O‘rta Osiyoning antik davr tarixi yozma manbalarda

Информация о документе

Цена	45000UZS
Размер	53.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O‘rta Osiyoning antik davr tarixi yozma manbalarda

Купить

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Mustaqillik erishganimizdan so`ng
ajdodlarimizga bo‘lgan e’tibor nixoyatda kuchaydi. Shu o‘rinda O‘zbekiston
Respublikasi prezidenti I.A.Karimovning quyidagi so‘zlarini eslash joiz:
“Tarixiy xotirasi bor inson-irodali inson, takror aytaman, irodali insondir” 1
.
Markaziy Osiyo, jumladan Movaraunnahirda yashagan qadimgi turkiy
xalqlar – skiflar, saklar, massagetlar haqidagi hozirgacha ma’lum bo‘lgan,
yozma tarixiy adabiyotlarda o‘z ifodasini topgan eng qadimgi va dastlabki bu
ma’lumotlarning manbalari “Avesto” kitobi, “tarix otasi” - Geradotdan tortib
Strobon, Arrian, Kvint Kursiy Ruf, Plutarx singari buyuk tarixchilar,
Axomoniylar davri forsiy yozuvlarini urganish eng dolzarb masalalardan biri
xisoblanadi.
1
Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q . T., Ma‘naviyat, 1998. 9-betlar.
2

Avesto o‘zbek, umuman O‘rta Osiyo, Eron, Ozarbayjon xalqlarining
qadimgi davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, diniy qarashlari, olam
to‘g‘risidagi tasavvurlari, urfodatlari, ma’naviy madaniyatlarini
o‘rganishda muhim va yagona manba «Bu nodir kitob bundan 30 asr
muqaddam ikki daryo oralig‘ida, mana shu zaminda umrguzaronlik qilgan
ajdodlarimizning biz avlodlariga qoldirgan ma’naviy, tarixiy merosidir» 1
Geradot hamda ba’zi yunon tarixchilari asarlarining asosiy
yo‘nalishlarini yunonlar va qo‘shni xalqlar kurashi tashkil etadi. Binobarin,
ularda katta tarixiy haqiqat bilan bir qatorda, ong oqimi tarzidagi ayrim,
juz’iy manfaatli nuqtai nazarlar ham bo‘lishi tabiy xol biz ishimizda ushbu
fikirlarni taxlil qilishga xarakat qildik.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Hozirgi kunda O‘zbekistonning
o‘tmish tarixini mukammal o‘rganishga bo‘lgan qiziqish oshib bormoqda.
Qadimgi tarixning yoritilish jarayoni o‘tmish manbalari, arxeologiyaga oid
ashyolar va yozma ma’lumotlar bilan uzviy bog‘lanadi. Moddiy manbalar,
ibtidoiy makonlar, qishloq va shahar xarobalari o‘lkamizning turli joylarida
chuqur o‘rganilgan. Yurtimiz qadimgi tarixini yoritish jarayoniga Bugungi
kunda Antik davir tarixchilari asarlari nixoyatda qiziqarli mavzulardan
xisoblanadi. Chunki bu davr madaniyati merosi o‘zidan keyingi tuzumlarga
juda katta o‘rnak bo‘larli va unga yaqinlashgan har bir kimsa, har bir davlatga
chin ma’nodagi foyda konini qoldiradi. Bu ma’noni maydalab, har bir sohada
sinchiklab sanab chiqishi va ko‘rsatish mumkin.
O‘zbekiston, umuman Markaziy Osiyo tarixiga oid eng qadimgi yozma
manbalar juda ko‘p. Jumladan, ularning tahlili, tarixiy sanalarning to‘g‘riligi va
ahamiyati, geografik-tarixiy tushunchalarining qisqacha izohli lug‘ati hamda
boshqa ma’lumotlar haqida turli xil adabiyotlar bor. Biroq ularning hammasi
ham o‘zbek tiliga tarjima qilinmagan va har tomonlama o‘rganilmagan.
1
Karimov I. A, «Adolatli jamiyatsari». T., 1998, 39—40-betlar
3

Mustaqillik yillarida yangi nazariy metodologiya asosida yaratilgan
asarlar ko‘plab yaratildi. A. Sagdullayev 2
, G.A.Mixaleva, G.A.A‘zamova,
S.T.Davlatova, T. Xodjayev, L.Letveeva, G.M.Tanieva va boshqalarning
asarlarida XIX-XX asr O‘zbekistonning antik davr tarixiga doir qimmatli
ma‘lumotlarni olish mumkin. 3
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari : Ishning asosiy
maqsadi O‘rta Osiyoning antik davr tarixi yozma manbalarini o‘rganish.
Maqsadga muvofiq quyidagi vazifalar qo‘yildi:
-Eng qadimgi manbalarni qiyosiy taxlil qilish orqali urganish
-Manbalar arxeologiyaga oid yangi ma’lumotlar bilan solishtirish;
-O‘zbekistonning qadimgi tarixiga oid materiallar ni tahlil qili sh ;
-Qadimgi fors, yunon-rim tarixchilarining ma’lumotlarini ilmiy tahlil
qilish;
BMIning davriy chegarasi: Ishimiz xronologik jixatdan miloddan avvalgi
IX-VII va VII-IV asrlarga to‘g‘ri keladi.
BMIning nazariy-uslubiy asosi: Bitiruv malakaviy ishiga O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning O‘zbekiston tarixini rivojlantirishga
doir bildirgan ko‘rsatmalari asosiy nazariy-uslubiy asos bo‘lib xizmat qildi.
Shuningdek, ishni bayon qilishda tarix fanining ketma-ketlilik, xolislik,
haqqoniylik, uzviylik kabi tamoyillari muhim nazariy-metodologik asos bo‘lib
hisoblanadi. Bundan tashqari ishni yozishda, tarixiy voqea va hodisalarga baho
berishda milliy istiqlol g‘oyasiga tayangan holda yondashildi.
Ishning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati: Bitiruv malakaviy ishida
antik davr tarixchilarining O‘rta Osiyo haqidagi ma’lumotlarning miloddan avvalgi
IX-VII va VII-IV asrlardagi tarixi O‘rta Osiyoga oid yozma manbalar, tarixiy
adabiyotlar asosida taxlil qilishga harakat qilindi. Ularning O‘rta Osiyo tarixini
o‘rganishdagi ahamiyati umumlashtirildi. Antik davr tarixchilarining O‘rta Osiyoning
tarixiga oid ma’lumotlarni qamrab olgan barcha tadqiqot ishlari va ularning natijalari
tarixiy davriylik jihatdan jamlangan holda, xolisona yondashuv asosida o‘rganildi.
2
Sagdullayev A. Qadimgi O‘zbekiston ilk yozma manbalarda. T.: 1996 B-46
3
www.archaelogy.com
4

Ularning o‘rganilish natijalariga konseptual nuqtai nazardan yondashilgan holda
yangicha xulosalar berildi.
Bitiruv malakaviy ishida O‘rta Osiyoning yozma ma’lumotlarning shakllanishi
va taraqqiyoti eng so‘nggi tarixiy tadqiqotlar asosida yangicha ko‘rib chiqilgan va turli
xil qarashlar, fikrlarni qiyoslab muammoga bir qator oydinliklar kiritilgan. Yozma
materiallar va arxiv hujjatlari asosida ilmiy jihatdan asoslab berishga harakat qilindi.
Shu tariqa, miloddan avvalgi IX-VII va VII-IV asrlardagi antik olimlarning O‘rta
Osiyo haqidagi ma’lumotlarning shakllanish va rivojlanish taraqqiyotining yaxlit
talqini ochib berishga harakat qilingan.
Tadqiqot natijasida qo‘lga kiritilgan yakuniy xulosalardan manbashunoslik
fanidan ma‘ruza matnlari tayyorlashda foydalanish mumkin.
BMIning tuzilishi: Kirish, 2 ta bob, 4 bo‘lim, adabiyotlar ro‘yxati va
ilovalardan iborat.
I. Bob. O‘rta Osiyo haqidagi ilk yozma manbalar.
1.1 “Avesto” O‘rta Osiyo haqidagi ilk manba.
Markaziy Osiyoning eng qadimgi xalqlari o‘z tarixini yozma ravishda
yoritmaganlar (shu davrlarga oid mahalliy yozma manbalar topilmagan yoki ular
zamonimizgacha saqlanib qolmagan). Hududimizga tegishli ilk yozma manbalar
—“Avesto”, ahamoniylar davri mixsimon yozuvlari va qadimgi dunyo (yunon-
Rim) davriga taalluqli manbalar yurtimizdan tashqarida tuzilgandir. Ular
Qadimgi Sharq va dunyo tarixida birinchi bo‘lib, o‘lkamizdagi xalqlarning
nomlarini, alohida joylar, tog‘lar, daryolar va ko‘llarning nomlarini, afsonaviy
qahramonlar va podsholarning nomlarini, yurtimiz xalqlarining turmushi, dini,
5

madaniyati, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tuzumi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z
ichiga oladi. 1
Bu manbalar kam va to‘liq bo‘lmaganligi uchun qadimgi iqtisodiy,
ijtimoiy va siyosiy jarayonlarni o‘rganishda yozma va arxeologik manbalarni
bir-biriga solishtirish zaruriyati kelib chiqadi. Arxeologik ma’lumotlar yozma
manbalarni kengaytirib, tarixiy taraqqiyotning aniq yo‘nalishlarini (ko‘p
hollarda arxeologik manbalar yozma manbalarga qaraganda tarixiy-madaniy
jarayonning boshqa yo‘nalishlarini ham) ko‘rsatadi.
Dastlabki yozma manbalardan foydalanishda juda ehtiyot bo‘lmoq kerak.
Ba’zi bir ma’lumotlar afsonalarga asoslangan va ularni haqiqiy tarixdan ajratib
olish lozim. Boshqa manbalarning mualliflari (masalan, eng qadimgi yunon
tarixshunoslari) hech qachon Markaziy Osiyoda bo‘lmaganlar va o‘z
hikoyalarini surishtirib bilganlari asosida yozganlar. Shunga qaramasdan, bu
ma’lumotlar muhim ahamiyatga egadir,
Avesto, Ovasto (parfiyoncha: apastak — matn; ko‘pincha «Zend-
Avesto», ya’ni «tafsir qilingan matn» deb ataladi) — zardushtiyliknpig
muqaddas kitoblari to‘plami. Ko‘pchilik tadqiqotchilar fikriga ko‘ra,
Avesto O‘rta Osiyoda, xususan Xorazmda miloddan avvalgi birinchi ming
yillikning birinchi yarmida vujudga kelgan. Avestoda keltirilgan geografik
ma’lumotlar ham buni tasdiqlaydi. Mac, xudo yaratgan o‘lkalar sanab
o‘tilar ekan, boyligi va ko‘rkamligi jihatidan qadimgi Xorazm, Gava
(Sug‘d), Marg‘iyona (Marv), Baqtriya (Balx) bi-rinchi bo‘lib tilga olinadi,
Orol dengizi (Vorukasha yohud Vurukasha) va Amudaryo (Daiti)
tavsiflanadi. Avestodagi xalqning dastlabki vatani Sirdaryo, Amudaryo
etaklari va Zarafshon vodiysi bo‘lgan.
Avesto uzoq vaqt mobaynida shakllangan. Unda keltirilgan
ma’lumotlarning eng qadimgi qismlari miloddan avvalgi 2-ming yillik oxiri
— 1-ming yillik boshiga oid bo‘lib, og‘zaki tarzda avloddan-avlodga o‘tib
kelgan. Keyingi asrlarda Avesto tarkibiga turli diniy urf-odatlar bayoni,
1
Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997.B-45
6

axloqiy, huquqiy qonun-qoidalar va hokazolar qo‘shilib borgan. Avestoni
Zardusht diniy asar sifatida bir tizim-ga solgan. Dastlabki yozma nusxasi
esa 12 ming mol terisiga bitilgan deb rivoyat qilinadi. U Persepolaa
saklangan. Aleksandr (Makedoniyalik Iskandar) Eronni zabt etganda, bu
nusxa kuydirib yuborilgan. Arshakiylardan Vologes I davri (51—78)da
qayta kitob qilingan, lekin u saqlanmagan. Sosoniylar davrida yaxlit kitob
holiga keltirilgan. 1
Avesto 21 nask (qism)dan iborat bo‘lgan. Avesto hajmi katta kitob
bo‘lganligi sababli dindorlar kundalik faoliyati-da foydalanish uchun uning
ixchamlashtirilgan shakli — «Kichik Avesto» (Xurdak Avesto) yaratilgan.
Arablar Eronni fath etgach (7-Avesto) zardushtiy ruhoniy-larining bir
qismi Hindistonga ko‘chib o‘tgan. Ularning avlodlari (pars-lar) Bombay
shahrida o‘z jamoalarida hozirgacha Avestoning asl nusxasini saqlab
keladi. Fransuz tadqiqotchisi Anketil Dyuperron zardushtiylar jamoasida
yashab, Avesto tilini va yozuvini urganib, uni tarjima qilib nashr etgan
(1771). Avestoning bu nusxasi 27 jilddan iborat bo‘lib, asarning yettidan
bir qismidir. U Yasna, Vispered, Vendidad, Gatlar va Yashtlar nomi bilan
yuritiladigan kitoblarni o‘z ichiga oladi.
Avestoda bayon etilgan g‘oyalarga ko‘ra, olam ikki asosning, ikki
ibtidoning, ya’ni yorug‘lik bilan zulmatning, yaxshilik bilan yomonlikning
tuxtovsiz kurashidan iborat. Yaxshilik va ezgulik xudosi Ahuramazda yer,
o‘simlik va bilan hamma tabiiy boyliklarni yaratgan. Yomonlik va yovuzlik
timsoli Anxramaynu Ahuramazdaga qarshi to‘xtovsiz kurashadi, ammo uni
yengishga ojizlik qiladi. Bu kurash abadiy davom etadi. Yaxshilikni
ifodalovchi kuchlar osmonda, yomonlikni ifodalovchi kuchlar yer ostida
joylashgan, yer sathi esa kurash maydonidir. Xayotdagi turfa uzgarishlar
qaysi kuchning g‘alaba qilishiga bog‘liq. Inson ham tana va ruhning, axloq
esa yaxshi va yomon xulqning uza-ro kurashidan iborat. Cheksiz, abadiy
fazo va vaqt ham ikki qarama-qarshi qismdan: yaxshilik va Ahuramazda
1
www.archaelogy.ru
7

hukmron bo‘lgan abadiy yorug‘lik bilan yomonlik va Anhramaynu
hukmron bo‘lgan abadiy zulmatdan tashkil topadi.
Avesto ta’limotiga ko‘ra, birinchi inson Govamard (ho‘kiz-odam;
forscha Qayumars) bo‘lib, undan barcha kishilar tarqalgan. Birinchi shoh
Yima davri oltin davr hisoblangan, chunki unda o‘lim bo‘lmagan,
Ahuramazda doimiy bahor yaratgan. Kishilar be-kamu kust, baxtiyor
yashagan. 900 yil utgach shoh Yima gururga berilib, man etilgan sigir
go‘shtini yeydi va yovuzlik ramzi Anhramaynu hukmidagi kuchlar bosh
ko‘taradi. Olamni muzlik qoplay-di. Yima Ahuramazda amri bilan odam-
lar va hayvonlarni sovukdan saqlab qolish uchun qo‘rg‘on (var) qurib, unga
har bir jonzotdan bir juftini joy-lashtirgan. Insoniyat tarixining ilk oltin
davri tugagach, Hayr bilan Sharr (yaxshilik va yomonlik) o‘rtasidagi
kurash davri bo‘lgan ikkinchi davr boshlangan. Uchinchi davrda
Ahuramazda g‘alaba qilib, ezgulik saltanati barqaror bo‘ladi, o‘lganlar
tiriladi. Avestoning axloqiy-falsafiy mohiyati «ezgu fikr», «ezgu so‘z» va
«ezgu amal» kabi muqaddas uchlik (axloqiy triada)da o‘z ifodasini topadi.
Zardush-tiylarning ibodat oldidan aytiladigan niyati, so‘zlari shu 3 ibora
bilan boshlanadi.
Markaziy Osiyo xalqlarining eng qadimgi yozuvi — bu xumning sirtida
tasvirlangan xorazm tilidagi qisqa yozuvdir. U Katta Oybuyirqal’a shahar
xarobasida topilgan. Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra bu yozuv miloddan
avvalgi . V— IV asrlarga tegishlidir. Miloddan avvalgi IV―SH asrlarga oid yana
bir qadimgi Xorazm yozuvi Qo‘yqirilgan qal’ada topilgan sopol idishning sirtida
saqlangan. Bu manba yagona “aspabarak”—“ot-liq”, “chavandoz” so‘zidan
iboratdir.
Qadimgi Xorazm yozuvi oromiy alifbesiga asoslangan. Oromiylar —
miloddan avvalgi I ming yillikning boshlarida Mesopotamiya (Ikki daryo oralig‘i)
hududida joylashgan qadimgi xalqdir. Miloddan avvalgi VI—IV asrlarga kelib,
22 ta harfdan iborat bo‘lgan oromiy alifbesi O‘rta Sharqning idora qilish, ish
yurituvchi va ma’muriy tili vazifasini bajargan.
8

Bu O‘zbekiston janubida (Surxon vohasi) va chegaradosh Tojikiston,
Shimoliy Afg‘oniston yerlarida joylashgan tarixiy-madaniy viloyat aholisining
tili .hamda yozuvidir. Baqtriya yozuvi ikki xil — oromiy va qadigi yunon
alifbesiga asoslanib rivojlangan 1

Baqtriya tili va yozuvlari uncha yaxshi o‘rganilmagan. Bizgacha yuzdan
ortiq baqtriylar so‘zlari yetib kelgan. Baqtriya yozuvi topilmalari asosan milodning
birinchi asarlariga taalluqlidir.
So‘g‘d, So‘g‘diyona — tarixiy-madaniy viloyat bo‘lib, Zarafshon
Qashqadaryo vohalarini o‘z ichiga olgan. Milodiy I ― IV asrlardan boshlab,
So‘g‘d yozuvlari keng hududda tarqalgan. Bu jarayon so‘g‘dlarning yangi
yerlarni o‘zlashtirish faoliyati va savdogarlarning “Buyuk Ipak yo‘li”dagi
xarakatlari bilan bog‘langan. Shuning uchun ham so‘g‘d tilidagi yozma
yodgorliklar Markaziy Osiyo, Qozog‘iston, Sharqiy Turkiston, Pokiston va
Mo‘g‘uliston tuprog‘ida topib tekshirilgan.
So‘g‘d yozuvi ish yuritishda, savdo va madaniy aloqalarda katta
ahamiyatga ega bo‘lib, qadimgi uyg‘ur, mo‘g‘ul va manjurlar yozuvlari paydo
bo‘lishiga asos bo‘ldi. Miloddan avvalgi I ming yillikka oid so‘g‘d yozuvlari
topilmagan.
Saklar―Markaziy Osiyo va Qozog‘istonning dashtlarida, cho‘llarida va
tog‘larida joylashgan ko‘chmanchi qabilalardir. Olimlar fikriga ko‘ra, sak tilida
yoritilgan eng qadimgi manba ― bu Olmaota atrofida Issiq qo‘rg‘onida
topilgan kumush idishdagi yozuvdir. U miloddan avvalgi V asr bilan sanaladi.
Tilshunoslik fanlarida Issiq yozuviga o‘xshagan belgi yozuvlari “noma’lum
xat” deb ataladi.
Sak tillarida yoritilgan hujjatlarning asosiy qismi Sharqiy Turkistonning
Xotan vohasidan topilgan. Ular G, V, Beyli, M, J. Drezden, L. G. Gersenberg, I.
M. Orannskiylar katta hissa qo‘shganlar.
1
www.archaelogy.ru
9

“Avesto”, so‘g‘diylar, parfiylar va nomlar zamonaviy tillarda saqlanib
ishlatilmoqda. Jumladan, avesto so‘zlari “bratar”―”birodar”, “aka” (rus tilida
ham “brat”); “xapta”―”hafta”, “yetti”; “band”―”bog‘lab qo‘yish”;
“zar”―”oltin”; “nau” (nav)―”yangi”, “ap”―”ob”, “framana”―”farmon” va
hokazo. 1
Ayniqsa ko‘p nomlar so‘g‘d so‘zi―”kand” (kent)―”shahar” bilan
bog‘langan (Toshkent, Chimkent, Vobkent, Yangikent). Samarqand, Panjikent
nomlari VII asr oxiri ― VIII asrga oid so‘g‘d hujjatlarida uchraydi. “Shahar”
tushunchasi parfiylar so‘zi “shahr” dan kelib chiqqan.
Ayrim tushunchalar so‘g‘d so‘zlari―”tak” (qurilish, gumbaz) va
“kat”(uy-joy, makon) bilan bog‘langan (chor-tak, peshtoq, Katob―Kitob,
Navqat, Kurkat). Avesto so‘zi―”raoshana” (yorug‘, ravshan, oydin), Zarafshon
nomida saqlangan.
Juda ham ko‘p atamalar yurtimizning qadimgi hamda hozirgi o‘zbek va
tojik so‘zlarning qo‘shilishi asosida paydo bo‘lgan (Zar―o‘t-soy, Zar-bog‘,
Dar-band, Dara-band, Sar-band, Ko‘xi-tog‘, Kat-ob, Shahri-sabz, Soy-sayyod,
Xazar-bo‘qa, Xazar-asp, Band-i-xon, Nur-ota, Nau-bahor). Jumladan,
“Katob”—hozirgi Kitob — bu “daryo bo‘yidagi makon, qo‘rg‘on”,
“Shahrisabz”—“yashil, ko‘kalamzor shahar”, Xazarbo‘qa, Xazarasp — “ming
buqa, ming ot” tushunchalarini bildiradi. Ba’zi qishloqlarning nomlari juda ham
qadimgi so‘zlardan kelib chiqqan. Misol uchun Surxondaryodagi Vaxshivar —
bu “dahshat qishloq, makon” deb tarjima qilinadi va avesto so‘zlari—“vaxsh”
(dahshat), “vara” (makon) bilan bog‘lanadi.
Qadimgi atamalarning kelib chiqishi va rivojlanishi—bu dolzarb muammo
bo‘lib, maxsus tadqiqotlar olib borishni talab qiladi. Oxirgi 20—30 yil davomida
(ayniqsa, yangi yerlarni, cho‘llarni o‘zlashtirish jarayoni natijasida aholining eski
turar joylardan yangi nohiyalarga ko‘chirilishi munosabati bilan) qadimgi nomlar
unutilib, ularning o‘rniga yangi (shu joyning tarixi bilan bog‘liq bo‘lmagan) nomlar
ishlatilgan {Bahoriston, Guliston va hokazo).
1
www.archaelogy.com
10

O‘zbekiston hududida tillarning rivojlanishi bir necha ming yillar bilan
bog‘lanadi. Yozma manbalarga ko‘ra yurtimizda eng qadimgi mahalliy tillar: turkiy,
fors, arab va eski o‘zbek tillari rivoj topgan. Ular ish yuritish va ma’muriy, adabiy
va xalqaro, mahalliy qishloq va shahar tillari vazifasini bajargan.
Qadimgi qabilalar va xalqlar kelib ketdilar. Ularning turli zamonlarga oid
yuksak darajali madaniyatlarn rivojlandi. Xalqlar va tillarning kelib chiqishi
murakkab tarixiy jarayonlar bilan bog‘liqdir. O‘sha davrlardan bizning
zamonamizgacha turli xil arxeologik va yozma manbalar saqlanib keldi.
Ajdodlarimizning moddiy va ma’naviy merosi xalqimizning ma’naviy boyligi
bo‘lib, yangi ilmiy izlanishlarga asos soladi
1755—1761 yillarda fransuz olimi Anketil Dyuperron Hindistonning
Gujarat viloyatida eron zardushtiylarining avlodlari — parslarning urf-odatlari
va diniy marosimlari bilan tanishib chiqqan. Eng muhimi shundan iboratki,
Dyuperron parslarning diniy yozuvlarini o‘qishga muyassar bo‘lgan. “Apastak”
yoki “Avesto”ning eng qadimgi, 1288 yilda ko‘chirilgan qo‘lyozma nusxasi
bizgacha saqlangan.
Dyuperron yurtiga qaytgandan so‘ng, 1771 yilda “Avesto”ni tarjima
qilgan. XIX va XX asrning boshlarida esa “Avesto”ning yangi tarjimalari paydo
bo‘ladi.
Dastlabki “Avesto” 21 ta kitobdan iborat bo‘lgan. Hozirgi vaqtgacha
uning ayrim qismlari saqlanib qol-gan: Yasna—“qurbonlik keltirish”, Visprat
—-“hamma hukmronlar”, Yasht—“qadrlash”, “ulug‘lash”, Videvdat
—“devlarga qarshi qonun”. Bularning hammasi sosoniylar davrida tahrir
qilingan.
Yasna kitobi 72 bobdan iborat bo‘lib, ulardan 17 tasi “Gotalar”, ya’ni
payg‘ambar Zaratushtraning “Muqaddas qo‘shiqlari”, uning diniy nasihatlaridan
iborat.
Gotalarni payg‘ambar Zaratushtra sosoniylar davri (III—VII asrlar)dan bir
necha asrlar oldin yaratgan. Ajablanarli tomoni shundaki, ilk o‘rta asrlarda Avesto
ko‘pchilikka tushunarsiz “o‘lik” tilga aylangan bo‘lsa ham Zaratushtraning
11

noma’lum so‘zlari va tushunchalari Yasna kitobiga so‘zma-so‘z kiritilgai. Albatta,
“Avesto” tahrirchilari payg‘ambarning nasihat so‘zlari ma’nosini ayrim joylarda
buzib, noto‘g‘ri ko‘rsatganlar. Shuning uchun ham tadqiqotchilar Gotalar
so‘zlarini aniq o‘rganish juda ham qiyin jarayon, deb hisoblaydilar.
Visprat 24 bobdan iborat bo‘lib, zardushtiylarning ayrim xudolariga
bag‘ishlangan madhiyalardir. Ular bayram va diniy marosimlarda ijro etilgan .
Yashtning 21 bobida yozuvsiz zamonlarga oid eroniy qabilalarning
tasavvurlari saqlangan. Yasht kitobida afsonaviy qahramonlarga va ulug‘ xudolarga:
bag‘ishlangan madhiyalar to‘plangan. Qadimgi qabilalar og‘zaki ijodi asosida Yasht
boblari paydo bo‘lgan.
Videvdat to‘liq saqlangan kitobdir, uning tarixiy sanasi Yasna yoki Yasht
qismlariga nisbatan birmuncha yosh hisoblanadi. Videvdat 22 ta bobdan iborat.
“Avesto” ma’lumotlarini o‘rganishga oid turli xil ilmiy adabiyotlar mavjud.
“Avesto”ning tarixiy to‘g‘riligi va tarixiy sanalari, payg‘ambar Zaratushtra faoliyati
va zardushtiylik dinining vujudga kelishi muammosi bilan uzviy bog‘liqdir. Bu
muammo ko‘p yillardan beri olimlar orasida ilmiy tortishuvlarga sabab bo‘lib
kelmoqda.
Zaratushtra (yunoncha — Zoroastr, o‘rta fors tilida — Zardusht) qadimgi
dunyo mualliflari ma’lumotlariga ko‘ra afsonaviy shaxs hisoblangan. Ammo
“Avesto”ning Gotalari va Yasht boblari Zaratushtrani tarixiy shaxs sifatida
yoritadi. 1
Zaratushtraning nomi qadimgi eron “Zaraushtra” so‘zidan kelib chiqqan,
“Zar”- bu oltin, “ushtra”— tuya yoki uch xil ma’noda—“Oltintuyali”, “Oltin tuya
egasi”, “Tuyalar yetaklagan odam”deb tarjima qilinadi.
“Avesto”da Zaratushtra urug‘ining nomi, ota va onasining ismlari, oilasi va
farzandlari haqida aniq ma’lumotlar bor. Zaratushtra qohinlar oilasida tug‘ilgan va boy
odam bo‘lmagan. U Spitama avlodidan kelib chiqqan. Zaratushtra otasi va onasining
ismlari — Pourushasp va Dugdova bo‘lgan. Zaratushtra uylangan bo‘lib, ikkita qiz
farzand ko‘rgan.
1
Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y B-45
12

Payg‘ambar Zaratushtraning tug‘ilgan joyi va vatani haqida “Avesto”da
hech qanday ma’lumotlar yo‘q. Shu manbaga ko‘ra, Zaratushtraning diniy
nasihatlari o‘z vatanida tarafdorlarini topmagan. Shuning uchun. ham yangi
dinning asoschisi o‘z yurtidan kochishga majbur bo‘lgan.
Gotalarda payrambar Zaratushtra bunday xabar qiladi: “Qay tomonga,
qaysi yurtga qochib qutulsam, meni jangchilardan va qohinlardan ajratib
qo‘ydilar, jamoa meni quvnatmaydi, mamlakatlariing yovuz sardorlari meni qabul
qilmaydilar”. Zaratushtrani podsho Kavi Vishtasp o‘z yurtida qabul qilgan. Kavi
Vishtasp, uning xotini -— malika Xutaosa va podsho oilasining boshqa vakillari
— uzoq va yaqin qarindoshlari Zaratushtra ta’limotiga juda ham qiziqqanlar va
uning e’tiqodini qabul qilgan birinchi tarafdorlari deb hisoblanadi.
Sosoniylar davri an’analariga ko‘ra, Zaratushtraning tug‘ilgan yili
makedoniyalik Iskandargacha bo‘lgan 268 yil. Bu sana haqida birinchi bo‘lib
Beruniy e’lon qilgan. Uning ma’lumotlariga. ko‘ra. Zaratushtra Iskandarning
Sharq hududiga yurishlaridan (boshlanish sanasi—miloddan avvalgi 334 yil) 258
yil avval tug‘ilgan. Demak, Zaratushtraning tug‘ilgan yili miloddan avvalgi 592
yil bo‘lib chiqadi. Ma’lumki, Zaratushtra 77 yoshda vafot etgan va uning hayot
sanasi miloddan avvalgi 592—515 yillarga to‘g‘ri keladi, deb faraz qilinadi.
Shu sanalarga asoslanib ba’zi olimlar Zaratushtra ahamoniylar podsholari
Kir II (miloddan avvalgi 559—530 y.), Kumbiz (miloddan avvalgi 530—522 y.
va Doro I (miloddan avvalgi 522—480 y.) davrlariga zamondosh bo‘lgan deb
hisoblaydilar. Shu fikrni tasdiqlash uchun Doro I otasining ismi Vishtasp
(Zaratushtraning birinchi homiysi va tarafdorining ismi bo‘lganligi) ham
keltiriladi.
Ammo ahamoniylar yozuvlarida, rasmiy davlat buyruqlarida, e’lonlarida
Zaratushtra ismi tilta olinmagan. Bundan tashqari, “Avesto”ning Yashtlari yoki
Gotalarida ahamoniylarning podsholari, harbiy yurishlari, yirik davlati va shaharlari
haqida xech qanday ma’lumotlar saqlanmagan. Shuningdek, “Avesto”da G‘arbiy
Eron viloyatlarining nomlari, Ikki daryo oralig‘i, Misr va Kichik Osiyo hududi
umuman tilga olinmagan.
13

“Avesto” ma’lumotlariga asoslanib olimlar Zaratushtra yashab o‘tgan davrni
keng tarixiy sanalar bilan bog‘laydilar. Shu jumladan, miloddan avvalgi II ming
yillikning o‘rtalari va oxirlari (1500—1200, 1100— 1000-yillar), miloddan avvalgi
I ming yillikning boshlari va birinchi yarmi (1000—900, 800—700—600-yillar) va
boshqa turli xil sanalar keltiriladi.
Olimlar orasidagi ilmiy tortishuvlar bu masalani aniq o‘rganish murakkab
muammoga aylanganligidan dalolat beradi. “Avesto”da Zaratushtradanoldingi
davr-larda keng hududda joylashgan, qadimgi zamonlarga oid jamiyatni tasvirlash
vaziyatini hisobga olish lozim. Shuning uchun Zaratushtra miloddan avvalgi II
ming yillikda yashagan deb faraz qilish mumkin.
Ahamoniylarning Markaziy Osiyo xalqlariga qarshi dastlabki harbiy
yurishlari miloddan avvalgi 545/540— 520 yillarda boshlangan. Demak.
Zaratushtra ahamoniylar bosqini davridan oldin (77 yosh hayoti hisobidan) 630—
553 yillar yoki 618—641 yillar davomida umr ko‘rgan (yoki yashagan) bo‘lishi
mumkin. 1
“Avesto”ga asos solingan yurtning geografik joylashuvini aniqlash ham
qiziq muammodir. “Avesto”tili, “Avesto” viloyatlarining tarixiy geografiyasi bu
manbaning vatani G‘arbiy Eron yoki Old Osiyo bo‘lmagan.
Avesto o‘zbek, umuman O‘rta Osiyo, Eron, Ozarbayjon xalklarining
qadimgi davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, diniy qarashlari, olam
to‘g‘risidagi tasavvurlari, urfodatlari, ma’naviy madaniyatlarini
o‘rganishda muhim va yagona manba «Bu nodir kitob bundan 30 asr
muqaddam ikki daryo oralig‘ida, mana shu zaminda umrguzaronlik qilgan
ajdodlarimizning biz avlodlariga qoldirgan ma’naviy, tarixiy merosidir» 2

O‘zbekistan hukumatining tashabbusi bilan YUNESKO Bosh
konferensiyasi 30-sessiyasi «Avesto» yaratilganining 2700 yilligini dunyo
miqyosida nishonlash haqida qaror qabul qildi (1999 yil noyabr.).
«Avesto»ning jahon madaniyati va dinlar tarixida tutgan o‘rnini hisobga
olgan holda hamda yuqoridagi qarordan kelib chiqib O‘zbekiston
1
Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997. B-86
2
I.A. Karimov, «Adolatli jamiyatsari». T., 1998, 39—40-betlar .
14

Respublikasi Vazirlar Mahkamasi maxsus qaror e’lon qilib (2000 yil 29
mart), «Avesto»ning 2700 yilligini nishonlash tadbirlarini belgiladi. Unga
ko‘ra 2001 yilning oktiyabr oyida O‘zbekistonda xalqaro ilmiy
konferensiya va tantanali bayram tadbirlari o‘tkaziladi.
1.2 Qavdimgi Eron va Xind manbalari.
Miloddan avvalgi 545—540 yillarda ahamoniylar Markaziy Osiyoniig
Parfiya, Marg‘iyona, Baqtriya va So‘g‘diyona viloyatlarini bo‘ysundirganlar. Sak-
massagetlarga qarshi Kir II ning yurishlari miloddan avvalgi 530 yilda
mumaffaqiyatsiz yakunlangan. Saklarni Doro I miloddan avvalgi 518 yilda istilo
qilgan.
Doro I davrida (miloddan avvalgi 522—486 yillar) ahamoniylar sulolasi
Hind vodiysidan Urta yer dengiziga qadar bo‘lgan keng hududda o‘z hukmronligini
o‘rnatgan. Ahamoniylar davlati tarixda birinchi yirik dunyo davlati deb
hisoblanadi. Bu davlat ko‘p sonli viloyatlar, shaharlar va xalqlarni birlashtirgan.
Markaziy Osiyoda ahamoniylar ikki yuz yil davomida hukmronlik qilganlar .
(miloddan avvalgi 330 yilgacha).
Ahamoniylar davri mixsimon yozuvlarida MarkaziyOsiyo xalqlari va
viloyatlari to‘g‘risida turli xil ma’lumotlar bor. Bu yozuvlar miloddan avvalgi
VI—IV asrlarga oid bo‘lib, Behistun va Nakdsh Rustam qoyatoshlarida, Suza,
15

Persepol va Hamadon shaharlarida topib tekshirilgan. Ular qadimgi fors tilida
turli ijtimoiy, siyosiy va diniy masalalarga doir podsho buyruqlaridan va
nutqlaridan iborat. Bitiruv malakaviy ishida keltirilgan yozuvlar xabarlari V. V.
Struve, V. I. Abayev, M. A. Dandamayev va A. V. Edakovlar tomonidan amalga
oshirilgan rus tilidagi tarjimalarga asoslangan.
Shular jumlasidan eng muhimi Behistun yozuvlari bo‘lib, Doro I davrida
Karmanshoh va Hamadon shahri o‘rtasidagi yo‘lda baland qoyatoshda yozilgan
(Midiya o‘lkasi), Behistun yozuvlari qadimgi fors, elam va akkad tillarida bitilgan.
Doro I bunday xabar qiladi: “Men — Doro, ulug‘ podsho, shahanshoh,
mamlakatlar podshosi, Vishtasp o‘g‘li, Arshan iyevarasi, Ahamoniy.
Shoh Doro ayturki: “Axuramazda irodasi bilan quyidagi davlatlarni
qo‘limga kiritib, ularning podshosi bo‘ldim: Fors, Elam, Bobil, Ossuriya,
Arabiston, Misr, Lidiya, Moniya, Midiya, Armaniston, Kappadokiya, Parfiya,
Drang‘iyona, Aryo, Xorazm, Baqtriya, So‘g‘diyona, Gandxara, Saka, Sattagadiya,
Araxoziya, Maka: hammasi bo‘lib 23 davlat” 1
.
...Men Bobilda bo‘lganimda, quyidagi davlatlar mendan ajralib chiqib
ketganlar: Fors, Elam, Midiya, Ossuriya, Misr, Parfiya, Marg‘iyona, Sattagadiya,
Saka.
... Shoh Doro ayturki: “Marg‘iyona nomli davlat mendan ajralib chiqib
ketdi. Marg‘iyonalik Frada ismli bir odam o‘zini viloyatning hokimi deb e’lon qildi.
Keyin men, Baqtriya satrapi, bo‘ysunuvchi odamim fors Dadarshishni chaqirib,
unga gapirdim: “Menga bo‘ysunmaganlarni tor-mor qilish kerak”. Dadarshish
qo‘shinlari bilan otlanib, marg‘iyonaliklar bilan jang qildi. Axuramazda menga
yordam ko‘rsatdi. Axuramazda irodasi bilan mening qo‘shinlarim
qo‘zg‘olonchilarni (butunlay mag‘lubiyatga uchratdi. Bu jang asiyadiy oyining 23
chi kunida sodir bo‘ldi. Shundan so‘ng davlat mening qo‘limga kirdi. Mana men
Baqtriyada nimalarni qildim.
... Podsho Doro xabar qiladi: “Bundan so‘ng men saklarga qarshi sak
yurtiga bostirib bordim, ularning o‘zlari cho‘qqi qalpoq kiyib yuradilar. Men
1
Sagdullayev A. Qadimgi O‘zbekiston ilk yozma manbalarda. T.: 1996 B-68-69
16

daryoga yetib keldim, daryoda kemalardan ko‘prik qilib, saklarni tor-mor qildim.
Ularning sardori Skunxa ismli odamni tutib, menim huzurimga keltirdilar. Men o‘z
xohishim bilan saklar yurtiga yangi boshliq tayin qildim. Shundan so‘ng mamlakat
mening qo‘l ostimga o‘tdi”.
Shoh Doro ayturki: “Bu saklar Axuramazdani qadrlaganlar, men
Axuramazdani ulug‘layman. Axuramazda irodasn va o‘z xohishim bilan men
ularni tinchitib qo‘ydim” 1
.
Hamadon yozuvlarida Doro I bunday xabar qiladi: “Men — Doro, ulug‘
shoh, shahanshoh, davlatlar podshosi, Vishtasp o‘g‘li, Ahamoniy.
Shoh Doro ayturki: “Mana huzurimda bo‘lgan podsholik; (So‘g‘diyonaning
narigi yog‘idagi saklar yurtidan Efiopiyagacha, Hindistondan Midiyagacha — bu
podsholikni menga Axuramazda — xudolar o‘rtasidagi ulug‘ xudo, tortiq qilgan”.
Behistun yozuvlarida Doro I birinchi bo‘lib Ahamoniylar davlatining
g‘arbiy viloyatlarini ko‘rsatib bergan bo‘lsa, Naqshi Rustam yozuvlarida
mamlakatlar ro‘yxati Midiya va Elamdan so‘ng sharqiy viloyatlardan
boshlanadi: “Men—Doro, ulug‘ podsho, shahanshoh, ko‘p qabilali
mamlakatlarning podshosi, keng sayhon yerlarning podshosi, Vishtasp o‘g‘li,
Ahamoniy, fors, forsning o‘g‘li, ariylar urug‘idan kelib chiqqan ariy.
Shoh Doro ayturki: “Fors viloyatidai tashqari quyidagi mamlakatlarni
men bo‘ysundirganman, menga xiroj to‘lovchi bo‘lgan, mening so‘zimni ijro
etgan, mening qonunimta asoslanib rivojlanayotgan: Midiya, Elam, Parfiya,
Aryo, Baqtriya, So‘g‘diyona Xorazm... Saka Xaumavarka, Saka Tigraxauda...
dengizdan narigi yerdagi saklar”.
1972 yilda Suza shahrida tolilgai Doro I haykalidagi yozuvlarda Bakdriya,
So‘g‘diyona va Xorazmdan tashqari “balchiq va tuproq o‘lkasi saklari” tilga
olingan. Suza shahrida topilgan yana boshqa yozuvlarda Doro I bunday e’lon
qiladi:”Suzadagi saroyni men bino qilganimda uning bezaklari uzoq yurtlardan
olib kelingan. Uaka yog‘ochi — Gandxaradan, oltin — Sard va Baq-triyadan,
1
Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997. B-45
17

yaltiroq toshlar va lojuvard — So‘g‘diyonadan, firuza — Xorazmdan, kumush va
bronza — Araxoziyadan, tosh ustunlari—-Elamdan yetkazib berilgan” 1
.
Erondagi qadimgi Persepol shahridan baqtriyaliklar, xorazmliklar,
so‘g‘dlar va saklarning o‘yib ishlangan rasmlari topilgan (Doro I va Kserks
podsholar saroy devorla.ridagi (bo‘rtma rasmlarda turli xalqlarning xiroj keltirish
manzarasi tasvirlangan). Persepol saroyidagi rasmlar Markaziy Osiyo xalqlarining
eng qadimgi tasviridir (ularning qiyofasi, kiyim-bosh-lari, qurollari ma’nosida).
Turli xalqlar qatorida so‘g‘diylar 8-guruhda ko‘rsatilgan. Ular yetti
kishidan iborat bo‘lib, shohga idishlar, gazmol, noma’lum hayvon terisi va
ikki qo‘yni yetaklab kelayotgani tasvirlangan.
O‘n birinchi guruhda uzun cho‘qqili qalpoqlardagi saklar ko‘rsatilgan.
Ular kiyim-kechaklarni ko‘tarib va otni yetaklab bormoqdalar.
O‘n beshinchi guruhda baqtriyaliklarning besh vakili idishlarni va
tuyani olib borayotganligi tasvirlangan.
O‘n yettinchi guruh xorazmliklar bo‘lib, ularning dudama xanjar, harbiy -
bolta, blaguzuk va otni olib kelayotgani ko‘rsatilgan.
Bu rasmlarda So‘g‘diyona, Baqtriya, Xorazm va saklar viloyatidan
bo‘lgan soliq to‘lovchilarining ahamoniylarga turli xil buyumlar
(hunarmandchilik tikuvchilik, zargarlik, harbiy qurollar), Qadimgi Sharqda
mashhur bo‘lgan otlar va tuyalarni olib kelayotgani tasvirlangan. Undan tashqari,
Suza yozuvlariga ko‘ra, Markaziy Osiyo viloyatlaridan Eronga oltin, lojuvard,
firuza va qimmatbaho toshlar olib kelingan.
Ahamoniylar davri yozuvlarida yurtimiz xalqlarining o‘tmish tarixiga
tegishli quyidagi ma’lumotlar bor: viloyatlar va xalqlarning nomlari, siyosiy
jarayonlar — Baqtriyaning bir qismi’bo‘lgan Marg‘iyonada Frada boshchiligida
qo‘zg‘olonni tor-mor qilish (“Mana nimalarni -men Baqtriyada qildim” — Doro I
ning xulosasi shunday edi), saklar yurtiga qarshi yurishlar, iqtisodiy tuzum va
moddiy madaniyat to‘g‘risida ma’lumotlar.
1
Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997. B-77
18

O‘rxun-Enasoy bitiglari, avvalo turkiylar tarixi uchun muhim manba,
shuningdek yozma adabiyotining ilk namunalaridir. Shu bilan birga, u
etnografiyaga oid muhim ma’lumotlar beradi. Topilgan ashyolar qadimgi
turkiylarning urf-odatlari, turmush tarsi, ishonch sistemasiga oid ma’lumotlarni
birmuncha to‘ldiradi.
Turkiylar qabr toshlari, yani bitigtoshlar yoniga odamlarning tosh
haykalchalarini qo‘yilgan. Ular balballar deyiladi. Balballar ma’lum hisob-kitob
bilan o‘rnatiladi. Xoqon, lashkarboshi yoki amaldor jang paytida qancha
dushman o‘ldirsa yoxud nechta yoki bola kasal bo‘lib o‘lsa, tosh haykalchalar
shuncha o‘natilgan. Masalan, Bilga xoqon o‘zining sharafiga bitilgan
yodnomada ta’kidlashicha, amakasi Qopag‘on xoqonning sharafiga atab
o‘ldirilgan qirg‘iz xoqonning balbalini tikkan. Yana mazkur yodnomada
to‘ng‘ich bolasi nobud bo‘lishiga atab Ku Sangunni balbal qilib qo‘yganini
hikoya qiladi. Balbal tikish odati ma’lum. Ishonch, e’tiqodlar natijasidir.
Turkiylar ruh ko‘chib yurishiga ishonganlar. Balballar ehtimol o‘lgan odamning
ruhiga bag‘ishlangan qurbonlikdir. Shamanlik odatiga ko‘ra balballarning boshi
kesib tashlangan. O‘sha davrda shaman dini Markaziy Osiyo va Sibirda asosiy
din bo‘lib, ruhga topinishni anglatadi. Fin olimi Xeykel boshliq ekspedisiya
a’zolari Kul Tegin bitigtoshini o‘rganayotganda undan 40 metr uzoqlikda qabr
toshi topdilar. Bu yerda ulkan inshoat ham topildi. Inshoatda 7 tahaykal chiqdi.
Haykallarning boshi yo‘q edi. Bitigtoshning atrofida 2 ta pachoqlangan hayvon
haykalini ham topdilar. Shuningdek, atrofda boshi kesilmagan balballar ham
bor edi. Har balbal sharq tomonga qaratib, qo‘yilgan edi. Boshi kesilgan balbal
haykallar o‘ldirilgan dushmanlarni tasvirlaydi. Boshi kesilmagan balballar esa
vafot etgan qabiladoshlarga atab o‘rnatilgan. Balballarning old tomoni sharqqa
qaratilganining sababi bor. Sharq kun chiqishi bildiradi. Turkiylar quyoshni
muqaddas deb bilishgan. Vafot etgan marhumlar ham xuddi turkiylarday
quyoshga sajda qiladi deb tasavvur qilganlar. Qabr inshoatiga kirish joyidagi
boshi pachoqlangan hayvon haykalining biri bo‘rini eslatadi. Bo‘ri totem
sifatida turkiylarda katta yer tutgan. Turk xoqonligining asoschisi Ashina
19

xonadoni ham xonadon nomini bo‘ri deb atashgan. Bo‘ri kallasi tasviri
turkiylarning kundalik turmushida ham muhim rol o‘ynagan. Ular qaerga kelib
o‘rnashsalar darvozaga bo‘rining kallasi tasvirini osib qo‘yganlar, o‘zlarining
bo‘ridan kelib chiqqanligini doimo eslatib turganlar. 1

Odam vafot etganda jasad chodirda saqlangan. Marhumning qarindosh
urug‘lari ot va qo‘yni rosa yugurtirib, so‘ng chodir oldiga olib kelib, marhumga
atab qurbonlik qilganlar. Bu marosimga ayollar ham erkaklar ham ishtirok
etaverganlar. Qurbonlik keltirilgach, chodirning atrofini zotdor otlarda yeti
marta aylanadilar. Marhumni dafn qilish uchun biror kun belgilangan. O‘sha
kuni ular marhum xayrlashish uchun chodirga kiradilar. Chodirga kirishdan
oldin yuzlarini o‘tkir narsa bilan tilib yig‘landilar. Bu haqda Bilga xoqon
bitigtoshida shu tarzda ma’lumot bor: “Tung‘ich yili beshinchi oyning yigirma
yettisida Li Sun Tay Sangun boshchiligida besh yuz odam keldi. Marosim
shamlarini keltirib o‘rnatib berdi. Shuncha xalq sochini, qulog‘ini, yanog‘ini
kesdi.” 2
Qadimgi turkiylarda ruhining mavjudligi va abadiyligiga ishonganlar.
O‘rxun-Enasoy bitiglarida “o‘ldi”, “o‘lmoq” fe’li o‘rnida “ucha bordi”, “uchdi”,
“kerak bo‘ldi” terminlarni mavjud bo‘lib, u ruhga ishoradir. Ajdodlar ruhiga
yilning ma’lum vaqtlarida, asosan bahor oyining boshlarida qurbonlik qilinar
edi. Qurbonlikka ot va qo‘y bag‘ishlanar edi.
O‘rxun-Enasoy bitiglarida turkiylar dini, diniy urf-odatlari haqida ham
birmuncha ma’lumotlar uchraydi. Turkiylar ishonch sistemasida Tangri eng
borliq sifatida e’tiqodning asosini tashkil etar edi. Qadimgi turklarda Tangri
yaratuvchi, haqiqiy iqtidor sohibi, inson taqdirini belgilovchi va inson hayotini
hal qiluvchi sifatida tushunilardi. Shuningdek , Tangri samoviy mohiyatda
bo‘lib, “Ko‘k Tangri ” deb yuritilar edi. Ko‘k Tangrining mug‘aviy ma’nosi
“osmon xudosi” demakdir. Ko‘k Tangri dini tuyrkiylarda keng yoyilgan din
bo‘lib, u monoteistik xarakterga ega edi. Bitiglarda Ko‘k Tangri so‘zi ko‘p
uchraydi. Tangri qadimgi turklarda koinotning ilk sababi, yer va osmonni paydo
1
Zohir A’lam. Qadimgi tarixchilar O‘rta Osiyo haqida. Terma parchalar. T.: Yurist-media markazi, 2008 y B-4.
2
www.archaelogy.ru
20

qilgan yani borliqni yaratuvchisi sifatida e’tirof etilar edi. Kul Tegin
bitigtoshida bu haqda quyidagicha ma’lumot uchraydi: “Yuqorida Ko‘k osmon,
pastda qora yer yaratilganda ikkisining o‘rtasida inson bolalari paydo bo‘lgan.”
Shuningdek, bitiglarda ma’lum bo‘lishicha, Tangri yaratuvchi qismatni
belgilovchi, baxt(qut) beruvchi, irodasiga bo‘ysunmaganlarni jazolovchi, jon
beruvchi va jon oluvchi, insonlarning hayotiga ta’sir etuvchi, mavjudodlarga va
o‘simliklarga, hayot baxt etuvchi sifatida bilinear edi. O‘rxun-Enasoy
bitiglarida Tangrining yuqorida sanab o‘tgan sifatlari bilan birga quyidagi
terminlar ham faqat Tangriga oid sifatlarni aks ettirmoqdadir: “Urushlarda
Tangrining irodasi tufayli g‘alabaga erishiladi. Tangri xoqonlikka o‘tkazadi.
Ulug‘ Tangri shafaqni cho‘ktiradi, o‘simlikni jonlantiradi. Tangri yarlaqagani
uchun muvaffaqiyat qozoniladi. Tangri singanlarni tiklaydi, uzilganlarni ulaydi.
Tangriga yolvorsa: baxt istas beradi, otlar kupayadi, insonning umri uzun
bo‘ladi. Zamonni Tangri tuzadi, belgilaydi. Inson bolalari o‘ladigan qilib
yaratiladi. ” 1
Bitiglarda Tangri ba’zan: “Turk Tangrisi” shaklida ham kechadi. Bu esa
Ko‘k Tangri dinining milliy din xarakteriga ham bo‘lganini ko‘rsatadi. Kul
Tegin bitigtoshida kechgan ushbu satr bunga misol bo‘la oladi: “Yuqorida Turk
Tangrisi, Turkning muqaddas yer-suvi (vatan )ni shu-shaklda tartibga solibdi.
Turk xalqi yo‘q bo‘lmasin deya, xalq bo‘lsin deya, otam Eltarish xoqonni,
onam El Bilga xotunni Tangri o‘z martabasida tutib, yuqori kutargan ekan.”
O‘rxun-Enasoy bitiglarida Umay degan ilohaning ham nomi uchraydi.
Umay ona-qadimgi turkiylarda onalik sifatiga ega bo‘lgan bolalarni himoya
qiluvchi iloha hisoblangan. Tunyuquq bitigtoshida ham Kul Tegin bitigtoshida
ham Umay nomi zikr etilgan bo‘lib, u onalik, mehribonlik timsolida
gavdalanadi.
Qadimgi turkiylarda vaqt va zamonning hisoblanishi ham dasht(step)
madaniyatining izlarini tanilmoqda edi. Bitiglardan ma’lum bo‘lishicha qadimgi
turk taqvimi (kalendari) zar biri, biror hayvon nomi bilan atalgan (o‘n ikki yillik
1
www.archaelogy.ru
21

) davrga) davra asosiga bo‘linar edi. Yillarning nomi shunday: atalardi: 1-chi
yil sichqon, 2-nchi yil –ud (sigir), 3-nchi yil – bars(yulbars), 4 -nchi yil –
tabishqan (quyon), 5- nchi yil –Lu (ajdarxo), 6- nchi yil –yilon (ilon ), 7- nchi
yil –yunt (ot), 8- nchi yil –qo‘y, 9- nchi yil –bichin (maymun), 10- nchi yil –
takigu (tovuq), 11- nchi yil –it, 12- nchi yil –tung‘ich. Turk taqvimida 1 yil 12
oydan tashkil topgan bo‘lib, birinchi oy, ikkinchi oy va xakazo yuritilardi.
Kul Tegin bitigtoshida keltirilgan quyidagi satrlar Turk xoqonligi
davridagi vaqt hisobi haqida atroflicha ma’lumot beradi: “Kul Tegin qo‘y
yilida, o‘n yettinchi (oyning) kuni vafot etdi. To‘qqizinchi oyning oyning
azasini o‘tkazdik. Binosini, naqshini, bitigtoshini bichin yilida yettinchi oyning
yigirma yettinchisida butunlay tugatdik.” 1
O‘rzun-Enasay bitiglari qadimgi turk adabiyotining ilk yozuvli namunasi
bo‘lib kelmoqda. Bitiglarning ichida Irq bitigi adabiy janrga yozilganligi bilan
ajralib turadi.VIII-IX asrlarda yozilgan Irq bitigi qadimgi turkiy adabiyotning
bir namunasi sifatida katta ahamiyatga ega. Irq bitigi qadimgi turk mifologiyasi
urf-odatlari zaminida shakllangan adabiy asardir. XIX asrning oxirida ingliz
olimi Arnoled Steyn tarafidan Xitoyning Dunxuan shahrida qulyozma shaklida
topilgan. Irq bitigi ingliz, rus va o‘zbek tillariga tarjima qilingan.
O‘zbekistonda ushbu asar yuzasidan. A. Qayumov. Amalga oshirgan ish
diqqatga sazovordir. Irq bitigining lug‘aviy ma’nosi fol kitobi demakdir. Ammo
asar diniy kitob yoki asar emas. Asarning maqsadi xalqni ezgulikka chorlash.
Shuning uchun Irq bitigini pandnasihat tipidagi asar deb qarash mumkin.
Asarda davlat manfaatlari bosh o‘rin tutmaydi. Shuningdek, asarda folklore
motivlarini, kosmologik va calendar mifni, lirik kayfiyatni, tabiatning jonli
tasvirini kuzatamiz.
Irq bitigi tush ko‘rish va uni ta’birlash shaklida yozilgan. Irq bitigidagi
yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi goyaning farqlanishi, va g‘oyalarni keng xalq
ommasiga etkazish (uchun) uning negizini tashkil qiladi.
1
Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997. B-48
22

Irq bitigini ochishda xalqimizning etnografiyasi muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, ilonga bag‘ishlangan narsa jumbog‘li, bu narsani izohlashda o‘zbek
xalqining tasavvurlariga tayanamiz, narsa shu tarzdadir:
Men-oltin boshli ilonman,
Oltin qarnimni qilich bilan kesganda
Menga yo‘l indandir.
Boshimga yo‘l uydandir”. Der.
Shunday bilinglar: yomondir bu. (Irq bitigi )
Parchaning ostida shunday mazmun etadi: Agar uyda ilon paydo bo‘lsa,
uni uch kungacha o‘ldirish kerak emas, to‘rtinchi kun o‘ldirish mumkin. Agar
ilon uch kun ichida uydan ketsa, uy egasiga daromad, boylik keladi. Aks holda,
baxtsizlik ro‘y berishi mumkin.
Demak yuqoridagi epizodda ilon uch kun ichida o‘ldirilgani uchun
yomonlik belgisi deb belgilanmoqda. O‘zbeklarda ham hozirga qadar agar
odam ilonni o‘ldirsa, ilonning avlodlari o‘ch oladi” degan aqida saqlanib
qolgan.
Irq bitigi VII-IX asrlardagi turkiy xalqlarning totemezn haqida ham keng
ma’lumot beradi. Totemizm turkiylarda faqat diniy qarashlarining mazmun
emas, balki ularning dunyoqarashi, jamiyatning ijtimoiy tuzilishini
gavdalantiradi. Asarda totemlarning 2 xil talqin qilinganligini ko‘ramiz.
Odam o‘zini hayvonlarga qarindosh deb biladi. Bunda ma’lum
hayvonlardan biror urug‘ kelib chiqqan degan ishonch bor. Bo‘ri, qush,
yo‘lbars, burgut kabi.
Hayvonga nisbatan hurmat munosabati ifodalanadi. Ot oqqush, ayiq-shu
guruhga mansubdir.
Turkiy xalqlar jumladan o‘zbek xalqi ertaklari va dostonlaridagi ayrim
parchalar bilan Irq bitigidagi parchalarning umumiy xamohangligi ularning
qadimiy aloqasi xususida ayrim xulosalar chiqarishga imkon beradi. Irq bitigida
shunday parcha bor:
23

Bir odam urushga bordi, yo‘lda oti xastalanib qoldi. Odam oqqushga
duch keldi, oqqush uni qanotiga mindirib osmonga ko‘tarildi va jo‘nadi. Ota-
onasiga yetkazdi. Ota-onasi xursand bo‘lar deb, shunday bilinglar: yaxshidir
bu.” (Irq bitigi 35)
O‘zbek xalqi ertaklarida ham qahramonlarning taqdiri ko‘pincha uning
otiga yoki qushlarga bog‘liq bo‘ladi. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlarga
tayanib, biz to‘liq ravishda turk avlodlarining orzu-umidlari, yorug‘ kunga
ishonchi bizgacha yetib kelganligini hozirgi turkiy xalqlarning ertaklarida,
masallarida, va folklorida ko‘ramiz.
Ko‘plab tadqiqotchilarning “qadimgi fors yozuvlariga bag‘ishlangan
asarlari mavjud (I. Markvart, E. Xersfeld, R. Kent, A. A. Freyman, L. V. Struve,
V. P. Abayev, M. A. Dadamayev va boshqalar.)
II Bob. O‘rta Osiyoning antik davir tarixi yozma
manbalarda
2.1 Geradotning “Tarix” asarida O‘rta Osiyoga tegishli
ma’lumotlar.
Yunon- fors urushlari boshlanishi bilan miloddan avvalgi VI−IV asrlar
siyosiy voqealarida ishtirok etgan Markaziy Osiyo xalqlarining tarixi qadimgi
yunon tarixshunoslarining asarlarida yoritilgan.
Bu borada Markaziy Osiyo xalqlari to‘g‘risida qisqa bo‘lsada, juda aniq
ma’lumotlar beruvchi Gerodotning “Tarix” kitobi qismlari ayniqsa qimmatlidir.
Qadimgi davrlardan boshlab bu kitob dunyoda eng mashhur tarixiy asarlaridan
biri bo‘lib hisoblangan. Uning muallifi Gerodot “tarixning otasi” deb nom
olgan.
Gerodot miloddan avvalgi 484 yilda Kichik Osiyodagi Galikarnass
shahrida tug‘ilgan (miloddan avvalgi 431 − 425 yillar o‘rtasida vafot etgan). U
10 yil davomida (miloddan avvalgi 455 − 445 yillar) Liviya, Misr, Ossuriya,
Bobil, Ekbatonga sayohat qilib, Qadimgi Sharq tarixi haqida ko‘pdan-ko‘p
ma’lumotlar to‘plagan. Misr fir’avnlarining maqbaralari, Bobil mudofaa
24

devorlari va muqaddas minoralari, Qora dengiz shimoliy sohilidagi skif mozor-
qo‘rg‘onlari Gerodotni zavqlantirib, uning Qadimgi Sharq tarixi va
madaniyatiga ma’lum bo‘lgan qiziqishlarining g‘oyat kuchayishiga asos solgan.
Gerodotni Old Osiyo, Bobil, Eron, va “dunyo chegaralarida” joylashgan
xalqlar va davlatlar tarixi ham ancha qiziqtirgan. Qadimgi yunonlarning
fikrlariga ko‘ra, Markaziy Osiyo va Hindiston o‘lkalari inson yashagan
dunyoning sharqiy chegaralari bo‘lgan. Gerodot Markaziy Osiyoda hech
qachon bo‘lmagan va hudud haqida o‘z eshitgan hikoyalari, surushtirib
bilganlari asosida yozgan.
Gerodot “Tarix” kitobini miloddan avvalgi 455 − 445 yillar davomida
yozgan. Bu muhim asarida Gerodot Baqtriya, Baqtra, baqtriyaliklarni 13 marta,
so‘g‘dlarni 2 marta, xorazmliklarni 3 marta, saklarni 11 marta, massagetlarni 19
marta tilga olib, ularning moddiy madaniyati, urf-odatlari, dini va tarixi haqida
hikoya qilgan. 1
Gerodotning Markaziy Osiyo to‘g‘risidagi asosiy fikrlari forslarning sak-
massagetlarga qarshi yurishlari, Kir II va To‘maris o‘rtasidagi siyosiy
munosabatlar, ahmoniylar harbiy qo‘shinlari safida yurtimiz xalqlari
jangchilarining ishtiroki, ularning yarog‘-aslahalari, yo‘lboshchilari, fors-yunon
urushlarida ularning ko‘rsatgan jasorati, xalqlarning ahamoniylar davlatiga
bo‘ysunishi va maxsus xiroj to‘lashi, sak-massagetlarning urf-odatlari, turmush
tarzi va diniy e’tiqodi, Markaziy Osiyodagi Akes daryosining suvlaridan
foydalanishi haqida va boshqa ayrim ma’lumotlardan iborat.
Gerodot Markaziy Osiyoda xalqlar joylashuvidagi nafaqat aniq, balki
umumiy chegaralardan ham bexabar bo‘lgan. Tarixchi massagetlarning hududiy
joylashuvi haqida bunday yozadi: “Ular sharqda, quyosh chiqishi yo‘nalishida,
Araks daryosining narigi yog‘ida joylashganlar... Araks daryosi Matiyona
tog‘laridan boshlab oqadi”. Araks − bu Amudaryo, Matiyona tog‘lari,
Gerodotning tushunchasi, Plmir yoki Hindikush tizmalaridir, chunki
tarixchining aytishicha, Matiyona tog‘larida Hind daryosi ham boshlanadi.
1
www.natura.com
25

Ahamoniylar podsholari Markaziy Osiyoda birinchi bo‘lib Parfiya,
Marg‘iyona, Baqtriya va saklarni bo‘ysundirish rejalashtirganlar.
Gerodot xabarlariga ko‘ra, Kir II ning harbiy yurishlariga “Bobil,
Baqtriya xalqi, saklar va misrliklar to‘siq bo‘lib turganlar” 1
.
Gerodot ma’lumotlarida berilgan “Baqtriya xalqi” tushunchasi ma’lum
bir etnik birlikni birlashtirgan bo‘lishi mumkin. “Xalq” ma’nosini beruvchi
“etnos” so‘zi Gerodot “Tarix” ida juda ko‘p uchraydi (tadqiqotchilar hisobiga
ko‘ra, tarixchi bu so‘zni 145 marta ishlatgan) va faqat ikki joydagina bu so‘z
Baqtriyaga nisbatan ishlatiladi. Ushbu kitobda keltirilgan quyidagi ma’lumotlar
G. A. Stratanovskiy tomonidan rus tiliga tarjima qilingan va 1972 yilda chop
etilgan Gerodotning “Tarix” asaridan olingan.
Gerodotning aytishicha, Doro I Ahamoniylar davlatini 20 ta o‘lkaga
bo‘lgan. Tarixchi Markaziy Osiyo xalqlari haqida bunday xabar qiladi:
Tarix, VII, 64. “Baqtriyaliklarning ust-boshi midiyaliklarning ust-
boshiga o‘xshagan, ular o‘q-yoy va kalta nayzalar bilan qurollanganlar. Saklar
(skif qabilasi) uzun cho‘qqili qalpoqlar kiyib, kamon va xanjarlar bilan
qurollanganlar, yana ularda ikki qirrali harbiy boltalar − sagarislar bo‘lgan.
Ushbu qabila (aynan skif qabilasi) amirgiy saklar deb nomlangan. Forslar
skiflarning hammasini saklar deb ataganlar. Baqtriyaliklar va saklarning sardori
Gistasp − Doro va Kirning qizi Atossaning o‘g‘li bo‘lgan” 2
.
VII, 66. “Parfiyaliklar, xorazmliklar, so‘g‘dlar, gandariylar va dadiklar
baqtriyaliklarning qurollariga o‘xshagan yarog‘-aslaxalari bilan harbiy yurishni
boshlaganlar. Ularning yo‘lboshchilari: parfiyaliklar va xorazmliklarniki −
Farnak o‘g‘li Artaboz; so‘g‘dlarniki − Artey o‘g‘li Azan bo‘lgan”.
VII, 88. “Baqtriya chavandozlarining qurollari piyoda askarlari
qurollariga o‘xshagan”.
Gerodot hikoyalarining asosiy qismi massagetlarga bag‘ishlangan:
Tarix I, 201. “Shu xalqlarga ega bo‘lgandan so‘ng, Kir massagetlarni
istilo qilish maqsadini o‘z oldiga qo‘ygan. Bu massagetlar jasur va behisob
1
Zohir A’lam. Qadimgi tarixchilar O‘rta Osiyo haqida. Terma parchalar. T.: Yurist-media markazi, 2008 y. B-4
2
www.ziyo.net
26

qabiladir. Ular sharqda, quyosh chiqishi yo‘nalishida, Araks daryosining narigi
yog‘ida issedonlarga ro‘para bo‘lib joylashganlar. Ba’zilar ularni skif qabilasi
deb hisoblaganlar”.
I, 202. “Hikoyachilarning xabarlariga ko‘ra, Araks Istr daryosidan
yirikroq bo‘lgan, aksincha, boshqa birlari esa uni kichikroq daryo deb
hisoblaydilar. Araks daryosida orollar ko‘p...Araksning bir o‘zani keng ochiq
joyda oqib, Kaspiy dengiziga quyiladi. Kaspiy dengizi − bu boshqa dengizlar
bilan bog‘lanmagan dengizdir”.
I, 215. “Massagetlarning kiyim-kechaklari va turmush tarzi skiflarnikidan
uncha farq qilmaydi. Ularning otliq va piyoda qo‘shinlari bo‘lib, odatda ular
kamon, nayza va harbiy cho‘qmorlar bilan jang qiladilar. Ularning hamma
narsalari oltin va misdan ishlangan. Cho‘qmor, o‘q va nayzalar uchlari misdan
ishlangan, ularning ust-boshlari oltin bilan naqshlangan. Ular otlarining egar-
jabduqlarini ham ust boshlari kabi oltin bilan bezatadilar. Temir va kumushdan
yasalgan buyumlar ularning ro‘zg‘orida ishlatilmaydi, chunki bu metallar
massagetlarning yerlarida umuman uchramaydi ammo oltin va mis ularda jo‘da
ko‘p”.
I, 216. “Bug‘doyni massagetlar ekmaydilar, chorvachilik va baliqchilik
(Araks daryosida baliq serob) bilan shug‘ullanadilar hamda sut ichadilar.
Massagetlar ichida ulug‘langan yagona xudo bu Quyoshdir, Quyoshga ular
otlarni qurbon qiladilar, chunki xudoga dunyodagi eng chaqqon − tez chopar
jonliq qurbon qilish lozim deb o‘ylaydilar”.
Miloddan avvalgi 530 yilning iyul − avgust oylarida Kir II massagetlarga
qarshi yurish qilgan. Bu voqealar “Tarix” ning birinchi kitobida tasvirlangan:
To‘marisning yurtiga podsho Kir tomonidan sovchilarning yetib kelishi;
podshoga turmushga chiqish taklifining To‘maris tomonidan rad qilinishi;
forslarning Araks daryosidan kechib o‘tishi va massagetlar yerlarining
ichkarisiga kirib borishi; To‘marisning o‘g‘li Sparganis boshchiligidagi
massagetlarning bir qismi tasodifan forslardan mag‘lubiyatga uchrashi
(massagetlarning ba’zilari joyda o‘ldiriladi, boshqa birlari asirlikka olinadi);
27

To‘maris boshchiligidagi massagetlarning harakatlari natijasida forslarning
butunlay qirib tashlanishi; podsho Kirning jasadining urush maydonidan
topilishi va uning kesilgan boshining qon bilan to‘lg‘izilgan meshga solinishi.
Bu xabarlarning oxirida Gerodot bunday xulosa chiqaradi: “Kirning
o‘limi haqidagi ko‘pdan-ko‘p hikoyalar orasida menimcha, bu hikoya eng
ishonchlidir”. Gerodotning Akes daryosi suvlaridan foydalanish haqidagi
ma’lumotlariga asoslanib, bir guruh olimlar (F.Al’txaym, V. B. Xenning, I.
Gershevich) ahamoniylar davridan oldin Markaziy Osiyoda “Katta Xorazm”
davlati rivojlangan, degan muammoni ilgari suradilar.
Tarix, III, 117. “Osiyoda bir vodiy bor. Uning hamma tomoni tog‘ bilan
o‘ralgan, tog‘ni esa beshta dara kesib o‘tadi. Bir vaqtlar bu vodiy
xorazmliklarga qarashli bo‘lib, xorazmliklar, parfiyaliklar, saranglar va
tamaneylarning chegaradosh yerlarida joylashgan. Forslarning hukumronligi
boshlangach, vodiy fors podshosi hukumronligiga o‘tgan. Vodiyni o‘rab olgan
tog‘dan Akes nomli yirik daryo boshlanadi. Beshta o‘zanlarga bo‘lingan bu
daryo sanab o‘tilgan xalqlarning yerlarini daralar orqali suv bilan ta’minlagan.
Ammo forslarning hukmronligi davrida ushbu xalqlar quyidagi holatni boshdan
kechirdilar: Podsho daralarni to‘sib suv yo‘llarida to‘g‘on darvozalari qurishga
buyruq bergan. Daralardan chiqayotgan suv oqimining yo‘li berkitilgani
uchun tog‘ bilan o‘ralgan vodiy o‘rnida ko‘l paydo bo‘lgan. Ilgari shu suvdan
foydalanib kelgan qabilalar bu imkoniyatdan mahrum bo‘lib, dahshatli holatga
tushganlar... podsho to‘g‘on darvozalarini ochish uchun katta pul (soliqlardan
tashqari) talab qilgan”.
Muhim savdo yo‘llarida joylashgan Markaziy Osiyo viloyatlari
Ahmoniylar davlatida katta iqtisodiy, harbiy ahamiyatga ega bo‘lgan. Baqtriya
viloyatlarini idora qilgan hokimlar ahamoniylarning oilasi vakillari bo‘lgan
(to‘rt marta Baqtriya hokimlari ulug‘ podsho o‘g‘illari yoki aka-ukalari
bo‘lgan). Baqtriya hokimlari ahamoniylar taxtini qo‘llariga olishni doimo o‘z
oldilariga maqsad qilib qo‘yganlar. Baqtriya hokimi Masist ahamoniylar
28

podshosi Kserksga qarshi (Masistning akasi) Baqtriya viloyatida qo‘zg‘olon
ko‘tarishga harakat qilgan.
Tarix, IX, 113. “U o‘g‘illari bilan maslahatlashib, ular va o‘zining
tarafdorlari bilan birga Baqtraga yo‘l oladi. Podshoni taxtdan ag‘darish uchun u
Baqtriya viloyatida qo‘zg‘olon ko‘tarmoqchi bo‘lgan. Agar u baqtriyaliklar va
saklar oldiga o‘z vaqtida yetib borganda, o‘z oldiga qo‘ygan maqsadini aniq
bajarish mumkin edi. Haqiqatdan ham bu xalqlar Masistni hurmat qilardi, u
Baqtriya satrapi bo‘lgan. Ammo Kserks Masist o‘g‘illari va tarafdorlari bilan
birgalikda o‘ldiriladi”.
Gerodotning “Tarix” asarida Markaziy Osiyo hududi bilan bog‘langan
geografik tushunchalar kam uchraydi. Shular jumlasidan, daryolarning nomlari
− Araks, Akes, Kaspiy dengizi hamda Matiyona tog‘lari. Gerodot Baqtriya
markazi Baqtra shahrini va shu viloyatlardagi Barka nomli qishloqni ikki marta
tilga olgan (Gerodot, IV, 204; VI, 9; IX, 113). Boshqa daryolar, tog‘lar, ko‘llar
yoki shaharlar va joylar haqida tarixchi xabar qilmaydi. Ba’zan xalqlarning
hududiy joylashuvi (saranglar, tamaneylar) bizga noma’lum bo‘lib qolgan.
Gerodotning asarida Markaziy Osiyo xalqlarining Kserks qo‘shinlari
ichida qadimgi dunyo tarixida mashhur bo‘lgan Marafon va Salamin janglarida
(yunon-fors urushlari) qatnashganlari haqida ma’lumotlar bor. Marofon jangida
saklarning otliq qo‘shinlari nihoyatda katta jasurlik ko‘rsatganlar (Tarix, IX,
71). Saklar va Baqtriya chavandozlari ahamoniylar qo‘shinlaridagi eng jasur
qismlardan biri bo‘lib hisoblangan. Gerodot xabariga ko‘ra, Kserksning otliq
qo‘shinlarida faqat ayrim xalqlargina maxsus xizmat qilganlar − forslar,
midiyaliklar, saklar, baqtriyaliklar, sagartiylar, hindlar, liviyaliklar, kaspiylar,
parikaniylar va arablar (Tarix, VII, 88).
Gerodotning tarixiy an’analarini davom ettirgan boshqa bir yunon
tarixshunosi Ktesiy Kichik Osiyodagi Knid shahridan bo‘lgan. U miloddan
avvalgi 414 yildan boshlab ahamoniylar podshosi Artakserks II (miloddan
avvalgi 404-359 y) saroyida tabib vazifasini bajargan. Podsho saroyida u Sharq
chegaralarida joylashgan uzoq shaharlar, davlatlar va xalqlar haqida ko‘p
29

hikoyalar eshitgan. Qadimgi yunon afsonalari ta’limoti ta’sirida tarbiyalangan
Ktesiy Sharq dostonlari va tarixiga ham juda qiziqqan. Shuning uchun ham u
qadimgi davlatlar va shaharlar to‘g‘risida ancha ma’lumotlar to‘plangan.
Ayniqsa tarixshunosni Hindiston va Baqtriya qiziqtirgan. Uning
Hindistonga bo‘lgan katta e’tiborini tushunish mumkin, chunki qadimgi
yunonlarning fikriga ko‘ra, bu o‘lka quyosh chiqishidan birinchi va dunyoning
sharqiy chegaralarida oxirgi davlat bo‘lib hisoblangan. Hindistonga
chegaradosh yurt bo‘lgan Baqtriyaning oltini, qimmatbaho yarqiroq toshlari,
kamon va nayzalar bilan qurollangan chavandozlari Eronda mashhur edi.
Shuning uchun ham Ktesiy “Persika” asarining katta bir qismini baqtriyaliklar
tarixiga bag‘ishlangan.
Erondan yurtiga qaytganidan so‘ng Ktesiy qadimgi forslar tarixini
yoritishni rejalashtirgan. Ammo to‘plangan ma’lumotlar aynan forslar tarixi
mundarijasidan tashqari keng tasavvurlarga asos solgan. “Persika” deb
nomlangan asar miloddan avvalgi 398 yildan so‘ng yozilgan.
Ktesiy Ossuriya podshosi Nin va Baqtriya podshosi Oksiart (boshqa
manbalarda Zoroastr, Zardusht) urushlari haqida hamda Kir II ning
baqtriyaliklar bilan urushi to‘g‘risida hikoya qiladi. Odatda bir guruh olimlar
Ktesiyni Gerodotga nisbatan ishonchsizroq muallif deb hisoblaydilar. Ularning
fikricha, Ossuriya podsholari hech qachon Sharqning uzoq chegaralariga
yurishlar qilmaganlar, Baqtriyaning harbiy qismlari uncha qudratli bo‘lmagan
va Ossuriyaga qarshi chiqolmagan deb faraz qilinadi.
Ktesiy Baqtriyaning ko‘p sonli istehkomlari va shaharlari to‘g‘risida,
uning mustahkamlangan poytaxti haqida, shu shaharni qamal qilgan Ossuriya
podshosi Nin to‘g‘risida bunday yozadi: “...Nin baqtriyaliklarga qarshi yurishni
boshlagan. U Baqtriyaning qal’alari, aholisining ko‘pligi va jasurligi haqida
xabardor bo‘lib, o‘ziga bo‘ysundirgan xalqlardan ko‘p sonli qo‘shinlarni yig‘ib
olgan. Shu qo‘shinlarga sardor bo‘lib, Nin Baqtriya yurtiga bostirib kirgan,
ammo viloyatdagi xilma-xil tog‘ daralari va yo‘llari uni qo‘shinlarni bir necha
qismlarga bo‘lishga majbur qilgan”.
30

Baqtriyadagi ko‘pdan-ko‘p yirik shaharlar orasida bir mashhur Baqtra
nomli shahar bo‘lgan. Bu shahar mamlakatning markazi bo‘lib, ko‘p shaharlar
o‘rtasida, baland va mustahkam mudofaa devorlari bilan o‘ralgan, unda podsho
qal’a alohida joylashgan.
Gerodot asarida kelib chiqqan “Katta Xorazm” davlati masalasi,
shuningdek Ktesiyning Baqtriya podsholigi haqidagi ma’lumotlari yurtimizda
ilk bor davlatlarning paydo bo‘lishi ilmiy muammosiga asos bo‘lib xizmat qildi.
Qadimgi yunon tarixshunoslaridan yana biri − Gekatey haqida qisqa
bo‘lsa ham aytib o‘tish lozim. Gekatey Milet shahridan bo‘lib (miloddan
avvalgi VI−V asrlar), olimlar fikriga ko‘ra, birinchi bo‘lib ahamoniylar
o‘lkalarining ro‘yxatini keltirgan va Qadimgi Sharq xalqlari haqida xabar qilgan
(shu jumladan, yurtimiz xalqlari haqida ham). Uning ma’lumotlaridan Gerodot
va Ktesiylar foydalanganlar (Ktesiy o‘z asarida ahamoniylarning podsho saroyi
hujjatlaridan foydalanganligi haqida e’lon qiladi). Ammo Gerodotdan oldin
Hindiston haqida Skilak xabar qilgan. U podsho Doro I ning buyrug‘ini bajarib,
Hind daryosi orqali kemalarda suzib okeanga chiqqan va Eron qirg‘oqlariga
eson-omon yetib borgan.
Boshqa bir yunon muallifi Ksenofont “Kiropediya” nomli asarida, Ktesiy
xabarlariga o‘xshash, Baqtra shahrining ossuriyaliklar tomonidan qamal
qilinishi to‘g‘risida ma’lumot beradi. Shuningdek, Ksenofont Kir II va Baqtriya
urushlari haqida ham yozadi.
31

2.2 Kvint Kursiy Ruf, Strobon va Arrian asarlarida O‘rta Osiyo
Miloddan avvalgi, 329 yilda makedoniyalik Iskandarning Baqtriya va
So‘g‘diyona yerlariga harbiy yurishlari boshlangan. Bu yurishlar Markaziy
Osiyo tarixida eng yaxshi o‘rganilgan mavzulardan biri bo‘lib hisoblanadi.
Iskandarning qo‘shinida askar-jangchilari bilan birga bo‘lajak tarixchilar
Ptolemey, Aristovul, Onesikrit, Kallisfen va Xaresslar xizmat qilib, turli xil
siyosiy va madaniy voqealarni yozib borganlar. Ularning ma’lumotlari bizgacha
yetib kelmagan, lekin dastlabki manbalardan so‘nggi yunon tarixchilari va
geograflari foydalanganlar.
Jumladan, Diodor (miloddan avvalgi 90−21 yillar) “Tarixiy kutubxona”,
Strabon (miloddan avvalgi 64−milodiy 24 yillar) “Geografiya”, Pompey Trog
(miloddan avvalgi I−milodiy I asr) “Filipp tarixi” asarlarini, Plutarix (milodiy
46−127 yillar), Klavdiy Ptolemeylar (II asr) o‘z hikoyalarini, Pliniy (I asr)
“Tabiiy tarix” nomli kitobini yaratdilar. Ammo Iskandarning yurishlari
haqidagi keng va to‘liq ma’lumotlar rimlik Kvint Kursiy Ruf va yunon Arrian
asarlarida saqlangan.
32

$Arrian (milodiy 90\95−175 yillar) “Iskandar anabasisi” degan asarning muallifidir. Anabasis − bu “davlat ichkarisiga dengizdan uzoqlashgan harbiy yurish” yoki “Iskandar yurishlari” 1 deb tarjima qilinadi. Kursiy Ruf (miloddan avvalgi I asrning oxiri − milodiy I asrning o‘rtalari) “Makedoniyalik Iskandar tarixi” nomli kitobni yaratgan. Ammo Arrianga nisbatan uning hikoyalarida badiiy to‘qimalar ko‘p uchraydi. Quyida Arrian va Kursiy Ruf asarlaridan olingan ayrim qiziqarli ma’lumotlarning tarjimasini keltiramiz (ular rus tiliga M. YE. Sergeyenko va V. S. Sokolovlar tomonidan tarjima qilingan): Arrian, III kitob, 27-bob, 9. “Iskandar yaqinlashib kelishi haqida eshitib, bess Oks daryosidan kechib o‘tadi va kemalarini yondirib, Nautaka − so‘g‘diylar yeriga yo‘l oladi”. 10. “Spitamen va Oksiart bilan birga so‘g‘diylar chavandozlari hamda Tanais daylari unga ergashadilar. Baqtriya chavandozlari Bessning qochishidan xabar topib, har tomonlarga qarab o‘z uylariga yo‘l oladilar. Iskandar Drapsakga yetib keladi, qo‘shinlariga dam berib, ularni Baqtriyadagi eng yirik shaharlar − Aorn va Baqra tomonga yurgizadi. Bu shaharlarni hujum qilib zabt etadi va Aorn qal’asida Androkolning o‘g‘li Arxelay boshchiligidagi qo‘riqchi qo‘shin qoldiradi. Himoyasiz taslim bo‘lgan boshqa baqtriylarga hokim bo‘lib fors Artaboz tayinlanadi”. 2. “U o‘zi Oks daryosiga qarab yo‘l oladi. Oks Kavkaz tog‘laridan boshlab oqadi; hind daryolaridan tashqari Iskandar Osiyoda ko‘rgan daryolar ichida bu eng yirik daryodir: umuman eng yirik daryolar Hindistonda joylashgan. Oks Girkaniyadagi katta bir dengizga qo‘shiladi” 2 . III, 30, 6. “Iskandar chavandoz qo‘shinlarini mahalliy otlar bilan ta’minlab So‘g‘diyona poytaxti Maroqandga yo‘l oladi”. 7. “Shu joydan Tanais daryosiga qarab yuradi. Tanais ham Kavkaz tog‘laridan boshlanadi, Aristovul so‘zlariga ko‘ra, varvarlar (mahalliy aholi − A. S.) uni Orksant daryosi deydilar; bu daryo ham Girkan dengiziga qo‘shiladi”. 1 Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997. B- 12 2 www.natura.com 33$

10. “Shu yerda oziq-ovqatlar g‘amlashga chiqqan makedonlar mahalliy
aholi tomonidan qirib tashlanadi, keyin ularning o‘zlari tik va chiqib
bo‘lmaydigan qoyaga qochib bekinadilar. Ular 30 mingga yaqin bo‘lgan”.
11. Makedonlar qoyaga chiqish uchun bir necha marta harakat qiladilar;
ko‘p askarlar yarador bo‘ladi; Iskandarning soniga o‘q tegib, suyagining bir
qismini ushatib qo‘yadi. Shunga qaramasdan tog‘ hujum bilan olinadi.
Makedonlar varvarlarning bir qismini joyida qirib tashlaydilar, ularning ko‘plari
o‘zlarini qoyalardan tashlab halok bo‘ladilar, shuning uchun ham 30000 dan
8000 kishi tirik qoladi”.
IV, 5, 2. “Spitamen o‘z jangchilari bilan Maroqanda qal’asini
qo‘riqlayotgan makedonlarga hujum qiladi...” 3. “Iskandar Maroqandaga
yordamchi qo‘shin yuborganidan xabar olib, Spitamen qal’a qamalini to‘xtatib,
So‘g‘diyonadagi basileya − podsho shahriga otlanadi. Farnux va uning
lashkarboshlari Spitamenni davlatdan butunlay chiqarib yuborishga harakat
qiladilar va So‘g‘diyona chegaralariga yetib kelib, ko‘chmanchi skiflarga hujum
qiladilar”. 4. “Spitamen yana 600 ta skif otliqlarini o‘z qo‘shiniga qo‘shib oladi
va skif ittfoqdoshligidan ko‘ngli ko‘tarilib, hujum qilayotgan makedonlarga
qarshi jang qilishga qaror qiladi. Skif dashtlarining tekisligida turib u
dushmanning hujumini ham kutmadi, dushmanga hujum ham qilmadi; faqat
uning chavandozlari piyoda makedonlarning atrofida ot qo‘yib chopib yurdilar
va ularga o‘q otdilar”. 5. “Farnuxning askarlaridan ular osonlik bilan
qutuldilar, chunki ularning otlari chaqqonroq bo‘lib, o‘sha paytda hali
charchamagan edi, Andromax qo‘shinlaridagi otlar esa olis yo‘llarda charchab,
yemish kamligidan zaiflashgandi. Skiflar jang maydonida turgan va
chekinayotgan makedonlarga g‘ayrat bilan hujum qiladilar”. 6. Ko‘pdan-ko‘p
makedonlar yaralanadi va halok bo‘ladi; xullas askarlar to‘rtburchak bir qator
saflanib, Politimet daryosi tomonga chekinadilar; bu yerda o‘rmon bo‘lib,
o‘rmondagi changalzorlar varvarlarning o‘qlariga to‘siq bo‘ladi va piyoda
askarlarning harakatlariga ko‘proq foyda keltiradi” 1
1
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T., 2000 B-43
34

“Karan ginnarx (otliq qo‘shinning yo‘lboshchisi - A. S.) Andromaxga
xabar qilmasdan otliqlarni bekintirish uchun daryodan kechib o‘ta boshlaydi;
piyoda qo‘shin ham otliqlar ortidan buyruqsiz yo‘l oladi; umuman tartibsiz va
qo‘rquv holatida bo‘lgan askarlar daryoga jarlik qirg‘oqlaridan tushadilar”. 8.
“Makedonlarning xatolarini sezib qolgan otliq varvarlar har ikkala qirg‘oqdan
otlari bilan daryoga tashlanadilar... Ular ba’zilari daryodan kechib o‘tganlar va
uzoqlashganlarning ortidan quvadilar, boshqa birlari daryoni kechib
o‘tayotganlariga ro‘para bo‘lib, ularni ortga, suvga uloqtiradilar yoki o‘q
otadilar yoki daryoga kelayotganlar ortidan hujum qiladilar. Og‘ir ahvolga
uchragan makedonlar daryo o‘rtasidagi kichik orolga tashlanadilar. Spitamen
askarlari ularni o‘rab olib, hammasini qirib tashlaydilar; boshqa bir kichik
qismini asirlikka olib, hammasini o‘ldiradilar” 1
.
IV. 6.1. “Aristovulning aytishicha, ko‘pdan-ko‘p askarlar changalzorda
yashirinib turgan skiflarning pistirmasiga qamalib halok bo‘lgan, ular o‘z
panagohlaridan jang qizigan paytida makedonlarga hujum qilganlar. Varvarlar
hovliqish va tartibsizlik vaziyatidan foydalanib, ularning hammasini qirib
tashlaganlar. 40 ta otliq va 300 ta piyodalardan tashqari hech kim qutulib
qolmagan” 2
.
“Shu mag‘lubiyat haqida Iskandarga xabar yetib kelganda u askarlarning
achchiq taqdirlaridan qayg‘uga tushadi va Spitamenga qarshi shiddatli hujum
qilishga qaror qiladi. U o‘zi chavandozlar qo‘shinining yarimiga,
qalqonchilarning hammasiga, o‘qchilarga, agrianlarga va tez yurar piyoda
askarlarga yo‘lboshchi bo‘lib, Maroqandga yo‘l oladi, uning bilishicha,
Spitamen shaharga qaytib qal’ani yana qamal qilgan”. 4. “Uch kun davomida
Iskandar 1500 stadiy masofadan o‘tib, to‘rtinchi kunning tongida shaharga yetib
keladi. Spitamen Iskandar shaharga yaqinlashib kelishi haqida eshitib, uni
kutmasdan qochib ketdi. 5. Iskandar uning izidan quvadi. Jang maydoniga
yetib, u halok bo‘lgan askarlarni dafn qiladi va chekinganlar ortidan
sahrogacha quvib boradi. Shu yerdan ortga qaytish yo‘lida u davlatni xarob
1
www.natura.com
2
www.ziyo.net
35

qiladi va unga xabar berishlaricha, makedonlarga hujum qilishda ishtirok etib,
so‘ng qal’alariga yashiringan varvarlarni qirib tashladi. U Politimet daryosi
suvlaridan foydalanuvchi butun mamlakat yerlaridan o‘tdi”.
IV. 7. 1. “Bu yerdagi ishlarni tugatib, Iskandar Zariaspga yetib keladi. Bu
joyda u qishni o‘tkazishga qoladi...”
15. 4. “Shu paytda Iskandarning oldiga bir yarim ming chavandozlarga
yo‘lboshchi bo‘lib xorazmliklarning podshosi Farasmon yetib keladi. U kolxlar
va amazonka qabilalariga qo‘shni bo‘lib yashaganligi haqida hikoya qilib,
Iskandarning amazonkalar, kolxlar va Eviksin dengizidagi qabilalarni istilo
qilish istagi bo‘lsa, yo‘l ko‘rsatuvchi bo‘lishga va qo‘shinlarining yurishi uchun
barcha shart-sharoitlar yaratib berishga xayrixoh ekanligini bildiradi”.
15. 5. “Iskandar Farasmonga minnatdorlik bildiradi va do‘stlik
ittifoqchiligi haqida shartnoma tuzib, pont dengizi tomonga yurishga hozir vaqt
yo‘q, deb javob beradi. U Farasmonni Baqtriya satrapi fors Artaboz huzuriga
yuborib, vataniga jo‘natadi”.
15. 7. “U o‘zi Oks daryosiga yo‘l oladi. Juda ko‘p so‘g‘diylar
istehkomlarida to‘planishib, ularga tayinlangan hokimga qarshi bo‘lib
chiqadilar, bundan xabardor bo‘lgan Iskandar So‘g‘diyona tomonga yurishni
maqsad qiladi”.
16. 1. “Iskandar askarlarining ma’lum bir qismi bilan So‘g‘diyonaga
yetib keladi, Poliperxont, Attal, Gorgiy va Maleagrlar Baqtriyada qoladi, ularga
shu davlatga nazorat qilish bilan birga varvarlarning g‘alayonlar ko‘tarishiga
yo‘l qo‘ymaslik va boshlagan qo‘zg‘olonlarni bostirish haqida buyruq beriladi”.
2. “O‘z qo‘shinlarini u beshta ayrim qismga bo‘lib oladi. Brinchisi - Gefestion
boshchiligida, ikkinchisi - Ptolemey Lag boshchiligida, uchinchisi - Perdikka
boshchiligida, to‘rtinchisi - Ken va Artaboz boshchiligida, beshinchi qism bilan
u o‘zi Maroqandaga otlanadi”.
4. “Iskandar shu ishlar bilan band bo‘lgan paytda, Spitamen yo‘lboshchi
bo‘lib, Baqtriyadagi bir qal’aga yetib keladi. Qal’a qo‘riqchilarining boshlig‘i
Frurax va uning askarlari ham dushman tomonidan hujum xavfini kutmaganlar,
36

asakarlar qiriladi. Frurax asirlikka olinadi. Shu qal’ani qo‘lga kiritishgandan
ko‘ngillari ko‘tarilib, ular bir necha kundan so‘ng Zariasiga yetib keladilar,
ammo shaharga hujum qilmadilar va katta o‘ljani qo‘lga olib ortga qaytishga
qaror qildilar”.
6. “Zariasida kasal bo‘lib qolgan bir necha otliq - “do‘stlar” skiflarning
hujumi haqida eshitib, ular Zariasini qo‘riqlash uchun yollangan 80 ta
chavandozga va ba’zi bir “podsho yigitlari” ga boshliq bo‘lib massagetlar
ortidan quvadilar. Hech narsani kutmagan skiflarga hujum qilib, birinchi jangda
ulardan o‘ljasini tortib olib, juda ko‘p qaroqchilarni qirib tashlaydilar. Tartibsiz
holda ortga qaytgan vaqtda ular Spitamen va skiflarning qo‘liga tushib, 7 ta
“do‘stlar” va 60 ta yollangan chavandozlardan ajraladilar”.
17. 1. “Krater bu haqda xabar olib, massagetlarga qarshi shiddatli yurish
boshladi. Ular bundan xabardor bo‘lib, cho‘lga qochadilar. Krater Spitamenning
izidan quvib, unga sahro chegaralarida yetib oladi; uning boshchiligida yana
mingta otliq massagetlar bor edi. 2. Makedonlar va skiflar o‘rtasidagi kuchli
jangda makedonlar g‘alaba qozonadilar. Skiflarning bir yuz ellikta
chavandozlari halok bo‘ladi. Boshqalari osonlik bilan cho‘lga bekinadilar;
ularning ketidan quvish makedonlar uchun og‘ir bo‘ladi”.
4. “Spitamen va uning tarafdorlari makedonlarning qo‘riqchilari hamma
joylarni to‘sib olganliklarini ko‘rib aniq bir joyga qochishga yo‘l topmadilar,
Ken qo‘shinlariga hujum qilish va aynan shu jangda g‘alaba qozonishga qaror
qiladilar. Ular Gaba nomli so‘g‘diylar va skif – massagetlar chegaralaridagi
joyga yetib keladilar va 3000 ko‘chmanchi chavandozlarni So‘g‘diyona
tomonga yurishga rozi qiladilar”. 5. Bu skiflar juda ham qashshoq ahvolda
yashaganlar; ularning shaharlari va o‘troq makonlari yo‘q edi; boylik
mulklaridan ajrab qolish uchun qo‘rqinch sezgilari ham yo‘q edi va shunga
ko‘ra ularni har qanday urushlarga rozi qilish hech narsa emasdi. Ken Spitamen
yaqinlashib kelishini sezib unga qarshi chiqadi”. 6. Shiddatli jang boshlanib, u
makedonlar uchun g‘alabali yakunlanadi; bu jangda dushmanlarning 800 ta
otliqlari, Ken qo‘shinidan esa 25 ta chavandoz va 12 ta piyoda askar halok
37

bo‘ladi. Ko‘pchilik baqtriyaliklar Spitamendan qochib, uni yakka qoldiradilar
va Ken oldiga yetib kelib, asirga tushadilar. 7. Mag‘lubiyatga uchragan skiflar
va massagetlar yaqinda ular bilan birga jang qilgan baqtriylar va
so‘g‘diylarning ot-aravalaridagi yuklarini talab, Spitamen bilan dasht ichiga
qochadilar. Iskandar o‘zi sahroga hujum qilishga tayyorgarlik ko‘rayotganini
eshitib va shu maqsadda uni qaytarib olish uchun ular Spitamenning boshini
kesib Iskandarga yuboradilar”.
Kursiy Ruf, VII kitob, IV bob, 26: “Baqtriyaning tabiati boy va turli-
tumandir. Ba’zi joylarda ko‘pdan-ko‘p daraxtzorlar va tok novdasi shirin meva
serob hosil qiladi ; unumdor yerlarni ko‘p sanoqli buloq-daryolar sug‘oradilar;
hosildor tuprog‘ida bug‘doy ekiladi; boshqa yerlar o‘tloqlar uchun qoldiriladi”.
27. “Davlatning katta bir qismini hosilsiz dashtlar egallaydi; suvsizlik tufayli
tashlab qo‘yilgan viloyatlarda na odamlar, na mevalar bor. Pontdan (dengizdan
- A. S.) esayotgan shamollar tekisliklarga qumlarni surib keltiradi; olis
masofadan qum uyumlari katta tepaliklarga o‘xshab ketadi; shu yerda burungi
yo‘llarning izlari yo‘qolib qoladi”. 28. “Shuning uchun ham bu tekisliklardan
o‘tib yurganlar, xuddi dengizchilarga o‘xshab, o‘z yo‘llarini tundagi yulduzlar
orqali topadilar”.
V. I. “Iskandar baqtriylar viloyatini Artaboz idorasiga topshirib, bu
joydagi qo‘riqchilar qo‘shini bilan birga ot-arava yuklarini qoldiradi. O‘zi esa
harakatdagi qo‘shinlarga yo‘lboshchi bo‘lib, So‘g‘diyona sahrosiga yo‘l
oladi...”
V. 13. “Xullas, kechki payt u Oks daryosiga yetib keladi. Ammo uning
izidan kelayotgan ko‘pdan-ko‘p askarlar unga yetolmaydilar va orqada
qoladilar, shuning uchun ham u baland tog‘ ustida o‘t yondirishga buyruq
beradi, orqada qolganlar uchun alanga nuri lagerga yaqinlab qolganliklarini
bildiradi”.
V.16, 17, 18. “Ushbu tunni Iskandar katta ruhiy hayajon bilan uyqusiz
tugatdi. Keyingi kun ham oson bo‘lmadi; kemalar yo‘q edi va daryoning ochiq
qirg‘oqlarida ko‘prik qurish uchun daraxtzorlar ham yo‘q edi. Shu vaziyatdan u
38

yagona xulosa chiqaradi. U askarlarga somon bilan to‘ldirilgan meshlarni
tarqatishga qaror qiladi; ular meshlar ustida daryodan suzib o‘tishni
boshlaydilar: daryodan birinchi bo‘lib kechib o‘tganlari qo‘riqchilar xizmatini
bajarib, boshqalarni kutib oladilar. Shu tarzda qo‘shinlar oltinchi kuni
daryoning narigi qirg‘og‘iga o‘tib olishga muvaffaq bo‘ladilar”.
VII 6. 17. “Iskandar Maroqandaga yetib keladi. Uning mudofa
devorlarining uzunligi 70 stadiy; shahar qo‘rg‘oni ikkinchi devor bilan
o‘ralgan”. VII. 1. 2. “Tanais ortidagi skif davlatining podshosi mkedonlar
tomonidan daryo bo‘yida asos solingan shaharni qullik bo‘yinturug‘i bo‘lishini
sezib, uni vayron qilish va makedonlarni daryo qirg‘og‘idan uzoq masofaga
quvib chiqarish uchun katta bir otliq qo‘shin bilan birga o‘z akasi Karatazis
ismli yo‘lboshchini yuboradi”. 4. “Ular Istar daryosining narigi yog‘idagi
boshqa bir viloyatni egallab, Osiyoning chegara yerlarida joylashgan
Baqtriyaga ham qo‘shni bo‘ladilar. Ular joylashgan shimol yerlaridan
nariroqda qalin o‘rmonzorlar va aholi yo‘q jim-jit sayhon yerlar boshlanadi;
Tanais va Baqtriya bo‘ylab joylashgan yerlar umuman madaniy izlarga ega”. 5.
“Iskandar tayyorgarlik ko‘rmasdan birinchi bo‘lib jang qilishga erishadi, uning
ko‘z o‘ngida dushman chavandozlari otda chopadilar, u esa yaradorlikdan
butunlay tuzalmagan...Xullas, u do‘stlarini maslahatga chaqiradi”. 6.”U
dushmandan emas, noqulay vaziyatdan qo‘rqqan edi. Baqtriylar isyon
ko‘taradilar, skiflar bezovta qiladilar; uning o‘zi zo‘rg‘a oyoqda turib, otga
minishga ham, yo‘lboshchi bo‘lishga va askarlarni ruhlantirishga imkon
topmadi...”
30. “Yetib kelayotgan xabarlar uning to‘xtovsiz g‘alabalari sha’niga mos
kelmas edi”. 31. “Yuqoridagi hikoyaga ko‘ra, u baqtriylar qo‘zg‘oloniga aybdor
Spitamenga qarshi Menedemni yuboradi. U (Spitamen - A. S.) makedonlar
yaqinlashib kelishi haqida eshitib va shahar atrofida qamalib qolish vaziyatidan
saqlanish uchun panagohga bekinadi, shu yerdan o‘tish mumkin bo‘lgan
dushmanga hujum qilishga qaror qildi”. 32. “Yo‘l pistirma uchun qulay joyni
kesib o‘tadi, shu yerda u daxlarni yashintiradi. Har bir otlarida ikkita
39

qurollangan chavandozlar bo‘ladi, kutilmaganda ular navbat bilan yerga tushib
otliqlar jangidagi dushmanlarga to‘sqinlik qiladilar”. 33. “Askarlarning
epchilligi otlarning chaqqonligiga o‘xshab ketadi Spitamen changalzorni o‘rab
olishga buyruq berib, dushmanlarga qarshi birdaniga ortdan, ro‘para va yon
tomonlardan hujum qiladi”. 34. “Menedem hamma tomondan o‘rab olinadi, u
notanish joyda pistirmaga tushgan va boshqa hech iloji yo‘qligini ko‘rib, o‘z
askarlariga son jihatdan ustun bo‘lgan dushmanlarni qirib tashlashga va mag‘rur
halok bo‘lishga chaqiradi”.
35. “Uning ostida kuchli ot bo‘lgan; ko‘p hollarda varvarlar safiga
tashlanib, ularga dahshatli zarar keltiradi. 36. “Dushmanlar unga ko‘pdan-ko‘p
o‘q otadilar. Sanoqsiz yaralardan zaiflanib...u jonidan judo bo‘ldi va ot ustidan
yerga tushib qoladi”. 39. “Bu jangda 2000 ta piyoda askarlar va 300 ta
chavandozlar halok bo‘ladi. Jang maydonidan chiqib kelgan askarlarni o‘lim
jazosi bilan qo‘rqitib, Iskandar bu mag‘lubiyat haqidagi xabarni ehtiyotlik bilan
sir saqladi”
IX. 20. “Krater bilan qo‘shinlarning katta bir qismiga ortidan yurishga
buyruq berib, Iskandar Maroqandga yetib keladi, uning kelishidan Spitamen
xabar topib, bu yerdan Baqtra tomonga qochishga majbur bo‘ladi”.
X.1. “So‘g‘diyona - keng hududiy masofadagi dashtli davlatdan iborat,
cho‘llarning kengligi 80 stadiyga yaqinlashadi. To‘g‘ri yo‘nalishda - bu yirik
davlatdir, mahalliy aholi tomonidan Politimet degan daryo mamlakat bo‘ylab
shiddatli oqadi. Qirg‘oqlar suv yo‘li o‘zanini toraytirgandan so‘ng daryo g‘or
ichiga oqadi va yerga singib ketadi”. 4. “So‘g‘diylar asirlaridan podshoga 30 ta
kuchli erlarni olib keladilar, ular podsho buyrug‘iga binoan o‘lim jazosiga
berilishlarini eshitib, mag‘rur holatda g‘oyat xursand bo‘lib kuylaydilar...” 4.
Podsho ularning mardligidan ajablanib, ortga qaytarishga buyruq beradi va
o‘lim oldidan ularning shodlanish sabablarini surishtiradi. Ular aytadilarki,
agar o‘zlariga boshqa birov o‘lim jazosini berganda, qayg‘ulanib o‘lardilar,
ammo o‘z ajdodlarining yoniga ularni hamma qabilalar ustidan g‘olib chiqqan
40

ulug‘ podsho yuborganligidan xursand bo‘lib, o‘z jonajon qo‘shiqlarini aytdilar
va butun jasurlar orzusi bo‘lgan faxrli o‘limini bayram qildilar” .
VIII. 10. “... Podsho Bazaira nomli viloyatga yo‘l oladi. 11. Bu
viloyatning eng katta boyligi − keng daraxtzorlarda va qo‘riqxonalarda saqlanib
yashayotgan hamda maxsus urchitilgan turli hayvon zotlari bo‘lganligidir.
Bunga ko‘p buloqlarga ega o‘rmonzorlar ataylab ajratilgan: shu daraxtzorlar
istehkomlar bilan o‘ralgan va ovchilar uchun burjlar va makonlar qurilgan”. 13.
“Ma’lum bo‘lishicha qo‘riqxonalaridan birida to‘rt avlodlar hayoti davomida
hech kim ov qilmagan. Iskandar askarlari bilan qo‘riqxonaning ichiga kirib
hayvonlarni ov qilishga buyuradi”.
14. “Kamdan-kam uchraydigan kattalikdagi sher Iskandarning
ro‘parasiga yugurib chiqadi, uning yonida tasodifan turgan va keyinchalik
podsho bo‘ladigan Lisimax hayvonni shoxdor tayoq bilan kutib olishga tayyor
bo‘ldi. Ammo podsho uni chetlashtirib va ovga xalaqit bermaslikka buyurib,
yagona o‘zim ham Lisimaxga o‘xshab sherni o‘ldirishim mumkin deb
gapiradi”. 15. “Axir bir paytlar Suriyada ov qilib Lisimax yagona o‘zi kamyob
kattaligidagi hayvonni o‘ldirgan. Ammo hayvon Lisimaxning chap yelkasini
suyagigacha talab uni o‘lim holatiga keltirgan. Shu haqida Lisimaxga malomat
bilan eslatib, podsho o‘z jasoratini so‘zlarida emas, amalda isbotladi: u sherni
yaqinlashtirib bir zarba bilan o‘ldiradi...”
19. “Shu joydan u Maroqandga qaytadi. U Artabozni faxrli yoshiga ko‘ra
hokimligidan ozod qilib, viloyatni Klit idorasiga o‘tkazadi. Xuddi shu Klit
Granik daryosi yonida Iskandarni o‘z qalqoni bilan bekitib, podsho boshi ustida
Rezak tomonidan ko‘tarilgan qilichli qo‘lni kesib tashlaydi”.
Strabon, “Geografiya”. XI kitob, XI bob, 3: “Oldingi zamonlarda
baqtriylar, so‘g‘diylarning turmush tarzi va urf-odatlari ko‘chmanchilarning
turmush tarzidan ko‘p farq qilmagan, ammo baqtriylarning an’analari ancha
yuqori madaniyatga ega bo‘lgan; lekin ular haqidagi Onesikritning fikri
maqtovga sazovor bo‘lmaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, qarilik va kasallikdan
qattiq toliqqan odamlarni ular maxsus boqilgan va o‘zlarining mahalliy tillarida
41

“go‘rkovlar” degan itlariga tirik holda tashlaganlar. Baqtriylar poytaxti
devorlaridan tashqari joylar toza bo‘lgan, lekin, davlat ichkarisidagi hududning
katta bir qismi odamlar suyaklari bilan to‘ldirilgan; Iskandar bu urf-odatni yo‘q
qildi. Shunga o‘xshagan hikoyalarni kaspiylar haqida ham aytib beradilar: ular
70 yoshdan oshgan o‘z ota-onalarini qamab qo‘yadilar va och qoldiradilar”.
XI, 4. “Aytishlaricha, Iskandar Baqtriya va So‘g‘diyonada 8 ta shaharga
asos solgan va ko‘plarini vayron qilgan. Vayron qilganlari jumlasidan
Baqtriyadagi Kariata (bu yerda Kallisfen qo‘lga tushib qamoqqa olingan),
So‘g‘diyonadagi Maroqanda va Kira − Yaksart daryosidagi Kir tomonidan
qurilgan oxirgi shahar; bu fors davlatining chekkasi bo‘lgan. Iskandar Kirni
hurmat-izzat qilgan bo‘lsa ham, bu shahar aholisining ko‘pdan-ko‘p
qo‘zg‘olonlari sabablariga ko‘ra, uni vayron qilishga buyruq bergan...”
XI, 5. “So‘g‘diyona ichidan oqayotgan daryoni, Aristovulning aytishicha,
makedonlar Politiment deb atashgan (xuddi shunday ular boshqa ko‘p nomlarni
almashtirganlar va qisman o‘zgartirganlar). Ariylar yeridan oqayotgan Ariy
daryosiga o‘xshab bu daryo davlat yerlarini sug‘orib dasht va sahro viloyatiga
intiladi va qumlar ichida yo‘qolib ketadi” 1
.
Miloddan avvalgi 329 yilda Iskandar 15 kun davomida muz qorli
Hindikush tog‘idan o‘tib Baqtriyaning markazi Baqtra, Aorn va Darpsak
shaharlarini jangsiz istilo qiladi. Baqtriya va So‘g‘diyonaning hokimi Bess
oxirgi ahamoniy Doro III ni o‘ldirishda qatnashib, o‘zini Artakserks nomida
“ulug‘ podsho” deb e’lon qiladi va So‘g‘diyonaning Nautaka viloyatiga
qochishga majbur bo‘ladi.
Baqtradan Maroqanda shahrigacha yetib borish vaqti to‘g‘ri yo‘nalishda
12 kunga teng bo‘lgan. Ahamoniylar davridan boshlab bir kunlik yo‘l o‘lchov,
Gerodotning aytishicha 50 stadiy yoki 5 farsax (28 km). So‘g‘diyonaga
yurishlar Baqtra shahridan boshlangan. Iskandar oziq-ovqat mahsulotlarini
yetarli g‘amlab olib, Oks − Amudaryoga yo‘l oladi 2
.
1
Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T., 2000 B-85
2
www.ziyo.net
42

Rim tarixshunosi Kursiy Rufning fikriga ko‘ra, Baqtradan Oks
daryosigacha bo‘lgan masofa 400 stadiy (75 km) bo‘lgan. Bu masofani Iskandar
askarlari ikki yarim kun davomida bosib o‘tib, Amudaryoni Termiz va Kalif
shahri o‘rtasida kechib o‘tadilar. Olim fikriga ko‘ra, Amudaryodan kechib
o‘tishning eng qadimgi joyi Termizdan g‘arbdagi SHo‘rob va Cho‘chqa Guzar
bo‘lgan. SHo‘rob o‘rnida miloddan avvalgi VI−IV asrlarga oid qishloq
xarobalari topilgan.
Bu vaqtda Bess − Artakserks So‘g‘diyona ichkarisiga qarab ketadi,
ammo yangi podshoni so‘g‘diylar Spitamen, Arimaz, Avstan va Datafernlar
asirlikka olib, Iskandarga topshirishga tayyor bo‘ladilar. Iskandar bundan
xabardor bo‘lib, shoshilinch ravishda lashkarboshi Potolomey Lagni, Nautakaga
yuboradi. Arrianning aytishicha, Oksdan Nautakagacha o‘n kunlik yo‘l bo‘lgan,
ammo bu masofani Ptolemey qo‘shinlari to‘rt kun ichida bosib o‘tganlar.
Soqchilar o‘zlari qo‘riqlab turgan Bessni maxsus joyda qoldirib, Spitamen
tarafdorlari bilan birga makedoniyaliklar uchun noma’lum bo‘lgan tomonga
qarab ketadilar.
Yo‘lboshchilar va jangchilarsiz qoldirilgan Nautaka hamda Maroqanda
shaharlarini Iskandar osonlik bilan qo‘lga kiritadi. Faqat Maroqanda atrofida
joylashgan bosqinchilarga qarshilik ko‘rsatgan so‘g‘diylar uy-qo‘rg‘onlari
podsho buyrug‘iga binoan vayron qilinadi.
Iskandar Maroqanda shahrida o‘z harbiylarining bir qismini qoldirib,
Sirdaryo − Yaksart tomonga yo‘l oladi. Maroqanda va hozirgi Xo‘jand
o‘rtasidagi Ustrushona tog‘larida makedoniyalik qo‘shinlarga mahalliy aholi −
mamakenlar hujum qiladilar. Iskandar yaralanadi. Kuchli jang Iskandarning
g‘alabasi bilan yakunlanib, undan 22 ming ustrushonaliklar halok bo‘ladi 1
.
Sirdaryo etagidan uzoq bo‘lmagan nohiyada Kripolis shahri qamal
qilinadi. Shu davrda Yaksartning shimoliy qirg‘og‘ida saklar to‘planib,
makedonlarga hujum qilmoqchi bo‘ladilar. Iskandar hozirgi Bekobod va
Xo‘jand oralig‘ida Sirdaryodan kechib o‘tadi va qattiq jangdan so‘ng saklar
1
Zohir A’lam. Qadimgi tarixchilar O‘rta Osiyo haqida. Terma parchalar. T.: Yurist-media markazi, 2008 y. B-9
43

qochishga majbur bo‘ladilar. Iskandar ortga qaytib, Yaksart bo‘yida
Aleksandriya Esxata (uzoq, chekkadagi, chetdagi, oxirgi Iskandariya) shahriga
asos soladi. Shu davrda kutilmaganda So‘g‘diyonadan xavotirli xabar keladi −
Spitamen boshchiligida makedoniyaliklarga qarshi qo‘zg‘olon boshlanadi va
Maroqandadagi Iskandarning harbiy qismlari qamal qilinadi.
Qo‘zg‘olonchilarni tor-mor qilish uchun Iskandar Farnux va Karan
boshchiligidagi piyoda hamda otliq askarlarni Maroqandaga shoshilinch
jo‘natadi. Politimet − Zarafshon bo‘yidagi jangda Spitamen yunonlar ustidan
g‘alaba qozonadi, ikki mingdan ortiq makedoniyaliklar halok bo‘ladilar.
Iskandar uchun bu juda ham katta mag‘lubiyat bo‘lib, Spitamenga qarshi jiddiy
tayyorgarlik ko‘rishini talab qiladi.
Iskandar asosiy kuchlari bilan Maroqandaga yetib keladi, ammo
Spitamen Quyi Qashqadaryo va keyinchalik Buxoro tomonga chekinadi.
G‘azablangan Iskandar (u hali biror marta yengilmagan edi) Maroqanda va
hozirgi Buxoro shaharlari oralig‘idagi 120 ming tinch aholini qirib tashlaydi.
Miloddan avvalgi 328 yilda Spitamen Baqtriyada va Quyi Zarafshonda
makedoniyaliklarga qarshi hujum uyushtiradi, ammo bu janglar
qo‘zg‘olonchilar uchun muvaffaqiyatsiz yakunlanadi va Spitamen saklar bilan
cho‘lga qochishga majbur bo‘ladi. Saklar Iskandarning ularning yerlariga
hujumga tayyorgarlik ko‘rayotganidan xabardor bo‘lib, Spitamenni o‘ldiradilar.
So‘g‘diyona xarobaga aylanib qoladi, juda ko‘p so‘g‘diylar tog‘larga
qochib yashirinadilar. Miloddan avvalgi 327 yilda Iskandar Hisor tizmasida
joylashgan va Oksiart egallab turgan “So‘g‘d qal’asi” ni qo‘lga kiritib, uning
go‘zal qizi Ruxshanakka (Roksana) uylanadi.
Yana bir qudratli qal’a (Xoriyen yoki Sizimitr) So‘g‘diyona va Baqtriya
chegaralaridagi tog‘larda joylashgan. Bu yerda Xoriyenning oila a’zolari hamda
yaqin qarindoshlari, tarafdorlari va xizmatkorlari yashiringan edi. Xoriyen o‘z
ixtiyori bilan Iskandarga bo‘ysunishga rozi bo‘lgan. Albatta, Oksiart va
Xoriyenga o‘xshagan shaxslar o‘z hayotini, tinchligini va mol-mulklarini
himoya qilganlar. Jasur Spitamen ham o‘zini saqlanish mumkin edi, ammo u
44

chet el bosqinchilariga qarshi vatanning mustaqilligi uchun kurashdi. Spitamen
uchun vatanparvarlik va ona yer mudofaasi muqaddas burch bo‘lgan.
Rus olimi V. V. Grigorbev vatanparvar so‘g‘diylarga va ularning
boshlig‘i Spitamenga hurmat-izzat bilan juda yuksak baho bergan: “Agar Doro
Iskandardan o‘z podsholigini himoya qilolmagan bo‘lsa, Bess razil nomard
chiqqan bo‘lsa ham, ammo bu yerda, Turonda, shunday yuraklar topildiki, ular
chet elliklarga bo‘ysunish sezgisiga itoat etmadilar, shunday qo‘llar topildiki,
ular chaqirilmagan begonalarga qarshi xalq qasosi namoyon etdilar”.
Iskandar Baqtriya, So‘g‘diyona va Ustrushonaning bir qismini istilo qilib,
miloddan avvalgi 327 yilda Hindistonga hujum boshlaydi. Markaziy Osiyoda
Xorazm, Choch, Farg‘ona va saklar yurti mustaqil bo‘lib qoladi. So‘g‘diyona,
Baqtriya, Marg‘iyona va Parfiya yangi davlatga qo‘shilib, keyinchalik ularning
tuprog‘ida ayrim yunonmakedon davlatlari vujudga keladi.
Iskandarning tarixi dunyo adabiyotlarida juda mashhurdir. Uning
faoliyati, yurishlari haqida yunonlar, rumiylar, forslar va arablar qadimgi
zamonlarda ko‘p asarlar yozganlar. Bu asarlarning mualliflari Iskandarni tarixiy
shaxs sifatida turlicha baholaganlar (dunyo xalqlarini va davlatlarni
birlashtiruvchi podsho, adolatli dunyo davlatiga asos solishni maqsad qilgan
shaxs yoki bosqinchi, xalqlarni zabt etuvchi, o‘lim, zulm keltiruvchi podsho
hamda boshqa fikr-xulosalar). Plutarxning aytishicha, Iskandar Osiyoga
qaroqchi bo‘lib o‘tmadi, uning orzusi kutilmagan omad bergan o‘lja-boyliklarni
qo‘lga kiritish maqsadidan tashqari bu dunyoda hammani bir qonunga tobe qilib
va bir davlatga to‘plab, insonlarni bir xalqqa birlashtirish edi.
Sharqdagi o‘rta asrlarga oid adabiyotlarda makedoniyalik Iskandar jasur
podsho, bahodir jangchi sifatida ham yoritilib, uning bosqinchilik urushlari,
mahalliy aholini qirib tashlashi, shaharlarni vayron qilishiga e’tibor berilmagan.
Iskandar Sharq xalqlarini ahamoniylar zulmidan ozod qilib, ularning ustiga
yunon zulmini o‘rnatdi. Podsholar va hokimlar almashib, siyosat o‘zgardi,
ammo xalqlar mustaqil bo‘lmadi. Bu zulmdan qutulish uchun Markaziy Osiyo
xalqlariga ko‘p vaqt kerak bo‘ladi.
45

Makedoniyalik Iskandar o‘z davrining farzandi edi. Shu zamonning
siyosiy jarayonlari shunday podsho shaxsni talab etdi va so‘nggi davrlarda ham
bosqinchilik urushlarining o‘choqlari ikki mamlakatlarga, shaharlarga,
xalqlarga azob va o‘lim keltirdi. Bu voqealarga vaqt hamda tarixning o‘zi
to‘g‘ri baho bergan.
Iskandarning harbiy yurishlari Sharq va G‘arb o‘rtasidagi keng savdo –
sotiq hamda madaniy aloqalarning rivojlanishiga olib keldi. Iskandar va uning
yaqin lashkarboshilarining o‘limidan so‘ng mahalliy hamda yunon
madaniyatining qo‘shilish jarayoni boshlanadi. Bu jarayonning ta’sirini moddiy
madaniyatning rivojlanishida, qurilish va me’morchilikda, kulolchilik va
tasviriy san’atda, yangi alifbo va yozuvlarning tarqalishida, tangashunoslikda
hamda diniy e’tiqodlarda ko‘rish mumkin. Yunonlar Qadim Sharqning juda
ko‘p madaniy yutuqlarini qabul qiladilar va o‘zlarining madaniy ta’sirlarini ham
mahalliy aholining madaniyatiga joriy etadilar.
Makedoniyalik Iskandarning yurishlari yozma manbalarda Qadimgi
Sharq va Markaziy Osiyodagi tarixiy geografik ma’lumotlarning ko‘payishiga
asos solgan. Harbiy yurishlardan oldin Iskandar Qadimgi Sharq aholisining
joylashuv va mamlakatning hududiy chegaralari bilan tanishib olishda Skilak,
Gekatey, Gerodti va Ktesiylarning xabarlariga asoslanish mumkin edi.
Markaziy Osiyo va Hindistonga yetib kelgandan so‘ng yunon-makedonlarning
tarixiy-geografik ma’lumotlari ancha kengayadi. Dastavval, dunyo chegaralari
(“oykumena”) Yaksart va Hind daryosidan o‘tmaganligi ma’lum bo‘ladi.
Yaksartning narigi yog‘idagi bepoyon cho‘llar, Hind daryosining narigi yog‘ida
yana bir sersuv daryo Gang, dahshatli o‘rmonzorlar va baland cho‘qqili tog‘lar
Iskandarni ajablantirib, dunyo chegaralarining bu yerda boshlanmaganligi
podshoni achchiq afsuslantiradi. Butun dunyo xalqlarini bo‘ysundirish va bir
umumiy davlatda ularni birlashtirish, Iskandar uchun hech qachon
yechilmaydigan muammo bo‘lib qoladi.
Iskandar Hindistonda bo‘lgan paytda So‘g‘diyona, Eronda, Old
Osiyodan to Afina shahrigacha bo‘lgan hududlarda uning halok bo‘lganligi
46

haqidagi qayg‘uli xabar tarqaladi. Ko‘pchilik uchun, ayniqsa davlat taxtini
qo‘lga olib podsho bo‘lish maqsadini qo‘ygan shuhratparast hokimlar uchun bu
xushxabar edi. Ular Iskandarga bo‘lgan qo‘rquvni yo‘qotib juda xursand
bo‘ladilar, boshqalar esa qayg‘ulanadilar. Afina shahrida motamga tayyorgarlik
boshlanganda bir so‘zlovchi paydo bo‘lib, bunday deydi: “Afinaliklar, Iskandar
halok bo‘lmadi, bo‘lmasa uning jasad hidini butun dunyo birdaniga his qilar
edi”. Iskandarning ulug‘vorligi va shon-sharafligi e’tirof qilindi.
Shu davrda uzoq Hindistonda yunon-makedoniyalik askarlar harbiy
yurishlarni davom ettirishga rozi bo‘lmaydilar. To‘xtovsiz janglar va
shaharlarni qamal qilish, notanish xafli yurtlar, yangi va yangi tog‘lar bilan
bepayoon cho‘llar, keng chuqur daryolar ularning joniga tegib, endi boshqa
qiziqtirmasdi. Begona o‘lkalarning yo‘llarida makedoniyaliklarni har bir
qadamda o‘lim yoki yaradorlik kutib olardi. Nayza va xanjarlarni zang bosib,
ularni yaroqsiz holga keltirib qo‘yadi. Bosqinchilarning chidamligida ham aniq
bir chegara bor. Yunon-makedonlar Sharqdagi urushlardan va qon to‘kilishidan
charchagan edilar.
Hindistonda Iskandar maqsadiga erishmaydi, o‘z orzulari bilan yakka
bo‘lib qoladi. Uzoq daryo chegaralarida Iskandar harbiylariga ulug‘ podsho,
vatan sezgisi va urushlar xudosi bo‘lgan bo‘lsa ham, uning jangovor askarlari
oldinga bir qadam ham bosishni xoxlamaydilar. Ular ortga qaytishni iltimos
qiladilar. Agar podsho rozi bo‘lmasa, u sodda jangchilarni qirib tashlab, Gang
daryosiga yangi otasi - xudo Amon bilan birgalikda yurish mumkin, deb
o‘ylaydilar harbiy makedonlar.
Iskandar sharqiy yurishlar to‘xtatilishini e’lon qilib, yana bir yuksak
g‘alabani qo‘lga kiritadi - askarlar behad xursandchilikka sazovor bo‘ladilar.
Miloddan avvalgi 325 yilda makedonlar kemalardan foydalanib, Hind daryosi
orqali okeanga yetib boradilar. Miloddan avvalgi 324 yilda ularning hammasi
dengiz va sahro yo‘llarida juda qattiq azob tortib, Erondagi Suza shahrida
uchrashadilar.
47

Makedoniya, Kichik Osiyo, Misr, Sirdaryo va Hindistongacha cho‘zilgan
sayhon yerlarda yirik davlatga asos solinadi. Bu davlatning poytaxti qilib
Iskandar Bobil shahrini e’lon qiladi. Ammo uning asoschisi vafotidan so‘ng
(miloddan avvalgi 323 yil) bu davlat ayrim qismlarga bo‘linib, parchalanadi.
Dunyo tarixida yangi jarayon boshlanadi.
Xulosa.
Antik davr yozma manbalar o‘tmishda ro‘y bergan voqealarni tasvirlovchi
asosiy manbalardan hisoblanadi. Ularni o‘rganish va tahlil etish, hozirgi zamonaviy
manbalar bilan qiyoslash u yoki bu tarixiy davrda shaharlar taraqqiyotini, ishlab
chiqarish mintaqalari, savdo aloqalari, aloqa yo‘llari, xo‘jalik hamda aholining etnik
va ijtimoiy tarkibi haqida ma’lumot beradi. Prezidentimiz takidlaganlaridek “Har
qanday svilizatsiya ko‘pdan-ko‘p xalqlar, millatlar, yelatlar faoliyatining va
samarali ta’sirining mahsulidir” 1
Demak, yozma ma’lumotlar o‘sha davr “ruhi”ni
berishi bilan birga xilma-xil tarixiy-statistik ma’lumotlarga ega bo‘lishimizga ham
imkon yaratadi.
Shu jihatdan antik davr yozma manbalari ma’lumotlari o‘zining rivojlanish
darajasi, mazmun va mohiyati bilan ahamiyatlidir. Ulardan mazkur bitiruv
malakaviy ishida olingan tarixiy-geografik, tarixiy-siyosiy, tarixiy-iqtisodiy,
tarixiy-harbiy, tarixiy-etnografik ma’lumotlar ham o‘z navbatida diqqatga
sazovordir.
Ana shu ma’lumotlarning ilk shakllanishi jarayoni hamda keyingi davrlar uchun
qo‘llanma bo‘lib xizmat qilgan manbalar esa antik davr olimlarining O‘rta Osiyo
1
Karimov. I. A. Biz o‘z kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. 7-jild. –T., O‘zbekiston. 1999 y. B-146
48

haqidagi dastlabki ma’lumotlari hisoblanadi. Qariyb yetti asr mobaynida, ya’ni
Gerodotdan Ptolemeyga qadar O‘rta Osiyo haqidagi yozma manbalar antik davr
uchungina emas, balki o‘rta asrlarda G‘arbiy yevropaliklarning O‘rta Osiyo haqidagi
yangi ma’lumotlarining paydo bo‘lishiga turtki bo‘ldi va shunga asoslanib quyidagi
hulosalarga kelish mumkin.
- Avesto O‘rta Osiyo, Eron, Ozarbayjon xalqlarining qadimgi
davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, diniy qarashlari, olam to‘g‘risidagi
tasavvurlari, urfodatlari, ma’naviy madaniyatlarini o‘rganishda muhim va
yagona manba degan xulosaga keldik
- O‘rta Osiyo yozma manbalarning xilma-xilligi jihatidan jahon
miqiyosida ham fahirli o‘rinda ekan.
- Musulmon xalifaligi ham grek va lotin kitoblarini arab tiliga tarjima
qiluvchi markaz ochganligini, u joylarda ko‘plab kitoblar arab tiliga
ugirilganligini kuzatdik.
- Antik davrda yozilgan asar va yilnomalar tufayli bizning tariximiz,
ajdodlarimiz nomlari ular yashagan yurtlarning nomlari saqlanib qolganligi
kuzatildi.
- 3000-4000 yil ilgari ham Don, Dunay, Dnestr, Volga, Oka, Amu va Sirdaryo
bo‘ylarida skif (Shak, massagetlar skif degan buyuk millatning parchalari) xalqlari
yashagan ekan.
XX asrning 50-yillaridan boshlab , tarix darsliklarida, tarix izlanishlarida
turkiy xalqlarni kelgindi elga chiqarish juda kuchaygan. Guyoki ular 700-800 yil
oldin Sibir o‘rmonlaridan kelib, Rossiyani bosib olganlar 1
. Antik olimlarining
ma’lumotlari juda ko‘p to‘qima afsonalarga zarba beradi. Yozma manbalarni
o‘rganish bilan tarixchilar – manbashunoslar va arxeologlar shug‘ullanadilar. Ular
qadimgi tarixni urganishda turli xil manbalarga tayanib ish ko‘radilar.
Xulosa qilib shuni ta’kidlamog‘imiz mumkinki, bizning tariximizda antik
davir yozma manbalar muxim ahamiyat kasb etar ekan, oldimizda turgan
1
Zohir A’lam.Qadimgi tarixchilar O‘rta Osiyo haqida.Terma parchalar. T.: Yurist-media markazi, 2008.b-
6
49

muommolarni yechishga bizga qo‘l kelar ekan, bizni bu merosni o‘rganmaslikka,
ta’riflamaslikka, targ‘ibot qilmaslikka haqqimiz yo‘q.
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
1. Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. Toshkent,
O’zbekiston,1992 yil.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. - T.: Sharq, 1998.
3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: “Ma’naviyat”
2008.
4. Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida
uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. T., O’zbekiston, 2009.
5. Karimov I.A. O’zbekiston demakratik taraqqiyotning yangi bosqichida. –
T.: “O’zbekiston”, 2005.
6. Azizxo’jayev A. Davlatchilik va madaniyat. - T.: Sharq, 1997.
7. Azamat Ziyo. O’zbek davlatchiligi tarixi. T., 2000.
8. Abduraimov M.A. Ocherki agrarnix otnosheniy v Buxarskom xanstve v
XVI pervoy polovine XIX veka. T.I. Tashkent: Fan, 1966.
9. Abduraimov M.A. Vopros feodalnogo zemlevladeniya i feodalnoy renta v
pismax Emira Xaydara. Tashkent: An UzSSR, 1961.
10.Alimov U. A., Mirzaaxmedov D.A. K istorii mavzoleya Boboi Poraduz v
Buxare// Istoriya materialnoy kultur Uzbekistana. Tashkent, 1982. Vp. XVII. S.
169.
50

11. Zohir A’lam. Qadimgi tarixchilar O‘rta Osiyo haqida. Terma parchalar.
T.: Yurist-media markazi, 2008 y.
12. Sagdullayev A. Qadimgi O‘zbekiston ilk yozma manbalarda. T.: 1996 y
13 . Saidboboyev .Z. Tarixiy grografiya. Toshkent. 2010 y.
1 4 . www.ziyo.net
1 5 . www.history.ru
16. www.natura.com
17. www.archaelogy.ru
18. www.archaelogy.com
51

Купить

Информация о документе

Продавец

O‘rta Osiyoning antik davr tarixi yozma manbalarda

Похожие документы