O’simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish - Экология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	9.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Экология

O’simlik va hayvonot dunyosini muhofaza qilish

Купить

O’SIMLIK VA HAYVONOT DUNYOSINI O’SIMLIK VA HAYVONOT DUNYOSINI MUHOFAZA QILISHMUHOFAZA QILISH Reja:Reja: 1. Hayvonlarni tabiatdagi o'rni 2. O`simliklar dunyosining xususiyatlari. 3. O`rmonlarning ahamiyati. 4. O`simliklarning inson hayotidagi ahamiyati. 5 . Ozbekiston hayvonot dunyosini muhofaza qilish 6. O`zbekiston xayvonot dunyosi xilma – xilligi 7. Qizil kitob. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

Hayvonlarni tabiatdagi o'rni.Hayvonlarni tabiatdagi o'rni. Hayvonlar Hayvonlar biologik resurslarning ajralmas bir qismi bo'lib, biologik resurslarning ajralmas bir qismi bo'lib, tabiatda moddalar va energiya almashinuvida tabiatda moddalar va energiya almashinuvida muhim rol o'ynaydi. Hayvonlar o'simliklar bilan muhim rol o'ynaydi. Hayvonlar o'simliklar bilan uzviy aloqada bo'lib, geografik qobiqda kimyoviy uzviy aloqada bo'lib, geografik qobiqda kimyoviy elementlarning migrasiyada qatnashadi. Hayvonlar elementlarning migrasiyada qatnashadi. Hayvonlar o'simliklar tomnidan quyosh nuri ta'sirida hosil o'simliklar tomnidan quyosh nuri ta'sirida hosil qilgan organik moddalar va bir-birlari bilan qilgan organik moddalar va bir-birlari bil

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

Yer sharida yashil o'simliklar quyosh Yer sharida yashil o'simliklar quyosh energiyasining faqat 1% nigina o'zlashtirib, yiliga energiyasining faqat 1% nigina o'zlashtirib, yiliga 150-200 mlrd. t organik modda hosil qiladi.150-200 mlrd. t organik modda hosil qiladi. O'simliklar quyoshdan olayotgan olayotgan O'simliklar quyoshdan olayotgan olayotgan energiyasini 100% desak, shuning 50%ini o'simliklar energiyasini 100% desak, shuning 50%ini o'simliklar nafas olish jarayonida, qolgan energiyani o'zlashtirib, nafas olish jarayonida, qolgan energiyani o'zlashtirib, organik modda sifatida organizmda to'playdi. Bu organik modda sifatida organizmda to'playdi. Bu to'plangan organik modda o'txo'r va bir-biri bilan to'plangan organik mod

Hayvonlar organizm Hayvonlar organizm o'zlashtirib olgan ozuqa va o'zlashtirib olgan ozuqa va zapas energiyaning asosiy zapas energiyaning asosiy qismini organizmning ish qismini organizmning ish faoliyatini normal saqlashga, faoliyatini normal saqlashga, oz qismini esa nafas olishi oz qismini esa nafas olishi uchun sarflaydi. Natijada uchun sarflaydi. Natijada konsumentlarning o'lishi va konsumentlarning o'lishi va chirishi tufayli organik chirishi tufayli organik qoldiqlar vujudga keladi, qoldiqlar vujudga keladi, ularni saprofitlar (bakteriyalar, ularni saprofitlar (bakteriyalar, zamburug'lar, nematodalar) zamburug'lar, nematodalar) parchalab, anorganik parchalab, anorganik moddalarga aylantiradi.moddalarga aylantiradi. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

Ba'zi hayvonlar, chunonchi yirtqich qushlar Ba'zi hayvonlar, chunonchi yirtqich qushlar zararkunanda kemiruvchilarni qirib, o'simlik zararkunanda kemiruvchilarni qirib, o'simlik hosildorligini oshiradi yoki ba'zi foydali hasharotlar hosildorligini oshiradi yoki ba'zi foydali hasharotlar o'simliklarni zararkunanda hasharotlardan va o'simliklarni zararkunanda hasharotlardan va kasalliklardan saqlaydi. Masalan, boyqush bir yilda kasalliklardan saqlaydi. Masalan, boyqush bir yilda 1000 ta sichqonni yo'q qilib, 0,5 t donni saqlab qolsa, 1000 ta sichqonni yo'q qilib, 0,5 t donni saqlab qolsa, chumolilar o'rmonlarni kasallikdan saqlaydi.chumolilar o'rmonlarni kasallikdan saqlaydi. Bir xujayrali dengiz hayvonlarining qoldiqlaridan Bir xujayrali dengi

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

O`simliklar va hayvonlar biosferaning asosiy O`simliklar va hayvonlar biosferaning asosiy tarkibiy qismi bo`lib, tabiiy resurslar orasida muhim tarkibiy qismi bo`lib, tabiiy resurslar orasida muhim o`rin egallaydi. Tabiatda muvozanat ko`p jihatdan o`rin egallaydi. Tabiatda muvozanat ko`p jihatdan o`simlik va hayvonlarning xilma-xilligiga bog`liq. o`simlik va hayvonlarning xilma-xilligiga bog`liq. Biosferadagi moddalar davriy aylanishi tirik Biosferadagi moddalar davriy aylanishi tirik organizmlarning bevosita ishtirokida o`tadi. O`simlik organizmlarning bevosita ishtirokida o`tadi. O`simlik va hayvon maxsulotlarisiz hayotni tasavvur qilib va hayvon maxsulotlarisiz hayotni tasavvur qilib bo`lmaydi.bo`lmaydi. O`simlik resurslari tugaydigan va tiklanadigan O`simlik resurslari tugaydigan va ti

O`simliklar yer yuzidagi hayotning asosidir. O`simliklar yer yuzidagi hayotning asosidir. Sayyoramizda 500 mingdan ortiq o`simlik turlari Sayyoramizda 500 mingdan ortiq o`simlik turlari aniqlangan. O`simliklar kislorod va organik aniqlangan. O`simliklar kislorod va organik moddalar manbaidir. moddalar manbaidir. Fotosentez jarayonida ular COFotosentez jarayonida ular CO 22 ni yutib, O ni yutib, O 22 chiqaradi. Har yili o`simliklar tomonidan 200 mlrd chiqaradi. Har yili o`simliklar tomonidan 200 mlrd tonnadan ortiq organik moddalar sintez qilinadi. Bu tonnadan ortiq organik moddalar sintez qilinadi. Bu moddalar barcha boshqa organizmlar uchun moddalar barcha boshqa organizmlar uchun ozuqadir.ozuqadir. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

Tabiat va odam uchun ahamiyatiga ko`ra Tabiat va odam uchun ahamiyatiga ko`ra o`simliklarni 3 guruhga ajratish mumkin. o`simliklarni 3 guruhga ajratish mumkin. 1. Suv havzalarida yashovchi o`simliklar.1. Suv havzalarida yashovchi o`simliklar. 2. Tuproqda yashovchi o`simliklar.2. Tuproqda yashovchi o`simliklar. 3. Yer yuzasida yashaydigan o`simliklar.3. Yer yuzasida yashaydigan o`simliklar. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

O`simliklar dunyosi yerdagi hayotning birlamchi manbai O`simliklar dunyosi yerdagi hayotning birlamchi manbai hisoblanadi. Ular yerga 380 mlrd tonna organik modda hisoblanadi. Ular yerga 380 mlrd tonna organik modda hosil qiladi. Uning 330 mlrd tonnasi dengiz va okean hosil qiladi. Uning 330 mlrd tonnasi dengiz va okean o`simliklariga, 40 mlrd tonnasi o`rmonlarga, 8-10 mlrd o`simliklariga, 40 mlrd tonnasi o`rmonlarga, 8-10 mlrd tonnasi o`tloqlarga to`g`ri keladi. tonnasi o`tloqlarga to`g`ri keladi. O`simliklar yer yuzidagi hayotning asosi hisoblanadi. O`simliklar yer yuzidagi hayotning asosi hisoblanadi. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

O`simliklar biomassasining asosiy qismini o`rmonlar O`simliklar biomassasining asosiy qismini o`rmonlar tashkil qiladi. O`rmon maxsulotlarisiz birinchi navbatda tashkil qiladi. O`rmon maxsulotlarisiz birinchi navbatda yog`och maxsulotlarisiz odamlar hayotlarini tasavvur yog`och maxsulotlarisiz odamlar hayotlarini tasavvur qilish qiyin. qilish qiyin. Yog`ochdan 20 mingga yaqin turli maxsulotlar olinadi. Yog`ochdan 20 mingga yaqin turli maxsulotlar olinadi. O`rmonlar daryodagi suv hajmini tartibga solishda, O`rmonlar daryodagi suv hajmini tartibga solishda, tuproqni erroziyadan saqlashda, atmosferada balansini tuproqni erroziyadan saqlashda, atmosferada balansini boshqarishda, binobarn yerdagi tirik organizmlar uchun boshqarishda, binobarn yerdagi tirik organizmlar uchun zarur sharoitlarni y

O`rmonlarning umumiy maydoni 4.1 mlrd ga yaqin. O`rmonlarning umumiy maydoni 4.1 mlrd ga yaqin. Quruqlikning 33 % ni tashkil qiladi. Quruqlikning 33 % ni tashkil qiladi. O`zbekistonda o`rmonlar maydoni 937 ming g, lekin O`zbekistonda o`rmonlar maydoni 937 ming g, lekin yerning yashil qobig`i to`xtovsiz qisqarib bormoqda. yerning yashil qobig`i to`xtovsiz qisqarib bormoqda. Keyingi 10 ming yil ichida yer sharidagi o`rmonlarning 2/3 Keyingi 10 ming yil ichida yer sharidagi o`rmonlarning 2/3 qismi kesib yo`qotildi. Ayniqsa aholi zich yashaydigan qismi kesib yo`qotildi. Ayniqsa aholi zich yashaydigan rayonlarda.rayonlarda. Natijada 500 mlndan ortiq yerlar hosilsiz cho`lga aylandi. Natijada 500 mlndan ortiq yerlar hosilsiz cho`lga aylandi. O`rmonlarning tartibsiz kesilishi tabiatdagi ekologik O

Noyob va yo`qolib borayotgan turlarning Noyob va yo`qolib borayotgan turlarning muhofazasiga e’tiborni kuchaytirish uchun 1966 yili muhofazasiga e’tiborni kuchaytirish uchun 1966 yili tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi tomonidan tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi tomonidan xalqaro “Qizil kitob” tashkil qilingan. Qizil kitob xalqaro “Qizil kitob” tashkil qilingan. Qizil kitob faqatgina xatar darakchisi bo`lmay, balki muhofaza faqatgina xatar darakchisi bo`lmay, balki muhofaza harakatlarining dasturi hamdir.harakatlarining dasturi hamdir. O`simlik va hayvonlarni muhofaza qilish faqatgina O`simlik va hayvonlarni muhofaza qilish faqatgina turli davlatlar o`rtasidagi hamkorlik yo`li bilangina turli davlatlar o`rtasidagi hamkorlik yo`li bilangina muvaffaqiyatli olib borilishi mumki

1983-yil O`zbekiston “Qizil kitobi”ning birinchi 1983-yil O`zbekiston “Qizil kitobi”ning birinchi jildi e’lon qilindi. O`zbekistonda mavjud 4 mingdan jildi e’lon qilindi. O`zbekistonda mavjud 4 mingdan ortiq o`simlik turlarining 10-12 % I muhofaza talab. ortiq o`simlik turlarining 10-12 % I muhofaza talab. Eng qimmatli tog` o`rmonlarining maydoni o`nlab Eng qimmatli tog` o`rmonlarining maydoni o`nlab marta qisqarib ketgan to`qaylar va qayir o`rmonlari marta qisqarib ketgan to`qaylar va qayir o`rmonlari ko`plab kesib tashlangan. Tabiiy yaylovlarning ko`plab kesib tashlangan. Tabiiy yaylovlarning maydoni 6.5 mingga qisqargan. maydoni 6.5 mingga qisqargan. Shu bois 1984-yil O`zbekiston Qizil kitobining Shu bois 1984-yil O`zbekiston Qizil kitobining ikkinchi jildi nashr ettirildi. Unda muhofaz

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

Insonning kundalik hayotida o`simliklarning Insonning kundalik hayotida o`simliklarning ahamiyati juda katta. Shuningdek o`simliklar muhim ahamiyati juda katta. Shuningdek o`simliklar muhim tabiiy geografik omil sifatida yer yuzidagi suv tabiiy geografik omil sifatida yer yuzidagi suv oqimiga bug`lanishga, tuproqda nam saqlanishida, oqimiga bug`lanishga, tuproqda nam saqlanishida, atmosferaning pastki qismidagi havo oqimiga, atmosferaning pastki qismidagi havo oqimiga, shamolning kuchi va yo`nalishiga, hayvonlarning shamolning kuchi va yo`nalishiga, hayvonlarning hayotiga katta ta’sir etadi. hayotiga katta ta’sir etadi. O`simliklar jamiyati uchun behisob oziq-ovqat, O`simliklar jamiyati uchun behisob oziq-ovqat, homashyo, dori-darmon, qurilish materiallari va homashyo, dori-darmon, qurilis

O`simliklardan har xil kiyim bosh, ichimliklar O`simliklardan har xil kiyim bosh, ichimliklar tayyorlash uchun shuningdek chorva mollari uchun tayyorlash uchun shuningdek chorva mollari uchun asosiy ozuqa manbai bo`lib hisoblanadi. Insonlarga asosiy ozuqa manbai bo`lib hisoblanadi. Insonlarga zavq-shavq beradigan estetik lazzat sifatida ham zavq-shavq beradigan estetik lazzat sifatida ham ahamiyatga egadir. ahamiyatga egadir. Yer sharida mavjud bo`lgan 500 ming o`simlik Yer sharida mavjud bo`lgan 500 ming o`simlik turining 6 ming turidan inson kundalik hayotida turining 6 ming turidan inson kundalik hayotida foydalanadi. foydalanadi. O`zbekistonda 4148 tur o`simlik mavjud bo`lib, O`zbekistonda 4148 tur o`simlik mavjud bo`lib, shundan 577 tasi dorivor o`simliklar, 103 turi shundan 577 tasi

Tabiatni, uning boyliklarini, muhofaza qilish Tabiatni, uning boyliklarini, muhofaza qilish qadimdan ma’lum. Tarixiy qo`lyozmalar, toshdagi qadimdan ma’lum. Tarixiy qo`lyozmalar, toshdagi bitiklar va eng muhim ko`rsatma va qoidalar, bitiklar va eng muhim ko`rsatma va qoidalar, musulmonlarning “Qur’on Karim” tabarruk musulmonlarning “Qur’on Karim” tabarruk kitobida va boshqa diniy kitoblar – Injil, Tavrot, kitobida va boshqa diniy kitoblar – Injil, Tavrot, Zaburda ham qayd qilingan. Zaburda ham qayd qilingan. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

Dunyoning hamma Dunyoning hamma davlatlarida tabiatni, uning suvi, davlatlarida tabiatni, uning suvi, tuprog`i, havosi, o`simlik va tuprog`i, havosi, o`simlik va hayvonini muhofaza qilish hayvonini muhofaza qilish bo`yicha qonun va qoidalar bor. bo`yicha qonun va qoidalar bor. O`zbekiston Respublikasi O`zbekiston Respublikasi 9.12.1997 yil: “Tabiatni 9.12.1997 yil: “Tabiatni muhofaza qilish” qonunini qabul muhofaza qilish” qonunini qabul qildi. qildi. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

O`zbekiston hayvonlari tabiatning xarakatchan O`zbekiston hayvonlari tabiatning xarakatchan unsuri hisoblanib, geografik muxitning ajralmas bir unsuri hisoblanib, geografik muxitning ajralmas bir qismi sifatida jumhuriyatimiz landshafti tarkibiga qismi sifatida jumhuriyatimiz landshafti tarkibiga kiradi.kiradi. O`zbekiston hududining kattaligi, tabiati hamda O`zbekiston hududining kattaligi, tabiati hamda rivojlanish tarixi uning hamma qismida bir xil rivojlanish tarixi uning hamma qismida bir xil emasligi, shuningdek, kishilarning xo`jalik faoliyati emasligi, shuningdek, kishilarning xo`jalik faoliyati hayvonlarning tarkibi va geografik tarqalishiga ta`sir hayvonlarning tarkibi va geografik tarqalishiga ta`sir etgan. Buning ustiga O`zbekiston hududining 71 % ni etgan. Buning ustiga O`zbek

O`zbekiston faunasining o`ziga xos tomoni O`zbekiston faunasining o`ziga xos tomoni shundayki, uning turlari ko`p bo`lib, shundayki, uning turlari ko`p bo`lib, sutemizuvchilarning 97 turi, sudralyb yuruvchilarning sutemizuvchilarning 97 turi, sudralyb yuruvchilarning 57 turi, quylarning 410 turi mavjud.57 turi, quylarning 410 turi mavjud. O`zbekiston xayvonlari paleoarktika zoogeografik O`zbekiston xayvonlari paleoarktika zoogeografik oblastning Markaziy Osiyo kichik oblastiga kiradi. oblastning Markaziy Osiyo kichik oblastiga kiradi. Jumhuriyat hayvonot dunyosi juda qadimiyligi bilan Jumhuriyat hayvonot dunyosi juda qadimiyligi bilan ajralib turadi. Ba`zi xayvon turlari jumhuriyat ajralib turadi. Ba`zi xayvon turlari jumhuriyat xududining o`zida paydo bo`lsa, ba`zi turlari xududining o`zi

O`zbekiston xududida paydo bo`lgan hayvon O`zbekiston xududida paydo bo`lgan hayvon turlariga ingichka barmoqli yumronqoziq, ko`k turlariga ingichka barmoqli yumronqoziq, ko`k sug`ur, Bobrinskiy qo`shoyog`i, xo`jasavdogar, sug`ur, Bobrinskiy qo`shoyog`i, xo`jasavdogar, qum bo`g`ma iloni, Turkiston gekkoni, Turkiston qum bo`g`ma iloni, Turkiston gekkoni, Turkiston agamasi, katta kurakburun baliqlar, Orol shipi va agamasi, katta kurakburun baliqlar, Orol shipi va boshqalar kirib, ular boshka joylarda deyarli boshqalar kirib, ular boshka joylarda deyarli uchraymaydi.uchraymaydi. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

O`zbekistondagi ba`zi hayvon turlari, chunonchi O`zbekistondagi ba`zi hayvon turlari, chunonchi katta kumsichqon, tamaris qumsichqoni, kichik katta kumsichqon, tamaris qumsichqoni, kichik qo`shyooq, qo`ng`ir yumronkozik, antilopa, sayg`oq, qo`shyooq, qo`ng`ir yumronkozik, antilopa, sayg`oq, korsak, qora sassiqko`zan, olako`zan, yovvoyi korsak, qora sassiqko`zan, olako`zan, yovvoyi mushuk manul (dala mushugi) kabi hayvoyalar mushuk manul (dala mushugi) kabi hayvoyalar Qozog`iston tekisliklaridan kirib kelgan. Jayron, Qozog`iston tekisliklaridan kirib kelgan. Jayron, barxon mushugi, karakal Old Osiyo va Shimoliy barxon mushugi, karakal Old Osiyo va Shimoliy Afrika cho`llaridagi xayvonlarga aloqasi bor. Burama Afrika cho`llaridagi xayvonlarga aloqasi bor. Burama shoxli zchki, qunduz, afg`on d

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

O`zbekiston hududida yashovchi sirtlon, chiyabo`ri, O`zbekiston hududida yashovchi sirtlon, chiyabo`ri, kobra (ko`zoynakli ilon) kabi hayvon turlari kobra (ko`zoynakli ilon) kabi hayvon turlari Hindistondan kirib kelsa oq sichqon va qo`ng`ir ayiq Hindistondan kirib kelsa oq sichqon va qo`ng`ir ayiq yyevropaning shimoli uchun xosdir.yyevropaning shimoli uchun xosdir. O`zbekiston tabiati xilmaxil bo`lib, uning cho`l O`zbekiston tabiati xilmaxil bo`lib, uning cho`l qismida bir xil tabiiy muhit mavjud bo`lsa, to`kaylarda qismida bir xil tabiiy muhit mavjud bo`lsa, to`kaylarda ikkinchi xil, adir va tog`larda yana boshqacha muhit. ikkinchi xil, adir va tog`larda yana boshqacha muhit. vujudga kelgan. Binobarin, o`sha tabiiy sharoitga vujudga kelgan. Binobarin, o`sha tabiiy sharoitga bog`liq holda

Cho`l hayvonlari. Cho`l hayvonlari uzoq Cho`l hayvonlari. Cho`l hayvonlari uzoq davom etgan quruq, jazirama yozga, qumli, davom etgan quruq, jazirama yozga, qumli, sho`rxok, Gilli, toshloq sharoitga moslashgan. Shu sho`rxok, Gilli, toshloq sharoitga moslashgan. Shu sababli ba`zi hayvonlar uzoq davom etgan sababli ba`zi hayvonlar uzoq davom etgan qurg`oqchil, nihoyatda issiqqa, yozga chidamli qurg`oqchil, nihoyatda issiqqa, yozga chidamli bo`lib, umrida suv iste`mol qilmay o`simliklar bo`lib, umrida suv iste`mol qilmay o`simliklar tarkibidagi namlik bilan cheklansa, tarkibidagi namlik bilan cheklansa, (yumrochqoziqlar, qo`shoyoqlar, ko`rsichqon) (yumrochqoziqlar, qo`shoyoqlar, ko`rsichqon) ba`zilar, chunonchi oqquyruq, jayron chopqir ba`zilar, chunonchi oqquyruq, jayron chopqir (soatiga 50—

Cho`lda hasharotlardan qoraqurt, chayon, Cho`lda hasharotlardan qoraqurt, chayon, falanga, tarantul (biy), chigirtka kabilar mavjud. Bular falanga, tarantul (biy), chigirtka kabilar mavjud. Bular ichida qoraqurt, chayon, falanga, biy zaharli ichida qoraqurt, chayon, falanga, biy zaharli o`rgimchaklar turiga kiradi.o`rgimchaklar turiga kiradi. Cho`p hayvonlaridan echkemar, jayron, qum Cho`p hayvonlaridan echkemar, jayron, qum charxiloni, Turkiston kobrasi (kapcha ilon), qoraqurt charxiloni, Turkiston kobrasi (kapcha ilon), qoraqurt kabilar xakida qisqacha ma`lumot beramiz.kabilar xakida qisqacha ma`lumot beramiz. Echkemarlar oilasi ichida cho`lda yashovchi eng Echkemarlar oilasi ichida cho`lda yashovchi eng katta turi— buz echkemar hisoblanadi. Uning uzunligi katta turi— buz echkemar hisobl

U xavfsiz, foydali hayvon bo`lib, hasharotlar, U xavfsiz, foydali hayvon bo`lib, hasharotlar, kemiruvchilar, kaltakesak, chayon, qorakurt, qushlar kemiruvchilar, kaltakesak, chayon, qorakurt, qushlar tuxumi, hatto ilonlar bilan ovqatlanadi) Uning tuxumi, hatto ilonlar bilan ovqatlanadi) Uning urg`ochisi 10—12 ta tuxum qo`yib, tuproqqa ko`mib urg`ochisi 10—12 ta tuxum qo`yib, tuproqqa ko`mib qo`yadi.qo`yadi. Echkemar dushmandan saqlanish uchun Echkemar dushmandan saqlanish uchun qo`rqitish holatiga kirganda, kuchli shishadi, uchi qo`rqitish holatiga kirganda, kuchli shishadi, uchi ikki ayri tilini aylantirib, qattiq vishildaydi, uzun ikki ayri tilini aylantirib, qattiq vishildaydi, uzun dumlarini yyerga qattiq uradi, erkaklari esa boshini dumlarini yyerga qattiq uradi, erkaklari esa boshini

Jayron — kichik, lekin chiroyli hayvon bo`lib Jayron — kichik, lekin chiroyli hayvon bo`lib cho`llarda yashaydi. Uning tanasi xushbichim, oyoqlari cho`llarda yashaydi. Uning tanasi xushbichim, oyoqlari ingichka va uzun, kumkul rangida. Jayronning ingichka va uzun, kumkul rangida. Jayronning urg`ochilari shoxsiz, erkaklari shoxli bo`lib, shoxining urg`ochilari shoxsiz, erkaklari shoxli bo`lib, shoxining uzunligi 27—41 santimetrga yetadi. Bahorda jayronlar uzunligi 27—41 santimetrga yetadi. Bahorda jayronlar bittadan bola tug`adi va dastlab bolasini o`tbutalar bittadan bola tug`adi va dastlab bolasini o`tbutalar orasida berkitib olib yuradi, so`ngra onasi ketidan orasida berkitib olib yuradi, so`ngra onasi ketidan ergashib yuraveradi. Ilgari jayronlar poda-poda bo`lib ergashib yuraveradi. Il

Qum charxiloni — o`rtacha kattalikdagi ilon bo`lib, Qum charxiloni — o`rtacha kattalikdagi ilon bo`lib, uzunligi 45 sm. dan oshmaydi. Tanasi qumkul rangida, uzunligi 45 sm. dan oshmaydi. Tanasi qumkul rangida, ikki yonida to`lqinsimon oq yo`l o`tgan, ular orqa ikki yonida to`lqinsimon oq yo`l o`tgan, ular orqa tomonida ko`ndalang joylashgan oq dog`lari bilan tomonida ko`ndalang joylashgan oq dog`lari bilan tutashgan, boshida esa aniq butasimon naqshi bor.tutashgan, boshida esa aniq butasimon naqshi bor. Qum charxilonni qumlarda, eski xarobalarda, lyossli Qum charxilonni qumlarda, eski xarobalarda, lyossli tekisliklarda, burgan chakalakzorlarda yashab, yoriqlarga, tekisliklarda, burgan chakalakzorlarda yashab, yoriqlarga, kemiruvchilariniga kirib ham oladi. U tirik tug`adi, kemiruvchilarini

Qum charxiloni zaharli bo`lib, chaqsa ancha xavf Qum charxiloni zaharli bo`lib, chaqsa ancha xavf vujudga keladi, ba`zan o`limga olib keladi. Hozir vujudga keladi, ba`zan o`limga olib keladi. Hozir uning zaharidan ilon chaqishiga qarshi zardob uning zaharidan ilon chaqishiga qarshi zardob (sivorotka) olinmoqda. Qoraqurtning tabiiy (sivorotka) olinmoqda. Qoraqurtning tabiiy dushmanlaridan biri arilar xisoblanadi. Arilar dushmanlaridan biri arilar xisoblanadi. Arilar qoraqurtlarni o`ldirib yoki ularning tuxumlarini yo`q qoraqurtlarni o`ldirib yoki ularning tuxumlarini yo`q qilib, tabiiy ko`payishiga xalaqit beradi.qilib, tabiiy ko`payishiga xalaqit beradi. Qoraqurtlarning bir necha turlari bor. Qoraqurtlarning bir necha turlari bor. Jumhuriyatimizning Surxondaryo, Qashqadaryo, Jumhuriyatimiz

Qoraqurtning tabiiy dushmanlaridan biri arilar Qoraqurtning tabiiy dushmanlaridan biri arilar xisoblanadi. Arilar qoraqurtlarni o`ldirib yoki ularning xisoblanadi. Arilar qoraqurtlarni o`ldirib yoki ularning tuxumlarini yo`q qilib, tabiiy ko`payishiga xalaqit beradi.tuxumlarini yo`q qilib, tabiiy ko`payishiga xalaqit beradi. Qoraqurtlarning bir necha turlari bor. Qoraqurtlarning bir necha turlari bor. Jumhuriyatimizning Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro va Jumhuriyatimizning Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro va Jizzax viloyatlarida oq koraqurt (urg`ochisining uzunligi 10Jizzax viloyatlarida oq koraqurt (urg`ochisining uzunligi 10 —12 mm, erkagining uzunligi 5 mm bo`ladi, zahari o`tkir), —12 mm, erkagining uzunligi 5 mm bo`ladi, zahari o`tkir), Qarshi cho`lida dala qoraqurti (urg`ochisining u

Tarantul — zaharli o`rgimchaklar oilasiga Tarantul — zaharli o`rgimchaklar oilasiga kiradi. Uning ko`rinishi falangga o`xshash bo`lib, kiradi. Uning ko`rinishi falangga o`xshash bo`lib, uzunligi 30—40 mm, falangdan farqi u zaxarli uzunligi 30—40 mm, falangdan farqi u zaxarli x.asharot. Tarantul ariqlar yoqasida, paxta va x.asharot. Tarantul ariqlar yoqasida, paxta va boshqa ekinlar ichida yashab, kunduzi passiv, boshqa ekinlar ichida yashab, kunduzi passiv, kechasi faol hayot kechiradi. U ba`zan poyabzal kechasi faol hayot kechiradi. U ba`zan poyabzal ichiga yoki inson kiyimiga kirib olib, chaqadi. ichiga yoki inson kiyimiga kirib olib, chaqadi. Tarantul chaqqan josh shishib. qattiq og`riq beradi, Tarantul chaqqan josh shishib. qattiq og`riq beradi, xarorat ko`tariladi, tomir urishi tezlas

Chayon — eng qadimiy hasharot hisoblanib, Chayon — eng qadimiy hasharot hisoblanib, uzunligi 3—8 sm. ga yyetadi. U ko`proq zaxkash uzunligi 3—8 sm. ga yyetadi. U ko`proq zaxkash yerlarda, eski devor va uylarda yashab, kechasi faol yerlarda, eski devor va uylarda yashab, kechasi faol hayot kechiradi. Yozning issiq kechalarida o`rin, hayot kechiradi. Yozning issiq kechalarida o`rin, poyabzal, kiyimlar ichiga kirib bekinadi. Usha vaqtda poyabzal, kiyimlar ichiga kirib bekinadi. Usha vaqtda odamni chaqadi, natijada chaqqan joyi biroz shishib, odamni chaqadi, natijada chaqqan joyi biroz shishib, orriydi, harorat ko`tariladi, lekin 1—2 kundan so`ng orriydi, harorat ko`tariladi, lekin 1—2 kundan so`ng og`rik bosilib, odam sog`ayib ketadi.og`rik bosilib, odam sog`ayib ketadi. www.arxiv.uzwww.arxiv

Falang — ochsariq rangli bo`lib, uzunligi 10—70 Falang — ochsariq rangli bo`lib, uzunligi 10—70 mm, kichik hasharotlar bilan ovqatlanib, tashqi mm, kichik hasharotlar bilan ovqatlanib, tashqi ko`rinishi tarantulga o`xshaydi. Shu sababli ko`p ko`rinishi tarantulga o`xshaydi. Shu sababli ko`p kishilar falangni zaharli tarantul bilan adashtiradi. kishilar falangni zaharli tarantul bilan adashtiradi. Falang zaxarsiz bo`lib, bezarar hasharot. U kechasi Falang zaxarsiz bo`lib, bezarar hasharot. U kechasi faol hayot kechiradi. Falang tishlasa (chaqsa) ba`zan faol hayot kechiradi. Falang tishlasa (chaqsa) ba`zan xar xil kasallik tarqatishi mumkin. Chunki u mayda xar xil kasallik tarqatishi mumkin. Chunki u mayda hasharotlar bilan ovqatlanganligi tufayli yuqori hasharotlar bilan ovqatlanganligi tuf

Gyurza (ko`lvor ilon) — adirlarda va tog` Gyurza (ko`lvor ilon) — adirlarda va tog` yonbag`irlarining quyi qismida ko`proq o`tbutalar, tosh yonbag`irlarining quyi qismida ko`proq o`tbutalar, tosh uyumlari orasida uchraydi. Gavdasi qo`pol bo`lishiga uyumlari orasida uchraydi. Gavdasi qo`pol bo`lishiga qaramay, ba`zan ovqat axtarib daraxtlarga ham chiqadi. qaramay, ba`zan ovqat axtarib daraxtlarga ham chiqadi. U o`ta zaharli ilon bo`lib, uzunligi 1,3 metrgacha yyetadi. U o`ta zaharli ilon bo`lib, uzunligi 1,3 metrgacha yyetadi. Dumi kalta va tanasi yo`g`on, boshi uchburchak shaklda, Dumi kalta va tanasi yo`g`on, boshi uchburchak shaklda, ingichka bo`yni bilan tanasidan ajralib turadi., Uning rangi ingichka bo`yni bilan tanasidan ajralib turadi., Uning rangi har xil bo`lib, ko`proq yo qo`ng`i

U tunda faol hayot kechiradi. U juda zaharli U tunda faol hayot kechiradi. U juda zaharli bo`lib, chaqsa o`limga olib kelishi mumkin. bo`lib, chaqsa o`limga olib kelishi mumkin. Ko`lvor ilon odamni ko`rsa jimgina kulcha bo`lib Ko`lvor ilon odamni ko`rsa jimgina kulcha bo`lib oladi, agar unga yaqin borib, bosib olsangiz u oladi, agar unga yaqin borib, bosib olsangiz u chaqishga harakat qiladi. So`nggi paytlarda chaqishga harakat qiladi. So`nggi paytlarda ko`lvor ilonni kishilar betartib tutishi oqibatida ko`lvor ilonni kishilar betartib tutishi oqibatida miqdori ozayib ketmoqda. Hozir uning miqdori ozayib ketmoqda. Hozir uning zaharidan tibbiyotda qimmatli zaharidan tibbiyotda qimmatli doridarmonlar tayyorlanadi. Xalq tabibchiligida doridarmonlar tayyorlanadi. Xalq tabibchiligida ko`lvor il

Dasht qora iloni — kichik bo`lib, uzushshgi 60 sm. ga Dasht qora iloni — kichik bo`lib, uzushshgi 60 sm. ga yetadi. U cho`llarda, adirlarda, o`tli tog` yonbag`rlarida yetadi. U cho`llarda, adirlarda, o`tli tog` yonbag`rlarida yashaydi. Uning dumi kalta, uchki qismi ingichka, yashaydi. Uning dumi kalta, uchki qismi ingichka, orqasida qoramtir katakgkatak naqshi bor. Qora ilonning orqasida qoramtir katakgkatak naqshi bor. Qora ilonning boshqa ilonlardan farqi shundaki, urg`ochisi tuxumini boshqa ilonlardan farqi shundaki, urg`ochisi tuxumini butun rivojlanishi davomida tuxum yo`lida saqlaydi. butun rivojlanishi davomida tuxum yo`lida saqlaydi. Yosh ilonchalar avgust oyida paydo bo`lib, tez Yosh ilonchalar avgust oyida paydo bo`lib, tez rivojlanadi, po`st tashlaydi, oktabr oyidan iniga kirib

Sariq ilon — oyoqsiz va uzunligi 1 m. ga Sariq ilon — oyoqsiz va uzunligi 1 m. ga yyetuvchi kaltakesak bo`lib, jumhuriyatimizning yyetuvchi kaltakesak bo`lib, jumhuriyatimizning tekislik qismida, ayniqsa adirlarda ko`p uchraydi, u tekislik qismida, ayniqsa adirlarda ko`p uchraydi, u o`t qalin o`sgan joylarda yashaydi, rangi sariq, ba`zan o`t qalin o`sgan joylarda yashaydi, rangi sariq, ba`zan sariq-yashil tusda bo`ladi. Sariq ilonning urg`ochisi sariq-yashil tusda bo`ladi. Sariq ilonning urg`ochisi iyun-iyul oyida 8—10 ta tuxum qo`yadi. U iyun-iyul oyida 8—10 ta tuxum qo`yadi. U hasharotlar, ayniqsa qishloq xo`jalik zararkunandalari hasharotlar, ayniqsa qishloq xo`jalik zararkunandalari bilan oziqlanib, foyda keltiradi. Sariq ilon odamga bilan oziqlanib, foyda keltiradi. Sariq ilon odamga

Tog` balandlik mintaqasi. Tog` balandlik mintaqasi. Bu balandlik mintaqada yoz Bu balandlik mintaqada yoz salqin, namroq, qish sovuq, o`simliklar, ayniqsa daraxtlar salqin, namroq, qish sovuq, o`simliklar, ayniqsa daraxtlar ko`p o`sib, o`rmonlarni hosil qiladi. Urmonlar tagida esa har ko`p o`sib, o`rmonlarni hosil qiladi. Urmonlar tagida esa har xil o`tlar qalin o`sib, serhosil, binobarin, hayvonlar uchun xil o`tlar qalin o`sib, serhosil, binobarin, hayvonlar uchun ozuqa moddalar serob. Lekin tog` mintaqasining relefi ozuqa moddalar serob. Lekin tog` mintaqasining relefi noqulayligi va haroratning pastligi tufayli ba`zi hayvon noqulayligi va haroratning pastligi tufayli ba`zi hayvon turlari, chunonchi sudralib yuruvchilar kam. Ondasonda — turlari, chunonchi sudralib yuruvchilar kam. Ondaso

Qushlardan burgut, yapaloqqush, tasqara, itolra, Qushlardan burgut, yapaloqqush, tasqara, itolra, qumri, kaklik, zarraldoq, boltatumshuq, bulbul, tog` qumri, kaklik, zarraldoq, boltatumshuq, bulbul, tog` chumchuri kabilar yashaydi.chumchuri kabilar yashaydi. Yaylov balandlik mintaqasi 2800—3000 m. dan Yaylov balandlik mintaqasi 2800—3000 m. dan balandda bo`lgan tog`larni o`z ichiga oladi. Bu balandda bo`lgan tog`larni o`z ichiga oladi. Bu balandliklar relefi juda ham murakkab bo`lib, doimiy qor balandliklar relefi juda ham murakkab bo`lib, doimiy qor bilan koplangan tog` cho`qqilari, tik tog` yonbag`irlari, bilan koplangan tog` cho`qqilari, tik tog` yonbag`irlari, chuqur zovlar, qoyalar mavjud. Buning ustiga yoz qisqa chuqur zovlar, qoyalar mavjud. Buning ustiga yoz qisqa va salqin, qish d

To`qayzorlarda ko`proq ko`k qurbaqa, yyer kalamushi, To`qayzorlarda ko`proq ko`k qurbaqa, yyer kalamushi, kichik kaltakesaklar, suv ilon, qora ilon; qushlardan kichik kaltakesaklar, suv ilon, qora ilon; qushlardan baliqchi qushlar, qo`tan, bir qozonlar pelikan, qoravoy, baliqchi qushlar, qo`tan, bir qozonlar pelikan, qoravoy, ko`k, oq va malla qo`tanlar, qorabuzovbaklan, rozlar, ko`k, oq va malla qo`tanlar, qorabuzovbaklan, rozlar, o`rdaklar, churraklar, qirrovul, kakkular, zzrizron, qirg`iy, o`rdaklar, churraklar, qirrovul, kakkular, zzrizron, qirg`iy, qora qarg`a kabilar yashaydi. To`kayda yana chiyabo`ri, qora qarg`a kabilar yashaydi. To`kayda yana chiyabo`ri, tulki, bo`rsiq, to`qay mushugi, quyon kabilar ham tulki, bo`rsiq, to`qay mushugi, quyon kabilar ham uchraydi.uchraydi. So`nggi y

O`zbekiston vohalarida qushlardan musicha, zagcha, O`zbekiston vohalarida qushlardan musicha, zagcha, qarqinoq, bulbul, bedana, chumchuq, boyo`rli, laylak; qarqinoq, bulbul, bedana, chumchuq, boyo`rli, laylak; sudralib yuruvchilardan sariq ilon, chipor ilon, bo`zrang sudralib yuruvchilardan sariq ilon, chipor ilon, bo`zrang kaltakesak; sutemizuvchilardan bo`ri, tulki, quyon, kaltakesak; sutemizuvchilardan bo`ri, tulki, quyon, ko`rshapalak, tipritikan kabilar yashaydi. Bulardan ko`rshapalak, tipritikan kabilar yashaydi. Bulardan tashqari vohalarda yana sichqonlar, kalamushlar, chigirtka tashqari vohalarda yana sichqonlar, kalamushlar, chigirtka va boshqa hasharotlar uchraydi.va boshqa hasharotlar uchraydi. O`zbekiston suv havzalarida baliqlarning 70 ga yaqin O`zbekiston suv havzalarida bali

Sirdaryo va Amudaryo Sirdaryo va Amudaryo xavzasida, Kattaqo`rg`on, xavzasida, Kattaqo`rg`on, Quyimozor va Tolimarjon Quyimozor va Tolimarjon suv omborlarida, Amu-suv omborlarida, Amu- Buxoro, Qarshi magistral Buxoro, Qarshi magistral kanallarida mo`ylov baliq kanallarida mo`ylov baliq (so`g`yon); Sirdaryo, (so`g`yon); Sirdaryo, Chirchiq daryolarida va Chirchiq daryolarida va Katta Farg`ona, Janubiy Katta Farg`ona, Janubiy Mirzacho`l kanallarida Mirzacho`l kanallarida Sirdaryo kurakburun Sirdaryo kurakburun (filburun) baliri uchraydi.(filburun) baliri uchraydi. www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

O`zbekiston yovvoyi faunasidan foydalanish bilan O`zbekiston yovvoyi faunasidan foydalanish bilan bir vaqtni o`zida yovvoyi hayvonlarni o`ylamay-bir vaqtni o`zida yovvoyi hayvonlarni o`ylamay- netmay, qoida-qonunlarga rioya qilmay ov qilinishi netmay, qoida-qonunlarga rioya qilmay ov qilinishi tufayli bir qator hayvon turlari kamayib ketmoqda. tufayli bir qator hayvon turlari kamayib ketmoqda. Buning ustiga tabiiy landshaftlarni tezkorlik bilan Buning ustiga tabiiy landshaftlarni tezkorlik bilan o`zlashtirilishi, ya`ni haydash; ovchilarning ko`payishi; o`zlashtirilishi, ya`ni haydash; ovchilarning ko`payishi; yangi-yangi shaharlar, qishloqlar, zavodfabrikalarning yangi-yangi shaharlar, qishloqlar, zavodfabrikalarning vujudga kelishi, tog`-kon sanoatining ko`payishi vujudga kelishi, tog`-ko

Tabiatga ayniqsa yovvoyi hayvonlarga noto`g`ri Tabiatga ayniqsa yovvoyi hayvonlarga noto`g`ri munosabatda bo`lish oqibatida ba`zi hayvon turlari munosabatda bo`lish oqibatida ba`zi hayvon turlari noyob turga aylanib borsa, (xongul bug`usi, jayron noyob turga aylanib borsa, (xongul bug`usi, jayron va boshq.) Turkiston yo`lbarsi butunlay yo`q va boshq.) Turkiston yo`lbarsi butunlay yo`q kilingan.kilingan. O`zbekistonda turi kamayib ketayotgan O`zbekistonda turi kamayib ketayotgan hayvonlarni muhofaza ostiga olish maqsadida hayvonlarni muhofaza ostiga olish maqsadida «Qizil kitob» tashkil etildi. O`zbekiston «Qizil «Qizil kitob» tashkil etildi. O`zbekiston «Qizil kitobi»ga jumhuriyatimizda, yashaydigan kitobi»ga jumhuriyatimizda, yashaydigan sutemizuvchilarning 22 turi, qushlarning 31 turi, s

«O`zbekiston Qizil kitobi»ga kirgan hayvonlar: «O`zbekiston Qizil kitobi»ga kirgan hayvonlar: sutzmizuvchilardan katta shomshapalak, shalpangquloq sutzmizuvchilardan katta shomshapalak, shalpangquloq ko`rshapalak, ko`k sug`ur, katta qo`shoyoq, qo`ng`ir ayiq, ko`rshapalak, ko`k sug`ur, katta qo`shoyoq, qo`ng`ir ayiq, olako`zan, hind asalxo`ri, Turkiston kunduzi, sirtlon, silovsin, olako`zan, hind asalxo`ri, Turkiston kunduzi, sirtlon, silovsin, qoraquloq, malin, qoplon, irbis, gepard, xongul, jayron, marhur, qoraquloq, malin, qoplon, irbis, gepard, xongul, jayron, marhur, Ustyurt qo`yi (arkal), Qizilqum yovvoyi qo`yi, Buxoro qo`yi, Ustyurt qo`yi (arkal), Qizilqum yovvoyi qo`yi, Buxoro qo`yi, arxar; qushlardan ba`zilari — birqozon, oq va qora laylak, qizil, arxar; qushlardan ba`zilari — birq

www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

 ADABIYOTLAR:ADABIYOTLAR:  1. Axmatqulov, Ergashev, “Umumiy ekologiya” 1. Axmatqulov, Ergashev, “Umumiy ekologiya” T. 2003 y.T. 2003 y.  2. R.O.Oripov, N.X.Halilov “O`simlikshunoslik” 2. R.O.Oripov, N.X.Halilov “O`simlikshunoslik” T. 2007 y.T. 2007 y.  3. Ekologiya fanidan ma’ruzalar matni. 3. Ekologiya fanidan ma’ruzalar matni.  4. 4. www.ziyonet.uzwww.ziyonet.uz ..  5. 5. WWW.SLAYD.ARXIV.UZWWW.SLAYD.ARXIV.UZ www.arxiv.uzwww.arxiv.uz

Купить