg‘uli xabar tarqaladi. Ko‘pchilik uchun, ayniqsa davlat taxtini
qo‘lga olib podsho bo‘lish maqsadini qo‘ygan shuhratparast hokimlar uchun bu
xushxabar edi. Ular Iskandarga bo‘lgan qo‘rquvni yo‘qotib juda xursand
bo‘ladilar, boshqalar esa qayg‘ulanadilar. Afina shahrida motamga tayyorgarlik
boshlanganda bir so‘zlovchi paydo bo‘lib, bunday deydi: “Afinaliklar, Iskandar
halok bo‘lmadi, bo‘lmasa uning jasad hidini butun dunyo birdaniga his qilar
edi”. Iskandarning ulug‘vorligi va shon-sharafligi e’tirof qilindi.
Shu davrda uzoq Hindistonda yunon-makedoniyalik askarlar harbiy
yurishlarni davom ettirishga rozi bo‘lmaydilar. To‘xtovsiz janglar va
shaharlarni qamal qilish, notanish xafli yurtlar, yangi va yangi tog‘lar bilan
1
www.natura.com
24

bepayoon cho‘llar, keng chuqur daryolar ularning joniga tegib, endi boshqa
qiziqtirmasdi. Begona o‘lkalarning yo‘llarida makedoniyaliklarni har bir
qadamda o‘lim yoki yaradorlik kutib olardi. Nayza va xanjarlarni zang bosib,
ularni yaroqsiz holga keltirib qo‘yadi. Bosqinchilarning chidamligida ham aniq
bir chegara bor. Yunon-makedonlar Sharqdagi urushlardan va qon to‘kilishidan
charchagan edilar.
Hindistonda Iskandar maqsadiga erishmaydi, o‘z orzulari bilan yakka
bo‘lib qoladi. Uzoq daryo chegaralarida Iskandar harbiylariga ulug‘ podsho,
vatan sezgisi va urushlar xudosi bo‘lgan bo‘lsa ham, uning jangovor askarlari
oldinga bir qadam ham bosishni xoxlamaydilar. Ular ortga qaytishni iltimos
qiladilar. Agar podsho rozi bo‘lmasa, u sodda jangchilarni qirib tashlab, Gang
daryosiga yangi otasi - xudo Amon bilan birgalikda yurish mumkin, deb
o‘ylaydilar harbiy makedonlar.
Iskandar sharqiy yurishlar to‘xtatilishini e’lon qilib, yana bir yuksak
g‘alabani qo‘lga kiritadi - askarlar behad xursandchilikka sazovor bo‘ladilar.
Miloddan avvalgi 325 yilda makedonlar kemalardan foydalanib, Hind daryosi
orqali okeanga yetib boradilar. Shundan so‘ng Fors qo‘ltig‘iga qarab suzadilar.
Iskandar va makedonlarning boshqa bir qismi Gedrosiyo sahrolar ichkarisiga
kirib, Eronga yo‘l oladilar. Miloddan avvalgi 324 yilda ularning hammasi
dengiz va sahro yo‘llarida juda qattiq azob tortib, Erondagi Suza shahrida
uchrashadilar.
Makedoniya, Kichik Osiyo, Misr, Sirdaryo va Hindistongacha cho‘zilgan
sayhon yerlarda yirik davlatga asos solinadi. Bu davlatning poytaxti qilib
Iskandar Bobil shahrini e’lon qiladi. Ammo uning asoschisi vafotidan so‘ng
(miloddan avvalgi 323 yil) bu davlat ayrim qismlarga bo‘linib, parchalanadi.
Dunyo tarixida yangi jarayon boshlanadi.
25

II. Bob. O‘rta Osiyo Evropa sayyoxlari nigohida.
2.1. XIV-XV asrlarda Evropa sayyoxlarining O‘rta Osiyoga kelishi.
Yevropalik sayyoh Marko Polo (1254-1324) ning 1272-1275 yillari
Mug`iliston va Honbaliq (Xitoy) ga qilgan sayyohati ham shu maqsadni
ko`zlagan edi. Marko Polo 17 yil davomida Xitoyning ko`p viloyatlarini borib
ko`rgan . U Samarqandda ham bo`lgan va u haqida mana bu ma’lumotlarni
qoldirgan: “Samarqand katta, mashhur shahar. Unda sarasinlar bilan birga
xiristiyanlar ham istiqomat qiladilar ”. Marko Poloning kitobida oltin o`rda va
chig`toy ulusiga qarashli shaharlar, ularning halqi haqida ham qimmatli
26

ma’lumotlar keltirilgan. Uning asari 1298 yili chop etilgan va bir qancha
Yevropa tillariga tarjima qilingan. Asarning ruscha nashri 1995 va 1990 yillari
amalgam oshirilgan.
Amur Temur davriga oid xotira asarlar va estaliklar orasida ,avariyalik
rissar, qurchi Iogani Shil’tbergin va Kastiliya (Ispaniya) qiroli Genrix III
(1390-1407) ning elchisi Lup Gonsales de Klavixoning “Esdaliklari” aloxida
o`rin tutadi.
Ma’lumki, usmonli turklar XIV asrning 60-yillarida Bolqon
yarimorolida istilochilik davom ettirdilar.1362 yili ular sharqiy Frakiyaning
Adrionopol (Edirne) bilan qo`shni bekliklarni, shundan keyin Bulg`oriyaning
Filipopol (Plovdiv), Sofiya, Shumer, Nish va Serviyaning bir qator shaharlarini
egalab oldilar Serbiya bilan Bosniya ularning hijumkorlik harakatlarini
to`xtatmoqchi bo`ldilar. Lekin 1389 yilning 15 iyun kuni Turklar Serbiyaning
birlashgan kuchlarini Kosovo poleda tor- mor keltirdilar.
Usmonli turklarinning harbiy tazeqi tobora ortib bordi. Yildirim
Boyazid 1 (1389-1402) davrda ular tamoman Bulg`oriya, Serbiya, Makidoniya
va Fessaliyani bo`yso`ndirdilar; 1394 yili Moreyaga bostirib kirib, uning
shahar va qishloqlarini tanon-taroj qildilar; Balaxiyani o`lpon to`lashga majbur
qildilar; Vizantiya ustidan nazorat o`rnatdilar. Shundan keyin bir qator
Yevropa davlatlari ; Firansiya, Ispaniya, Italiya, Angliya, Germaniya, Chexiya,
va b.q. usmonli turklarning Yevropadagi hujum harakatini to`xtatishga qasd
qildilar va harbiy kuchlarini birlashnirib, Bo`lg`oriya ustiga keldilar. Ikki
o`rtadagi urush Bulg`oriyaning Niropol shahri yonida 1396 yilning 15
sentyabrida sodir bo`ldi. Bu safar ham turklarining qo`li baland keldi.
O`shanda Shiltberger nemis qo`shini orasida edi. U turklar tarafidan asir
olingan yevropaliklar bilan qo`shib Tuekiyaga olib ketildi. Keyin, 1402 yili
Anqara yonida bo`lgan urushda Amur Temur tarafidan asir olindi va
Samarqandga olib kelindi. Amur Temurning vafotidan (1405) keyin u dastlab
Shoxrux so`ngra Miroyshoh va uning o`g`li Abibakr mirzo xizmatida
bo`ldi.Shundan boshlab uning Osiyo va Afrika bo`ylab jahongashtaligi
27

boshlandi. Shiltberger qariyb 31 yil mobaynida kilgan “Sayohati” paytida
ko`rgan-bilganlarini estalik sifatida yozib qoldirgan. Unda juda ko`p
noaniqliklar (ayrim voqealarini bo`rttirib yoki kamsitib yozishlar) bor. Shunga
qaramay, Iorann Shiltbergerning kundaliklarida qimmatli tarixiy ma’lumotlar,
muhim dalillarni ham uchratamiz. Bir-ikkita misol:
1. Temuriylar, xususan ularning Ozarbayjondagi noiblari (Masalan, Abubakr
mirzo) Oltin O`rda xukumdorlarining o`zaro kurashlariga aralashib
turganlar.
2. XV asrning boshida oltin O`rdaning ichki axvoli va bunga qudratli amir
Edigey (Idiku O`zbek) ning nomi ko`rsatib yuborildi .
3. Ozarbayjon, Dashti qipchoq va uning xalqi haqida muhim ma’lumotlar
keltiriladi. Masalan, Ozarbayjon haqida bunday ma’lumotlar bor : Tabriz
Eronning bosh shaharlaridan. Uning savdodan oladigan foydasi tamom
bir xristian davlati topadigan foydadan ortiq ; “Sultoniya Ray, Marog`a,
Axlat, Gilon ham ushbu mamlakatning yirik shaharlarida… Rayning
xalqi boshqalardan shu bilan farq qiladiki u Muhammadga emas, balki
Aliga imon keltiradi. Ularni roviziylar deb ataydilar”. Dashti qipchoq va
uning xalqi haqida Iogann Shiltbergerning “Estaliklari” da mana bunday
gaplar bor: “Men, shuningdek, Buyuk Tataristonda ham bo`ldim. Xalqi
don ekinlaridan faqat tariq ekadi. Ular umuman non va bino ist’emol
qilmaydilar. Bino o`rniga ot va tuyaning sutini ichadilar, shu va boshqa
xayvonlarning go`shtini yeydilar… Yana shuni ham aytish kerakki, xon
saylashda uni oq kigizga o`tkazib, uch marta ko`tarib yerga qo`yadilar,
so`ng chodir atrofida aylantirib, keyin ichkariga olib kiradilar va taxdga
o`tqizadilar.” 1
Umuman, bu Sharqiy Yevropa, Kichik Osiyo, Eron, Mavarounnaxr;
Dashti qipchoq, Iroq, Suriya va Misr mamlakatlari tarixi va xalqi haqida ayrim,
diqqatga sazovvor ma’lumotlar beradi.
1
Abduraimov M.A. Vopros feodalnogo zemlevladeniya i feodalnoy renta v pismax Emira Xaydara. Tashkent:
An UzSSR, 1961.B-46
28

Iogann Shiltbergerning mazkur asari “Iogann Shiltbergerning Yevropa,
Osiyo va Afrika bo`ylab qilgan sayohati. (1394-1427 yy) ” deb ataladi va
uningrus tilida (nemischa tarjimasi 1859 yili amalgam oshirilgan) uchta yaxshi
nashri bor. Birinchisi Odessa universitetining professori F.K.Brun tarafidan
1867 yili, ikkinchisi Ozarbayjon Fanlar Akademiyasining akademigi
3.M.Bunyodov (1984), nixoyat, uchinchisi 1997 yili Toshkentda amalgam
oshirilgan.
Lui Gonsales de Klavixonning “Esdaliklar” ida XV asr boshidagi
Movarounnahrning ichki ahvoli, uning obod shaxar va qishloqlari, xususan
Shahrisabz va poytaxt shahar Samarqand haqida, Amir Temur saroyidagi
udumlar, sohibqironning xotinlari va ularning jamiyatda tutgan o`rni haqida
muhim ma’lumotlar keltiriladi.
Masalan, Kesh (Shahrisabz) haqida Klavixoning “Esdaliklar” ida
quyidagilarni o`qiymiz: “Ertasi kuni, 1404 yilning 28 avgust payshanba kuni,
tushlik paytida Kesh deb atalmish katta bir shahar oldida kelib to`xtadik.
Shaxar har tarafini soy va ariqlar kesib o`tgan tekislik yerda joylashgan ekan.
Shaharning tevaragi obod qishloqlar va bog`lar bilan o`raglan edi. Uning
tevarak atrofi ham tekis bo`lib, ko`pgina obod qishloqlar, narxlar, o`tloqlar
bor. Yozda bu yer juda chiroyli. Sug`oriladigan yerlarida bug`doy, uzum,
paxta, qovun- tarvuz yetishtirildi: katta mevali daraxtlar o`sadi. Shaxar paxsa
devor va chuqur xandaq bilan o`raglan : darvozalari qarshisiga osma
ko`priklaro`rnatilgan . Temurbekning asli shu Keshdan. Otasi ham shu yerda
tug`ilgan. Katta imoratlar va masjidlari ko`p. Imoratlaridan biri, Temurbek hali
qurib bitirmagan juda katta saroy; uning ichida juda katta bir maqbara
joylashgan. Unga Temurbekning otasi dafn etilgan. Yana bitta maqbara ham
bo`lib, uni Temurbek o`zi uchun qurdirgan lekin u hali bitkazilmagan
aytishlaricha, u bundan biro y oldin Keshda bo`lganda uni ko`rib yoqtirmagan,
junki eshiklar pasd qilib qurilgan ekan. Temurbek uni qaytadan qurishni
buyurgan. Hozir qurilishda ustalar ishlab turibdi. Bundan tashqari, maskur
maqbara ichida hozir uning Jahongir ismli to`ng`ich o`g`li yotibdi. Masjid
29

bilan maqbaraning devoir va shiplari oltin, lojuvard va koshinlar bilan
qoplangan; sahni katta va unga daraxtlar ekilib, hovuplar qurilgan u yerga
Temurbekning amri bilan har kuni, otasi va o`g`lining ruxini yo`qlab yigirmata
pishirilgan ko`p go`shti yuborib tuziladi. Elchilarini ushbu asjidga olib bordilar
va ularnina oldiga dasturxon yozib, ko`p go`sht va mevalar tortib ziyofat
qildilar. Ziyofatdan keyin ularni katta bir qasrga olib borib joylashtirdilar.
Ertasiga, juma kuni elchilarni Temurbekning amir farmoni bilan
qurilayotgan katta bir saroyga olib bordilar. Aytishlaricha, unda yigirma yildan
beri ustalar va ishchilar tinim bilmay ishlab turibdilar . Saroyga kirish yo`li
uzun, darvozalari baland. Kirishda darvozalarining o`ng va so`l tarafida pishiq
g`ishtdan qurilgan va har xil naqshin koshinlar va naqsh bilan bezatilgan
peshdoq bor. Peshdoq ostidagi supalarda Temurbek saroyida bo`lgan
paytlarida sohchjilari o`tirgan. Birinchi darcozaning ketidan ikkinchi darvoza
keladi. Va ulardan o`tib saroyning saxniga o`tiladi. Ustiga oq marmar
yotqizilgan va atrofi bezatilgan ayvonlar bilan o`raglan katta hovliga kirildi.
Hovli o`rtasida katta hovuz bor. Hovlining sahni eniga uch yuz qadam keladi.
Saroyning eng katta xonasiga shu hovli orqali kiriladi. Unga katta yo`lak va
oltin suvi berilgan lojuvard va koshin bilan qoplangan, katta san’at bilan
ishlangan ulkanva baland eshik orqali kiriladi. Eshik tepasida, uning o`rtasda,
quyosh fonida turgan she’r tasviri tushirilgan. Shunday tasvir eshikni yonlariga
ham tishirilgan. Bu -Samarqand podshosining gerbidir … Shu eshik orqali
to`rburchakli, oltin, lojuvard va boshqa rangdagi koshinlar bilan qoplangan
qabulxonaga kiriladi.” 1
Klavixoning bu xikoyasida Amir Temur Shahrisabzda qurdirgan
mahobatli va go`zal oq saroy kishining ko`z oldida namoyon bo`ladi. Lekin
Klavixo bo`lgan paytda, saroy qurilishi hali oxiriga yetkazilmagan edi.
Shuning uchun uning asl mohiyatini, ne maqsadda qurdirilganligini birdan
anglash qiyin bo`ladi. Jumboqni naxminan 90 yil o`tib kelgan Zahiriddin
Muhammad Bobur yechib bergan. Uning zo`zlariga qaraganda hazrati
1
Tanieva G. M. Rol Karshinskogo vilayata v politicheskoy, sotsialno-ekonomicheskoy jizni Buxarskogo
emirata (vtoraya polovina XVIII pervaya polovina XIX v): Avtoref. Dis.kand.ist.nauk.Tashkent, 2008. B-36
30

sohibqiron Keshni boshqa poytaxt qilmoqchi bo`lgani uchun oqsaroyni ham
podshoning axlu oilasi bilan, turar joyi hamda davlat muassasalari joylashgan
rasmiy qarorgoh sifatida qurdirgan.”Boburnoma ”da, masalan, mana bunday
deyilgan: “Temurbekning zodu sa’y va ehtimollar qildi, oily imortlar Keshga
bino qildi. O`ziga devon o`ltirur uchun bir ulug` peshtoq va yana uning
yonida va so`l yonida tavochi beklari o`ltirub devon so`rar uchun, ikki
kichikroq peshtoq qilibdur.Yana savrun eli o`ldirur uchun bu devonhonaning
har zil’ida kichik-kichik tokchalr qilibdur.Buncha oliy tok olamda kam nishon
berurlar. Derlarkim,Kisro tokidin bu buyukroqtur”.
Klaviho Amir Temurning otasi va xotinlari ham o`ta qimmatli
ma’lumotlar keltirgan.Masalan, Amir Tarag`ay Bohodir haqida bunday deydi:
“Temurbekning otasi oliyjanob odam bo`lgan, chig`atoy urug`idan. Maishati
o`rtacha bo`lgan. Uch-to`rt yigiti bo`lib SHahrisabzdan ko`p ham olis
bo`lmagan qishloqlardan birida yashagan.”
Hazrat sohibquronning xotinlari qabul marosimlari va podshoning
majlislarida erkaklar bilan bir qatorda ishtirok etganlar. Klavihol Amur
Temurning horijiy mamlakatlaridan kelgan elchilarni qabul qilish
marosimlaridan biri haqida hikoya qilar ekan, unda xazrat sohibquronning
xotinlari Saroy Mulk xonim (Kan’o) kichik xotini Cho`lpon Malika va katta
kelini Xonzoda begoyimlar hozir bol`ib, Amur Temurning yonida
o`ltirganlar.
Temyr o`z davrida qonun ustivorligini, u hamma uchun barobar
ekanligini ta’mirlagan davlat arbobi edi. U yetti yillik(1399-1404) harbiy
yurishdan qaytib kelgach, bozor maydonida mansabini suiiste’mol qilgan bir
vazirni molini ortiq narxda sotgan bir necha kosibni hammaning oldida
tergab-tekshirib jazoga buyurgani ma’lum. Bu voqeani o`z ko`zi bilan
ko`rgan klaviho bu haqda quyidagilarni hikoya qiladi: “Podsho birinchi
bo`lib, o`zining mashhur vazirlaridan biri jazoga tortdi.Temurbek yeti yillik
yurishga ketayotib uni davlat tepasiga qo`yib ketgan edi.Temurbek yo`q
paytida o`sha vazir, aytishlaricha, o`z mansabini suiiste’mol qilgan…
31

Temurbek ba’zi gudoklarni, go`shtni qimmat bahoda sotgan qasobni, milini
ortiq bahoda sotgan maxsudo`zlarni, etikdo`zlarni va kosiblarni ham jazoga
buyurgan”.
Klavixonning “Estaliklari”da Samarqandning osori atiqalari va
bozorlari, uyerda ko`p mamlakatlardan olib kelingan mollar haqida ham
o`ta qimmatli ma’lumotlat keltiradi. Byuk sarkarda Amir Temur (Temurbek)
Samarqand tahtini egallagan so’ng, uning hukmdori li boshlandi. Keyinroq
uning butun Mo’g’iliston va Kichik Hindiston erlarini zabt etganligi haqida
bilib olamiz. Shundan so’ng Amir Temur Huroson hamda Tojikiston o’lkasini,
butun Fors ko’rfazi erlarini, Tabriz va Sultoniya podshoxligini o’z tasarrufiga
oldi. Gilos, Darband, Armaniston, Ozarbaujon, Qudriston erlari ham uning qo’l
ostiga o’tdi. Kichik Hindistonning katta qismini mashaqqatli jangler evaziga
qo’lga kiritib, Damashq shaxriga ega chiqdi. Bobilni egallab, bir qancha
mamlakatlarni o’ziga bo’ysundirgach, Bag`dodni egalladi. Katta kuch bilan
o’sha davrda salobatli davlat hisoblangan Turk erlariga yurish boshladi va o’z
davrining mashxur sarkardasi turk sultoni Boyazid Yildirimga qarshi jang
qildi. Turkiyaning Anqara qasri yonidagi katta jangda Amir Temur g`olib
kelib, Turk sultonini o`g`illari bilan birgalikda asirga oldi. O`sha davrda
Ispaniyaning, ya`ni Kastiliya va Lionning qiroli Enriko tomonidan tayinlangan
ikki elchi – Payo de Satomayoor, Fernan Sanches de Palusuelslar bu jangning
guvoxi bo’lgan edilar. Bu elchilarning maqsadi Temurbek va Turk sultoni
Yildirim qo`shinlarining son-sanog`ini bilish hamda bu katta jangni o`z
ko’zlari bilan ko’tish edi. Elchilarning kelganidan Temurbek xabar topdi va
Kastiliya qiroliga hurmati benihoyat balandligi bois ularni o’z saroyiga taklif
qilib, elchilar sharafiga ziyofat uyushtirdi va sovg`a-salomlar hadya etdi. Shu
o’rinda elchilardan Kastiliya qirolining salomini va qirol haqidagi ko’pgina
ma`lumotlarni eshitdi. Bundan keyin Kastiliya qiroli bilan do’stona
munosabatlarni mustaxkamlash va katta bir jangda g`olib kelganligi
munosabati bois o’z tomonidan elchi tayinlab, uni sovg`a-salomlar bilan
jo’natishni buyurdi. Bu elchi Chig`atoy qavmidan bo’lmish Muxammad al-
32

Keshiy bo’lib, barcha sovg`a-salomlar va nomiga yozilgan maktubni shu inson
orqali jo’natdi. Muxammad al-Keshiy Muxammad al-Keshiyga etib kelib,
Temur tomondan yozilgan maktubni, sovg`a-salomu, zebu-ziynatlarni, urf-
odatlarga ko’ra, Kastiliya qiroli uchun yuborilgan kanizaklarni unga tuhfa etdi.
Bu hurmat-ehtiromdan,sovg`a-salomlaru o’z shaniga aytilgan iliq
gaplardan va buyuk Temurning o’zgan nomasidan ta`sirlangan qirol o’rtadagi
do`stlikni yanada mustahkamlash uchun sovg`a-salomlar tayoorlanib, elchilar
tauinlanishi haqida bo’yruq berdi. Magstr Fra Alfonsso Paessa de Santa
mariya, o’z soqchisi Gomes de salasar va Rui Gonsales de Klavexoni elchi etib
tayunladi. Ularni maktub, sovg`a-salomlar bilan Samarqandga jo’natdi.
Yo’lda sodir bo’ladigan voqea bva ma`lumotlarni to’liq yoritib borish
maqsadida Xudodan izn so’rab Rui Gonsales de Klavexo kotib sifatida
Muqaddas Maryam bandargoxi (bu bandargoh Kadis shaxridan sal nariroqda
joylashgan) ga elchilar bilan kelishimiz bilanoq, quyidagilarni tarixiy xujjat
sifatida yozishni bishladim. Bu sana bir ming to’rt yuz uchinchi yil yigirma
birinchi may edi. Qirolning elchilar nbilan birga Temurbekning Kastiliyaga
jo’natilgan elchisi Muxammad al-Keshiy ham o’z yurtiga qaytib kelayotgan
edi.
Bir ming to’rt yuz uchinchi yil, yigirma birinchi may, dushanba kuni
elchilar Muqaddas Maryam bandargoxiga etib kelganlarida, xuddi shu kuni
bandargoxdagi kemalarga turli oziq-ovqatlarni ortishayotgan edi. Elchilar yuk
ortilayotgan kemalarning birida ketishni mo’ljalladilar. Kemalarning biri
Seviliyadan Xeres shaxriga tomon yo’l olayotgan va boshqa ko’pgina odamlar
ham kemaga chiqishayotgan edi.
Ertasi, seshanba, yigirma ikkinchi may kuni elchilar kema darg`asi Misser
Xulio Senturio bilan birga qayiqqa o’tirishib, Kadis shaxridagi Las Muelis
bandargoxiga borishdi va chorshanba kuni kema yo’lga tushdi. Dengizga
chiqish oldidan havo yaxshi bo’lib, elchilar kechga yaqin Gibraltar bo’g`oziga
kirish joyidagi Marokash qirg`oqlaridan, keyinroq Marokashning Tanger
shaxarlari qirg`oqlaridan, so’ng birin-ketin Berberiya erlaridan, Ximena va
33

Seuta shaxarlari qirg`oqlaridan, bir oz fursaqtdan keyin Gebraltar va Marbela
qirg`oqlari yonidan o’tisharkan, bu shaxarlarning manzaralarini, go’zal joylarni
bemalol tomosha qilib o’tishardi. Shu tarzda yo’l bosib, kechqurun Figerola
tog`iga yaqinlashdilar.
Juma, yigirma beshinchi may tongida, kema Malaga shaxar bandargoxida
langar tashladi. Elchilar juma, shanba va yakshanba kunlari bandargoxda
bo’ldilar. Bunga sabab, kema darg`asi katta xum idishlardagi yog`larni va
shunga o’xshash boshqa yuklarni kemaga yukladi. Malaga shaxri
tekisliklaridan iborat bo’lib, bir qismi dengiz bilan qo’shilib kewtgan,
chekkaroqda esa bir qasr qad rostlagan, qasr Alkasaba deb nomlanardi. Bu
qasrning yonida yana bir kichikroq qasr ham bor bo’lib, har ikki qasr ham
dengizga yaqin joylashgan, qasrda bir-biriga ulangan, atroflari baland devorlar
bilan o’ralgan qasr ichkarisida binolar, uzumzor bog`lar, dengizga yaqin
erlarda ham bir qancha binolar qad rostlagan edi. Bu erlarda qishloq axolisi
ko’pchilikni tashkil etardi.
Chorshanba, yigirma to’qqizinchi mayday kema yo’lga tushib, uzumzor
bog`lar bilan burkangan Malaga tog` tizmalari oldidan suzib o’tib, keyin Veles
Malaga erlariga yaqinlashdi. Bu tog` tizmalari uatidan ham bir baland qal`a
qad rostlab turar edi. Ular shaxar pastrog`ida dengiz ko’rinib turgan Almunekar
shaxri yonidan o’tib, kechga yaqin Sierra Nevada shahriga etib keldilar.
Payshanba kuni ular Kartaxena yaqinidagi Palos bo’g`ozi yaqinidan o’tib, juma
kuni Martin bo’g`oziga keldilar. Bu erda Kataloniya tog` tizmasi bor edi.
Shanba kuni, tong yorishishi bilan kema Formentera deb nomlangan
orolni ortda qoldirib, Ibiza oroliga kelganida langar tashladi. Ilar kemadan
tushishib, shanba va yakshanba kunlari shu orolda bo’lishdi. Dushanbada
yo’lga chiqish uchun taraddud ko’rayotganda birdan juda kuchli shamol
ko’tarilib, yana bir kun orolda qolishga majbur bo’ldilar. Seshanba, beshinchi
iyun kuni kechga yaqin shamol tingach, kema Ibiza bandargoxidan yo’lga
chiqishdan oldin darg`a kemadagi yuklarni shu orolda qoldirib, bu erdan esa
kemaga ko’p miqdorda qoplangan tuz yuklatdi. Yuklar ortib bo’lingach,
34

chorshanbadan yana qattiq shamol qo’zg`alib, havo0 aynidi, kema dengizga
chiqolmay yana ancha vaqt orolda turib qoldi. Bir haftadan so’ng, chorshanba,
o’n uchinchi iyun kuni ular yo`lga chiqdilar. Dengizga chiqqan kema
payshanba va juma kunlari qulay ob-havoda tinch va osoyishta, shovqinsiz
dengizda suzib borardi. В iza oroli uncha katta bo’lmagan, uzunligi beshligi,
eniga esa uch liga keladigan urtacha orolcha hisoblanardi. Elchilar orolga kelib
tushganda, ularni bu erning hukmdori qirol Aragon kutib oldi va yashashlari
uchun turar-joy ajratib berishni mulozimlariga buyurdi. Mulozimlar elchilarni
kichikroq kishloqqa olib borishib, uy-joy bilan ta`minladilar. Orol baland
tog`lar-u, mayday daraxlarga boy o’rmonlarga iborat bo’lib, to’siqlar bilan
uchga bo’lingan, har bir chegaralangan to’siqlar ichkarisida axoli yashar,
qishloqning bir tepaligida katta qal`a bo’lib, qal`aga yaqin joyda kichik
cherkov ham mavjud ekan. Qal`a va cherkov atrofi to’siqlar bilan o’ralgan.
Orol qirg`oqlarida dengizdan chiqqan anchagina tuzlar yig’ilib, katta-
katta tuz konlarini paydo qilgan. Bu konlardagi tuzlar boshqa mamlakatlarga
sotilar, har yili boshqa mamlakatlardan kelgan kemalar bu erdagi tuzlardan
ortishib olib ketishar ekan. Qishloqqa yaqin joyda bir qal`a, qal`a ichkarisida
anchagina uylar va minora bo’lib, minorani nomi «Avisenna», aytishlaricha,
qal`ani ham Avisenna deb atashardi.
Keyingi shanbada, ya`ni o’n oltinchi iyun kuni Mayorka oroli yaqinidan
o’tib, Bu orolda ham bir kichkina qasr bor ekan.
Dushanba va seshanba kunlari o’z sayoxatlarini davom ettirgan elchilar
kemasi chorshanbada, kechga yaqin Menorka orolini chetlab, Lion ko’rfaziga
kirib keldi. Elchilar payshanba, juma va shanbani lionda o’tkazishdi. Shu
kunlari havo ham mo’`tadil bo’ldi. Yakshanba , Avliyo Xuan kunida ular
yo’lni davom ettirib, Arogon qirolligiga tegishli Linera orolidan o’tishdi.
Dushanba tongotarida ular ikki orol oralig`idan suzib o’tishdi. Birinchi
orolning nomi Korsega bo’lib, undan genuyaliklarga tegishli Bonifasio deb
nomlangan qasr, ikkincgi orol Serdeniya deb nomlanib, unga
kataloniyaliklarga tegishli Luisigozardo qasri bor edi. Bu orol va qasrda bir-
35

biriga qarama-qarshi turar, orollar oralig`I tor, undan o’tish juda xavfli ediki,
joy nomini Bonifasio bo’g`ozi deb atashardi. Seshanba, shomda Ponsa oroli
yaqinida o’tisharkan, bu joylar kimsasiz koo’rinsa-da, orolda boshqa vaqtlarda
odam ko’p. Orolda ikkita ibodatxona va did bilan qurilgan imoratlar anchagina.
Orolning o’ng tomonida Monte Karsen tog`I, tog` yonida Lanselot qiroligiga
qarashli Sant Felis qal`asi bor. Bir oz o’tib, yana tog`larga duch кelishdi. Bu
tog`lar yonbag`rida kichikroq Tarazina deb nomlangan Rimga qarashli er
bo’lib, bu erdan Rimgacha o’n ikki liga kelardi. Er dengizga yaqinligi uchun
atrofiga go’zal bog`lar va qalin o’rmonlardan iborat. Bu erda qad rostlab turgan
yagona ibodatxonaga Berberiyadan ham odamlar kelib ibodat qilar ekan.
Elchilar chorshanbada o’z sayoxatlarini davom ettirib, payshanba – yigirma
ettinchi I iyun kechqurun Gaeta shaxriga yaqin kelib, kemani bandargoxda
qoldirib, o’zlari birin ketin quruqlikka tushib, shu erda dam olishga qaror
qiidilar va San-Fransiskoga yaqin bir uyga joylashib, o’n olti kun shaxarda
yashashdi. Bu vaqt oralig`ida kema darg`asi va savdogarlar mollarini sotishib,
o’rniga maxsus idishlarda qadoqlangan o’simlik yog`laridan kemaga ortishdi.
Gaeta judayam go’zai bo’lib, bandargox – shaxarlardan hisoblanar,
bandargoxning kirish qismi tor va ingichka, ichkari qismi juda kengdir. Atrof
tog` tizmalari bilan o’ralgan, qal`alari bor, yerlari hosildor, obod bog`lari
shaxar ko’rkiga ko’rk qo’shib turibdi. Turar-joy binolari ajoyib tarzda qurilgan.
Bandargozga kirganda, o’ng tomondan baland tog` cho’qqisi ko’rinib turar,
cho’qqida Roldon deb nomlangan ko’rkam minora qurilgan. Qurilgan uylar
keng maydonni egallab, dengizgacha cho’zilib ketgan. Baland devorlar bilan
o’ralgan qal`a qattiq qo;riqlanardi. Roldon minorasidagi askarlar atrofni
kuzatish bilan birga shaxarni ham hushyor turib himoya qilshadi. Shahar
ichkarisida uzumzorlar va turli mevali bog`lar mavjud bo’lib, ko’plab uylar va
savdo rastalari qurilgan, shahat ko’chalari keng, muqaddas Mariya
ibodathonasi bor. Axoli bu ibodathonaga ko’proq keladi.
Shaharda yana Avliyo Anton cherkovi ham mavjud. Muqaddas Mariya
ibodathonasi yonida Avliyo Fransisko ibodathonasi bor. Ibodathona oldidagi
36

ko’cha bo’ylab borganlar, ko’cha oxirida bir tepalikka chiqiladi. Tepalik
aylanasiga to’siqlar bilan o’ralgan va u dengizga yaqin, axoli bu to’siqlarni
o’zlarini turli havf-xatardan himoya qilish uchun qurgan.
Bu erda yana Trinidad cherkovi, cherkovga yaqin kichikroq qal`a bor.
Cherkov yonida tog`, tog`ning pastki qismida g`or ko’rinadi. G`orning eni o’n
quloch, uzunligi ellik qadamcha keladi. Uning teshigi tor, bitta odam bemalol
kira oladi va joyning nomini Sqanta kruz deb atashadi. Iso payg`ambar xochga
tortilgan kuni qoya yorilib, ushbu g`or paydo bo’lgan deyishadi.
To’siqlar bilan o’ralgan qo’rg`onlar aholi ko’p, katta-katta bog`lar,
ko’plab uylar mavjud. Bog`lar ham ham turli xajmdagi maydonchalarga
bo’lingan bo’lib, unga limon, apilsin, uzum va shunga o’xshash boshqa mevali
daraxtlar bmavjud. Bunday chiroyli bog`larni ko’rgan odamning ko’zlari
quvonadi. Qo’rg`ondan o’tgach, dengiz bo’yida kichik joy bor, unga yo’l
orqali boriladi. U erda ham hashamatli binolar, qasrlar va bog`lar ko’zga
tashlanadi. Bu joy bandargoxga yaqin, nomi Mola. Bu erdan shahargacha ikki
liga keladi. Joy tog` tizmasiga yaqin, tog` yonbag`ilarilan ham anchagina uylar,
bir nechta qishloqlar bor. Bu manzara bir qarashda juda chiroyli, uzoqdan
qaraganda xuddi katta shahat qad rostlagandek ko’rinadi.
Elchilar bu joylarni tomosha qilgani to’xtadilar. Molaning yonida katta
qishloq, unda baland qasr, qasr yonida qal`a mavjud, qal`aning nomi
Korelyano. Aytishlaricha, bu erlar avval graf Fundiga tegishli, hozirda
Lonselot qiroliga qarashli.
Gaeta shahri juda go`zal, U bandargohning o’ng tomonida. Shaharning
baland-baland qurilgan uylari, bog`lari, qasrlari, uylarining derazalari dengizga
qaraganligi, dengizga olib chiqadigan keng ko’chalari maftunkor. Shaharning
yana bir qulayligi, uning dengiz bo’yida joylashganligi va bu erga har yili
savdogarlar kelib ketishidir.
Qirol Lanselot katta jangda qirol Luisni engib, uning yerlarini va
shaharlarning bari unga tegishli bo’ldi. Qirol Lanselot bu shaharlarni egallagan
paytda qirol Monfred Konstanzadan farzandi yo’q edi. Sharob to’ldirilgan katta
37

billur qadaxni keltirgalarida, Hokim sharobdan ozroq ichib, so’ng Rui
Gonsalesga uzatdi. Boshqalarga ham sharob tutdi. Shundan keyin sergo’sht va
guruchli taomlar ishtaha bilan tanovul qilib bo’lishgach, asal, shaftoli, uzum
olib kelindi. Mezbonlar juda pala-partish ovqatlanishardi. Ziyofat davomida
sharob to’xtovsiz quyilib turildi. Hokim sharob to’ldirilgan kosani
amaldorlarga o’z qo’li bilan tutib turdi, ular kosadagi sharobni ohirigacha
sipqirdilar. Chunki sharobni kosa tagida qoldirish erliklarning urf-odati
bo’yicha hurmatsizlik hisoblanardi. Hokim sharob tutib zerikkach, amaldorlar
bir-biriga sharob quyib tutaboshlashdi. Oxir- oqibat ko’pchilik sarhush bo’lib
qoldi. Hokim bugungi ziyofatda Rui Gonsalesga hamroh
bo’lgani uchun sharob ichmadi. Hokimning ismi Fatalibek edi. Kechqurun
o’zlariga ajratilgan qaroqgohga qaytdilar. 1

Jannatdan oqib chiqayotgan daryolardan biri debt a`riflangan Evfrot
daryosi bo’yidagi tekislikda qad rostlab turgan Arzinjon shahri juda baland
tog`lar bilan o’ralgan. Tog` cho’qqilarini oppoq qor qoplab, pastda umuman
qor yo’q, tog` yonbag`irlarida qishloqlar, bog`lar va uzumzorlar, tekislik ham
tokzor, ekinzor va ko’rkam bog`lar bilan go’zal. Shaharning o’zi kichik,
minorali tosh devorlar bilan o’ralgan. Armanlar tomonidan qurilgan bu shahar
devorlarining har joyi toshdan xoch yasab o'rnatilgan. Shaharda uylarning
deyarli barchasining oldida ayvonlar bo’lib, kishilar bu ayvonlarda ko’chaga
yurganday bemalol yuradilar. Shaharning aholisi ko’p, ko’chalarda doimo
savdo-sotiq ishlari qizg`in. Ko;plab nasroniy, arman va grek millatiga mansub
kishilar yashaydigan ushbu shaharda masjidlar bisyor.
Aytishlaricha, Temurbek turklarning Sabastriya shaharni egallaganda,
turklar Arzinjon shahrini zabt etgan, Temurbek turklar ustidan tamoman
g`alaba qozongach, u Arzinjonni qayta qo’lga qo’lga kiritadi. Temurbek
shaharda turgan vaqtda nasroniylar bilan musulmonlar o’rtasida chiqib,
Arzinjon hokimi Zaraton « musulmonlarga nisbatan nasroniylarga iltifot
ko’rsatilib, nasroniylar cherkovida musilmonlar masjidiga qaraganda yaxshiroq
1
www.natura.com
38

sharoit yaratib berilgan» , deb Temurbekka shikoyat qilgandi.
«Nasroniylarning bu erda kelib yashashlariga ruxsat etilganligiga sabab, biz
ulardan zarur hollarda foydalanamiz» , deb javob bergan edi Zaratan. Shundan
keyin Temurbek nasroniylarning bosh ruxoniysini huzuriga chaqirtirib,
konstantinopol va Pera shaxarlaridagi genuyzliklarga nafrati tufayli,
ruxoniydan o’z dinidan voz kechishini talab qiladi. Ruxoniy bunga rozi
bo’lgach, shahardagi barcha nasroniylarni o’dirishni buyuradi. Zaratan
Temurbekdan ularning kechirishini so’raydi. Temurbek o’n ming esper (bir
esper- yarim kumush tangaga teng) evaziga ularni ozod qiladi. Bu miqdordagi
mablag`ni Zaratan nasroniylarga qarsga beradi.
Temurbek barcha cherkovlarni buzib tashlashga farmon, shahardagi
Kamagi qasrini o’z ixtiyoriga oladi va bir chig`atoy amaldoriga taqdim etadi
hamda uni shu erlarning boshlig`I etib tayinlaydi. Temurbekning bu qasrni o’z
amaldoriga olib berishining sababi, qasr juda mustaxkam va katta foyda
keltiradigan yerda joylashgan, bu erlarni qo’riqlan uchun ham ushbu qasr juda
qulay, chunki hisobsiz mol-mulklar bilan Suriya, turkiya va boshqa
mamlakatlarga yo’l olgan savdogarlar qasr oldidan o’tardilardilar.
Temurbek bilan turk sultoni Boyazid Yildirimning bir-birlarini bilishlari
va o’rtalarida urush boshlanishining o’ziga yarasha sabablari bor edi. Masalan,
Arzinjonshahri hokimi Zaratan erlari turk erlari bilan chegaradosh, turklar esa
Zaratan erlarini, ayniqsa, Kamagi qasrini egallashini juda-juda xohlash bilan
birga Zaratandan boj to’lash va kamagi qasrini o’z ixtiyori-la topshirishni talab
qildilar. Zaratan turklar hokimiyatini tan olib, ularga boj to’lashga rozi
ekanligini .
Klavihonning 1404 yili Samarqandga, Amur Temur saroyiga qilgan
sayohatnomasi 1582 va 1779 yillari eski ispal tilida nashr etilgan. Asarning
ruscha tarjimasi K.I. Srezneviskiy tahriri ostida 1881 va I.S.Murakova
tarafidan 1990yili nashr etilgan.
39

2.1 Rus elchilari va harbiy sayohlari esdaliklari
Russiyada O'rta Osiyo haqida XVI asr oxirigacha to'plangan
ma'lumotlar ilk geogralik kartografik hujjat — „Книга Большому Чертежу"
(„Katta Chizmaga Kitob") da o'z aksini topgan edi (1627 yil). Unda
tavsiflangan jami 1500 geografik nomning 50 tasi O'rta Osiyoga tegishli
ekanligi ham o'sha davrda O'rta Osiyo haqidagi ma'lumotlar Rossiya siyosiy
va ilmiy doiralarini qiziqtirganligini ko'rsatadi.
Mashhur rus kartografi Semyon Kemezov 1683-1685 yillar orasida
yaralgan ancha mukamal Sibir „Chizmasi"da ham O'rta Osiyoga doir
ma'lumotlarni tasvirlashda asosan „Книга Большому Чертежу" dan
foydalangan.
XV1I1 asr boshlariga kelib Rossiya O'rta Osiyo hududlarida o'zining
mavqeini mustahkamlashga intildi. Bu hududlarda joylashgan Konliklar
Rossiya impenyasining Hindistonga kirib borishida qo.'nimgoh vazifasini
o'tashli kerak edi. Bu davrda Hindistonga O'rta Osiyo orqali yaqin yo'l
40

qidirilishi rus geografik hamda kartografik tadqiqotlarining asosiy yazifasi
bo'lib turardi. Bu vazilani bajarishda Pyotr I ning faoliyati asosiy hal qiluvchi
o'rin egalladi.
1714 yilda Pyotr I Kaspiy dengiziga poruchik knyaz Bekovich-
Cherkasskiyni jo'natadi va unga bu yerdan Xivaga borish topshirig'i
yuklatildi.
1715 yilning aprelida Bekovich-Cherkasskiy Kaspiyning sharqiy
qirg'oqlariga yetlb keladi. O'rta Osiyo va Kaspiy dengizining ilmiy kartalarini
tuzish aynan 1715 yildagi Bekovich-Cherkasskiy ekspedisiyasiga tegishlidir.
1720 yilda Rossiyada Kaspiy dengizining birinchi bosma kartasi chop
etildi. Unda dengizning sharqiy sohillaridagi ko'rfazlar noto'g'ri aks ettirilgan
edi. Ushbu karta 1719 yilda F.I. Soymonovning dengizning g'arbiy va
janubiy qismlarida olib borgan kartografik suratga olish ishlari orqali amalga
osbirilgan bo'lsada, avval Bekovich Cherkasskiy tomonidan aks ettirilgan
ko'rfazlar kartadan berilgan edi.
XVIIl asrning birinchi yarmidagi eng katta va muihim ilmiy samara
bergan sayohat Dmitriy Gladishev va Ivan Muravinlarning 1740-1741
yillarda Xiva sayohatidir. Bu sayot hisobotining to'la matin va kartasini 1850
yildagina mashur Sharqshunos Ya.Xanikov nashr ettirgan.
1752 yilda esa I.Krasilnikovga mavjud manbalar asosida Orenburg
guberniyasining yangi bosh va 10 ta maxsus kartasini tuzish topshirig'i
berilgan. l.Krasilnikov tuzgan kartalaning ikkitasi O'rta Osiyo hududlari
haqida ma'lumot beradi.
Keyinroq rus harbiysi, general-mayor Yakov Bouver, XVIII asr oxirida
polkovnik Ivan Lyutovlar ham O'rta Osiyoga oid kartalarini yaratganlar.
1794-1795 yillarda Timofey Burnashev bilan birga Aleksey Beznosikov
Buxoroga tashrif buyurishib, o'lka haqida boy. ma'lumotlar yig'ishdi. Aleksey
Beznosikov esa O'rta Osiyoga doir to'rtta karta tuzgan.
XVIII asrning oxirlarida, aniqrog'i, 1799 yilda Rossiyada Kartalar
Deposi tashkil etildi. Bu muassasaning asosiy vazifasi Rossiya va unga tutash
41

O'rta Osiyo hududlarining harbiy-topografik kartalarini tuzish va to'plashdan
iborat edi.
1812 yilga kelib, Kartalar Deposi — Harbiy-topografik Depo deb qayta
nomlandi va uning faoliyat doirasi ancha kengaytirildi. Depo Harbiy
vazirlikka bo'ysunar edi.
XIX asrda Rossiya imperiyasining o'sib borayotgan paxtani qayta
ishlash, ip-gazlama sanoati uchun xom ashyo bozorlari va ulkan hududlar
kerak edi. Shu sababli rus hukumati O'rta Osiyo bilan savdo va diplomatik
aloqalarni mustahkanilash yollarini qidira boshladi.
Ana shunday ulkan siyosiy, harbiy hamda iqtisodiy manfaatlarni
qondirish maqsadi rus hukumatining O'rta Osiyo hududida kartografik
izlanishlar olib borishini tezlashtirdi. O'lkaning Rossiyaga chegaradosh
hamda ruslarga noma'lum bo'lgan qismlari jo`natilgan missiyalarining bosh
maqsadi - bu yerlar haqida mukammal ma’lumot beruvchi kartalarni yaratish
edi.
O'rta Osiyoning janubi-g'aibiy va markaiziy qismlari haqida ilk
ma'lumotlarni 1819 yilda Rossiya harbiylarining topshirig'i bilan
Krasnovodskdan Xivagacha sayohat qilgan kapitan N.Muravyov
bergan.Uning elchiligining asosiy vazifasi turkmanlar bilan aloqa o'rnatish
va ularning hududlaridan Xiva, Buxoro va Shimoliy Hindistonga savdo
yo`llarini ochishga qaratilgan edi.
N.Muravyov avvalo kaspiy dengizini ko'zdan kecliirib, uning janubi-
sharqiy qirg'oqlani tasvirga tushirdi va Xivaga sayohat qildi. 1822 yilda o`z
sayohati natijalarini nashr ettirib, unda O'rta Osiyo tabiati haqida bir qator
qimmatli ma'lumotlar beradi. 1821 yilda N.Muravyov yana O'rta Osiyoga
tashrif buyuradi hamda Krasnovodsk va Balxan qo'ltiqlarida tadqiqotlarolib
boradi. Ushbu hududlaning mukammal kartasi yaratildi.
1820-1821 yillarda Buxoroga A.Negri boshchiligidagi rus elchilari
tashrif buyuradi. Unda Bosh shtab zobitlaridan G.K.Meyendorf,
V.D.Volxovskiy, A.K.Timofeyev, tabiatshunos X.Pander va sayyoh
42

EAEversmann ishtirok etgan. Ekspedisiya natijasida 50 verstli masshtabdagi
karta yaratildi hamda 5 astronomik nuqta belgilandi (shu jumladan Buxoro
shahrining koordinatalari ham). Karta ilk bor sayohat.tavsifi bilan 1826 yili
Parijda K.Meyendorf tomonidan nashr ettirilgan.
1833 yildan 1846 yilga qadar Orenburg o'lkasi va unga tutash O'rta
Osiyo hududlarida qator tadqiqotchilar ish olib bordilar. Ularning faoliyati
asosan O'rta Osiyoning shimoliy hududlari va Xiva, Buxoro davlatlarining
ma'lum qismini qamrab olgan edi. Kartografik tasvirga olish ishlari harbiy
qismlarda harbiy topograflar tomonidan olib borildi. 1841-1855 yillarda Orol
dengizidan shimolga va shimoli-sharqqa tomon yo'nalishda va Sirdaryoning
quyi oqimlarida alohida manzillar va yo'nalishlar turli masshtabli tasvirga
olindi.
Ular orasida o'sha davrning tarixiy-kartografik ma'lumotlarini o'zida
to'plagan tadqiqotchi Ya.V. Xanikov hisoblanadi. U 12 yil davomida O'rta
Osiyoning shimoli-g'arbiy tumanlar, haqidagi ma'lumotlarni yig'ib, aholi
manzillarining to'la jadvalini tuzdi. Jadval astranomik aniqliklar va Xiva
xonligiga tashrif buyurgan sayohatchilar ma'lumotlari asosida tuzilgan edi.
1843 yil Xiva xonligiga polkovnik G.I. Danilevskiy missiyasi
jo'natildi. Bu ekspedisiyada ham topograilar ishlimk etib, Xiva xonligining
kartalarini chizishgan.
1858 yilning o'zida birdaniga uchta ekspedisiya tuzilib, sharqshunos
N.V. Xanikov boshchiligidagi savdo ekspedisiyasi Qoshg'ar (janubi-sharqiy
Turkiston)ga va diplomatik ekspedisiyalar Xiva hamda Buxoro xonliklariga
yuboriladigan bo'ldi. Bu ekspedisiyaga Londondagi rus harbiy agenti, O'rta
Osiyoga hujum qilish siyosatining tarafdori, polkovnik N.P. Ignatev
boshchilik qildi.
Missiyaning Xiva va Buxoroda yetti oy mobaynida olib borgan faoliyati
natijasida bo'lajak asosiy janglar haqidagi batafsil harbiy kartalar ishlab
chiqildi, joylarning topografik tasvirlari olindi.
43

"XIX asrning o'rtalarida Orol dengizi. bo'ylari, Sirdaryo, Amudaryo
deltalarida harbiy dengizchi A.M. Butakuv boshchiligida ekspedisiya faol
tadqiqot olib bordi. Ekspedisiya hududning to'la topografiyasini o'rgandi,
1852 yilda esa A.M.Butakov dengizda paroxod qatnovini tashkil qiladi.
O'rta Osiyoni chor Rossiyasi istilo etgach, rus harbiylari bosib olgan
hududlarni boshqarish va yangi harbiy harakatlarni olib borish hamda
kartalar tuzishning markazlashgan idorasini tashkil etish maqsadida 1867 yil
25 noyabrda Turkiston Harbiy okrugi qoshida Harbiy-topografik bo'lim
ochishadi. Bo'lim O'rta Osiyoning barcha mintaqalarini muntazam ravishda
o'rganib, ilmiy asoslangan aniq kartalarini yaratishni boshiadi. Bo'lim
ochilgunga qadar 1984 ming kv. km. maydonni egallagan O'rta Osiyo hududi
deyarli tadqiq etilmagan edi.
O'rta Osiyoning ma'muriy hududiy va boshqaruv manfaatlaridan kelib
chiqib, suratga olish va kartalar yaratish bo'limning bosh vazifasi etib
belgilandi.
XIX asrning 60 - yillardagi asosiy tadqiqotlar O'rta Osiyo sharqidagi
tog' oldi va tog'li tumanlar hududlariga qaratildi. Tyanshanning tog' li
tumanlari haqida ilk ma'lumotni 1856 yilda yurtimizga kelgan P.P
Semenov-Tiyanshainskiy berdi. Uning asosiy maqsadi Yevropa faniga hali
nomalum bo'lgan Tyanshan (Xon-Tangri) tog'lari tizimiga kiruvchi
о `lkaning tabiati, o'simlik va hayvonot dunyosini tekshirib, ilmit yangilik
olib kirish edi. U Tyanshanga 1856 -1857 yillar orasida ikki marta safar qildi
va haqiqatdan goografiya Bani uchun qimatli ma'lumotlar to'pladi. 1888 yilda
O'rta Osiyoga yana sayohat qilgan P.P.Semenov-Tiyanshaniskiy bu gal
Kaspiyorti, Samarqand va Sirdaryo viloyati bo`ylab qator ekspedisiyalarini
amalga oshiradi,
1864-1868 yillarda Tyanshanning janubiy tumanlaridan Issiqko'lgacha
sayohat qilgan N.A. Seversov, P.P. Semenov-Tyanshanskiyning
ma'lumotlarixii to'ldirdi. Ushbu hududlarning aniq ishlangan kartasi ham
aynan N.A.Seversov tomonidan yaralilgan.
44

1858 yil aprelida N.A.Seversav Qo'qon xonligi hududlariga qilgau
ekspedisiyasi davrida asirlikka tushib qoladi. Bu haqda u alohida kitob chop
qilgan bo'lib, unda Sirdaryoning quyi oqimlari aks ettirilgan karta ham
berilgan.
1869 yilda janubiy Tyanshan hududlarida tadqiqot о lib borgan V.A.
Kaulbars esa Norin va Talas vodiylarida 33 punktdan ortiq manzilni taxminiy
suratga oldi hamda mazkur hududlarning kartasini yaratdi.
1868 yilda markazi Samarqand shahri bo'lgan Zarafshon okrugi tashkil
etilgach, O'rta Osiyoning janubi-sharqida ham suratga olish ishlari jonlandi.
Bu ishlarda A.P. Fedchenko ham ishtirok etdi. U ishtirok etgan ekspedisiya
1869 yilda Samarqandga, so'ngra Kattaqo'rg'on, Join, Shahrisabz, Mag'yon
va Kishtut daralaridan o'tib, Iskandar ko'lgacha bo'lgan masofani bosib
o'tishdi. A.P.Fedchenko o’z ishlarining yakuniy natijalari o'laroq,
instrumental suratga olishlar asosida Zarafshon vodiysi, aniqrog'i, uning
janubiy qismining aniq kartasini tuzishni maqsad qilgan.
1871 yilda esa Qo`qon xonligiga sayohat qilgan A.P. Fedchenko
Jahubiy Tyanshan, Farg'ona, Oloy, Pomii geografiyasi bo`yicha fanga boy
va qizlqarli materiallar berdi Qo`qon xonligiga qilgan sayohati davrida
to'plangan ma'lumotlar asosida A.P.Fedchenko ushbu hududning kartasinl
yaratdi. U “Qo`qon xonligi va Amudaryoning yuqori oqimi" deb nomlanib,
unda bu davrgacha noma'lumligicha qolgan ushbu hududlar tasviri
berildan edi. 1
Rossiyaning o'lkani harbiy yo'l bilan zabt etish harakatlari aks ettirilib
harbiy kartalar XIX asrning ikkinchi yarmida ko'p yaratilgan bo'lib, chor
ma'muriyati shu yo'l bilan O'rta Osiyo hududlari haqida yaxshiroq tasavvur
hosil qilib borgan. Masalan, Rossiya imperiyasi harbiylarining o'lkadagi
istilochilik harakatlariga rahbarlik M.A,Terentev, V.N.Zaysevlarning
asarlarida harbiy kartalar ilova qilingan.
1
www.archaelogy.ru
45

M.A.Terentevning “Karti i plani istorii zavoyevaniya sredney Azii”
kitobidagi jami 23 ta kartaning barchasi O'rta Osiyorning istilo etilishi bilan
bog'liq harbiy-tarixiy kartalardir.
Xivaning egallanishiga doir asar muallifi, rus harbiysi N.I. Grodekov o'z
kitobiga ushbu hududlarning kartasini ilova qilgan bo'lib, unda Kaspiy
dengizidan sharqda joylashgan Xiva mulklari batafsil aks ettirilgan.
1897 yilda Toshkentda Rus Geografiya jamiyatining Turkiston bo'limi
tashkil etildi. Bo'lim o'lkaning geografik tadqiqotlari bilan birga kartalar
tuzish ishlari bilan ham shug'ullangan.
Yuqoridagi ekspedisiyalar faqat ilmiy muammolarni hal qilibgina qolmay,
balki o'z kartografik ma'lumotlari bilan Rossiya imperiyasining O'rta
Osiyodagi mustamlakachilik siyosatiga yordam ham berganlar.
O`rta Osiyo Rossiya va uning sarmoyador guruhlarini har jihatdan:harbiy-
strategik, ya`ni Hindiston va Hitoyga yaqinligi, zaminining boyligi va
halqining soddadil va mehnatsevarligi bilan kup vaqtlardan beri qiziqtirib
kelgan. O`rta Osiyo bilan qiziqish, uni Rossiyaning mustamlakasiga aylantirish
yo`lidagi xarakat podsho Mixail Fo`dorovich (1613-1645) davridan boshlandi
va ikki yuz qirq besh yildan key`in, 1865 yili Qo`qon, Buhoro va Hiva
honliklarini bo`ysundirish bilan yakunlandi.
Rossiiya hukumat o`zining bu siyosatini amalgam oshirish uchun O`rta
Osiyoni yahshi bilgan, keng ma`lumotli diplomatlari va harbiylaridan
foydalandi. Ular og`izda savdo va madaniy aloqalarni rivojlantirish uchun,
aslida esa mamlakatdagi harbiy-siyosiy vaziyatni o`rganish, Qo`qon, Buhoro
va Hiva honliklarining qo`shni davlatlar: Hindiston, Eron,Turkiya va Hitoy
bilan qanday munosabatda ekanligini aniqlash va O`rta Osiyo shaharlariga olib
boradigan yaqin va qulay yo`llarni belgilash uchun yuborildi.
So`zimizning isboti uchun 1620 yildan to rus armiyasining O`rta Osiyoga
bostirib kirishigacha kechgan ikki yuz yil mobaynida mamlakatimizga
Rossiiyadan kelib ketgan ba`zi elchiliklar va harbiy mutahasislarning
faoliyatiga qisqacha to`htalib otamiz.
46

Ivan Danilovich Hohlov elchiligi. Hohlov – XVLll asrda otgan iste`dodli
rus diplomati. Hayoti va faoliyatiga oid ma`lumotlar juda kam. I.D. Hohlovni
mahsus o`rgangan yirik rus sharqshunos olimi N.I. Veselovskiy (1848-1918)
keltirgan ma`lumotlarga ko`ra, u asliga qozonlik ,bo`lib, aszoda (boyarin)
oilasida duyoga kelgan. Uning haqidagi daslabki ma’lumot XVI asrning 90-
yillariga tegishli. U o`sha vaqnda, jg`asi Vasiliy bilan birga, davlat xizmatida
bo`lgan va Qozondagi uychilar xizmatidagi bosh bo`lib turgan. 1600yili
yurtiga qaytib kelayotgan Eron ekchisi Pirqulibekni Qozondan Saratovgacha
(sha[arga 1590 yili asos solingan) kuzatib qo`ygan.
1606 yili I.D.Xoxlov, og`asi Vosiliy hamda voyvoda Golovin bilan
birgalikda Terekka, uning halqini yangi podsho Vasiliy Ivonovich Sheyskiy
(1606-1610) ga qasamyod qildirish uchun yuboriladi. Lekin, terekliklar yangi
rus podshosini tan olmaydilar, Xoxlov nib o`lsa qattiq do`pposlab qamab
qo`yadilar. Ma’lum vaqt o`tib terekliklar I.D.Xoxlovni soqchi qo`shib
Astraxanga jo`natib yuboradilar. Shu tariqa u Astraxanda yeti yil, 1613
yilgacha qamoada o`tirdi. 1617 yili Astraxanda hokimiyat ataman I.V.Zaraskiy
qo`liga utdi va u I.D.Xoxlovni ozod qilib, Ekonga shox abbos I (1587-1629/30)
xuzuriga elchi qilib yubordi. Ataman zaruskiy shohdan pul, oziq-ovqat Asqar
bilan yordam berishini so`radi va Mockvani egallangan keyin Astaxanni unga
in’om qilajag`ini bildirdi.Shox abbos I boshda bunga ko`ndi va atamanga 12
tuman naqt pul va katta miqdorda oziq - ovqat yuborishiniva’da qildi. Lekin
keyincha, o`z elchisi xoja Murtazodan ataman Zaruskiy isyoni barbod bo`lgani
va toj-taxt Mixail Ayodorovich qo`liga o`tganini Eronga Rossiyadan Aleksey
Buxarin va Mixail Tixanov bosjliq yangi elchilar kelgani haqidagi xabarni
eshitganidan keyin fikridan qaytdi. Shox Rossiya elchilarini katta sovg`a-
salomlar bilan qaytarib yubordi. O`shanda I.D.Xoxlovga ham kelishiga ijozat
berdi. Lekin Vladimirga yetganlarida podshoninf amri bilan uni turib qoldilar.
1615 yilning iyul oyidaAstraxanda Zaruskiy isyoni bartaraf qilingandan keyin,
I.D.Xoxlovning gunoxidan kechdilar va uni qo`yib yubordilar. D.Xoxlovning
taqdiri 1620 yilgacha qanday bo`lganligi bizga ma’lum emas.
47

Fikrimizcha, shu davr ichida u Qozon hokimi (Voevodasi) ning xizmatida
bo`lgan.
1620-1622 yillari u podshoning farmoni bilan O`rta Osiyoda, Buxoro va
Xiva xonliklarida bo`ldi. Rossiyaga qaytgandan (1622 yil 12 dekabr kuni)
keyin u bir muncha vaqt Moskivada istiqomat qildi; 1623 yilning boshlarida
unga Qozonga qaytishiga ijozat berildi hamda voevoda Ivan Odevskeyning
xizmatida bo`ldi. I.D.Xoxlov 1624 yilning 8 dekabrda yana Moskvaga
chaqirtirib olindi va Buxoro va Xiva xonliklari xaqidagi ma’lumotlarni tartibga
solish haqida topshiriq oldi.
I.D.Xoxlovning hayotiga oid so`ngi ma’lumot 1629 yilga tegishli. O`sha
yili u Eron elchisi Muhammad Sulibek va Eronning savdo karvonini Qozondan
Moskivagacha va Moskivadan Qozongacha kuzatib qo`ygan.
I.D.Xoxlovning ikki muhim hujjat: Buxoro va Xiva xonliklarining ahvoli
haqida pjdshoga yozgan axboroti (Ctateyny spisok) qolgan.
Birinchi hujjatda elchilik zimmasiga qlatilgan vazifalar haqida so`z
boradi.Uning vazifasi eng avvalo har ikki xonlik hukumdorlarini Rossiya bilan
do`stlashish savdo va bordi keldi aloqalarini o`rnatishga ko`ndirish; xonlarni
Rossiya qudratchhi davlat ekanligi va uning boshqa nufuzli davlatlar bilan
yahshi munosabatda ekanligiga ishontirish, honliklardagi rus asirlarini ozod
qilish; har ikkala honlik o`rtasidagi mavjud munosabatlar, honliklarning
Eron, ю Turkiya va Gruziya bilan munosabatlari qanday ekanligi aniqlash,
tabiiy boyliklari va harbiy qudratini aniqlashdan iborat bo`lgan. Ho`sh, I. D.
Hohlov elchiligi o`ziga topshirilgan bu vazifalarini bajara oldimi yo`ki
yo`qmi? Uning Elchilar mahkamasi (Posolskiy prikaz) ga yozgan ahboroti
(Stateyniy spisok) ga qaraganda, u o`ziga yuklatilgan vazifaning katta qismini
bajargan.
Masalan, Imomqulihon o`z ihtyoridagi 23 rus asirini ozod qilgan. Boy-
badavlat kishilar, amirlar va savdogarlar qulidagi asirlar hususida
Imomqulihon elchiga «ularni qidirishga hozircha fursat yo`q, hizmatkori
(Toshkent xokimi Tursunhon) isyo`nini bostirgandan keyin imperator janobi
48

oliylarining bu iltimosini bajaramiz va topganlarimizni o`zimiz yuboramiz»,
deb va’da bergan.
Har ikkala honlikdagi ichki vaziyat haqida ham Rossiya eichisi ko`p
ma’lumotlar to`plashga muvaffaq bo`lgan. Elchining ahborotida, masalan,
qo`yidagilarni o`qiymiz: «…(biz Buhoroda bo`lgan paytda) Buhoro honi bilan
Toshkent hokimi o`rtasida urush borayotgan edi. Hon uhga qarshi o`zining
katta amiri Nadr devonbegini 40 ming askar bilan jo`natdi. Shulardan 10 ming
navkarini Toshkent hokimi urushda halok qildi. Shundan keyin
Nmomqulihonning shahzodalari borib Tursun sultonning yigitlarini
mag’lubiyatga uchratdilar. Ikki o`rtasidagi urush hali bir yo’lik bo`lgani
yo`q…» 1
Iomqulihon Rossiya elchisi kelib-ketgan vaqn ichida o`zaro urishlar va
isyonlar tufayli Baih bilan Samarqandda turdi. Shu vaqt ichida elchi uni ikki
martda borib ko`rdi, - birinchi marta, Buhoroga kelganidan o`n kun keyin,
ikkinchi marta yurtiga qaytib ketishi (1622 yil 3 avgust) oldidan. I.D.
Hohlovning ahborotida o`qiymiz: «Hon o`sha vaqtlarda Samarqandda emas
edi. Inisi Nadr Muhammad huzuriga qochib borib turgan edi.» Imomqulihon
Samarqandga I.D. Hohlov Buhoroga ktlgandan bir hafta o`tgandan keyin,
qaytib keldi.
Lekin qattiq og`rib qoldi. Muzokaralarda ko`tarilgan asosiy masala
qalmoqlar, no`g’aylar, shuningdek, rus asirlarini ozod qilish masalasi bo`ldi.
Rus asirlari hususida Nadr devonbegi elchiga bundauy javob berdi:
«Imomqulihon sizga quyidagilarni aytishimni buyurdi:» «Barcha rus asirlarini
hon bo`shatib yuborishni buyurdi. Boshqalarini inshoolloh, Tursun sulton bilan
urush tugagandan keyin qidirtirib topadi va yurtiga jo`natib yuboradi. Sizning
podshohingiz ham shu tarzda ish tutib, qo`lidagi Imomqulihonning odamlarini
bo`shatib yuborsin».
Buhoro va Hiva honliklarining ichki ahvoli haqida ham I.D.Hohlov
muhim ma’lumotlar to`plagan. Uning ma’lumotlaridan ma’lum bo`lishicha,
1
Xerman Vamberi Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992 B-25
49

mamlakat o`zaro urishlar iskanjasida qolgan, Balh, Toshkent va Samarqand
ustida turgan noiblar markaziy hukumatga bo`ysunishda bosh tortib, o`zlarini
mustaqil tutayotganliklarni natijasida hukumat kuchsizlanib qolgan.
Hiva honligida ham aynan shunday vaziyat hukm surar edi. Bu erda Arab
Muhammadhon (1602-1623) bilan uning o`g’illari Avanesh va Ilbors o`rtasida
toj-that uchun kurash borardi. I.D. Hohlovning Elchilar mahkamasiga yo’zgan
ahborotida o`qiymiz: «Urganch zamida isyon boshlandi. Arabhonning
o`g’illari Avanesh bilan Ilbors (otasini) tutib jkib kuziga mil tortganlar.
Arabhonnig boshqa o`g’illari: Abulg’ozi bilan Sharif Sulton Buhoro honi
huzuriga qochib ketganlar».
Rossiya elchisi Hiva honligi hududlariga yo’yiq (O`rol) kazaklari va
qalmoqlarning tez-tez qilib turgan talonchilik hurujlari haqida ham muhim
ma’lumotlar keltiradi. Bu haqda I.D. Hohlovning ma’lumotnomasida mana
bularni o`qiymiz: «Ivan Bovatda (Bog’otda)» tutqinda turgan paytda
Urganchga qarashli ko`chmanchi halq ustiga bosqinchi rus kazaklari Trenka
Us va uning odamlari bostirib kirib, turkmanlarni talon-taroj qildilar; ko`p
odamlarni o`ldirdilar, ko`plarini o`ldirib olib ketdilar… Urganch erlariga
qalmoqlar ham ko`p bor bostirib kelgan. 1220 va 1221 yillari Urganchga
qarashli erlarga boatirib kirib, ko`plarni o`ldirgan».
Rossiya elchisining habarnomasida Buhoro, Hiva shahar va
qishloqlarining umumiy ahvoli haqida ham muhim ma’lumotlar keltiriladi.
Ular elchi kelgan paytda ancha harobalikka yuz tutib qolgan edi. Elchining
so`zlariga qaraganda, buncha tinimsiz o`zaro urishlar, toju taxt uchun kurash
va qozoq, qalmoq va yo’iq kazaklarining tez-tez qilib turgan hurujlari sabab
bo`lgan. Ma’lumotnomada bojhona to`lovlari haqida ham qimmatli
ma’lumotlar uchratamiz. Bojhona haqi, birinchidan, mamlakatdan mamlakatga
o`tgandagina emas, balki bir mamlakatning o`zida bir viloyatdagina emas,
balki bir mamlakatning o`zida bir viloyatdan ikkinchi viloyatga o`tganda ham
olingan. Ikkinchidan, u naqd pul bil;an ham, mol bilan to`langan. Masalan, har
bir yukdan 33 parcha mato hajmida boj olingan.
50

Shuningdek, I.D. Hohlov Buhoro va Hiva honliklarining Hindiston va
Eron bilan bo`lgan munosabatlari haqida ayrim ma’kumotlar to`plangan.
Masalan, uning habarnomasida bunday gaplar bor: «Imomqulihonning, Balh
honi Nadr Muhammadhonning qizilboshlar podshosi shoh Abbos bilan aloqasi
yomon. Ular (bir-birlari bilan) urush holatidadirlar. Hozirgi paytda ular orasida
urish bo`layotgani yo`q. Tinchlik ham o`rnatilmagan. Urishning yo`qligiga
cabab, shoh bilan Hindiston o`rtasida (Qandahor uchun)» . Buhoro va Balh
honliklari bilan Hindiston o`rtasida ham munosabatlar aynan shu vaqtda yahshi
bo`lmagan. Buning sababini Rossiya elchisi bunday sharhlaydi: «Buhoro honi
Imomqulihon Hindiston podshosiga lochin yuborgan edi. Balh honi Nadr
Muhammadhon bo`lsa uni (Buhora elchisidan) tortib oldi. Shu sababdan
Hindiston podshosi u bilan savdo aloqalarini uzdi, savdogarlarini Balh bilan
Buxoroga yubormay qo`ydi, Buhoro savdogarlariga Hindiston mollarini olib
ketishni man qildi…»
I.D. Hohlovning guvohlik berishicha, Hiva honligi bilan Eron o`rtasidagi
munosabatlar ham o`sha paytlarda yahshi bo`lmagan, U, masalan, yozadi:
«Urganchiliklar shoh Abbos bilan yahshi munosabatlar emaslar. Ivan
(Horazmda turgan kunlari) honzoda Ilbors qizilboshlarga qarashli Obivardga
hujum qilgan, Obivardliklarning otlari va tuyalarini tortib olgan. SHuningdek,
100 odamini asir qilib haydab ketgan…»
Aka-uka Pazuhinlar O`rta elchiligi. Aka-uka Pazuhinlar O`rta Osiyo
honliklarining umumiy ahvoli, Eron va Hindistonga Astrahon orqali olib
boradigan karvon yo`li haqida keng ma’lumot olib kelgan rossiya elchilari.
Aka-uka Pazuhinlarning hayoti va faoliyatiga oid ma’lumotlar kam. Bu
haqda quyidagilarni aytish mumkin. Kelib chiqishi aslzoda ( дворян ) avlodi.
Katta Pazuhin- Boris Andreevich 1669-1673 yillari stolnik mancabida davlat
hizmatida bo`lgan va inisi Simyo’n Ivanovich bilan birgalikda 1669-1671
yillari Buhoro, Balh va Urganchga yuborilgan rossiya elchilariga boshchilik
qilgan. Oradan sakkiz yil o`tgach, 1679 yili Qrimga elchi qilib yuborilgan.
51

Yo`lda isyonchi rus kazaklarining hujumiga duchor bo`lgan va olishuv paytida
o`ldirilgan.
Aka-uka Pazuhinlar (elchilik tarkibida 10 kishi bo`lgan) Buhoroga
Yoyiq- qalmoq ulusi va Hiva orqali borganlar, qaytishda esa Eron- Shemaha va
boku orqali qaytishgan.
Elchilar Buhoro va Hivada hammasi bo`lib ikki yarim yil turganlar.
Podsho va elchilik maxkamasi tarafidan berilgan hujjatlardan ma’lum
bo`lishicha, aka-uka Pazuhinlar elchiligi oldiga qo`yidagi vazifalar qo`yilgan:
1. Har bir davlat: Rossiya va O`rta Osiyo honliklari o`rtasidagi do`stlik
va savdo aloqalarni mustahkamlash. Podsho Aleksey mihaylovich (1645-
1676yy.) ning Buhoro honi Abdulasishon (1645-1680 yy.) nomiga yo`llagan
maktubida o`qiymiz: «…biz ota-bobolarimizning (ishlarini) o’zaro do’stlik va
izzat-hurmatda bo`lish, bordi-keldi aloqalarini davom ettirish xaqidagi
ko’rsatmalarni esda tutib, sizning savdogarlaringiznga bizning
mamlakatimizga, bizning savdogarlarimizga sizning mamlakatingizga bemalol
borib kelishlarini yahshilaylik».
2. Buhoro, Balh va Hiva honliklarida saqlanib turgan rus asrlarini ozod
qilishga harakat qilgan. Elchilik mahkamasi ( Посольский прикs ) bergan
mahsus yo`riqnoma ( Накs ) da bunday deyiladi: «Buhoro, Balh va Urganchga
qarashli erlarda saqlanayotgan rus asrlari (barcha choralar bilan) ozod qilinsin.
Shuni ham aytish kerakki, elchilikka «Podsho oily hazratlariga tegishli
kishlarni, aslzoda ( дворян ва бояр ) larning bolalarini qidirib topib ozod
qilishga» alohida et’ibor berish topshirildi.
3) O`rta Osiyo honliklarining ichki va halqaro ahvolini, ulardan
qaysilariga suyanish mumkinligini aniqlash. Masalan, Elchilik mahkamasining
yo`riqnomasida ( Накsида ) mana bunday gaplar bor: «(honliklardan)
qaysininsi kuchliroq va ishonchliroq bo’lsa, o’shanisi bilan aloqa o’rnatish
lozim. Boris va uning hamrohlari Buhoro, balh va Urganchda bo’lganlarida
ularning honlari hozirgi paytda Turkiya sultoni, Eron shohlari va Gruziya bilan
floqasi yo’qligini, shu kunlarda Horazm tahtida kim o’tirganini har bqanday
52

yo’l bilan aniqlasinlar; Buhoro, Balh va Urganch honlarining hazinasi boymi,
askari kuchlimi, shularni ham aniqlasinlar» 1
.
Moskva hukumati aka-uka Pazuhinlarga ham Buhorodan Hindistonga olib
boradigan qulay yo`lni aniqlash vazifasini yuklagan edi. Ular bu vazifani
bajarish uchun tarjimonlar Никита Медведев va Семён Измlловлxни
balhga jo’natdilar. Ulardan faqat Никита Медведев Pazuhinlar huzuriga
qaytib keldi ( ikkinchi tarjimon Семён Измlловлx qabulda qoldi) va
Balhdan Hindiston poytaxti Shoxjahonobodga olib boradigan yo’l haqida
ma’lumot keltirdi. U, xususan, bunday deydi: «Hindistonga olib boradigan yo’l
Balhdan aholi yashab turgan qishloqlar orqali o’tadi. Yo’lda hech qanday
odobsizlik, talon-taroj va boj olish degan narsalar yo’q» . Tarjimon
Shoxjahonobodga yo’l Hijron, Parvon, Kobul, Peshovar orqali o’tishini aytdi.
Yana dedi: «Hijron bilan Parvon oralig`ida Hind tog’lari (Hindikush B.A)
yotadi. To’g`ri yo’ldan, tog’ orqali borilganda masofa 6 kunlik, tog’ni aylanib
borilganda- 4 xaftalik yo’l». Aka-uka Pazuhinlarning xisobotlaridan
( Статейный список ) ko’rinishicha, elchilar o’zlariga topshirilgan hamma
topshiriqni to’la bajaraolmaganlar.
Aka-uka Pazuhinlarning ma’lumotnomasida O`rta Osiyo honliklarining
iqtisodiy ahvoli haqida quyidagilar keltiriladi: Zamining boyligiga qaramay,
g’alla kam etishtirilishi va shu sababdan g’alla tanqisligi mavjudligi aytiladi: «
Buhoro, Balh va Hivada – o’qiymiz unda, -g’alla kam ekiladi. G’allasi yil
sayin kamayib borayotir.» Shuning bilan bir qatorda, honliklarda pilla
etishtirish yahshi yo’lga qo’yilgani va ipakni xatto Turkiya orqali Germaniyaga
olib borib sotilayotganini ma`lum qiladi. Chunki, elchilikga Osiyo ipagi
savdosini Rossiyaga burib boorish hususida mahsus topshiriq berilgan edi.
Xususan, «Yo’riqnoma» da bu to’g’rida «Buhoro va boshqa shaharlarda hom
ipak etishtiriladi. Uni Eron va Turkiya orqali Germaniyaga eltib sotadilar,
Astraxan va Moskvaga esa olib bormaydilar» . Shu sababdan aka-uka
Pazuhinlarga hom ipak ishlab chiqaruvchilar va bu mahsulot bilan savdo
1
Andreev M.S., Chexovich O.D. Ark Buxar. Dushanbe, 1972.B-23
53

qiluvchilarni qanday bo’lmasin, «mahsulotni Astrahan va Moskvaga olib
borishga ko`dirsin» , deyilsin.
Honliklarlardagi iqtisodiy ahvol hususida berulgan ahborotlar ichida mana
bu ma’lumot ham o`ta muhimdir: «Honning xazinasi g`arib, chunki xamma
qishloqlardan undiriladigan hiroj xarbiylar va mansabdorlarga maoshi uchun
(tanho) taqsimlab berilgan». Boshqa so’z bilan aytganda, soliqlardan keladigan
daromad kamayib ketgan.
Aka-uka Pazuhinlar O`rta Osiyo honliklaridagi mavjud harbiy-siyosiy
axvol haqida xam muhim ma’lumotlar to`plaganlar. Elchilik mahkamasi
( Посольский прикsга ) berilgan ahborotdan ma`lum bo’lishicha, Buhoro
bilan Balh honligi o’rtasidagi ziddiyatlar nihoyatda kuchayib ketgan. Elchilar
kelgan paytda (1669 yili) Baih honi Sybhonqulihon Buhoroga itoat etmay
qo’ygan va mamlakatining mustaqilligini e`lon qilgan edi. Natijada ikki o`rtada
urush xafi tug’ildi. Sybhonqulihon daryoning so’l qirg’og’ida katta qo’shin
to`plaid. Abdulazizhon xam shunday qildi. Amudaryoning o’ng sohiliga
qo’shin yubordi va hon o’dasini Buhorodan Qarshiga ku’chirtirdi.
Abdulazizhon bu bilangina kifoyalanib qolmadi. Balh honiga qarshi Hiva honi
bilan ittifoq tuzdi.Anushahon (tahm. 1663-1687) 1670 yili katta qu’shin bilan
Balh ostonasida paydo bo’ldi va Balhga qarashli barcha qishloqlarni talon-taroj
qildi. O’shanda Abdulazizhon ham, Sybhonqulihon ham qo’shni bilan daryo
yoqasida bir yarim yildan ortiq turdilar, lekin daryodan o’tishga
botinolmadilar.
Ahborotda ( Статейный список ) O`rta Osiyo honliklarining, hususan,
Buhoro xohligining, ma’mmuriy va davlat haqida ham diqqatga sazovor
ma’lumotlar keltirilgan. Unda, hususan, yuqori mansabda turgan amaldorlar,
masalan otaliq, devonbegi, mextar, parvonachi, dodgox, yasovul, bakovul,
to’pchiboshi, dorug’a va boshqalar, ularning vazifalari va mavqei haqida
muhim ma’lumotlar keltirilgan. Masalan, dorug’ a bilan mehtarga elchilarni
zarur oziq-ovqat, ot-ulov, em-hashak bilan ta’minlash vazifasi yuklatilgan.
Devonbegi «otaliqdan keyin turgan va elchilarni, ular o’zi bilan olib kelgan
54

maktublar (va sovg’a-salomlarni) qabul qilgan» , «to’pchiboshi esa
zambaraklar va piyoda askarlarga boshchilik qilgan» 1
.
Ahborotnomada o’zbek honlari saroyida amalda bo’lgan qabul
marosimlari haqida ham ma’lumotlar keltiriladi. Unda, xususan, bunday
deyiladi: «(Ark) …» darvozasi oldida Boris va uning hamroxlarini Malaybek
(to’pchiboshi) kutib oldi. Boris va uning hamroxlari (to’pchiboshi olib kelgan)
otlarga mindilar. Podsho qasrigaetganda ularni otdan tushirdilar, chunki
podshox qasriga otliq kirish man etilgan. Borisning o’ng tarafiga Buxoroning
atoqli zotlari, xon avlodidan bo’lgan hoja va yaqin mulozimlari, katta amir
( боярин ) honning yaqin mulozimlari va boshqa lavozimdagi mansabdorlar,
(umuman) 100 dan ortiq kishi joy oldilar…Abdulazizhonning o’ng tarafidan
hojalar, ruhoniylar va ulamolar o’rin oldilar. Honning oldiga uning qilichi, o’q-
yoyi va qalqoni qo’yilgan edi. Uning orqasida 12 nafar nayza va qbkbch
ko`targan uy xizmatkorlari turgan edi. Xonning old tarafida 200 dan ortiq
yasovul (va ko`rikchilar ) tik turar edilar…” 2
Aka-uka Pazuhinlarga berilgan yana bir muhim topshiriq - O`rta Osiyo
honliklarida tutqunlikda bo’lgan rus asirlarini aniqlash va ularni ozod
qilishdan iborat edi. Pazuhinlar bu masalada ham ba’zi ishlarni amalgam
oshirdilar, hususan Buhoro, Balh va Hiva honlarining shahsiy hujaliklarida 300
dan ortiq rus asiri mehnat qilayotganini aniqladilar. Shundan 22 nafarini 685
so’m oltin hisobida to’lab ozod qilishga muvaffaq bo’ldilar. «Ahborotnoma»
(« Статейный список ») da ko’rsatilishicha, Pazuhinlar badavlat kishilarning
qo’lidadagi rus asirlari sonini aniqlay olmaganlar. Rus elchisi Elchilar
mahkamasiga ( Посольский прикsга ) taqdim qilgan «Habarnoma» da
hususan mana bularni o’qiymiz: «Buhorolik mansabdorlar qo’lida, shaxarda
va usullarda ularni aniqlash mumkin bo’madi. Qishloqlardan kelib turgan
odamlarning so’zlariga qaraganda, ular ko’p» . Qo’lga aylantirilgan rus asitlari
asli Qozon, Ufa, Simbir uezdidan va Bolga bo’yi qishloqlaridan bo’lganlar va
boshqird hamda qalmoq bosqinchilari ularni tutib Astrahanga olib borib
1
Xerman Vamberi Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi T. 1992 B-25
2
www.archaelogy.ru
55

Xivaliklarga pullab turganlar. Aka-uka Pazuhinlarning mana bu guvohliklari
ham diqqatga molikdir: («boshqird va qalmoq bosqinchiliklardan» ularni)
hivaliklar sotib olar ekanlar. Ular mahsus rus tovarlari uchun Astraxandan (rus
yurtlariga) , qalmoq va boshqird uluslariga borar, ba`zi hollarda u erlarda rus
asirlarini kutib ancha vaqt turib qolardilar. So’ng rus asirlarini olib borardilar.
Boris va uning hamroxlari Xivaga borayotganlarida qalmoq ulusidan rus
asirlarini haydab kelayotgan xivaliklarni uchratdilar. (Xivaga haydab
kelinayotgan) asirlarning soni 200, balki undan ortiqroq edi. Ularning har birini
40 yoki undan sal ortiqroq so’mga sotib olardilar. Ularning ko’pchiligini Eron
va Hindistonga ham olib botib sotar edilar.
V.A.Dudov va Muhammad Yusuf elchiligi. Vasiliy Aleksandrovech
Daudov asli fors (eronlik) bo’lib, 1653 yili Qozonda xristianlikni qabul qilgan,
Rossiya davlatining xizmatiga kirgan ham stolnik va voevoda lavozimida
xizmat qilgan . Muhammad Yusuf Qosimov esa asli musilmon (tatar). U xam
ruslarning xizmatida bo’lgan.
Avvalo shuni aloxida aytib o’tish kerakki, har ikkala elchi- V.A.
Davudov va M. Y. Qosimov Buxorogacha birga borishgan bo’lsalar-da ,
elchilar maxkamasidan aloxida-aloxida topshiriq organga o’xshaydilar, chunki
V.A. Davudov va M. Y. Qosimovga berilgan yo`riqnoma (Nakas) bizgacha
etib kelmagan. 1800 yilgacha Rossiya tashqi ishlar maxkamasini arhivida
saqlanar edi. 1806 yili o’tkazilgan tekshirish paytida u ko’rgan joydan
topilmagan. Shu sababdan V.A. Davudov va M. Y. Qosimov qanday
vazifalarni ado etganliklarni aniq bilmaymiz. Buni V.A. Davudovning elchilik
maxkamasidan olgan yo’riq nomasi (Nakas) dan taxminan bilib olish mumkin.
Ular quyidagilar:
1. Buhoro va Hiva xonliklarining Moskva hukumati bilan
deplomatik aloqalarni rivojlantirishga hoxishi bormi- yo’qmi, shuni aniqlash;
2. Xonliklarda yashab turgan rus asirlarini aniqlash;
3. Ikki davlat (Rossiya, Hiva va Buhoro xonliklarini)
o’rtasidagi savdo va elchilik karvonlarining xavfsizligini ta`minlash uchun
56

Kaspiy dengizining kun tarafida, dengiz soxilidagi Satatosh tepaligida kemalar
to’xtaydigan bandargox qurishda Xiva xonining roziligini olish;
4. Amudaryoning boshi va o’zani, daryo soxilida istiqomat
qilib turgan halqlar, ularning mashg`uloti va turmush tarsi haqida ma’lumot
to’plash;
5.Buxorodan Hindistonga olib boradigan yo`llar, Xindiston
huxumatining Rossiya bilan savdo va diplomatik aloqlar o`rnatishga xohishi
bor- yo`qligini (M.Y.Qosivovga berilgan topshiriq) aniqlash.
Elchilik Buxoro bilan Xivada, yo`lga ketgan vaqtni qo`shib olganda,
Buxoroda1675 yilning 15 mayidan- 1676 yil 2 oktyabrigacha bo`lgan.
Elchilik Buxoroga kelib tushgandan (1676 yil 20 yanvar kuni ) keyin
Muhammad Yusuf o`z vasifasini ado etish uchun Hindistonga jo`nab ketdi.
Yuqorida biz Daudov va Qosimov elchiligining hisoboti (“Stateyny
spsok”) 1800 yildan keyin joyidan topilmagan, ya’ni yo`qolganini aytib o`tgan
edik. Shu sababdan, elchilar xukumatining topshiriqlarini qay darajada
ba;argan yoki yo`qligi haqida aniq aikr aytish qiyin.Lekin, N.Selifontov,
V.V.Bartold va A.B.Pankov asarlaridan (“” Очерл служебной деятелъности и
домашней жизни столъника и вщеводы XVIII столетия Василия
Александровича Даудоваю Детописъ занятий Археографической
комиссии , вып .5, СПб ., 1-418; в . в . Бxтолыд , История изучения Востока в
Европе и России , соч . Т .IX. Москва , 1977, с .372; А . Б . Панков , К истории
торговли Средний Азии с Россией в 1675-1725 г . г ., Toshkent, 1926 va
B.Daudjvning avtobiografiyasidan (“Ruskiy arxiv”, год 27 б 1889, кн .2)
ma’lum bo`lishicha, Buxoro va Xiva xonlari Rossiya bilan savdo – diplomatic
munosabatlarini rivojlantirishga tarafdor ekanliklarini bildirganlar va shuga
harakat qilgankar. Tez orada Kaspiy dengizi sohilida Qragan bandargohining
qurib ishga tushirilishi va Buxoro xoni o`z xo`jaligida xizvat qilib turgan rus
asirlaridan 38 tasini ozod qilganligi xam yuqorida bildirgan fikrimizga dalil
bo`lishi mumkin. Xiba xoni Anushaxonga kelsak, u bir tarafdan turkmanlar
bilan qalmoqlar va qozoqlarning tez-tez xiva Xududlariga kelib turgan
57

$talonxilik yurishlari, ikkinchi tarafdan Buxoro bilan Xiva o`rtasidagi ziddiyatlar natijasida Rossiyaning iqtisodiy va xarbiq yordamiga muxtoj; edi. Bu jixatdan Vasiliq Daudovga, Buxoradan qaytishida Xivada Anushaxonning otaligi aytgan mana bu gaplar diqqatga sazovvordir: “Anushaxon Vaciliyga xiva xoni yaqinda podsho oily xazratlari ulug` княз Алексей Михфйлович do`stlik va hamkorlik munosabatlarini davjm etishi va har ikki tomondan savdo karvonlari bordi-keldi qilib turishlari (zarurligi ) haqida maktub jldilar. (O`z navbatida )Xiva xoni ham podsho oily hazratkari ulug` knyaz bilan shunday aloqalarni avvalgilar ham ziyoda bo`lishini istaydilar”. Muhammad Yusuf elchiligiga kelsak unga Buxorodan Xindistonga olib boradigan yo`llar va Xindiston podshosi Avrangzeb (1658-1707)ning Rossiya bilan diplomatic aloqalar o`rnatishga mayli bormi-yo`qmi ekanligini aniqlab kelish topshirilgan edi. Shuning uchun ham u Buxoroga kelganlaridan ko`p baqt o`tmay, Xindistonga jo`nab ketdi. Muhammad Yusuf Qosimov faqat Qobilgacha bordi. “Shoh (Avrangzeb – B.A.)ulug` pjdsho bilan dustona aljqalar o`rnatishni istamagani” uchun orqaga qaytishga majbur bo`ldi. Флорио Веневини elchiligi. Sharqqa katta xarbiy kuch yuborish va uni que\rol bositasi bilan egallash harakati podsho Pyotr I (1682-1725) davridan boshlab kuchayib ketdi. Pyotr I – Aleksandr Bekovich- Cherkasskiqni mukammal qurollangan 5000 asqar bilan Xivaga uni Rossiya homiyligiga kiritish xususida xon bilan muzokaralar olib boorish uchun yubordi. Aslida bu shunchaki elchilik evas, balki xonni chakg`itib Xiva xonligini kuch bilan bo`yso`ndirishga qaratilgan harakat edi. Lekn Pyotr maqsadida erisholmadi. Bekovich- Cherkassakiy ekspedisiyasi muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Sherg`ozixon (1715 -1728) Rossiya podshosining asl niyatini o`z vaqtida payqadi va Bekovich –Cherkasskiy ekspditsiyani daf qildi. Shundan keyin Rossiya Xiva va Buxoro xonliklarini bo`y so`ndirish payt kelmaganligini, uni osonlikcha bo`yso`ndirish mumkun emasligini, ularni hali ko`p o`rganish zarurligini angladi. 58$

Rossiya Elchilik maxkamasining mas’ul xodimi Floriyo Benfini
elchiligi shunday maqsad bilan O`rto Osiyofa yuborildi . Shuni ham aytish
kerakki, Buxoro va Xivada A.Bekovich – Cherkasskiy voqeasidan keyin Pyotr
1 Orta Osiyoga Kattaroq qo`shin yubordi, degan xaf xatar tug`ilgan edi.
Shuning uchun bo`lsa kerak, Abul Fayzxon 1717 yili Rossiyaga elchi yuborib,
ubilan do`stona va savdo-sotiq aloqalarini o`rnatish istagini bildirdi.
Florio Benevini uchun tuzilgan va 1718 yil 13 iyul kuni Pyotr 1 arafdan
tasdiqlangan qo`llanmada elchiga quyodagi topshiriqlar berilgan.
1. Florio Benevini Buxoro xoni xuzuriga podsho hazratlarining
elchisi sifatida boradi. Shu haqida uning qo`liga podsho hazratining Buxoro
xoni nomiga yozilgan maktubi topshirildi. Elchi Peterburgdan Moskivaga
qaytib borishi hamono Astraxanga jo`nab ketadi. Astraxandam Buxorogacha
Abulfayzxonning uni Astraxanda kutib turgan elchisi bilan birga boradi.
2. Lekin Abulfayzxonning elchisiga o`zini tanitmaydi. Yo`lda,
ayniqsa Buxoro Xonligi xududlaridan o`tayonganda, hamma yerlarni, xususan
bandargohlar, qal’alar va shaharlarni diqqat bilan ko`zdan kechirib boradi.
3. Xon bilan uchrashganda uni Eron va boshqa davlatlarining
elchilari qatorida zo`r hurmat va ehtirom bilan qabul qilinishiga erishsin.
Podsho xazrati oliyari u bilan do`stlik va savdo- sotiq aloqalarini ilgarigidan
ham ziyoda bo`lishini istayotganini xonga ma’lum qilsin .
4. Buxoroda bo`lganida, qanday bo`lmasin, Buxoro xonligining
qal’alari, qo`shini, otliq va piyoda askarlarining umumiy soni, ularning qurol-
aslahalari va qancha zambaragi borligini, qo`shindagi umumiy axvol,
qal’alarining qo`riqlashini bilib olsin.
5. Abulfayzxonning Eron shohi va Xiva xonlari bilan munosabati
qay darajada ekanligini aniqlansin. Xiva xoniga qarshi harbiy ittifoq tuzish
taklif etilsin.
6. Buxoroda qanday tovarlar ishlab chiqariladi va ular qayerlarga
olib borib sotiladi? Buxoroga dengiz yoki quruqlikdan qaysi yo`l bilan borish
mumkin? Mana shu masalalarni aniqlansin.
59

7. Amu daryoda oltin bormi? Buxoro xonini qo`riqlash uchun bir
necha yuz gvardiyachi, yoki qo`shin yuborilsa, xon bunga rozi bo`ladimi?
Shuni ham aniqlansin. 1
Har ikkala elchilik, Buxoro xonining Rossiyadan vataniga qaytib
krtadigan elchisi va Florio Benevini 1721 yil 6 noyabrida Buxoroga yetib
oldilar. Florio Benevini va uning xamroxlarini Buxoroga 10 Verst 1
qolganda
yo`l ustida Buxoro to`pchiboshisi boshliq 50 kishidan iborat saroy mulozimlari
kutib oldilar.
Rossiya elchiligi Buxoroda uch yarim yil (1721 yil 6 yoyabrdan -1725 yil
8 aprelgacha ) turdi va podshoning yuqoridagi topshiriqlari bo`yicha qimmatli
ma’lumotlar to`pladi. Ularning muhum –muhumlarini quyida keltirib o`tamiz.
Buxoro va xalqning qurol-aslaxalari xaqida Florio Benevining o`z
hukumatiga bergan ma’lumotnoma (Relyassiya )sida hususan quyidagilarni
o`qiymiz “ (Qal’asi ) yarim vayron bo`lgan xandaq bilan o`ralgan. Shaharda
loydan qurilgan 15 ming xovli joy mavjud. Shahar markazida pishiq g`ishtdan
qurilgan baland minorali xon saroyi va madrasalar joylashgan.
Juda kam o`zbekda miltiq bor. Ular asosan o`q –yoy va nayza bilan
qurollangan. Shaxarda hammasi bo`lib 15 nafar zambarak bor. Lekin, Ularni
bittasidan bayram kunlarida otish mumkin.”
Ma’lumotnomada Buxorodagi rus asirlari haqida ham ma’lumot bor.
“Buxoroda, - deb aytladi bu xujjatda, - xon va boshqa o`zbeklar qo`lida 250
yaqin asir bor … Ularning umumiy soni 1000 ga yetadi. Aytishlaricha, ularni
soni Buxoro xonligida 2000, Xiva bilan Orolda 1500 ga yetadi.”
Mamlakatning yer osti va yer usti boyliklari haqida turli vaqtlarida
jo`natilgan ma’lumotnomalarda (F. Benevini Buxoroda to`plagan
ma’lumotlarini qo`lda saqlashdan qo`rqib odamlari orqali Moskiva va
Peterburgga jo`natib turgan) quyidagilarni o`qiymiz:
“Amudaryoning bosh qismida oltin yo`q. Lekin, unga ko`kcha daryosi
kelib qo`shilgan joyda qumloq yerlarda oltin bor, chunki ko`kcha daryosi oltin
1
Andreev M.S., Chexovich O.D. Ark Buxar. Dushanbe, 1972. B-23
60

va boshqa ro`dalarga boy tog`lardan boshlanadi. Ko`kchaning boshlanish
qismida, hususan yoz faslida mahalliy aholi katta – katta oltin parchalarini
topib oladilar.”
“Badahshondan tashqari, oltin, kumush, achchiq tosh, qo`rg`oshin, oliy
navli temir konlari Samarqand va Buxorada ham bor yuqorida tilga olingan
Sirdaryoda olyin topsa bo`ladi. Lekin Andijonda va Marg`iloda ko`proq.
Boshqa yerlar haqida choparimiz (Nikolay Miner ) aniq qilib aytib beradi.
Sirdaryo sohillarida qumdan topilgan oltin parchasini undan berib
yubormoqdaman”.
“O`sha daryoda (Sirdaryoda-B.A .) oltin bor. (tevarak atrofdagi) tog`larda,
hususan qoshg`arda, Marg`ilonda, Andijonda va Toshkentda ham bor. Har
xolda biz shunday deb eshitdik”.
F. Benevining mana bu ma’lumoti ham muhim : “Badahshon tog`lardagi
oltin, la’l va zahar mo`hra konllarning barchasi beklar qo`lida ”.
F. Benevini Buxoroning XVIII asrning birinchi choragidagi ichki va
halqaro axvoli haqida ham o`ta muhim ma’lumotlar to`plangan. Uning o`z
hukumatiga yuborgam ma’lumotnoma (reliyassiya) sida bu haqida
manabularni o`qish mumkin: “uni (kamerdiner N.Minerni- B.A.) savdogar
qiyofasida, mol bilan, Balx va Badahshonga jo`natgan edim. Va ularni o`tib
Loxurgacha borishini buyurgan edim. Lekin yo`lda talonchilar ko`pchiligidan
Balxdan orqaga qaytdi”.
“O`sha Badahshon va Balx mamlakatlari mustaqil bo`lib olganlar. U yoki
bu xonning qo`l ostida. Lekin xonlarni tez-tez almashtirib turadilar”.
“… Beklarning o`z boshimchaligi tufayli butun mamlakat isyon va
To`g`yonlar iskanjasida qolgan”.
“Xususan poytaxt shahar to`s -to`polonlar va isyonlar dastidan og`ir
axvolga qolgan.
Ayniqsa, Ibrohimbiy kenagas isyoni tufayli Abulfayzxon shaxarni tashlab
chiqishga majbur bo`lgan, so`ng o`g`li bilan birlashib, Buxoro bilan talon-
taroch qilib katta zarar yetkazdi ”. “Shahar oziq- ovqat va yem hashak xususida
61

shu qadar g`arib bo`lib qoldiki, oddiy halq tirikchilik deb o`z bolalarini sotdi,
ko`p, odam o`lib ketdi, mol qo`yi va ot tuyalari qirilib ketdi” .
Buxoro xonligidagi tarqoqlik XVIII asrning boshlarida shu darajada
kuchaygan masalan, Farg`ona vodiysi va Samarqand Buxorodan ajratib chiqib
Qoqon xonligi (1709-1876) va Rajabxon Boshliq Samarqand bekligi tashkil
topdi. Xususan, Samarqand bekligining tashkil topishi haqida F.Benevining
1723 yil 4 mart kuni yuborgan maxfiy axborotida bunday deyilgan “… sobiq
(Buxoro) otalig`i Ibrohimbiy Samarqand ustiga yurdi va uni egalladi. Shundan
keyin boshqalar bilan qo`shilib xon avlodi bo`lgan Sherg`ozixonni Rajabxon
nomi bilan (Samarqand) taxtiqa o`tqazdi va uni o`ziga kiyov qilib oldi. O`zi
esa otaliq lavozimini egaladi”.
Bir fursat vaqt o`tib, Rajabxon maxfiy tarzda Benevini bilan aloqa
bog`ladi. U rus elchisidan haqiqatdan ham Rossiya A.Bekovich –
Cherkasskiyning qasdini olmoq uchun Xiva ustiga yurishga axd qilgan-
qilmaganligini bilmoqchi bo`ldi. Bu haqda Xivaning o`zida ham gap- so`zlar
yurar edi. 1723yili Sherg`ozixonning o`zi qalmoq xoni Ayuqdan
“ruslarSaratovga askar to`playotibdilar va balki 1724 yilning baxorida Xiva
ustiga yurdsalar kerak”, degan gapni eshitgan edi. Shundan keyin,
Sherg`ozixonni Orol o`zbeklari ruslarini Xiva ustiga boshlab kelmasmikan,
muqobil beklar uni taxtdan tushurib, saltanat teppasiga Temir sultoni
o`tqazmasmikan, degan shubha bosdi. 15 asrning Buxoro bilan Xiva o`rtasida
munosabatlat birmuncha og`irlasdhgan edi. Bunga, birinchi navbatda, Xiva
xonlarining Buxoro, Chorjo`y va Xatto Samarqand hududlarini talon- taroj
qilishlari asosiy sabab bo`ldi. 1721 yilga kelib ikki o`rtada urish chiqishi hafi
yaqqol ko`zga tashlanib qoldi. Benevining 1721 yil 25 may kuni Moskivada
yo`llangan xabarida masan, quyidagilarni o`qiymiz: “Xiva xoni haqiqatdan
ham buxoroliklar bilan urishmoqchi. Shunga tayyorgarlik ko`rmoqda. Lekin,
katta beklari bunga yo`l bermay turibdilar. Ular hatto Sherg`ozixonni taxtdan
tushirib 15 yildan beri Buxoro xoni huzurida kun kechirayotgan Musoxoni
taxtga o`tqizmoqchi bo`lmoqdalar. Shu haqda Xivaning katta beklari Buxoro
62

xoni bilan bordi – keldi qilib, turibdilar ” ikki yirik arbob: Sherg`ozixon bilan
Temur sulton o`rtasida hokimiyat uchun kurash borayotgani va Rossiya Temur
suktonni qo`lab- quvvatlasa foydali bolishini aytdi. “Agar Sherg`ozixon
yo`qotilsa, - deb yozadi Benevini, - bu yerda tinchlik o`rnatiladi, hamma
yo`lar ochiq bo`ladi.” 1

Florio Benevini to`plagan ma’lumotlari Rossiya hukumati, uning tashqi
siyosati uchun kelajagda qo`l kelib qoldi.
Mitropolit Xirisanfning estaliklari. Xrisanf asli girk ; vinessiyalik aslzoda
(dvoryan) laridan : Afina yaqinda joylashgan. Yangi Pator cherkovining
mitropoliti bo`lib xizmat qilqan. Haqiqiy ismi sharifi: Kontaripi 1724 yili
muqaddas patriarx Samyel tarafidan Istanbul atrofida joylashgan Xiroti nisan
chergoviga mitropolit etib tayyinlangan. Podsho (mahalliy hokim ) ning taziqi
oqibatida 1784 yil Istambulga ketib qoldi. Ko`b vaqt o`tmay, Xrisanf Livon
ordeniga qarashli cherkovlar bilan tanishish maqsadida Shom (Suriya) ga, u
yerda Xalab (Aleppo) ga bordi. O`sha yerda ingiliz savdogarlari bilan tanishib
qoladi va ular bilab birga Frot (Efrat) daryosi bilan Fors qo`ltig`iga boradi va u
yerda kemaga tushib, Maskat orqali Hindistonning Surat bandargohiga kelib
tushdi. So`ng Hindiston, Kashmir, Qobul, Balx va Samarqand orqali Buxoroga
boradi. Xrisanf Orta Osiyoning bir qancha shaharlarda bo`ldi, bir yil Xivada
turdi. So`ng 1792 yili Ashtarxonga bordi va bir fursat o`sha yerga istiqomad
qildi. Keng ma’lumotli va kuzatuvchan bu odam tez orada Astaxandan
ko`plarning diqqatini o`ziga tortdi. Ashtarxan episkopi uning haqida muqaddas
Sinodga axborot yuboradi. So`ng Xrisanf Moskivaga chaqirtirildi. Muqaddas
Sinod uni har tarflama tekshirib ko`rib va keng ma’lumotli odam ekanligigi
ishonch hosil qilgandan keyin, Xrisanfni Kavkas o`lkasiga, uni batafsil
o`rganish uchun yubordi. So`ng, 1796 yilning boshida, Ryazan, Tambov va
Kavkaz o`lkalarining general gubernatori graf Gudvich podshoyi oily
hazratlarining amri bilan Xrisanf Peterburgga, Nevskiy monastiriga mitropolit
Gavriil xuzurbga jo`natib yuboradi.
1
www.history.ru
63

Mitropolit Xrisanfning birdan poytaxtga chaqirilishi, Xrisanfni yaxshi
bilgan sharqshunos V.V.Gregorevning fikricha, Rossiyaning yaqin orada
Eronga bostirib kirish rejalari bilan bog`liq bo`lsa kerak. Rus harbiy
ekspidetssiyasining raxbari Valeriyan Zubovga sayyoxning eron va O`rta
Osiyo haqidagi keng bilimi kerak bo`lib kolgan. Oradan bir yil o`tgach,1797
yili Xrisanf muqaddas Sinodning farmoni bilan Ekaterinoslav yeparxiyasiga
xizmatga jo`natildi. 1
1798 yilning 20 yanvarida mitropolit Xrisanf
Feodossiyaga jo`nab ketdi. Uning keyingi hayoti va faoliyati haqida boshqa
ma’lumotga ega emasmiz.
Mitropolit Xrisanfning O`rta Osiyoga qilgan sayoxati kundaligi bir
paytlar rus harbiy ekspedissiyasiga boshchilik qilgan graf Valeriyan Zubov
qo`lida bo`lgan. Kundalik, bazi shahar viloyatlar o`rtasidagi masofa,
axolisining umumiy soni haqidagi noaniqliklarni hisobga olmaganda, katta
qimmatga ega. Unda mamlakatning iqtisodiy va siyosiy ahvoli, xalqining
turmush sharoiti, e’tiqodi haqida qisqa lekin o`ta Malumotlarni uchratish
mumkin.
1
www.natura.com
64

Xulosa.
Sayyohlar qoldirgan manbalar o‘tmishda ro‘y bergan voqealarni tasvirlovchi
asosiy manbalardan hisoblanadi. Ularni o‘rganish va tahlil etish, bir-biri bilan
qiyoslash u yoki bu tarixiy davrda shaharlar taraqqiyotini, ishlab chiqarish
mintaqalari, savdo aloqalari, aloqa yo‘llari, xo‘jalik hamda aholining etnik va
ijtimoiy tarkibi haqida ma’lumot beradi. Demak, sayyohlar qoldirgan tarixiy
ma’lumotlar o‘sha davr “ruhi”ni berishi bilan birga xilma-xil tarixiy-statistik
ma’lumotlarga ega bo‘lishimizga ham imkon yaratadi.
Shu jihatdan Yevropada O‘rta Osiyo haqida shakllangan ma’lumotlar
o‘zining rivojlanish darajasi, mazmun va mohiyati bilan ahamiyatlidir. Ulardan
mazkur bitiruv malakaviy ishiga olingan tarixiy-geografik, tarixiy-siyosiy, tarixiy-
iqtisodiy, tarixiy-harbiy, tarixiy-etnografik ma’lumotlar ham o‘z navbatida tarixiy
xususiyatga ega.
O`rta asrlarda sayyohlarning O‘rta Osiyo haqidagi yangi ma’lumotlari paydo
bo‘ldi va shunga asoslanib quyidagi hulosalarga kelish mumkin.
- rivojlangan asrlarda G‘arbiy Yevropada Uyg‘onish davri, Buyuk Geografik
kashfiyotlarning amalga oshirilishi va ishlab chiqaruvchi kuchlarning taraqqiy
etishi kuzatildi.
- O‘rta Osiyoga kelgan sayyoxlar qoldirgan manbalarning barchasi ham
haqiqatga yaqin emasligini kuzatdik.
65

- O`rta Osiyoga kelgan sayyohlar asosan elchlik ishlarini amalga oshirishgan
ekan.
- Yevropa sayyohlari O‘rta Osiyo haqida boy ma`lumotlar tuplab
o`z hukumdarlariga taqdim qilishgan.
- Yevropa sayyohlari va olimlari tuplagan ilmiy boyliklar hozirda ham
ahamiyatlidir.
- harbiy sayyohlari tuplagan ma`lumotlardan rus generallari harbiy
maqsadlarda ham foydalangan.
Xullas tarix fani mustaqillik sharoitida o‘zining yangicha, xolisona o‘rnini
topayotgan bir davirda sayohlar qolirgan ma’lumotlarni o‘rganib, ulardan
o‘zimizga munosib xulosalar chiqish foydadan xoli bo‘lmaydi.
66

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
RO’YXATI
1. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontseptsiyasi. T.,
O’zbekiston, 2010.
2.Karimov I. A. O’zbekiston buyuk kelajak sari. T., O’zbekiston, 1998.
3.Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li.
Toshkent, O’zbekiston,1992 yil.
4.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. - T.: Sharq, 1998.
5.Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.:
“Ma’naviyat”, 2008.
6.Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston
sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. T., O’zbekiston, 2009.
7.Karimov I.A. O’zbekiston demakratik taraqqiyotning yangi
bosqichida. – T.: “O’zbekiston”, 2005.
8.Karimov I.A. O’zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo’li. – T.:
“O’zbekiston”, 2007.
9.Karimov I.A. Ozod va obod Vatan erkin va farovon hayot pirovard
maqsadimiz. T.8. T.O’zbekiston,-2000.
10. Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997.
11. Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T., 2000.
67

12. Abduraimov M.A. Ocherki agrarnix otnosheniy v Buxarskom
xanstve v XVI pervoy polovine XIX veka. T.I. Tashkent: Fan, 1966.
13.Abduraimov M.A. Vopros feodalnogo zemlevladeniya i feodalnoy
renta v pismax Emira Xaydara. Tashkent: An UzSSR, 1961.
14.Alimov U. A., Mirzaaxmedov D.A. K istorii mavzoleya Boboi
Poraduz v Buxare// Istoriya materialnoy kultur Uzbekistana. Tashkent, 1982.
Vp. XVII. S. 169.
15.Andreev M.S., Chexovich O.D. Ark Buxar. Dushanbe, 1972.B-23
16 .Suxareva O.A. Pozdnefeodalniy gorod Buxara kontsa XIX-nachalo
XX v.v.M.1962.
17.Tanieva G. M. Rol Karshinskogo vilayata v politicheskoy, sotsialno-
ekonomicheskoy jizni Buxarskogo emirata (vtoraya polovina XVIII pervaya
polovina XIX v): Avtoref. Dis.kand.ist.nauk.Tashkent, 2008.
18.Bartold V.V. Istoriya kulturnoy jizni turetskix narodoy (Sredney
Azii)Soch.T.V. Nauka, 1968.
19.Pugachenkova G.A. Temuridskoe arxitekturnoe nasledie
Shaxrisabza //SHahrisabz shahrining jahon tarixida tutgan o’rni. Xalqaro ilmiy
konferentsiya ma‘ruzalari tezislari. Toshkent:2002.
20.Dresvyanskaya G., Usmanova Z. Iz istorii Kesha. Tashkent, 1976.
21. Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
22. www.ziyo.net
23. www.history.ru
24. www.natura.com
25. www.archaelogy.ru
26. www.archaelogy.com
68

Купить

Информация о документе

Продавец

O‘rta Osiyo Yevropa sayyoxlari nazdida

Похожие документы