O'simliklar va hayvonot dunyosini muxofaza qilish - Экология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	9.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Экология

O'simliklar va hayvonot dunyosini muxofaza qilish

Купить

O’SIMLIK VA HAYVONOT DUNYOSINI MUHOFAZA QILISH Reja: 1. O`simliklar dunyosining xususiyatlari. 2. O`rmonlarning ahamiyati. 3. Qizil kitob. 4. O`simliklarning inson hayotidagi ahamiyati. 5,` Ozbekiston hayvonot dunyosini muhofaza qilish 6. O`zbekiston xayvonot dunyosi xilma – xilligi arxiv.uz

O`simliklar va hayvonlar biosferaning asosiy tarkibiy qismi bo`lib, tabiiy resurslar orasida muhim o`rin egallaydi. Tabiatda muvozanat ko`p jihatdan o`simlik va hayvonlarning xilma-xilligiga bog`liq. Biosferadagi moddalar davriy aylanishi tirik organizmlarning bevosita ishtirokida o`tadi. O`simlik va hayvon maxsulotlarisiz hayotni tasavvur qilib bo`lmaydi. arxiv.uz

O`simlik resurslari tugaydigan va tiklanadigan tabiiy resurslarga kiradi. O`simliklar yer yuzidagi hayotning asosidir. Sayyoramizda 500 mingdan ortiq o`simlik turlari aniqlangan. O`simliklar kislorod va organik moddalar manbaidir. Fotosentez jarayonida ular CO 2 ni yutib, O 2 chiqaradi. Har yili o`simliklar tomonidan 200 mlrd tonnadan ortiq organik moddalar sintez qilinadi. Bu moddalar barcha boshqa organizmlar uchun ozuqadir. arxiv.uz

Tabiat va odam uchun ahamiyatiga ko`ra o`simliklarni 3 guruhga ajratish mumkin. 1. Suv havzalarida yashovchi o`simliklar. 2. Tuproqda yashovchi o`simliklar. 3. Yer yuzasida yashaydigan o`simliklar. arxiv.uz

 O`simliklar dunyosi yerdagi hayotning O`simliklar dunyosi yerdagi hayotning birlamchi manbai hisoblanadi. Ular birlamchi manbai hisoblanadi. Ular yerga 380 mlrd tonna organik modda yerga 380 mlrd tonna organik modda hosil qiladi. Uning 330 mlrd tonnasi hosil qiladi. Uning 330 mlrd tonnasi dengiz va okean o`simliklariga, 40 mlrd dengiz va okean o`simliklariga, 40 mlrd tonnasi o`rmonlarga, 8-10 mlrd tonnasi tonnasi o`rmonlarga, 8-10 mlrd tonnasi o`tloqlarga to`g`ri keladi. o`tloqlarga to`g`ri keladi.  O`simliklar yer yuzidagi hayotning asosi O`simliklar yer yuzidagi hayotning asosi hisoblanadi. hisoblanadi. arxiv.uzarxiv.uz

arxiv.uzarxiv.uz

 O`simliklar biomassasining asosiy qismini O`simliklar biomassasining asosiy qismini o`rmonlar tashkil qiladi. O`rmon maxsulotlarisiz o`rmonlar tashkil qiladi. O`rmon maxsulotlarisiz birinchi navbatda yog`och maxsulotlarisiz odamlar birinchi navbatda yog`och maxsulotlarisiz odamlar hayotlarini tasavvur qilish qiyin. hayotlarini tasavvur qilish qiyin.  Yog`ochdan 20 mingga yaqin turli maxsulotlar Yog`ochdan 20 mingga yaqin turli maxsulotlar olinadi. O`rmonlar daryodagi suv hajmini tartibga olinadi. O`rmonlar daryodagi suv hajmini tartibga solishda, tuproqni erroziyadan saqlashda, solishda, tuproqni erroziyadan saqlashda, atmosferada balansini boshqarishda, binobarn atmosferada balansini boshqarishda, binobarn yerdagi tirik organizmlar uchun zarur sharoitlarni yerdagi tirik organizmlar uch

 O`rmonlarning umumiy maydoni 4.1 mlrd ga O`rmonlarning umumiy maydoni 4.1 mlrd ga yaqin. Quruqlikning 33 % ni tashkil qiladi. yaqin. Quruqlikning 33 % ni tashkil qiladi.  O`zbekistonda o`rmonlar maydoni 937 ming g, O`zbekistonda o`rmonlar maydoni 937 ming g, lekin yerning yashil qobig`i to`xtovsiz qisqarib lekin yerning yashil qobig`i to`xtovsiz qisqarib bormoqda. Keyingi 10 ming yil ichida yer sharidagi bormoqda. Keyingi 10 ming yil ichida yer sharidagi o`rmonlarning 2/3 qismi kesib yo`qotildi. Ayniqsa o`rmonlarning 2/3 qismi kesib yo`qotildi. Ayniqsa aholi zich yashaydigan rayonlarda.aholi zich yashaydigan rayonlarda.  Natijada 500 mlndan ortiq yerlar hosilsiz cho`lga Natijada 500 mlndan ortiq yerlar hosilsiz cho`lga aylandi. O`rmonlarning tartibsiz kesilishi tabiatdagi aylandi. O`rm

arxiv.uzarxiv.uz

 Noyob va yo`qolib borayotgan turlarning Noyob va yo`qolib borayotgan turlarning muhofazasiga e’tiborni kuchaytirish uchun muhofazasiga e’tiborni kuchaytirish uchun 1966 yili tabiatni muhofaza qilish xalqaro 1966 yili tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi tomonidan xalqaro “Qizil kitob” tashkil ittifoqi tomonidan xalqaro “Qizil kitob” tashkil qilingan. Qizil kitob faqatgina xatar qilingan. Qizil kitob faqatgina xatar darakchisi bo`lmay, balki muhofaza darakchisi bo`lmay, balki muhofaza harakatlarining dasturi hamdir.harakatlarining dasturi hamdir.  O`simlik va hayvonlarni muhofaza qilish O`simlik va hayvonlarni muhofaza qilish faqatgina turli davlatlar o`rtasidagi hamkorlik faqatgina turli davlatlar o`rtasidagi hamkorlik yo`li bilangina muvaffaqiyatli olib borilishi yo`li bilangina m

 1983-yil O`zbekiston “Qizil kitobi”ning 1983-yil O`zbekiston “Qizil kitobi”ning birinchi jildi e’lon qilindi. O`zbekistonda birinchi jildi e’lon qilindi. O`zbekistonda mavjud 4 mingdan ortiq o`simlik turlarining mavjud 4 mingdan ortiq o`simlik turlarining 10-12 % I muhofaza talab. Eng qimmatli 10-12 % I muhofaza talab. Eng qimmatli tog` o`rmonlarining maydoni o`nlab marta tog` o`rmonlarining maydoni o`nlab marta qisqarib ketgan to`qaylar va qayir o`rmonlari qisqarib ketgan to`qaylar va qayir o`rmonlari ko`plab kesib tashlangan. Tabiiy ko`plab kesib tashlangan. Tabiiy yaylovlarning maydoni 6.5 mingga yaylovlarning maydoni 6.5 mingga qisqargan. qisqargan.  Shu bois 1984-yil O`zbekiston Qizil Shu bois 1984-yil O`zbekiston Qizil kitobining ikkinchi jildi nashr ettirildi. Unda kitobining ikk

arxiv.uzarxiv.uz

arxiv.uzarxiv.uz

arxiv.uzarxiv.uz

Insonning kundalik hayotida o`simliklarning ahamiyati juda katta. Shuningdek o`simliklar muhim tabiiy geografik omil sifatida yer yuzidagi suv oqimiga bug`lanishga, tuproqda nam saqlanishida, atmosferaning pastki qismidagi havo oqimiga, shamolning kuchi va yo`nalishiga, hayvonlarning hayotiga katta ta’sir etadi. O`simliklar jamiyati uchun behisob oziq-ovqat, homashyo, dori-darmon, qurilish materiallari va boshqa sohalarning asosiy manbaidir. arxiv.uz

O`simliklardan har xil kiyim bosh, ichimliklar tayyorlash uchun shuningdek chorva mollari uchun asosiy ozuqa manbai bo`lib hisoblanadi. Insonlarga zavq-shavq beradigan estetik lazzat sifatida ham ahamiyatga egadir. Yer sharida mavjud bo`lgan 500 ming o`simlik turining 6 ming turidan inson kundalik hayotida foydalanadi. O`zbekistonda 4148 tur o`simlik mavjud bo`lib, shundan 577 tasi dorivor o`simliklar, 103 turi bo`yoqdor o`simliklar, 560 turi efir moyli o`simliklar hisoblanadi. arxiv.uz

Tabiatni, uning boyliklarini, muhofaza qilish qadimdan ma’lum. Tarixiy qo`lyozmalar, toshdagi bitiklar va eng muhim ko`rsatma va qoidalar, musulmonlarning “Qur’on Karim” tabarruk kitobida va boshqa diniy kitoblar – Injil, Tavrot, Zaburda ham qayd qilingan. arxiv.uz

Dunyoning hamma davlatlarida tabiatni, uning suvi, tuprog`i, havosi, o`simlik va hayvonini muhofaza qilish bo`yicha qonun va qoidalar bor. O`zbekiston Respublikasi 9.12.1997 yil: “Tabiatni muhofaza qilish” qonunini qabul qildi. arxiv.uz

O`zbekiston hayvonlari tabiatning xarakatchan unsuri hisoblanib, geografik muxitning ajralmas bir qismi sifatida jumhuriyatimiz landshafti tarkibiga kiradi. O`zbekiston hududining kattaligi, tabiati hamda rivojlanish tarixi uning hamma qismida bir xil emasligi, shuningdek, kishilarning xo`jalik faoliyati hayvonlarning tarkibi va geografik tarqalishiga ta`sir etgan. Buning ustiga O`zbekiston hududining 71 % ni tashkil etgan cho`lli qismida hayvonlar yozning jazirama, davomli quruq kunlariga, suvsizlikka, ko`chib yuruvchi qumlarga mosdashgan. arxiv.uz

O`zbekiston faunasining o`ziga xos tomoni shundayki, uning turlari ko`p bo`lib, sutemizuvchilarning 97 turi, sudralyb yuruvchilarning 57 turi, quylarning 410 turi mavjud. O`zbekiston xayvonlari paleoarktika zoogeografik oblastning Markaziy Osiyo kichik oblastiga kiradi. Jumhuriyat hayvonot dunyosi juda qadimiyligi bilan ajralib turadi. Ba`zi xayvon turlari jumhuriyat xududining o`zida paydo bo`lsa, ba`zi turlari Turkistonning boshqa joylaridan o`tgan. O`zbekiston xududida paydo bo`lgan hayvon turlariga ingichka barmoqli yumronqoziq, ko`k sug`ur, Bobrinskiy qo`shoyog`i, xo`jasavdogar, qum bo`g`ma iloni, Turkiston gekkoni, Turkiston agamasi, katta kurakburun baliqlar, Orol shipi va boshqalar kirib, ular boshka joylarda deyarli uchraymaydi. O`zbekistondagi ba`zi hayvon turlari, chunonchi katt

O`zbekiston hududida yashovchi sirtlon, chiyabo`ri, kobra (ko`zoynakli ilon) kabi hayvon turlari Hindistondan kirib kelsa oq sichqon va qo`ng`ir ayiq yyevropaning shimoli uchun xosdir. O`zbekiston tabiati xilmaxil bo`lib, uning cho`l qismida bir xil tabiiy muhit mavjud bo`lsa, to`kaylarda ikkinchi xil, adir va tog`larda yana boshqacha muhit. vujudga kelgan. Binobarin, o`sha tabiiy sharoitga bog`liq holda cho`lga, to`qayga, voxaga, adirga, toqqa, yaylovga moslashgan hayvonlar yashaydi. Cho`l hayvonlari. Cho`l hayvonlari uzoq davom etgan quruq, jazirama yozga, qumli, sho`rxok, Gilli, toshloq sharoitga moslashgan. Shu sababli ba`zi hayvonlar uzoq davom etgan qurg`oqchil, nihoyatda issiqqa, yozga chidamli bo`lib, umrida suv iste`mol qilmay o`simliklar tarkibidagi namlik bilan cheklansa, (yumro

Cho`lda hasharotlardan qoraqurt, chayon, falanga, tarantul (biy), chigirtka kabilar mavjud. Bular ichida qoraqurt, chayon, falanga, biy zaharli o`rgimchaklar turiga kiradi. Cho`p hayvonlaridan echkemar, jayron, qum charxiloni, Turkiston kobrasi (kapcha ilon), qoraqurt kabilar xakida qisqacha ma`lumot beramiz. Echkemarlar oilasi ichida cho`lda yashovchi eng katta turi— buz echkemar hisoblanadi. Uning uzunligi 1,5 m ga yyetadi. U qumyai cho`llarda yashaydi, kunduzi faol harakat qiladi. Bo`z echkemar uchun asosan chuqur yoriqlar, kemiruvchilarning ini boshpana hisoblanadi, qisman esa o`zi ham in qaziydi. U xavfsiz, foydali hayvon bo`lib, hasharotlar, kemiruvchilar, kaltakesak, chayon, qorakurt, qushlar tuxumi, hatto ilonlar bilan ovqatlanadi) Uning urg`ochisi 10—12 ta tuxum qo`yib, tuproqqa k

Jayron — kichik, lekin chiroyli hayvon bo`lib cho`llarda yashaydi. Uning tanasi xushbichim, oyoqlari ingichka va uzun, kumkul rangida. Jayronning urg`ochilari shoxsiz, erkaklari shoxli bo`lib, shoxining uzunligi 27—41 santimetrga yyetadi. Bahorda jayronlar bittadan bola tug`adi va dastlab bolasini o`tbutalar orasida berkitib olib yuradi, so`ngra onasi ketidan ergashib yuraveradi. Ilgari jayronlar poda-poda bo`lib yashar edi, so`nggi yillarda ularni betartib ov qilish tufayli ular soni juda kam qoldi. Jayron hozir «Qizil kitob»ga kiritilgan. Qum charxiloni — o`rtacha kattalikdagi ilon bo`lib, uzunligi 45 sm. dan oshmaydi. Tanasi qumkul rangida, ikki yonida to`lqinsimon oq yo`l o`tgan, ular orqa tomonida ko`ndalang joylashgan oq dog`lari bilan tutashgan, boshida esa aniq butasimon naqshi bor

Qoraqurtning tabiiy dushmanlaridan biri arilar xisoblanadi. Arilar qoraqurtlarni o`ldirib yoki ularning tuxumlarini yo`q qilib, tabiiy ko`payishiga xalaqit beradi. Qoraqurtlarning bir necha turlari bor. Jumhuriyatimizning Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro va Jizzax viloyatlarida oq koraqurt (urg`ochisining uzunligi 10—12 mm, erkagining uzunligi 5 mm bo`ladi, zahari o`tkir), Qarshi cho`lida dala qoraqurti (urg`ochisining uzunligi 12—15 mm, erkagining uzunligi 3—4 mm bo`lyb, u kam o`rganilgan), cho`llarda esa nisbatan katta bo`lgan qora pauk (Erezus Niger) qoraqurti (urrochisining uzunligi 3 sm. gacha boradi) uchraydi. Lekin qora paukning biologiyasi yaxshi o`rganilmaganligi tufayli uning chaqishiga qarshi zardob yo`k. Tarantul — zaharli o`rgimchaklar oilasiga kiradi. Uning ko`rinishi falangg

Chayon — eng qadimiy hasharot hisoblanib, uzunligi 3—8 sm. ga yyetadi. U ko`proq zaxkash yyerlarda, eski devor va uylarda yashab, kechasi faol hayot kechiradi. Yozning issiq kechalarida o`rin, poyabzal, kiyimlar ichiga kirib bekinadi. Usha vaqtda odamni chaqadi, natijada chaqqan joyi biroz shishib, orriydi, harorat ko`tariladi, lekin 1—2 kundan so`ng og`rik bosilib, odam sog`ayib ketadi. Falang — ochsariq rangli bo`lib, uzunligi 10—70 mm, kichik hasharotlar bilan ovqatlanib, tashqi ko`rinishi tarantulga o`xshaydi. Shu sababli ko`p kishilar falangni zaharli tarantul bilan adashtiradi. Falang zaxarsiz bo`lib, bezarar hasharot. U kechasi faol hayot kechiradi. Falang tishlasa (chaqsa) ba`zan xar xil kasallik tarqatishi mumkin. Chunki u mayda hasharotlar bilan ovqatlanganligi tufayli yuqori jag

Gyurza (ko`lvor ilon) — adirlarda va tog` yonbag`irlarining quyi qismida ko`proq o`tbutalar, tosh uyumlari orasida uchraydi. Gavdasi qo`pol bo`lishiga qaramay, ba`zan ovqat axtarib daraxtlarga ham chiqadi. U o`ta zaharli ilon bo`lib, uzunligi 1,3 metrgacha yyetadi. Dumi kalta va tanasi yo`g`on, boshi uchburchak shaklda, ingichka bo`yni bilan tanasidan ajralib turadi., Uning rangi har xil bo`lib, ko`proq yo qo`ng`ir, yo to`q sariq rangda uchraydi. Ko`lvor ilonning orqasidagi tangachalarida bo`rtib chiqqan uzun yo`li bor. Orqasida noaniq shakldagi qo`ng`ir yoki jigarrang dog`lari bo`ladi. Qishda 20—30 tasi yig`ilib karaxt bo`ladi, mart oylarida karaktlik tarqaladi. Iyulda 8 —43 tagacha tuxum qo`yadi va 45 kun o`tgach bola ochadi va 3 yoshda voyaga yyetadi. U tunda faol hayot kechiradi. U jud

Dasht qora iloni — kichik bo`lib, uzushshgi 60 sm. ga yyetadi. U cho`llarda, adirlarda, o`tli tog` yonbag`rlarida yashaydi. Uning dumi kalta, uchki qismi ingichka, orqasida qoramtir katakgkatak naqshi bor. Qora ilonning boshqa ilonlardan farqi shundaki, urg`ochisi tuxumini butun rivojlanishi davomida tuxum yo`lida saqlaydi. Yosh ilonchalar avgust oyida paydo bo`lib, tez rivojlanadi, po`st tashlaydi, oktabr oyidan iniga kirib qishlaydi. U zaharli bo`lsada, chaqsa o`limga olib bormaydi. Uning zaharidan tibbiyotda dori-darmon tayyorlanadi. Sariq ilon — oyoqsiz va uzunligi 1 m. ga yyetuvchi kaltakesak bo`lib, jumhuriyatimizning tekislik qismida, ayniqsa adirlarda ko`p uchraydi, u o`t qalin o`sgan joylarda yashaydi, rangi sariq, ba`zan sariq-yashil tusda bo`ladi. Sariq ilonning urg`ochisi iyun-

Tog` balandlik mintaqasi. Bu balandlik mintaqada yoz salqin, namroq, qish sovuq, o`simliklar, ayniqsa daraxtlar ko`p o`sib, o`rmonlarni hosil qiladi. Urmonlar tagida esa har xil o`tlar qalin o`sib, serhosil, binobarin, hayvonlar uchun ozuqa moddalar serob. Lekin tog` mintaqasining relefi noqulayligi va haroratning pastligi tufayli ba`zi hayvon turlari, chunonchi sudralib yuruvchilar kam. Ondasonda — Oloy tog` iloni, Himolay va Turkiston agamasi uchraydi. Tog` mintaqasida o`rmon sichqoni, Turkiston kalamushi, oq sichqon, oq suvsar, tog` suvsari, qunduz, o`rmon olmaxoni, ko`rshapalak, o`rmon sonyasi yirik sutemizuvchilardan qo`ng`ir ayiq, chipor sirtlon, silovsin, moiul qoplon, yovvoyi qo`yalqor, burmali tog` echkisi, to`nriz, bo`ri, tulki, bo`rsiq, quyon kabilar uchraydi. Qushlardan burgut,

To`qayzorlarda ko`proq ko`k qurbaqa, yyer kalamushi, kichik kaltakesaklar, suv ilon, qora ilon; qushlardan baliqchi qushlar, qo`tan, bir qozonlar pelikan, qoravoy, ko`k, oq va malla qo`tanlar, qorabuzovbaklan, rozlar, o`rdaklar, churraklar, qirrovul, kakkular, zzrizron, qirg`iy, qora qarg`a kabilar yashaydi. To`kayda yana chiyabo`ri, tulki, bo`rsiq, to`qay mushugi, quyon kabilar ham uchraydi. So`nggi yillarda O`zbekiston suv va to`qayzorlarida mo`yna beruvchi ondatra, nutriya kabi hayvonlar ham urchitilmoqda. O`zbekiston vohalarida qushlardan musicha, zagcha, qarqinoq, bulbul, bedana, chumchuq, boyo`rli, laylak; sudralib yuruvchilardan sariq ilon, chipor ilon, bo`zrang kaltakesak; sutemizuvchilardan bo`ri, tulki, quyon, ko`rshapalak, tipritikan kabilar yashaydi. Bulardan tashqari vohalarda

O`zbekiston yovvoyi faunasidan foydalanish bilan bir vaqtni o`zida yovvoyi hayvonlarni o`ylamay-netmay, qoida-qonunlarga rioya qilmay ov qilinishi tufayli bir qator hayvon turlari kamayib ketmoqda. Buning ustiga tabiiy landshaftlarni tezkorlik bilan o`zlashtirilishi, ya`ni haydash; ovchilarning ko`payishi; yangi-yangi shaharlar, qishloqlar, zavodfabrikalarning vujudga kelishi, tog`-kon sanoatining ko`payishi xo`jalikni kimyolashtirish, tayiatdan rekreao`ion maqsadlarda foydalanish oqibatida hayvonlar yashash joylaridan mahrum bo`lmoqdalar. Bular o`z navbatida juda ko`p hayvonlar turining va sonining keskin kamayishiga sabab bo`lmoqda. Tabiatga ayniqsa yovvoyi hayvonlarga noto`g`ri munosabatda bo`lish oqibatida ba`zi hayvon turlari noyob turga aylanib borsa, (xongul bug`usi, jayron va boshq

«O`zbekiston Qizil kitobi»ga kirgan hayvonlar: sutzmizuvchilardan katta shomshapalak, shalpangquloq ko`rshapalak, ko`k sug`ur, katta qo`shoyoq, qo`ng`ir ayiq, olako`zan, hind asalxo`ri, Turkiston kunduzi, sirtlon, silovsin, qoraquloq, malin, qoplon, irbis, gepard, xongul, jayron, marhur, Ustyurt qo`yi (arkal), Qizilqum yovvoyi qo`yi, Buxoro qo`yi, arxar; qushlardan ba`zilari — birqozon, oq va qora laylak, qizil, g`oz, oqbosh va marmar o`rdak, uzun va oq dumli burgut, qirg`iy burgut, cho`l burguti, burgut, boltayutar, qumay, lochin, itolg`i, oq turna, tuvaloq, kum chumchug`i va boshq; sudralib yuruvchilardan — xentog qurbaqaboshi, Shtraux qurbaqaboshi, echkemar, chipor kaltakesak, kapcha ilon (Turkiston kobrasi); baliqlardan—bahri baliq (bakra), qilquyruq (katta kurakburun baliq), kichik ku

ADABIYOTLAR: 1. Axmatqulov, Ergashev, “Umumiy ekologiya” T. 2003 y. 2. R.O.Oripov, N.X.Halilov “O`simlikshunoslik” T. 2007 y. 3. Ekologiya fanidan ma’ruzalar matni. 4. www.ziyonet.uz . 5. WWW.SLAYD.ARXIV.UZ arxiv.uz

Купить