O‘zbek adabiyotida Maxtumquli an’analarini o‘rganish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	66.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

O‘zbek adabiyotida Maxtumquli an’analarini o‘rganish

Купить

Kirish I. BOB. MAXTUMQULI VA O‘ZBEK ADABIYOTI 1.1. § Maxtumquli ijodining o‘zbek adabiyotida o‘rganilishi. 1.2. § Maxtumquli she’riyatida diniy - ma’rifiy g‘oyalar talqini . II. BOB. MAXTUMQULINING POETIK MAHORATI 2.1.§ Mahtumquli ijodida mumtoz she’riyat an’analarining o‘rni 2.2.§ Maxtumqulini ng badiiy-tasviriy vositalardan foydalanishi . Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Mavzuning dolzarbligi. O‘zbek va turkman xalqlarining tarixi mushtarak. Tili, madaniyati, urf - odatlari o‘xshash. Ajdodlarimizning ilmiy, adabiy va ma’naviy merosi xalqlarimizning umumiy mulki sanaladi. O‘zbek va turkman azaldan taqdir sinovlari davrida biri-biriga yelkadosh bo‘lib, shukuhli damlarda quvonchini baham ko‘rib kelgan. Ikki mamlakat o‘rtasidagi munosabatlar mustaqillik yillarida yangi, sifat jihatdan yuqori bosqichga ko‘tarildi. Ajdodlarimizning ilmiy, adabiy va ma’naviy merosi xalqlarimizning umumiy mulki sanaladi. Shu ma’noda, o‘zbek va turkman xalqi farzandi bo‘lgan Maxtumquli ijodiy merosini o‘rganish, shoir mahoratini ko‘rsatish, umuman olganda, har ikkala xalq o‘rtasidagi chambarchas adabiy aloqalani o‘rganish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Zero, yurtboshimiz Sh.M.

tanlash, uslub va boshqa bir qancha holatlarda bir-birining tajribasidan unumli foydalanganlar. So‘z mulkining sultoni Alisher Navoiyning gumanistik g‘oyalar bilan yo‘g‘rilgan she’riyati, poetik merosi turkman shoirlarining diqqatini o‘ziga jalb qilgan. XVIII-XIX asrlarda yashab ijod etgan turkman shoirlaridan Ozodiy, Maxtumquli, Andalib, Kamina va Mullanafas, Saidiy va boshqa shoirlar Alisher Navoiyni o‘zlariga ustoz bilib, uning g‘azallariga naziralar yozganlar, muhammaslar bog‘laganlar. Navoiy turkman shoirlarining ham ma’naviy ustozi hisoblanib, turkman xalqining eski yozma adabiyoti taraqqiyotiga juda katta ta’sir ko‘rsatgan. So‘nggi yillarda O‘zbekiston va Turkmaniston davlatlari o‘rtasida o‘rnatilgan ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy sohalardagi hamkorliklarda ibratli tadbirlar ko‘zga tas

hayoti va adabiy merosini dastlab mashhur venger olimi German Vamberi tomonidan o‘rganilgan. 1867-yilda Germaniyaning Leypsig shahrida nashr etilgan. Umuman, Maxtumquli ijodini o‘rganish va targ‘ib qilishda turkman-u o‘zbek olimlarining tabiiy bir hamkorligi yuzaga kelgan. Maxtumqulining boy badiiy merosini tiklash va xalqqa yetkazishda yetakchilik qilgan turkman olimlari A. Meredov, A. Bekmurodov, N. Gullayev, E. B. Muhammedova, Amirov, Qoraqalpoq olimi K. Quramboyev, o‘zbek olimlaridan K.Tohirov, Y.Yusupov, V.Abdullayev, F. Musomuhammedovlarning izlanishlarida shoir haqida turkman va o‘zbek kitobxonlariga muayyan ma’lumotlar yetkazishgan1. Ammo hanuzgacha Maxtumqulining purhikmat muhammaslari turkman va o‘zbek adabiyotshunoslari tomonidan o‘rganilgani yo‘q. Biz mazkur ishimizda adabiyots

yozilgan bo‘lsa-da, fundamental ilmiy-tadqiqotlar, asosan, 50-yillarning ikkinchi yarmida paydo bo‘la boshladi. Turkman olimlari bu ishda ancha faol bo‘lganligini ta’kidlaymiz, O‘zbek adabiyotshunosligida Maxtumquli ijodining o‘zbek-turkman adabiy aloqalari aspektida ilmiy o‘rganilishi masalasiga kelsak, bu jarayon serqirra, materiallarga boy bo‘lmasa-da, har holda tilga olsa arzigulik ilmiy ishlar bor. Tadqiqotlarning ko‘pchiligida Maxtumquli ijodi mumtoz adabiyot yoki folklorga bog‘lab o‘rganilgan. Adabiyotshunos olim K. Quramboyevning «O‘zbek-turkman adabiy aloqalari» degan risola nashr ettirdi, respublika gazeta-jurnallarida maqolalari bosildi va ularda, asosan, shoir ijodining Xorazm adabiy muhiti bilan bog‘liq sahifalari o‘rganiladi. Shoir siymosi va an’analarining o‘zbek she’riyatid

shuningdek, Maxtumquli ijodiga Navoiy, Fuzuliy va Mashrablarning ta’siri masalalariga o‘z munosabatimizni bildirdik. Bitiruv malakaviy ishda o‘zbek adabiyotida Maxtumquli an’analarini o‘rganishga, shu masaladan kelib chiqqan holda shoir ijodining mavzular ko‘lami, o‘zbek xalqi orasida mashhur bo‘lgan shoir she’rlarini tahlil qilishga harakat qildik. Ishda quyidagi masalalar yoritildi: Maxtumquli XVIII asr O‘rta Osiyoning eng mashhur va boy adabiy merosga ega bo‘lgan shoirlardan biri ekanligiga e’tibor qaratildi. Mavzuning hali ochilmagan sahifalari, mutaxassislar e’tiboridan chetda qolib kelayotgan qirralari ham oz emas. Tilga olingan tadqiqotlarning ko‘pchiligida Maxtumquli ijodi mumtoz adabiyot yoki folklorga bog‘lab o‘rganilgan. Hozirgi o‘zbek adabiyotida Maxtumquli an’analari muvaffaqi

I. BOB. MAXTUMQULI VA O‘ZBEK ADABIYOTI 1.1. § Maxtumquli ijodining o‘zbek adabiyotida o‘rganilishi . Ulug’ turkman shoiri va mutafakkiri Maxtumquli 1733 yili Atrek daryosi bo’yidagi Xojigovshan ovulida tug’ilgan. Uning ilk ustozi Ozodiy taxallusi bilan she’rlar yozgan otasi Davlatmamad edi. Oilada xat-savodini chikargan bulajak shoir taxminan olti yoshidan ovul maktabida - Niyozsolix mulla qo’lidada o’qiy boshlaydi. Utkir zexni va tirishkokligi bilan ukuvchilar orasida aloxida ajralib turgan Maxtumquli keyin Kiziloyok (xozirgi Chorjuy viloyati, Xalach tumani) dagi Idris bobo madrasasida taxsilini davom ettiradi. So’ng Xivaning SHergozixon madrasasida ilmini kamolga yetkazadi. Shuningdek bir muddat Buxorodagi Ko’kaldosh madrasasida ham o’qigani xakida rivoyatlar mavjud. Maxtumquli badiiy su

uni uz jiyaniga uylantirib kuyadi va u aloxida xujalikning boshligiga aylanadi. Dexkonchilik kilish bilan bir ga, otga to’qim tikish, kamchi to’qish, yugan va ayil yasash orkali daromadini muttasil oshira borib, Maxtumquli Yonachi (to’qimduz) nomi bi lan dovrug’ taratadi. Bo’sh qolgan vaqtlarida u qo’shiqlar to’qigan va ulardan biri bizgacha yetib kelgan. Otasi Davlatmamad ham aloxida qobiliyati bilan ajralib turar edi. U boshlangich ma’lumotini ovulda olib, so’ng Xiva madrasalarida o’qishini davom ettiradi. Ovulga qaytgach, bolalarni o’qitish bilan birga, kishlok x o’ jaligi bilan shug ’ ullanadi. Agar bobosi uchun she’r to’qish shunchaki xavas bo’lgan bo’lsa, otasi haqiqiy shoir bo’lib yetishadi. U Ozodiy taxallusi bilan k o’ plab qo’shiq va g ’ azallar yaratadi. Uning kariyb 6 ming misr

nasihatlarning yuraklarga malham bo‘lib singganligidandir, ko‘ngillarni ilhomlantirib, qanot baxsh etishidandir, kishilarni hayajonga solishidandir. Uning she’rlari jarohatli yuraklarga malham, horg‘in vujudlarga quvvat, tushkun ruhga ko‘tarinkilik bag‘ishlaydi. Xuddi shuning uchun turkman xalqi qiynalgan, ozor chekkan, nochor qolgan, g‘ussaga botgan paytlarda Maxtumqulini dardlaridan forig‘ etadigan ma’naviy bir hakimi Luqmon deb biladi. Shoirning malham yanglig‘ she’rlari, da’vatkor so‘zlari barcha davrlarda katta-yu kichikning ruhini poklab, bu go‘zal dunyoga, insonga, hayotga muhabbat uyg‘otadigan, xalq ko‘nglini yuksakka ko‘tarib, butun turkman jamiyatining ruhiy sog‘¬lomligiga xizmat qilib kelgan. Haqiqatdan ham Maxtumquli she’rlari tog‘ bag‘ridan qaynab chiqqan zilol chashmaning suv

Bu asrda turkman qabilalarining har biri alohida-alohida holda o‘z yo‘lini axtarardi. Milliy turkman davlatining yo‘qligi, bu qabilalarning har yerdan panoh axtarib yurishi ular orasidagi ixtiloflarni yuzaga keltirardi, ularni bir-biridan uzoqlashtirardi. Turkmanlarning o‘zaro kelishmasligini istab, bu yo‘nalishda muayyan maqsad bilan harakat qilgan kuchlar ham oz emasdi. Ana shunday sharoitda mutafakkir shoir xalqining eng ulug‘ dushmani noahillik ekani, bahamjihat bo‘lib, o‘zaro til topishish kerakligi, barcha qabilalar birlashib, bir maqsadga, bir davlatga bo‘ysunishi zarurligini qayta-qayta uqtiradi. «Turkmanning…» she’rida shunday misralar bor: Ko‘ngillar, yuraklar bir bo‘la boshlar, Uyushsa, eriydi tuproqlar, toshlar, Bir sufrada tayyor qilingan oshlar, Yuksaladi baxt-iqboli turkmann

Afgonistonga vakil kilib junatilgan akalari Abdulla va Muhammadsafo dushmanlar tomonidan shafkatsiz uldiriladi. Katta xonadonning butun ogirligi Maxtumquli yelkasiga tushadi. U mudarrislik kilish, ota-bobosidan meros yonachilik kasbini davom ettirish bi lan birga, temirchilik va zargarlik xunarlarini ham egallaydi. «Guzal SHergozi» she’ridan ma’lum bulishicha, u Xivada taxsil olayotgan davrida birin-ketin otasi va onasidan judo bo’lgan: Komil bo’lib, saranjomlik kilibman, Mashakkat-la ul padardan kolibman, Ka’bamdan ayrilib, judo bo’libman, Ketar buldim, xush kol, guzal SHergozi! Maxtumquli xolasining kizi Mengli bilan bolalikdan birga uynab usgan, ikki yosh bir-biriga kungil kuygan edi. Lenin otasi va ikki akasining bevaqt ulimi oilani moddiy jixatdan ogir axvolga solib kuygan. Maxtumquli

istar, safar kilsak…», «Sayron etsak necha tengu tush bilan, Magar shunda gamgin kunglim xush bular» kabi misralarni o’qiymiz. «Ma’lum bulishicha, Maxtumquli yoshligidai sayoxatlarda yurib, Kaspiy bo’yidan to Amudaryogacha kelgan. Buxoroda ta’lim olgan, so’ngra Afgonistonga utgan, Xindistonda bir yilu uch oy turgan, qaytib Fargona (Andijon, Margilon)ni kurgan, Kozogistonning Turkiston shaxriga borgan. Xorazmga - Xivadagi SHergozi madrasasiga kelib o’qigan, so’ng yana uz eliga — Atrek daryosi vodiysiga, Dexistonga qaytgan. Shundan so’ng Ozarbayjon, Eron, Turkiyaning sharkiy kismi, Irokni aylanib kelgan. Maxtumqulining Astraxanda bo’lganligi ham, u yerda ruslar xayoti bilan tanishganligi ham ajab emas. Xatto Eron bilan Xindiston orasidagi Ummon dengizi buylarida — yo Ummon tuprogida (Arabist

Shuro davridayok ba’zi tadkikotchilar Maxtumqulining tasavvufga munosabati yuzasidan ayrim muloxazalarni bildirgan edilar. Jumladan, G.Karpov xayotining muayyan davrlarida Maxtumqulining tasavvuf tarikatlari bilan alokasi bo’lgani, binobarin, ijodida sufiyona oxanglar mavjudligiga e’tiborni karatgan. P.Skosirev Maxtumqulining falsafiy she’rlarida shoir yakin alokada bo’lgan tasavvuf ilmining ta’siri shundokkina sezilib turishini ta’kidlagan. A.Mulkamanov esa Maxtumqulining tasavvufdan nixoyatda ta’sirlangani, she’rlarida «fano tuprogi», «axli xol», «fakr mulki». «yor», «soxibjamol», «dust», «zulf» kabi sufiyona istilox-tushunchalar kup uchrashi, «Satashdim», «Kurdingmi?», «Yor sendan», «Namasan?», «Ey dust», «Oshik bulmisham» she’rlarida sufiyona rux kuchliligini kayd etgan. Albatta, diniy

beradi. Uzbek olimasi S.Shukrullayeva esa sobik kulyozmalar instituti (xozirgi Uzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayxon Beruniy nomidagi Sharkshunoslik instituti Hamid Sulaymon fondi)dagi 1997-rakamli kulyozmada shoirning 900 dan ortik she’ru gazallari mavjudligi tugrisida xabar bergan edi. Maxtumquli ijodi kuplab chashmalardan suv ichgan: ular - Kur’oni karim va unga yozilgan tafsirlar. Xadisi sharif va diniy adabiyotlar, tasavvuf falsafasi va adabiyoti, Shark mumtoz suz san’ati va xalk ogzaki ijodi. Shuning uchun shoir ijodida islomiy mavzularni ham, sufiyona ruxni ham, xalkona oxanglarni ham, mumtoz adabiyot ta’sirini ham kuramiz — ular uzaro omuxta bo’lib, Maxtumquli asarlarining yuksak badiiyati, ta’sirchanligi va umrbokiyligini ta’minlagan. Shoir she’rlarida paygambarlar

Avval ikrorinda turishin kuring. *** Nomardlar ham yaramaslar, nochorlar, Tuzing ichib, ishing bo’lsa kocharlar, Siringni fosh etib, aybing ocharlar, Qadring bilgan ulfatingdan ayrilma! Maxtumquli xalk makol-matallari, xikmatli suzlari, obrazli iboralarini juda yaxshi biladi va maxorat bilan she’rlari katiga singdirib yuboradi. Ayni paytda, uzi ham sodda, ixcham, lunda, teran xikmatlar yaratadiki, ular nafakat turkman balki barcha turkiy xalklarning xikmatli suzlar xazinasidan joy olgan: Olimga yondashsang, ochilar kuzing, Joxilga yondashsang, kurdek bularsan. * Odam bor, ming tuman yedirsang ozdir, Odam borki, yegan noniga yetmas. * Mard yigitning or — kilichi. * Duzaxning timsoli bir yomon xotin. Yaxshini olam orzular * . Yigit qarir yomon ayol uchrasa. Xalk tarixi, adabiyoti va xayotini

«Maxtumquli uz davrining jaroxatlariga akl-zakovatni, iymon va e’tikodni, axillik va hamjixatlikni, ajdodlar udumiga asoslangan hamdardlik va adolatli kurashni karshi kuyadi va bu tuyguni poetik suz kudrati bilan ma’naviy kurol darajasiga kutaradi. «XVIII asr turkman xalki uchun musibatlar davri buldi. Uch tomondan - Buxoro amirligi, Xiva xonligi, Eron shoxligi kabi ancha kuchli kushnilar kurshovida qolgan turkmanlar borgan sari bepoyon Urta Osiyo chullarining unumsiz kumliklariga chekinib bordi. Turkman xalkining dushmanlari uning jangovar shon-shuxratini yaxshia bilganlar va shuning uchun xar kanakasiga bo’lsa ham, jasur turkman yititlarini uz tomonlariga jalb etishga xarakat kilganlar. Bunga fakat bir yul: turkman qabila boshliqlari, xon va beklarini uzlariga ogdirib olish orkali erishi

Shunga muvofik, mardni kuplab sherlarida uluglagani xolda, nomardni keskin tankid kiladi. Bu ikkisini ikki kutbga kuyib tasvirlaydi. Yuz nomard joyini bosmas bir mardning, Chekar tashvishini mard elu yurtning. Kilgan kiligini kuring nomardning: Jangmi deya kochar tuman uchrasa... Mard kutar mexmonni ochik yuz bilan, Nomard kochib kolar mexmon uchrasa. «Maxtumqulining ishk-muxabbat mavzuidagi she’rlari ham oxangdorligi, chukur falsafiy moxiyati bilan ajralib turadi. Shoiriing xayot va ulim, inson va borlik, guzal insoniy fazilatlar va odob-axlokka oid she’rlarida islom dini hamda tasavvufiy karashlar ta’siri yakkol seziladi». Shoir she’rlarining o‘rganilish tarixi. «Maxtumquli asarlarining mavzulari, janriy xususiyatlari, shakliy uziga xosligi, asarlari tilining nixoyatda xalkchilligi bilan

faxr bilan kuylaydilar. Afgonistonda bir keksa turkman baxshisi borligini eshitdim, u Maxtumquli she’rlarini maxorat bilan ijro etishda nom chikargani uchun uzini «Maxtumchi» der ekan». Maxtumquli barcha turkiy xalklar katori, uzbek xalkining ham uz shoiriga aylanib ketgan. Shoir she’rlari xalkimiz orasida asrlar davomida mashxur bo’lgan. Asarlarining kulyozmalari keng tarkalib, «toshbosmada ham Xiva va Toshkent shaxarlarida bir necha bor nashr kilingan, bir necha unlab asarlari Toshkentda chikadigan «Turkiston viloyatining gazeti»da e’lon kilingan». Abu Rayxon Beruniy nomidagi Sharkshunoslik instituti fondida Maxtumquli she’rlarini uz ichiga olgan 5 ta kulyozma saklanadi. Maxtumquli she’rlari Jumaniyoz Sharipov, Jumaniyoz Jabborov, Muzaffar Axmedov, Mirzo Kenjabek tarjimalarida uzbek tili

uchun qadrdon, ko‘plab she’rlari asosida kuylanayotgan qo‘shiqlari sevib tinglanadi. Maxtumquli Firog‘iyning 290 yilligi nishonlanadi. Turkmaniston 2014 yilni Maxtumquli yili deb e’lon qilganligi ham millat mutafakkiriga bugungi minnatdor avlodlarning beqiyos ehtiromi timsolidir.

1.2. § Maxtumquli she’riyatida diniy - ma’rifiy g‘oyalar talqini. Maxtumqulining butun ma’rifati, islomiy muhabbati, ishqi, shavqi, qayg‘usi she’rlarida aks etadi. SHe’riyat shoir qalbining ko‘zgusidir. Maxtumquli she’riyati bani bashar iborat. Maxtumquli ga qilingan otashin va ma’rifiy xitoblardan she’riyati Qur’oni karim va hadisi shariflar ma’nolarining she’riy sharhidan iborat. Maxtumquli she’riyatining bosh yo‘nalishi: iymon-e’tiqod, o‘lim va hayot, qiyomatning haqligi, dunyoning foniyligi va oxiratning boqiyligi, ogohlik bilan oxiratga hozirlik ko‘rmoq zaruriyati kabi ezgu g‘oyalardir. Maxtumquli, sen dam-badam Oxirat sari ur qadam. Yaxshi-yomon – barcha odam Ajalning giriftoridir. Maxtumquli she’riyati ezgulikka da’vatdir. Foniy dunyoga aldanmang, deydi shoir. Ma’lumotlarda Maxtum

Ishq qurboni – parvonalar, Ul olovdan qongan bormi? – degan band esa faqat insoniy-majoziy ishq xususida emas, balki "devonalar", "parvonalar" ifodalaridan anglashilib turganidek, ishqi ilohiy xususidadir. To‘g‘ri, shoirning sevgisi, musibatli judolik dard-alamlari ham uning she’rlarida aks etgan. Ammo shoir ijodidagi "g‘am-alam ohanglari" aslo oilaviy baxtsizlik natijasi emas. Maxtumquli orif, oshiq, dunyo va oxiratning mohiyatini anglagan, g‘ofillik, johillik, gunoh-ma’siyatlar avj olib, dunyo shitob bilan shak-shubhasiz qiyomat sari ketayotganini ogohlik ko‘zi bilan ko‘rib turgan mard inson, alloma, iymoni butun, qayg‘usi olamshumul, dardi hayotbaxsh valiy zotdir. O‘z-o‘zini xor tutib, aybdor sezib, osiy va gunohkor ekanligini izhor etib, nadomat chekishi esa sol

dushmanlar shoirning qo‘lyozma kitoblarini yo‘q qilgan. "Yozgan kitoblarim selga oldirib, Ko‘zlarim izinda giryon ayladi" satrlari hamda quyidagi hasratli so‘zlari bunga dalildir: G‘ofillikda dushman oldi dashtimni, Tarqatdi har yonga tengu to‘shimni, Besh yilda bir kitob etgan ishimni Qizilboshlar olib, vayron ayladi. Shu yo‘sin shoir aziz umri guldek so‘lganidan g‘am-alam chekadi. SHe’rlaridan Maxtumqulining piri otasi ekani anglashiladi. Ammo u boshqa ko‘plab murshidi komillarni ham zikr qiladi. Yana ko‘plab she’rlarida u Xoja Ahmad Yassaviy, Mavlono Jaloliddin Rumiy, Alisher Navoiy, Muhammad Fuzuliy, So‘fi Allohyor, Boborahim Mashrab va boshqa valiy shoirlar singari, bir piri komilni izlash, bir murshidga qo‘l berib bog‘lanish zarur ekanini ta’kidlaydi. Ixlos bilan bir komilga

satrlari bunga dalildir. Shuningdek, hazrati Bahouddin Naqshband haqlaridagi ehtiromli va muhabbatli she’rlaridan Maxtumqulining Naqshbandiya tariqatiga e’timodi kuchli ekanini payqash mumkin. Maxtumquliga insonlarni she’r bilan Haqqa da’vat etish izni va iste’dodi berilgani manzuma zamirida ifodalangan. Bu "O‘g‘lon, Alloh yoring, borgil, dedilar" satridan ham anglashiladi. Pushkinning "Payg‘ambar" she’ri aslida hazrati Rasululloh sallallohu alayhi va sallam haqlarida bo‘lib, unda, shaqqi sodr, ya’ni, bolalikda hazrati Payg‘ambarimizning ko‘kraklarini farishtalar yorib, qalblarini poklagani, keyin esa ko‘ksilariga hikmat to‘la cho‘g‘dek oltin jom joylaganlari hamda vahiy voqealari, u zotga insonlarni ogoh etib, Haqqa da’vat qilish amr etilgani ifodalangan. SHe’rdagi: "V

ma’nosini ifodalagan. Maxtumqulining "Turgil, dedilar" she’ridagi tafsilot zohiran hazrati Payg‘ambarimiz voqealariga o‘xshagani uchun Bertelsni qiziqtirib qolgan. Holbo’qi, Hazrati Payg‘ambarimiz voqealari vahiyga va Qur’onga asoslangan, Maxtumquli voqeasi esa ma’no olamidan yetgan xabardir. SHe’rlarda o‘xshashlik yo‘q, voqealarda o‘xshashlik bor. Bas, Bertelsning taajjubi ilmga asoslanmagan, balki zohiriy o‘xshashlikdan tug‘ilgan mulohazalardir. Maxtumquli o‘z davrida bosqinchilar zulmi ostida qolgan xalqni birlashtirishga, yurtni tashqi va ichki dushmanlardan ozod etishga o‘z iste’dodi bilan harakat qildi. Shoir yozadi: Ustimizdan dushman hukm suribdur, Mo‘min bari jabru jafo ko‘ribdur, O‘g‘il-qizni xor o‘rniga beribdur, Xatarlar ul joydan surilsin endi!.. Boshqa she’rida esa sh

asoslangan. Uning siyosiy qarashlari ham sog‘lom e’tiqod tamoyillariga tayangan bo‘lib, bu mo‘jaz bir ilmiy tadqiqotga asos bo‘ladigan mavzudir. Davr hukmdori – Ahmad shohga bag‘ishlangan she’rida shoir: "Sen dinni rivojlantir. Shohlarning shohisan, islomning quvvatisan" deydi. Albatta, shoirning siyosiy g‘oyalari o‘z davri tarixi bilan izohlanadi. Maxtumqulining ilohiyot mavzuidagi she’rlari, jumladan, ilohiy ishq va islomiy ma’rifat tarannum etilgan asarlari mustamlaka davrida xaspo‘shlandi yoki ularning mohiyati buzib talqin etildi. Bu kungi istiqlol kunlarida biz ko‘plab mumtoz adiblar qatorida Maxtumqulining ham ilohiy ruhdagi she’rlarini sharhlash imkoniga ega bo‘lib turibmiz. Shoirning ana shunday teran ma’rifiy ma’nodagi asarlaridan biri "chiqar" radifli g‘azalidir.

nurini qo‘yib, mening sharorimni ko‘rib, uyalganidan pinhon chiqar edi". Qorun – Qur’oni karimda zikr qilingan, Muso alayhissalomga zamondosh bo‘lib, adabiyotda boylik va xasislik timsolida qo‘llanadi. Quyoshning nursiz holda pinhon chiqishi Maxtumquliga xos yangicha ifodadir. Bir ko‘chada bo‘lsam muqim, dilga ketirsam qadri siym, Har ko‘chai vayronadan sad ganji bepoyon chiqar. "Agar shu ishq dardi, shu ma’naviy holim bilan bir ko‘chada muqim turib qolsam va siymu zarga biror qadr-qimmat bersam, ko‘nglimga xazina fikrini keltirsam, har bir vayrona ko‘chadan yuztadan bepoyon – hadsiz-hisobsiz ganj, xazina chiqar edi. (Ammo mening bunga xohishim yo‘q)". Shoir o‘z qalbidagi ma’naviy xazinalar har qanday dunyoviy boyliklardan avlo ekaniga ishorat qilmoqda va agar men siymu zar ist

nafsidan qutqaruvchi, ibodatga va qanoatga da’vat etuvchi vosita, solikni g‘aflat uyqusidan uyg‘otuvchi, ovoralik sarxushligidan qutg‘arib, o‘ziga kelishini ta’minlovchi haq jazbasidir. "Tasavvuf lug‘ati"da shunday keltirilgan. Tariqat – komil inson bo‘lish, ilohiy axloq bilan xulqlanish yo‘li. Adib ana shu tabarruk yo‘lga ishora qilayotir. Hech anglamay zeru zabar, gar topsa jazbamdan asar, "Alif"dan, "be"dan bexabar, har damda bir Qur’on chiqar. "Zeru zabar – arabiy yozuv harakatlari nimaligini bilmagan, "alif"dan, "be"dan bexabar inson agar jazbamdan xabar topsa, ilohiy ogohlik da’vati yetib, har nafasidan bir Qur’on chiqadi". Bu bayt yuqoridagi baytni to‘ldirib, sharhlab keldi va naqsh ilohiy jazba ekanini isbot etdi. Haq jazbasidan asar

"Ey Firog‘iy, men ham aqlimni shunchalik sarson qildimki, agar bu ishqimdan, bu jazbamdan bir behunar, g‘ofil xabar topsa, unga ogohlik yetib, qanot bog‘lab, osmonga chiqadi". G‘azaldagi barcha baytlarga asos bo‘lgan narsa adibning holi, sharora, ishq olovi, ko‘nglidagi naqshlari, Haqdan yetgan jazbasidir. Maxtumquli, oz ayla so‘z, barcha qolar tog‘u dengiz, Tuproqqa to‘lsa ushbu ko‘z, Haqdan yana farmon chiqar. "Ey Maxtumquli, so‘zni kam qil, gapning qisqasi sho’qi, necha ma’dan konlari, oltin va kumush xazinalarini o‘z ichida yashirgan tog‘lar ham, necha marvarid va javohirlarni o‘z qa’rida berkitgan dengizlar ham qoladi, inson esa o‘tadi. Inson vafot etib, ko‘zlari tuproqqa to‘lsa ham, Haqdan yana farmon chiqib, qiyomat kuni u qayta tiriladi, hisob-kitob boshlanadi. Bas,

barmoqlarini (ham) tiklab, joy-joyiga keltirishga qodir Zotdirmiz" (, -oyatlar) deb ogohlantiradi. Bu haqda oyatlar ko‘p. Maxtumquli ana shu oyatlarga ishora qilayotir. Maxtumquli odamzodning dardu armonlari bilan yashab, o‘z ma’rifati bilan barcha xalqlarga sevimli bo‘lgan valiy shoirdir. Og‘ir mustamlaka zamonlarida Maxtumquli she’riyatini takror-takror o‘zbek kitobxonlariga taqdim etgan muhtaram tarjimon Jumaniyoz Sharipov shoir ijodiga qo‘l urayotgan barcha yangi tarjimonlarga haqli ustozdir. U kishining tajriba maktabidan biz ham bahramanddirmiz. Birinchi bois, u she’rlarga muhabbatimiz kuchli ekani bo‘lsa, ikkinchi bois – u she’rlarning ba’zilaridan mustabid tuzum qolipiga sig‘magan ayrim bandlar qisqartirilgani, ayrim so‘z va iboralar esa o‘zgartirilganidir. Maxtumquli – turkiy

vatanparvarlik g‘oyalari bilan yo‘g‘rilgan she’riyatida pok islomiy ma’rifat ruhi gurkirab, yashnab turadi. Maxtumquli taqriban yilda Turkmanistonning janubi-g‘arbidagi Atrek (Atrok) daryosi sohillarida, ma’rifatli islomiy oilada dunyoga keladi. Otasi Davlatmand Ozodiy o‘z davrining taniqli shoirlaridan bo‘lib, uning she’riy kitobi hamda "Va’zi Ozod" nomli asari mavjud. Ozodiy ijodi, ayniqsa, "Va’zi Ozod" kitobi, chamasi, to‘liq islomiy ruhda bo‘lgani bois sho‘ro davrida yetarli o‘rganilmagan. Bu kitobda muallif ulug‘ mutafakkir shoir Alisher Navoiy ijodini yaxshi o‘zlashtirgan, ayniqsa, "Mahbub ul- qulub" asaridan ta’sir olgan adib sifatida namoyon bo‘ladi. Davlatmand Ozodiy shunchaki shoir emas, balki zamon allomasi, taqvo va ma’rifat ahlining peshvosi, avliyoi ba

– biror jamoa va guruhning ulug‘lari, e’tiborli kishilari, raislari; "nujabo" – "najib" so‘zidan, najiblar – buzurgvorlar va tanlangan aziz zotlar degani. Abdollar – valiylikning qutbdan oldingi martabasiga erishgan zotlar, demakdir. Mahshar kuni g‘amsiz kirar behishtga, Har kim chindan bo‘lsa do‘sti otamning! - Bu satrlar hazrati Payg‘ambarimiz(s.a.v.)ning "Kishi oxiratda yaxshi ko‘rgan kishisi bilan birga bo‘ladi", degan hadisi shariflariga tayanadi. Maxtumqulidek shariatda sobitqadam va istiqomatda mustahkam zotning bu mujdasi oddiy ta’rif emas, balki ma’no olamidan yetgan shavq natijasidir. Maxtumquli otasi singari boshlang‘ich ta’limni qayt maktabida oladi. Keyin Markaziy Osiyoning ulkan madaniyat va ilm-fan markazlaridan bo‘lmish Ko‘hna Xiva shahrida, "SHe

Ketar bo‘ldim, xush qol, go‘zal "SHerg‘ozi". Shoir she’r davomida "Ilm, ta’lim olgan seni unutmas", desa, oxirida "Aslo unutmasman tillo qopisin" deya minnatdorlik izhor etadi. Biz bu she’rga "Xivadagi SHerg‘ozixon madrasasi bilan xayrlashuv" deya ost sarlavha qo‘ydik. U Xivadan qaytgach, mudarrislik qilgani, ayni vaqtda zargarlik bilan shug‘ullangani naql qiliнади. Maxtumquli arab, fors tillarini puxta o‘zlashtirgan, chig‘atoy – eski o‘zbek tilini mukammal bilgan. Bu hol uning ijodidagi so‘z boyliklaridan ham ayondir. Ijodidan ma’lum, Maxtumquli Markaziy Osiyo va Yaqin Sharqning bir qancha diyorlarini kezgan, Buxoro, Xiva, Afg‘oniston, Ozarboyjonda bo‘lgan."Zangi Boboni ko‘rsam", deyishiga ko‘ra, Toshkentga ham kelgan bo‘lishi kerak. Na’layni Ars

"Xabar bergaydirmiz fursat yetganda, Bul yerda erlar bor, ko‘rgil!" dedilar. Nazarim tushganda ul to‘rt mardona, Ko‘nglim jo‘sha keldi, boshim gardona, - deya shoir ma’no olamida erlar – valiy zotlarni ko‘rib, ko‘ngli jo‘sh urib, boshi aylanganini aytib, his-hayajonini izhor etadi. Ma’no olamidan Maxtumquliga insonlarni she’r bilan Haqqa da’vat etish izni va iste’dodi berilgani manzuma zamirida ifodalangan. Bu "O‘g‘lon, Alloh yoring, borgil, dedilar" satridan ham anglashiladi. YE.E. Bertels bu she’rni A.S. Pushkinning "Prorok" ("Payg‘ambar") nomli she’ri bilan taqqoslab, mushtarak va farqli jihatlarini topishga uringan. Chunki, unda ham "Turgil, ey Payg‘ambar, chorla, da’vat et!" degan xitob bor. Ammo Pushkinning "Payg‘ambar" she’ri aslida h

Pushkin Qur’oni karim tarjimasini o‘qib, "Podrajanie Koranu" ("Qur’ondan iqtibos") she’riy turkumini yilda yozgan bo‘lsa, oradan ikki yil o‘tib, yilda "Payg‘ambar" degan she’rini bitgan. Demak, bu orada u hazrati Payg‘ambarimiz(s.a.v.)ning hayotlarini ham o‘rgangan, deyish mumkin. Ammo she’rda Payg‘ambarga mos bo‘lmagan nojoiz so‘zlar ham borki, bu ifodalar shoirning o‘z shaxsiga oiddir. Negaki, u she’rning ilk nusxasida so‘nggi baytni o‘z-o‘ziga xitob qilish bilan yakunlagan. Keyin qayta ishlab, Qur’on oyati ma’nosini ifodalagan. Maxtumqulining "Turgil, dedilar" she’ridagi tafsilot zohiran hazrati Payg‘ambarimiz voqealariga o‘xshagani uchun Bertelsni qiziqtirib qolgan. Holbo’qi, Hazrati Payg‘ambarimiz voqealari vahiyga va Qur’onga asoslangan, Maxtumquli voq

Boq, bu kun ul xorga do‘ndi... Hamisha el-yurt dardu armoni bilan yashagan Maxtumqulining yoniq she’riyatida shafqat va zulm, yaxshilik va yomonlik, mardlik va nomardlik, jo‘mardlik va tubanlik kabi xususlar bir-biriga qarama-qarshi holda tavsiflanadi, yaxshi xislatlar ulug‘lanib, yomon xislatlar qoralanadi. Maxtumqulining ijodi Qur’oni karim, hadisi shariflarga, tasavvuf ta’limoti, valiylar hikmatiga hamda Alloh O‘z huzuridan ato etgan ilmi laduniyga asoslangan. Uning siyosiy qarashlari ham sog‘lom e’tiqod tamoyillariga tayangan bo‘lib, bu mo‘jaz bir ilmiy tadqiqotga asos bo‘ladigan mavzudir. Davr hukmdori – Ahmad shohga bag‘ishlangan she’rida shoir: "Sen dinni rivojlantir. Shohlarning shohisan, islomning quvvatisan" deydi. Albatta, shoirning siyosiy g‘oyalari o‘z davri tarixi

Maxtumquli: – Ul nimadur, yemadilar, to‘ydilar? Ul nimadur, qiyomatga qo‘ydilar? Ul kim edi, tovonidan so‘ydilar? Shoir bo‘lsang, shundan bizga xabar ber! Turdi shoir: – Ul diydordur, yemadilar, to‘ydilar, Ul namozdur, qiyomatga qo‘ydilar, Nasimiyning tovonidan so‘ydilar, Bizdan salom bo‘lsin, javob shundaydir... Savol-javob she’rlarida "tajohuli orifona" tarzida, ya’ni bilib turib bilmaslikka olib, zamondoshining iste’dodi va ilmi-ma’rifatini sinash uchun savollar o‘rtaga qo‘yiladi. Bu so‘roqlarga javob berish uchun esa iste’doddan tashqari, keng qamrov, nozik farosat, ulkan ilm-irfon ham bo‘lishi zarur. Aytganimizdek, Maxtumquli faqat iste’dodli shoir emas, balki ulkan alloma, ahli hol, ahli sirr, ahli hikmat bo‘lgan orif zotdir. Ma’no olamida uning bir qancha aziz siymolar bilan

She’rda Maxtumquli Bahouddin Naqshband hazratlarining ma’naviy tavajjuh va himmatlariga mazhar bo‘lganini oshkor etmoqda. "Boda – gulgun sharob"dan murod ishqi ilohiy, ulug‘ valiy ruhoniyatidan yetgan ma’naviy tavajjuh, "toza biryon" esa hikmat natijasi bo‘lgan ma’naviy nasibadir. Boshqa bir she’rida shoir "sayron ichinda" – sulukdagi sayr chog‘ida Payg‘ambarlar va aziz avliyolardan iborat nafar siymoni ko‘rganini bildiradi va: Turkiston egasi – Xoja Ahmad Yassaviy ham ular orasida borligini aytadi: Turkiston egasi – sarvar, Imom Qosim, Imom Ja’far, Yahyo bilan Nuh Payg‘ambar, Boyazid Sulton ichinda... SHe’rda zikr qilingan Imom Qosim – xojagon silsilasidan hazrati Qosim ibni Muhammad ibni Abu Bakri Siddiq, Imomi Ja’far esa hazrati Ja’fari Sodiq raziyallohu anhumo h

ba’zilar Qur’oni karimda shoirlar haqida kelgan oyatlarni noto‘g‘ri tushunib, o‘zlaricha ta’vil qiladi. Holbo’qi, unda istisno oyati ham bor bo‘lib, mehribon Alloh iymonli shoirlar bilan iymonsiz shoirlar o‘rtasidagi tafovutni aniq-ravshan bayon etgandir. Chunonchi, Alloh taolo aytadi: "Shoirlarga yo‘ldan ozganlar ergashur. Ularning (so‘z vodiylaridan) har vodiyda daydishlarini (ya’ni, o‘zlariga yoqib qolgan eng tuban kimsa yoki narsalarni ham ko‘kka ko‘tarib, yoqtirmaganlarini tuproqqa qorishlarini) va o‘zlari qilmaydigan narsalarni gapirishlarini ko‘rmadingizmi?" ("Shuaro" surasi, --oyatlar. Alouddin Mansurning izohli tarjimasidan). Bu oyatlar hazrati Payg‘ambarimizni va Islomiyatni hajv qilib, qoralagan iymonsiz, kofir shoirlar xususidadir. Keyingi oyatda esa Alloh taolo

ifodalaydigan shoirlar "Majoz haqiqatning ko‘prigidir" degan hadisi sharifga asoslanadilar. SHe’r va shoirlar xususida bir qancha hadisi shariflar ham mavjud. Chunonchi, hazrati Payg‘ambarimiz sallallohu alayhi vasallam: "So‘zda sehr, she’rda hikmat bor" deb lutf qilganlar. Sahobalardan bo‘lgan bir shoir kelib, Payg‘ambar alayhissalomga: "Alloh taolo shoirlar haqida aytgan bu so‘zlardan (yuqoridagi oyatlardan) keyin bizlarning holimiz ne kechadi?" – deydi. Shunda hazrati Payg‘ambarimiz (s.a.v.): "Mo‘min kishi ham tig‘i, ham tili (ya’ni, qalami) bilan Alloh yo‘lida kurashadi. Yaratgan Egamning nomiga qasamki, sizlar otadigan o‘qning tig‘i o‘tkirroqdir", deganlar. Imom Buxoriy hazratlarining "Al-Jomi’ as-Sahih" ("Eng ishonchli hadislar to‘plami&#34

sharifda aytilganidek, "Hikmatning boshi Allohdan qo‘rquvdir" va yana: "SHe’rda, albatta, hikmat bor". Hikmat esa Allohning xos ikromidir. Chunonchi, Qur’oni karimning Baqara surasi, -oyatida Alloh taolo: "U (Alloh) O‘zi xohlagan kishilarga hikmat ato etur. Kimgaki hikmat berilgan bo‘lsa, bas, muhaqqaq, unga ko‘p yaxshilik berilibdi" deb marhamat qiladi. Hikmat – sog‘lom aqlga, sog‘lom qalbga, iymon-e’tiqod va ilmu irfonga muvofiq so‘z, barcha diniy va dunyoviy narsalarning haqqoniy hukmlaridir. Maxtumquli, shubhasiz, ana shunday sohibi hikmat zotlardandir. 2.2. § Ma x tumquli ning badiiy-tasviriy vositalardan foydalanishi So‘z mulkining sultoni Alisher Navoiyning gumanistik g‘oyalar bilan yo‘g‘rilgan she’riyati, poetik merosi turkman shoirlarining diqqatini o‘ziga

ma’naviy ustozi hisoblanib, turkman xalqining eski yozma adabiyoti taraqqiyotiga juda katta ta’sir ko‘rsatgan. So‘nggi yillarda O‘zbekiston va Turkmaniston davlatlari o‘rtasida o‘rnatilgan ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy sohalardagi hamkorliklarda ibratli tadbirlar ko‘zga tashlanmoqda. O‘zbekiston Prezidenti, hurmatli Sh.Mirziyoyevning Turkmanistonda bir necha marta davlat tashrifi bilan bo‘lishi, Turkmaniston Prezidentining bir necha bor O‘zbekistonga davlat tashrifi bilan kelgani va har ikki tomon o‘rtasida xalqlarimizning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatiga xizmat qiladigan bir qator hujjatlarning imzolangani madaniyatimiz va adabiy aloqalarning yanada mustahkamlanishida alohida ahamiyat kasb etdi. Bu siyosiy tadbir, jumladan, adabiyotlarimiz do‘stligi ramziga aylangan—Alisher Navoiy, Maxtumquli,

Navoiy asarlarining turkman shoirlari ijodiy faoliyatida o‘ynagan roli bebahodir. Maxtumquli XVIII asr turkman adabiyotining taniqli namoyondalaridan biri bo‘lib, o‘zining ajoyib asarlari orqali turkman adabiyoti tarixi bilan birga o‘zbek adabiyoti tarixida ham munosib o‘ringa ega bo‘lgan. XIX asr o‘zbek shoirlaridan bir nechtasi Maxtumquliga ergashganlar va ustoz sifatida undan namunalar olganlar. Maxtumquli o‘z zamonasining o‘qimishli, donishmand kishilaridan bo‘lgan. Shoir arab va fors tillarini ham yaxshi bilgan Sharq adabiyotida yuksak o‘rin olgan. Maxtumqulining asarlari, bayozlari qo‘lyozma shaklida yetib kelgan. 1940- yilda topilgan ma’lumotlar orasida Maxtumquliing asl kelib chiqishi va adabiy merosi haqida qimmatli ma’lumotlar beriladi. Elning sevgan adibi bugun yana ellar va ela

yaratadi. O‘z asariga tarixiy sharoit ruhini, fikriy yangiliklarni kiritadi. Natijada, o‘zga shoir musammatining shu mavzu, shu shakldagi yangi varianti yuzaga keladi. Nazira muhammas yoki musaddas bog‘lovchi shoir o‘z g‘oyalarini, muddaolarini ifodalashda g‘oyaviy-estetik jihatdan shunga ehtiyoj sezadi, shu priyomdan foydalanishga imkon beradi. Nazira murabba’lar ham xuddi shunday. Nazira murabba’lar Maxtumquli, Andalib. Ogahiy, Komil Xorazmiy, Avaz, Muqimiy, Hamza, Berdaq, Durdi Qilich va boshqa shoirlar ijodida mavjud. Maxtumquli Navoiyning bir qator g‘azallari ta’sirida, ularning mazmun-uslubini saqlagani holda. original to‘rtliklar, murabba’lar yozdi. Masalan, Navoiyning «Tut», «Bo‘lmasa», «Yaxshiroq» radifli g‘azallariga o‘zining «Tut», «Bo‘lmasa», «Yaxshidir» radifli murabba’larini

Bak: olardan ne nam galdi, ne nishan, Suv tapmayii, jayin bolsa cholustan, Derya ichre men Isgender boldum tut. Yoldashbolsan dile dushmez bile, Ferish topmayan, bile yatsan mar bile, Yigrim alti kerret yuz mun er bile, Karun xazinasin eli aldum tut. Navoiyning «Bo‘lmasa» radifli g‘azali ishqiy mavzuda yozilgandir. Oshiq yor kuyida, hijron azobida g‘am chekmoqda. U ishq kuyiga shunchalik mubtalo bo‘lganki. uning bu holatini ko‘rgan odam telba deb o‘ylashi mumkin. Shoir insoniy, real- sevgini ulug‘laydi va shunday xulosa chiqaradi: Ey Navoiy, tonmagar der ul pari majnun seni, Oshiq o‘lgaymu pariga, ulki majnun bo‘lmasa. Maxtumquli ushbu g‘azalga nazira tarzida «bo‘lmasa» radifi bilan bir qancha g‘azal va murabba’lar bitdi. Barmoqda yozilgan bu she’rlar o‘n bir. bo‘g‘indan iborat bo‘lib, qof

Maxtumquli, bilgin shunday zamondir, Hozir xaypi bo‘lsa, so‘ngra ziyondir, Er yigitning ko‘ngli to‘l darmondir, Qora, ko‘z, nozik bel yori bo‘lmasa. Maxtumquli bu she’rida xalq ahvoli nihoyatda og‘irligini, xatto sevishganlar bir- birlariga yeta olmasligidan zorlanadi. Ikkinchi she’rida ham yuqoridagi fikrini yanada davom ettirgan. Odamning qadrini mehnat bilan emas, balki boylik bilan o‘lchaydiganlarni qoralaydi. Maxtumquli o‘z ijodida xuddi Navoiydek xalq orzu-intilishlarini tasvirlashga alohida e’tior berdi. Shoir o‘z sherlarida xalq hayotini real tasvirlashga, turkmanlarniig milliy urf - odatlarini aks ettirishga alohida e’tibor beradi. Ma’lumki, turkmanlarda qadimdan avlodlardan avlodlarga meros bo‘lib kelgan ajoyib an’ana bor. YA’ni har bir yigitman degan kishining ot va yarog‘i bo‘l

o‘zak muammolaridan biri hisoblanadi. Maxtumquli Navoiy ijodiga katta ixlos qo‘ygan va Navoiy g‘azallarini, dostonlarini yaxshi bilgan, ulardan ijodiy foydalangan. Maxtumquli so‘z san’ati sirlarini egallashda Alisher Navoiyni ko‘pgina asarlaridan ilhomlanib ajoyib asarlar yaratgan va Navoiyning ijodiy tajribalariga ko‘proq tayanishga harakat qilgan. Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulro kelmadi, Ko‘zlarimg‘a kecha tong otguncha uyqu kelmadi. Lahza- lahza chiqdim-u chekdim yo‘lida intizor, Keldi jon og‘zimg‘a-yu ul sho‘xi badxo‘ kelmadi. Orazidek oydin erkonda gar etdi ehtiyot, • Ro‘zgorimdek ham o‘lgonda qorong‘u, kelmadi, Maxtumquli Navoiyning shu g‘azalidan chuqur ta’sirlanadi. Oshiqning dardini baland ehtiros bilan kuylagan misralarni tayanch sifatida oladi va unga yanada go‘zal misralar

Yuzi kabi oppoq oydinda o‘zgalardan o‘zini ehtiyot qildi, deyin desam, hayotimdek tun tim bo‘lganida ham kelmadi. Parivashim ayrilig‘ida shunchalik telbalardek yig‘ladimki, ko‘rgan odamlarning birortasi o‘zini kulgidan tiyolmadi. Qachongacha ko‘zlaringdan suv oqadi?-deb meni uyatdan o‘ldirmang. Oqqan ko‘zyoshlarim qon edi. Bu kecha ko‘zimga suv kelgan emas. Maxtumqulidek nola aylab ko‘ngil uyini beg‘am aylab, may bilan xushhol tut. Negaki, may kelgan uyga qayg‘u kelmaydi. Yana bir g‘azal “O‘lturgusi” radifli g‘azalida Navoiy oshiq haqida so‘z ochar ekan oshiqni mashuqa vasli umidida Majnun ko‘yiga tushib qolganligi to‘g‘risida bahs yuritadi. Maxtumquli bu o‘rinda ham Navoiy g‘azallaridagi fikrlarga hamohang fikrlar qo‘shadi, mashuqani ta’rif etadi, tashqi va ma’naviy go‘zalligi bilan oshiq

bo‘lgan. Maxtumquli sodiq qadam ijodkor ekanligi uning yuqoridagi hayotiy misralaridan ko‘rinib turadi. Maxtumquli o‘zini o‘zi inkor etib, nafsi yomon kimsa darajasida ta’riflashga tutingan. Bu bejiz emas. Xayotda ko‘p xoru zorliklarga duch kelgan erkin fikrlovchi insonni hajvnoma e’tirofi bu. Xor va zor umr kechirish faqat ijod axliga xos taqdirmi? Yomon otlig‘ bo‘lish gohida xakka bo‘lib tanilishga na hojat na zarurat bor edi. Bunday savollarga javobni Maxtumqulini qator g‘azallari, muhammaslari, mashhur dostonlari sahifalaridan to‘liqroq javob izlaymiz. O‘tmish mumtoz adabiyotda romantik ko‘tarinkilik, mayllar doim ustuvor bo‘ladi, bu qat’iy an’ana bo‘lgan. Bu an’anadan Navoiy ham yiroq bo‘lmagan. Mashrabning g‘azallari, she’rlari g‘oyat nafis va ravon yozilgan. Bu g‘azallar shu qadar g

ohangdorlikni mazmun talqinidagi yaqinlik va o‘xshashlikni, mushtaraklikni ko‘ramiz. Bemori ishqing bo‘ldim netarman, Sobir baloga rozi qazoga Muhtijning o‘qi o‘tti bu jondin, Nogah sovuq so‘z tushdi oraga. Mashrab seni deb kechdi jahondin, Rahm aylamasang muflis gadoga16 Maxtumquli: Ko‘nglumi berdim bir bivefaga Qo‘ydi yuragim jebr-u jepaga Ey nezaninim, mana rahm qil Galdim sen diyip, sansiz belaga. Bimari shikin boldum neter men Ne chere eyley jebre jepaga Bu g‘azallar, ya’ni Maxtumquli g‘azali Mashrab g‘azaliga o‘xshash bo‘lsada, unga diqqat bilan nazar tashlasak, Maxtumquli g‘azalining o‘ziga xos xususiyatlari bor. Maxtumquli g‘azali hajm jihatidan katta, undagi 4,5,6 baytlar Mashrab g‘azalidagi baytlardan o‘zgacha. Bu baytlardagi mazmun Maxtumquli talqinida o‘zgacha mazmunni aks etti

Bu o‘xshatishlar Maxtumqulining Mashrab g‘azaliga ijodiy ergashganidan dalolat beradi. XVIII asrda Maxtumquli olg‘a surgan «turkman qabilalarining ittifoqi» haqidagi muhim ijtimoiy fikrning amalga oshishi uchun katta to‘siqlar mavjud edi. Bu asrda turkman qabilalarining har biri alohida-alohida holda o‘z yo‘lini axtarardi. Milliy turkman davlatining yo‘qligi, bu qabilalarning har yerdan panoh axtarib yurishi ular orasidagi ixtiloflarni yuzaga keltirardi, ularni bir-biridan uzoqlashtirardi. Turkmanlarning o‘zaro kelishmasligini istab, bu yo‘nalishda muayyan maqsad bilan harakat qilgan kuchlar ham oz emasdi. Ana shunday sharoitda mutafakkir shoir xalqining eng ulug‘ dushmani noahillik ekani, bahamjihat bo‘lib, o‘zaro til topishish kerakligi, barcha qabilalar birlashib, bir maqsadga, bir davl

Maxtumqulining, Navoiy, Fuzuliy va Mashrab va boshqa klassik shoirlarning ilg‘or an’analaridan ilhomlanishi, o‘rganishi natijasida zamonasining yetuk shoiri bo‘lib yetishdi Bugun shoirning aziz eliga u orzu qilgan baxtiyor istiqbol muyassar bo‘ldi. Mustaqil va betaraf Turkmaniston davlati jahon xaritasida tinchlik va hamjihatlik mamlakati sifatida maydonga chiqdi. Hamjihatlikning buyuk kuchiga ishongan turkman xalqi Maxtumqulidan hamisha minnatdordir. Bu yil Maxtumquli ijodi o‘zbek xalqi uchun qadrdon, ko‘plab she’rlari asosida kuylanayotgan qo‘shiqlari sevib tinglanadi. Maxtumquli Firog‘iyning 290 yilligi nishonlanadi. Turkmaniston 2014 yilni Maxtumquli yili deb e’lon qilganligi ham millat mutafakkiriga bugungi minnatdor avlodlarning beqiyos ehtiromi timsolidir. XULOSA O‘zbek va turkman x

merosini o‘rganish, shoir mahoratini ko‘rsatish, umuman olganda, har ikkala xalq o‘rtasidagi chambarchas adabiy aloqalani o‘rganish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Zero, yurtboshimiz Sh.M.Mirziyoyev: «Maxtumquli - bugungi kunda uzbek madaniy-adabiy turmushida juda ommaviylashib, eng mashxur siymolarning biriga aylangan»..1”- deb to‘g‘ri ta’kidlagan. Tarix sahifalarini varaqlab ko‘rsak eli-eliga, dili-diliga payvand bo‘lgan turkman va o‘zbek xalqlari qadim zamonlardan beri birodarlikda yonma-yon yashab kelayotganligining guvohi bo‘lamiz. Tog‘i ham, taqdiri ham bir bo‘lgan o‘zbek va turkmanlar go‘yo bir kitobning ikki sahifasi desak yanglishmaymiz. Bu ikki xalq o‘tmishda zulmga qarshi birgalikda kurash olib borganlar, ozodlik uchun janglarda birga qatnashganlar. O‘zbek va turkman adabiy

qator hujjatlarning imzolangani madaniyatimiz va adabiy aloqalarning yanada mustahkamlanishida alohida ahamiyat kasb etdi. Bu siyosiy tadbir, jumladan, adabiyotlarimiz do‘stligi ramziga aylangan—Alisher Navoiy, Maxtumquli, Andalib va Mullanafasdek buyuk so‘z san’atkorlari ijodini har ikki adabiyotshunoslikda, keng doirada o‘rganishga yo‘l ochdi, tadqiqotlar yaratishga ilhomlantirdi. 1. Tarix sahifalarini varaqlab ko‘rsak, eli eliga dini diniga payvand bo‘lgan turkman va o‘zbek xalqlari qadim zamonlardan beri birodarlikda yonma-yon yashab kelayotganligini guvohi bo‘lamiz.Tolei ham taqdiri ham bir bo‘lgan o‘zbek va turkmanlar go‘yo bir kitobning ikki sahifasi desak yanglishmaymiz. Bu ikki xalq o‘tmishda zulmga qarshi birgalikda kurash olib borganlar, ozodlik uchun bo‘lgan janglarda birga qat

deganidek, Maxtumquli kitoblari: xususan, pand-nasihat so‘zlari to hanuz turkman, o‘zbek, qoraqalpoq ellari uchun mumtoz saboq manbai bo‘lib qolmoqda. 4. G‘azalnavis o‘zbek, turkman, arab va fors tillarini chuqur bilimdoni, Maxtumqulining adabiy merosi bugun Toshkent, Ashxobod, Dushanbe, va Rossiyadagi Sharqshunoslik institutlarida saqlanmoqda. 5. Elni sevgan adib bugun yana ellar va elatlar ardog‘ida o‘zining yangi mo‘tabar va hur umrini o‘tkazmoqda. Uning yodnomalari mustaqil o‘lkalar mafkurasi va ma’naviyatining sarchashmalaridan bo‘lib qolajakdir. O‘tmishning ma’lum girdobida inson baxtini kuylagan Maxtumquli kabi xalqning asl farzandlari bizning zamonamizda yana ham hurmatlandi va sharaf topdi. Ma’lumki, o‘zbek adabiyoti ham, turkman adabiyoti ham uzoq asrlik ilg‘or an’analarga, boy t

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Махтумгули . Сайланан асерлар.-Ашгабат,: Туркмендавнешр, 1963. 2. Абдуллаев. Х Хоразм адиблари// Ў збекистон маданияти. 1966. 23- ноябрь. 3. Абдуллаев В. Сайланма. -Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1982. 4. Дўстлик ва ҳамкорлик муносабатларини янада ривожлантириш йўлида.// Хоразм ҳақиқати. 2011. 7-май

5. Исмоилова Г. Хоразм адабий муҳити. 1994. 6. Машраб . Танланган асарлар.-Т.: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти ,1971. 7. Назаров Г. Махтумқули . “Туркменистан ” нашриёти, 1990 8. Қориев Б. Навоий ва туркман адабиёти// Ў збек тили ва адабиёти 1968. 3-сон 9. Қурамбоев К. Ўзбек ва туркман адабий алоқалари. - Т.: 1978 10. Юсупов Й. Ўт чақнаган сатрлар.-Т., 1983 11. Таҳиров К Туркман шоири Махтумқули . Номзодлик диссертацияси автореферати. Самарқанд, 1965 12. Абдуллаев В. Сайланма. -Т.: “Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти”, 1982. 13. Анаш халфа. -Т.: Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонаси нашриёти, 2006. 14. Али М. Севгим, севгилим. Шеърлар. Тошкент, 1983. 309- бет 15. Абдуллаев Ҳ. Ўлмас шеърият// Ўзбекистон маданияти,1977- йил 12-апрель. 16. Белинский

Адабиёт ва санъат нашриёти, 1980. 24. Ўзбек адабиёти. 5-жилд. —Т.: Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва сан ъ ат нашриёти, 1968. 25. Махтумқули . Дунё ўтиб бордир. Шеърлар. Янги аср авлоди , 1990 26. К.Қурамбаев. Ўзбек - туркман адабий алоқалари. “Фан”, Т. 1978 27. М.Пирназаров. Р.Йўлдошев. “Сўзда тахаллусим эрди Андалиб”. “Марказий Осиё маданияти” газетаси, № 39, 15 октябрь. 2000 йил .

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar