Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 306.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek mumtoz adabiyotida masnaviy janrining tutgan o‘rni

Купить
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI O 'ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O zbek filologiyasi fakultetiʻ “ O‘zbek adabiyoti tarixi” fanidan “O‘zbek mumtoz adabiyotida masnaviy janrining tutgan o‘rni” mavzusida yozgan KURS ISHI Toshkent – 2024 1 MUNDARIJA I. KIRISH……………………………………………………………5 II. ASOSIY QISM 1.Masnaviy – mumtoz she’riyatning asosiy janri sifatida…….15 2. Masnaviy janrining Alisher Navoiy ijodida tutgan o‘rni…...24 3. O‘zbek mumtoz she’riyatida masnaviy janri tabiati, genezisi, xususiyatlari……………………………………………………30 XULOSA……………………………………………………………..32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………...33 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda ma’naviyat masalasi ijtimoiy hayotimizning asosiy masalalaridan biriga aylanib qoldi. Istiqlol tufayli ma’naviy hayotimizda tub o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda. Istiqlolning dastlabki kunlaridanoq mamlakatimizda bu sohaga ulkan va uzluksiz e’tibor qaratib kelinmoqda. Halqimizning milliy ongi, milliy g‘ururi o‘sib, ma’naviy asosini yanada mustahkamlashga poydevor yaratayapti. She’rning o‘zi qasida, g‘azal, qit’a, ruboiy va masnaviy singari bir necha turga bo‘linadi. Shoirlardan bir guruhi kuchli qobiliyatga ega bo‘lganliklari sababidan ushbu she’r turlarining barchasida she’r yozishgan, ulardan boshqa bir guruhi esa ta’blarining o‘tmasligi sababli bu turlarning ayrimlaridagina she’r aytishga harakat qilish bilan cheklanganlar. Allohga hamd va shukrlar bo‘lsinki, «Hazrat Sultonning yaqin kishisi» degan daraja va martabaga ega bo‘lgan ul oliy hazratning ushbu she’r turlarining barchasidagi mahorati shu darajaga yetgandiki, agar ilgarigi davrlarda yashab o‘tgan shoirlar ul hazratning muborak zamonlarigacha yetib kelishganida [va ushbu saodatli zamonni ko‘rishganida] edi, she’r yozadigan daftarlarini yopib (ya’ni she’r yozishni yig‘ishtirib), dunyoning turli tomonlaridan uning fazilat makoni bo‘lgan ostonasi tomon shoshilgan bo‘lardilar. Yangi O‘zbekiston barpo etish – bu shunchaki xphish-istak, subyektiv hodisa emas, balki tub tarixiy asoslarga ega bo‘lgan mamlakatimizdagi mavjud siyosiy- huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy,ma’naviy ma’rifiy vaziyatning o‘zi taqazo etayotgan, xalqimizning asriy orzu-intilishlariga mos, uning milliy manfaatlariga to‘la javob beradigan obyektiv zaruratdir. Biz bu yo‘lda islohotlarimizning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lgan jamiyatimiz a’zolarining bilim va salohiyati, kuch va imkoniyatlarini, butun azm-u shijoatimizni ishga solishimiz lozim. Shundagina mamlakatimiz xalqimiz orzu qilgan,jahon maydonida kuchli salohiyat, munosib obro‘-e’tiborga ega bo‘lgan, har tomonlama obod va farovon davlatga aylanadi. Alloma Alisher Navoiy o‘z zamonasining nidosi va da’vatini ifoda etgan holda, “ Emas oson bu maydon ichra 3 turmoq…” deb boshlanadigan misralarni bejiz bitgan emas .1 Tariximizda buyuk alomalarimiz vatanimiz ravnaqi uchun kurashgan. Biz ham ularni salafdoshlari bo‘lishimiz kerak. Biz buyuk davlat barpo etishimiz uchun tariximizni, o‘tmishimizni o‘rganishimiz kerak. Bobokalonlarimiz aytgandek o‘tmishsiz kelajak yo‘q! Alisher Navoiyning boy adabiy-ilmiy merosi nazm va nasrda yaratildi. Ulug‘ shoir va mutafakkir o‘sha davrdagi zullisonaynlik (o‘zbek va fors-tojik tillarida ijod etish) an’anasini qo‘llab-quvvatlagan holda o‘z merosining asosiy qismini turkiy- o‘zbek tilida ijod qildi. Ustozi Abdurahmon Jomiy bu masalaga alohida to‘xtalib, shunday degan: “Agarchi Alisher Navoiyning keng qobiliyati she’rning har ikki – turkiy va forsiy nav’ida iqtidorlidir, ammo uning mayli ko‘proq turkiyda bo‘lib, bu tilda yozg‘anlari forsiydan ko‘pdir” Masnaviy janri zamonaviy she’riyatimiz rivoji uchun munosib hissasini qo‘sha oldi. G‘afur G‘ulomning “Uchuvchi qo‘shig‘i”, Zulfiyaning “Salom sizga, sulhparvar ellar” masnaviylari tinchlik va gumanizm bahsidir. Mirtemir masnaviy janri taraqqiyotida sezilarli iz qoldirgan, unung o‘nlab iboratomuz masnaviylari bor. Habibiy, Charxiyning aruzda yozgan masnaviylarida davr qahramoni tasvirlanadi (Habibiyning “Xazina”, “Iqlim bahori’, Charxiyning “El baxti” masnaviylari). Masnaviyda realizm va poetika birlashib, davr ruhi ifodasiga munosib xizmat qildi (hozirgi poeziyadagi masnaviychilik to‘g‘ri yo’ldan bormoqda, bu janr o’z qurilishining soddaligi bilan bolalar adabiyotiga qo‘l keldi, ayniqsa, buyuk shoir Quddus Muhammadiy masnaviylari buni ko‘rsatib turibdi.) Xurshid Davron masnaviy janrining barmoq vaznidagi ko‘rinishi rivojiga yaxshi ulush qo’shdi, u bunday she’rlarda (“Otam xotirasiga”, “Epitafiya”, “Unutayin degandim seni” va boshqalarda) hayot qadri, ezgulik himoyasi, o‘tganlarning aziz yodi haqida tahsinbop so‘z yuritdi. Kurs ishining maqsadi. Masnaviy janri haqida to‘liq ma‘lumot berish, masnaviy janrining o‘zbek mumtoz adabiyotida tutgan o‘rnini atroflicha yoritish. 1 Shavkat.Mirziyoyev “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” Toshkent – 2022 5-bet 4 Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. O‘zbek mumtoz adabiyoti bilamizki, keng, atroflicha o‘rganilgan adabiyot hisoblanadi. Jumladan, o‘zbek mumtoz adabiyotida masnaviy janrida ijod qilgan ijodkorlar ham alohida o‘rganilgan. Bularning orasida eng ko‘p o‘rganilganlaridan Alisher Navoiy ijodi hisoblanadi. Ammo ochilishi kerak bo‘lgan joylari ham talaygina. Xorazmiy “Muhabbatnoma”si, Xo‘jandiy “Latofatnoma”sidagi maktublar, Qutbning “Xusrav va Shirin” dostoni, “Yusuf va Zulayho”, “Gul va Navro‘z” asari, Navoiy, Muhammad Solih, Nishotiy dostonlari, Muqimiyning hajviy hikoyalari va Alisher Navoiy asarlaridagi masnaviy janriga oid asarlar qiyoslab tahlil qilinadi.2 2 Obidjon Karimov “Mumtoz she’riyat janrlari” , Namangan nashriyoti-2015 26-bet 5 I. MASNAVIY – MUMTOZ SHE’RIYATNING ASOSIY JANRI SIFATIDA Masnaviy o‘zaro qofiyalanuvchi ikki misradan iborat she’r shaklidir. “Masnaviy” so‘zi arabcha so‘z bo’lib, “ikkilik”, “juft” degan ma’nolarni bildiradi. Masnaviy usuli voqea va hodisalarni epik ko‘lamda aks ettirishga imkon bergani uchun ham doston ko‘pincha shu yo‘l bilan yoziladi. Bundan tashqari, qasida, she’riy noma va boshqa turdagi asarlar ham masnaviy shaklida yaratilishi mumkin. Masnaviy mumtoz adabiyotimizda eng ko‘p qo‘llangan. “Xamsa” (Alisher Navoiy), “Shayboniyxon” (Muhammad Solih), “Tanobchilar” (Muqimiy), “Ilm xosiyati” (Furqat) kabi asarlar masnaviy janrida yozilgan. Masnaviyni “doston” ham deyishadi. Alisher Navoiy masnaviy janri “vase” (keng maydon) deb ta’riflangan. Masnaviyning qofiyalanish tartibi quyidagicha: a-a, b-b, d-d…. O‘zbek adabiyoti tarixida masnaviy yo‘li bilan yaratilib, bizgacha to’la holda saqlangan asar Yusuf Xos Hojibning “Qutadg’u bilig” dostonidir.Misol: Nedur ahvoling, ey zo‘ri g‘aribim, -a Visolim davlatidan benasibim -a Chekardim g‘am tog‘in holing nechukdir?... -b jismi chun noting nechukdir?... -b (Alisher Navoiy, Shirinning Farhodga maktubidan) Masnaviy tarzida yoziladigan asarlarda har qaysi bayt mustaqil qofiyalanadi. Bu xil qofiyalash usuli qulay bo‘lganligi uchun katta hajmdagi she’riy asarlari: hikoya-manzumalar, hajviy hikoyalar, soqiynomalar, dostonlar shu tarzda qofiyalangan. Jumladan, Xorazmiy “Muhabbatnoma” asarida ham, Xo‘jandiy “Latofatnoma”sidagi maktublar, Qutbning “Xusrav va Shirin” dostoni, “Yusuf va Zulayho”, “Gul va Navro‘z” asari, Navoiy, Muhammad Solih, Nishotiy dostonlari, Muqimiyning hajviy hikoyalari, Furqatning ma’rifat mavzusidagi manzumalari shu tarzda qofiyalangan. Jumladan, Ogahiyning dahr bog‘i ta’rifidagi masnaviysi shundan boshlanadi: 6 Dahrki bir bog‘i musaffodurur, Boshdin ayoq zeb ilu orodurur. Lutfu nazohat aro har gulshani, Aysh ila ishrat elining maskani. O‘ylaki firdavs fazosi oning, Ruhafzo obu havosi oning. Nahrlari o‘ylaki bahrum Balki azubat aro aynul hayot. Suvlari har sori nomdur o‘lub, Oynai tahtihol anhor o‘lub. Havfzalari ichra musaffo Xosuyatu ta’m aro havsar misol, Ochilibon yuz rang ila gullari, Sochilibon gul uzra sunbullari…. Masnaviyning xususiyatlari to‘g‘risida “Al-mo’jam fi-maori ash’or ul-Ajam” asarida Qays at-Roziy shunday deb yozadi: “…Ajam shoirlari har bir baytdagi misralarining o’zaro qofiyadosh bo’lishi nuqtai nazaridan uni masnaviy deb yuritilgan”. Noma va masal janrining ham ko’pchiligi masnaviyda yaratilgan. Qutadg‘u bilig haqida so‘z yuritilgan asarlarda uning mavzu qamrоvi va ifоda tarzi haqida fikrlar bayon qilingan. Masalan, Najib Оsimbеk: “Qutadg‘u bilig” mavzu e’tibоrila “Siyosatnоma” ning aynidir. G‘azal – o‘zbek mumtoz adabiyotidagi eng keng tarqalgan yetakchi janrlardan biri hisoblanadi. Ushbu janr mumtoz adabiyotimizning ilk davrlaridan bugungi kunga qadar lirikada mustahkam o‘rin egallab kelgan. Mumtoz adabiyotimizning barcha vakillari bu janrda samarali ijod qilishgan. “G‘azal” – arabcha so‘z bo‘lib, Sharq poetikasida har kalimaga ikki ma no berilganidek, bu ham ikki ma noni bildiradi.ʼ ʼ Birinchi, lug‘aviy, ikkinchisi, terminologik (istilohiy) ma nodir. “G‘azal” va undan ʼ yasalgan “mug‘olaza” so‘zining bevosita lug‘aviy ma nosi ayollar bilan o‘ynab- ʼ kulish, ular suhbatidan fayz olish demakdir. “G‘azal” so‘zining ikkinchi, ya ni ʼ terminologik ma nosi esa ma lum shartlar va qoidalar bilan muhabbatga doir ʼ ʼ 7 yozilgan lirik she r demakdir”. Shu sababdan, dastavval, g‘azalda ishq-muhabbatʼ masalasi asosiy mavzu sifatida kuylangan. Bu haqida R.Orzibekov hamda O. Nosirov o‘z izlanishlarida quyidagi fikrlarni bayon etadi: “Darhaqiqat, arablarda g‘azal orqali faqat sevgi kechinmalari kuylangan yoki aniqrog‘i, sevgi va muhabbat kechinmalarini kuylashga bag‘ishlangan lirik she r g‘azal deb atalgan”. ʼ Turk avzоining mashhuri o‘lan o‘n birli vaznda va tarzi masnaviyda yozilmish o‘lan bu asari nafis bеshinchi asri hijriydagi turk jamоatining haqiqiy bir tasvirini, afkоri ma’naviya va siyosiyasini go‘stariyur”, dеsa, H.Tavfiq, M.Ehsоn, H.Оliylar o‘zlarining “Turk adabiyoti namunalari” da uning masnaviy shaklda yozilganligini qayd qilish bilan chеklanishadi. Shu xil fikrlarni bоshqa ko‘p tadqiqоtlarda ham ko‘rish mumkin. “Oshiqnoma» turkumida keltirilgan mumtoz janrlardan yana biri masnaviydir. “Masnaviy (ko‘pligi – masnaviyot) arabcha so‘z bo‘lib, ikkilik degan ma noni ʼ bildiradi. She riy terminologiyada esa har ikki misrasi alohida-alohida qofiyalanib ʼ boradigan (bandi ikki misradan tuziladigan) she rlar masnaviy – ikkilik deyiladi”. ʼ “Oshiqnoma”lar tarkibidagi “Shahriyor”, “Gavharoy” dostonlarida hamda “Layli va Majnun” dostonining 5 kitobga kiritilgan variantida masnaviy namunalari keltirilgan 3 . Masnaviy haqidagi nazariy ma’lumotlarda, asosan, uning shakliy-poetik xususiyatlari qayd etilgan. Masnaviy (ar. ikkilik) deganda, asosan, she’riy shaklning qofiyalanish prinsipi (a-a, b-b, v-v…) tushunilgan. Masnaviy haqida doktor Zahroi Xonlari yozadi: “Fors she’riyatining o‘ziga xos shakllaridan biri masnaviy bo‘lib, arab tilida ham forslarga taqlidan yaratilgan va uni muzdavaj deydilar. Masnaviy har ikki misrasi bir xil va mustaqil qofiyaga ega bo‘lgan she’rdir”. Olim masnaviyning qo„llanish doirasiga ham ishora qiladi: “Fors tilidagi jangovar va maishiy-ma rifiy manzumalar yozishda (Mavlaviyning ma’lum ‟ “Masnaviysi”, Firdavsiyning “Shohnoma”, Nizomiyning “Xamsa”si kabi) masnaviy shaklidan foydalaniladi”. 3 Olimova G. Oshiqnoma turkumidagi dostonlarda g‘azal, masnaviyning qo‘llanishi. – T.:O‘zbekiston, 2019. B.6 8 Masnaviyning bu xildagi ta’rifi uning ayrim xususiyatlarini belgilash imkonini beradi: - masnaviy alohida, o‘ziga xos she’riy shakllardan biri. - masnaviydagi bayt misralari o‘zaro qofiyadosh bo‘ladi. - har bir bayt qofiya nuqtai nazaridan mustaqildir. - u hajm va mavzu jihatidan chegaralangan emas. Masnaviy haqida fikr yuritgan klassik poetika mutaxassislarining ko‘pida mazkur shaklning bu xususiyatlari qayd etilgan.Turkiy tilli xalqlar poeziyasi tarixi ham uning turli namunalarini o‘zida jamlagan. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”idan boshlangan bu shakl Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq”, Xorazmiyning “Muhabbatnoma”, Durbekning “Yusuf va Zulayho”, Navoiyning “Xamsa”larida davom ettirildi va turkiy xalqlar adabiyotining eng asosiy she’riy shakllaridan biri bo‘lib qoldi. Shuning uchun ham Alisher Navoiy: Lekin ul barchadin dog‘i xubi Bordurur masnaviyning uslubi. Masnaviykim burun dedim oni, So‘zda keldi vase’ maydoni. Vus’atida yuz o‘lsa ma’rakagir Ko‘rguzur san’atin bori bir-bir ,- deb yozgan edi.4 Fors- tojik va turkiy adabiyotidagi faktlar masnaviyning dastlabki taraqqiyot bosqichlarida diniy-didaktik xarakterga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi, “Qutadg‘u bilig” ham bu xususiyatdan chetda emas. Janrning muhim bir xususiyatini N.I.Prigarina qayd etadi: “Masnaviyda ba’zi qiziqarli, “badiiy” boshlanma ustunlik qilishi mumkin, bunda birinchi planga fabula, syujet, personajlar harakati va boshqalar chiqadi (qarang: Attorning “Mantiq ut-tayr’i), ba’zan va’z yoki ozod, “tabiiy” kompozitsiya bilan erkin nasihatomuz suhbatlar uslubi yetakchilik qiladi, buning natijasida syujetsiz qurilish hosil bo‘ladi. (qarang: Sanoiyning “Haqiqat al- haqoyiq” asari”.Bu jihatdan “Qutadg‘u bilig”ni ham, garchi unda Masnaviy haqidagi nazariy ma’lumotlarda, asosan, uning shakliy-poetik xususiyatlari qayd etilgan. 4 Karimov O. Mumtoz she’riyat janrlari. – Namangan, 2015. – B. 27. 9 Masnaviy (ar. ikkilik) deganda, asosan, she’riy shaklning qofiyalanish prinsipi (a-a, b-b, v-v…) tushunilgan. Fors-tojik va turkiy adabiyotidagi faktlar masnaviyning dastlabki taraqqiyot bosqichlarida diniy-didaktik xarakterga ega bo‘lganligini ko‘rsatadi. “Qutadg‘u bilig” ham bu xususiyatdan chetda emas.“Qutadg‘u bilig” muqaddimasidagi boblar kompozitsiyasiga diqqat qilsak, uning XI asr adabiy etiketiga muvofiq yaratilganini tasdiqlaydi.“Qutadg‘u bilig” masnaviylarining o‘ziga xosligini belgilash uchun uning bayt qurilishiga e’tibor qilish muhimdir, chunki bayt arab-fors poetikasiga muvofiі shakliy jihatdan ham, mazmuniga ko‘ra ham tugallangan she’riy nutq birligi hisoblanadi. Shunga ko‘ra shoirlar ham, klassik poetika mutaxassislari ham bayt qurilishiga alohida e’tibor bilan qarashgan, hatto bayt qurilishi bilan aloqador poetik san’atlar ham mavjudki, ular baytning ritmik-sintaktik qurilishini ham boshqarib turadi. Bu yerda “ tarse’ ” haqida to‘xtash o‘rinlidir. Bu san’at mohiyati bayt misralarining o‘zaro ritmik-semantik munosabati bilan izohlanadi va ular turlicha ko‘rinishlarga ega bo‘lishi mumkin. 1. Birinchi misra mazmun ifodasiga ko‘ra mustaqil bo‘ladi. Keyingi misra qo‘shilganda ham ular o‘rtasida mantiqiy tobelik sezilmaydi, ularning har biri o‘zicha mustaqil mazmun ifodalay oladi: Necha qilg‘u ishlar bo‘z ichsa qalur, Necha qilmag‘u ish esursa kelur. Yani: Qanchadan-qancha qilinishi lozim ishlar may ichgach, qolib ketadi. Qanchadan-qancha nojo‘ya ishlar kayf qilgach sodir bo‘ladi.Masnaviy baytlarining asosiy qismi shu usulda yaratilgan, zero bayt misralarining bunday tuzilishi juda qadrlangan va u tasre’i komil, ya’ni yetuk tasre’ deb nomlangan. 2. Birinchi misra mazmunan mustaqil bo‘ladi, biroq unga keyingi misra qo‘shilishi bilan uning tobeligi seziladi, bunda keyingi misra mazmunan mustaqil bo‘la olmaydi: Yag‘i qachsa tab qil ezarma yiraq, Yali yandru yansa, qachumasazaq . 10 Ya’ni: Agar yov qochsa, bas qil, izidan uzoq borma, chunki orqaga qaytsang, oyoq qocha olmaydi ya’ni oyoq charchaydi. 3. Birinchi misra mazmunan mustaqil bo‘lmasligi mumkin: Baqa ko‘rdum emdi bu ishta menga Salahi kurunmaz, ey ersig to‘nga. Yani: Boqib ko‘rdim, endi bu ishda mening uchun (hech qanday) salohiyat ko‘rinmayotir, ey mard bahodir. 4. Birinchi misra mazmunan muallaq holda bo‘ladi, ya’ni u nisbiy tugal fikrni ifodalashiga qaramay keyingi misraning bosh qismi unga bog‘liq bo‘ladi: Ularda bo‘lur, ey biligliq aqi. Ya’ni: Turli-tuman qimmatbaho narsalar, dunyoning tansiq (narsalari) ularda bo‘ladi, ey bilimli, saxiy. Baytning bunday strukturasi fors-tojik adabiyotida nomo‘tabar hisoblangan, shunga ko‘ra uni ta’liq (bog‘iqlik, aloqadorlik) deyiladi. 5. Misraning mazmuniy mustaqilligi shu daraja bo‘ladiki, ularning o‘rni almashtirilgan taqdirda ham ma’noga hech xalal yetmaydi: Ne ezgu ish erdi o‘lum bo‘lmasa. Ne ko‘rklug‘ ish erdi kishi o‘lmasa. Mazmuni: O‘lim bo‘lmasa qanday ezgu ish bo‘lar edi, kishi o‘lmasa qanday chiroyli ish bo‘lar edi. Ko‘rinadiki, masnaviy baytlari misralarning o‘zaro qanday struktura tashkil qilishlaridan qat’iy nazar, ritmik-sintaktik va mazmun xususiyatlariga ko‘ra umumiy yaxlitlikni, nisbiy tugallanganlikni ifodalaydi. Shunga qaramay, ayrim holatlarda baytning ritmik-sintaktik jihatdan yoki mazmunan tugallanmay, uning davomi keyingi baytlarga o‘tgan holatlar ham, garchi ular juda oz bo‘lsa-da, uchraydi. Bizningcha, bunga, ko‘proq poetik mazmunning o‘ta hayajon, shoirona to‘lqinlanish natijasida tug‘ilishi sabab bo‘ladi. Yag‘iz yer baqir bo‘lmag‘incha qizil, Ya o‘t, ya chechak unmagincha yashil, 11 Tirilsinu turkan quti ming qutun, Tirilsinu ko‘rmaz qaraqi o‘tun. Bo‘z yer misdayin qizil bo‘lmaguncha Yoki yashil o‘t yo gul(lar) unmaguncha Turklar quti ming baxt(lar) bilan yashasin. Ko‘ra olmaydiganlarning ko‘zi o‘t bilan teshilsin. Umuman “Qutadg‘u bilig” XI asrgacha yaratilgan turkiy tildagi masnaviy taraqіyoti ning eng yuqori nuqtaga olib chiqdi. U o‘zida syujetlil ikni mujassamlantirgan eng muhim she’riy shakl bo‘lib, XI asrda didaktik yo‘nalishdarivojlandi. Uning shakllanishi, rivojlanishi, amal qilish qonuniyatlari ma’lum darajada fors-tojik adabiyoti bilan bog‘liq bo‘lib, Yusuf Xos Hojib bir tomondan shu adabiyotga, ikkinchi tomondan esa o‘zigacha mvjud bo‘lgan milliy an’analarga tayangani shubhasizdir. X1 asrgacha bo‘lgan adabiy an’analar asosida mazkur she’riy shaklni takomillashtirgan Yusuf Xos Hojib tajribasi keyingi asr shoirlari tomonidan muvaffaqiyatli davom ettirildi.Asar masnaviylari o‘zidagi qasida va to‘rtliklardan farq qilgan holda epik xarakterga ega.5 Biroq, asar masnaviylarining o‘ziga xos xususiyatlaridan yana biri shuki, u o‘z ichiga ko‘plab to‘rtliklarni, shuningdek, qasidalarni ham qamrab oladi. Ayrim lirik parchalar, xususan, tabiat ko‘rinishlari tasvirining ustalik bilan kiritilganligi ham e’tiborlidir. Masnaviy orasiga boshіa janr namunalarining kiritilishi Yusuf Xos Hojib kashfiyotidir. Bu kashfiyot XII asrda Ahmad Yugnakiy, keyinroq, Fuzuliy va boshqa shoirlar ijodida qayta ko’rinadi. Yusuf Xos Hojibning qasida janri bobida yetuk san’atkorlardan ekanligini yuqorida ko‘rdik. Shunga ko‘ra, mazkur faktni biz shunday izohlashimiz mumkin: Birinchidan, bu hodisa shu janrning turkiy tilli adabiyotda shakllanish va rivojlanishdagi o‘ziga xoslikni, uning qadimiy ildizlaridagi qonuniyatlarni ko‘rsatadi. Ikkinchidan, bu holat Yusuf Xos Hojib ijodida mazkur janrning poetik shaklini o‘zgartirishga bo‘lgan urinish deb baholanishi mumkin. Shu o‘rinda bu 5 Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig: transkripsiya va hozirgi o’zbek tiliga tavsif (Nashrga tayyorlovchi: K.Karimov). – Toshkent: Fan, 1971. B.56 12 hodisaning fors-tojik adabiyotida ham mavjudligini eslash o‘rinlidir. Jumladan, Nosir Xisrav qasidalarining ko‘pi masnaviy tarzida yozilgandir. Keyinroq, XVI asrida fors-tojik adabiyotining yirik namoyondasi Kamoliddin Binoiy ijodida ham bu hodisani qayd etishimiz mumkin.“Qutadg‘u bilig”ning yetuk tadqiqotchilaridan Q.Karimov yozadi: “Qutadg‘u bilig” dostoni Sharq adabiyotidagi epik asarlar uchun qabul qilingan masnaviy (qofiyalangan baytlar) shaklida yozilgan. Asarda masnaviy bilan bir qatorda qasida janrida yozilgan boblar ham mavjud. Dostonning 71, 72 va 78 boblari (ular 44, 40, 37 baytdan iborat) g‘azal shaklida yozilgan, ya’ni dastlabki bayt bilan keyingi barcha baytlarning juft misralari qofiyalanib kelgan. Muhammad Aminxo’ja Muqimiyning masnaviy janrida yozilgan “Tanobchilar” asaridan parcha: Bo‘ldi taajjub qiziq hangomalar, Arz etayin emdi yozib nomalar. Adl qulog‘ila eshit holimi Zulm qilur, baski, menga zolimi. O‘n ikki oyda keladur bir tanob, O‘zgalarga rohat-u menga azob. Sulton Ali Xo‘ja, Hakimjon ikav, Biri xotun, birisi bo’ldi kuyav. Ikkalasi bo‘ldi chunon ittifoq, Go‘yo xayol aylaki,(qilmay nifoq) , Osh yesalar o‘rtada sarson ilik, Xo‘ja chiroq yog‘i, Hakimjon pilik. Asarda kambag‘al chorakor dehqon mehnatidan o‘z manfaatlari uchun foydalangan, ularni aldab katta zarar yetkazgan Sulton Ali va Hakimjon kabi hiylakor mahalliy amaldorlar qiyofasi shoir tomonidan o’tkir, ta’sirchan misralarda fosh etiladi. ”Tanobchilar”satirik hikoyasi amaldorlar zulmiga yo’liqqan dehqon arz-dodi bilan boshlanadi: Bo‘ldi taajjub qiziq hangomalar, Arz etayin emdi yozib nomalar. 13 O‘n iki oyda keladur bir tanob, Jahon mutafakkirlari tomonidan Rumiyga bashariyat shoiri deb tasnif berilishi, uning “Masnaviy” asari esa Qur’ondan keyin turuvchi kitob, tasavvuf qomusi, ma’naviyat dengizi yoki dunyo kitobi deb baholanishiyoq bu asarning qadri va nufuzi nechog‘ligidan dalolatdir. Sovet davrida mistik shoir deb qoralangan va o’rganilmagan Jaloliddin Rumiy ijodiga, xususan, uning “Ma’naviy masnaviy” asariga bugun O’zbekistonda jiddiy munosabat shakllanmoqda. Masnaviyning she’riy va sharhiy tarjimasi ham nashrdan chiqqan. Rumiy she’riyati Sharq she’riyatining eng yuksak cho’qqisi hisoblanadi. Rumiyga o‘xshab inson qalbini tadqiq, inson ruhiyati, insonning ma’naviy kuchini she’riyatda ifodalagan shoir G’arb-u Sharqda kam topilishini aytishadi-mutaxassislar. Adabiyotshunos olim Ibrohim Haqqul:”Rumiy she’riyatining o‘ziga xos bir jihati shundan iboratki,siz birinchi navbatda o’zingizda insonga ishonchni mustahkamlaysiz va insonning ilohiyligini Rumiy judayam teran tarzda ochib beradi. Rumiy she’riyatining quyoshi-Ishq.Insonni bir haqiqat yoki insonni bir ishq atrofida birlashtirish bo‘lsa, Rumiyning she’riyati shu ishni amalga oshira oldi.Biz aytamiz, komil inson bo‘lish uchun tasavvufni bilish kerak,dinni bilish kerak, falsafani bilish kerak, tarixni va hokazo.Shularni hammasini Rumiy o’z ijodida sintezlashtirgan. Insonni Rumiy she’riyati adashishlardan, yuzakiliklardan, sayozliklardan xalos qiladi. Shu uchun bu qancha tarixiy she’riyat bo‘lsa, xuddi shuncha zamonaviy she’riyat”. Jahon madaniyatidagi eng buyuk yodgorliklardan biri hisoblangan Jaloliddin Rumiyning “Ma’naviy masnaviy” kulliyoti to‘liq 6 daftardan, aniqrog‘i 54 ming misradan iborat bo‘lib, u mavlono tomonidan 10 yil mobaynida yozib tugatilgan. Xo‘sh, Rumiy “Masnaviy”sida nima ifodalanganki, yetti asrdan ortiq vaqt o’tsa ham, u haqidagi mulohaza-yu munozaralar hamon tugallanmay hamon davom etmoqda? “ Man Bandai Qur’onam agar jon doram, Man xoki rahi Muhammadi muxtoram. Gar naql kunad juz in kas az guftoram, 14 Bezoram az o’ va zin suxan bezoram .”6 U kishi aytadilarki:”Masnaviyi mo do‘koni vahdat ast, g‘ayri vohid har chi bini on bat ast” degan. Masalan, ”Bizning Masnaviymiz bu vahdat do’koni,agar sen shu do‘konda vahdatdan boshqa narsani ko‘rsang, bilginki u butparastlikdir. Demak, bu do‘konda vahdatdan boshqa hech narsa yo‘q. Ya’ni, ”Masnaviy” boshdan oyoq xudoning yagonaligi va iymon masalalarini atroflicha inkishof etadi, kashf etadi. U qaysi rivoyatga murojaat qilmasin,vahdat g‘oyasiga kelib taqaladi. Uning nazarida “Masnaviy”ning o‘zak masalasi-iymon masalasi”,-deydi shoir Asqar Mahkam. II.MASNAVIY JANRINING ALISHER NAVOIY IJODIDA TUTGAN O’RNI. Masnaviy (ar-ikkilik). Har bandi ikki misradan tarkib topuvchi va a-a, b-b, d- d… tarzida qofiyalanuvchi she’r turi. Bunday qofiyalanish tizimi nihoyatda qulay bo‘lganligi uchun voqeband she’riy asarlar, manzumlar va dostonlar masnaviyda yozilgan. Masnaviy ikki turga bo‘linadi. 1)lirik masnaviy (shoirning lirik kechinmalari) 6 Karimov K.Qutadg’u biligning tuzilishi va vazni.2-kitob.Toshkent:UZFA nashriyoti,1961. B.67 15 2)epik masnaviy yoki doston syujet asosida quriladigan kata hajmli asar). Alisher Navoiy ijodida masnaviy alohida o‘ringa ega bo‘lib,shoir o‘zining “Sab’ai sayyor” dostonida bu janrni alohida tavsiflab,uni “vase” – keng maydon deb ataydi: Masnaviykim, burun dedim oni, So‘zda keldi vase’ maydoni. Xazoyin ul-maoniy kulliyotidan o‘rin olgan.7 Masnaviy mutaqoribi musammani mahzuf (yoki maqsur)da yozilgan bo‘lib, bu vazn turkiy xalqlarning she’riy tizimi – barmoqning eng faol shakllaridan biri bo‘lgan o‘n birlik turkumiga ham miqdor, ham ohang jihatdan uyg‘un. Shu sababli misralar ravon o‘qiladi va tez yodda qoladi. Safar mashaqqatlari tasvirlangan Hamd qismida tovushlar takrori lirik qahramonning ruhiy holatini ochib berishga xizmat qilgan: Musofirni yo‘ldin kecha gum qilib, Yonig‘a aning qumni qoqum qilib. ( q tovushi takrori ). Navoiy tazod san’atidan foydalanib, Ollohning qudrati, karami naqadar cheksiz ekanini ta’kidlaydi: Ko‘ngilsizga mushfiq, kishisizga yor, Umidi yo‘q el andin ummidvor . Sayyid Hasan Ardasherning ta’rif-tavsifida mubolag‘a san’ati yetakchilik qilsa, ilohiy so‘z ta’rifida tashbeh san’ati yetakchidir. Navoiy Samarqandga safar qilgan vaqtida she’r yozish salohiyati qay darajaga yetganini talmeh, ruju’, tajnis, jonlantirish san’atlari orqali juda go‘zal ifodalab bergan: Agar xossa ma’no gar iyhom erur, Aning kunda yuz bayti halvom erur. Vale ayt deb, kim manga tutdi yuz, Ki, men yuz uchun demadim ikki yuz. Ne yuz, ne ikki yuzki, bu kilki tez, Atorud bila qilsa zohir sitez, 7 Dilnavoz Yusupova Aruz vazni qoidalari va mumtoz poetika asoslari Ta’lim-media nashriyoti Toshkent-2019. B.76 16 Aning sayri bir davr oxir bo‘la, Falakni latoyifdin etgay to‘la. Xurosondagi siyosiy ahvolni tasvirlar ekan, istiora san’atining imkoniyatlaridan unumli foydalanadi. Bosqinchilarga bo`lgan nafrat-u noroziligini dev, shayton, xazinani sog‘inib kelgan ilon, obod o‘lkani vayronaga aylantirib, unda hukmronlik qilishni istagan boyo‘g‘li timsollari orqali ifodalaydi. Tariqatga kirish istagi bayon qilingan baytlarda tasavvufiy atamalar sodda tilda sharhlanadi; suluk, murshidi komil, fano dashti, jazba, majzubi solik, soliki majzub istilohlari qatnashgan uchinchi sabab bayoni boshidan oxirigacha tanosib san’atiga asoslanadi. Alisher Navoiy ―Masnaviy sarlavhasi bilan ―G`aroyib us-sig`ar devoniga ‖ ‖ kiritgan Sayyid Hasan Ardasherga atalgan maktubini Samarqandda yozgan. 2. Maktubda do`stlari va yaqinlarini ogohlantirmay Samarqandga ketib qolishining uchta sababi berilgan:1) ijod qilishga bo`lgan kuchli istak; 2) yurtning notinchligi; 3) ilm egallashga bo`lgan ma’naviy ehtiyoj. 3. Alisher Navoiy Samarqandga kelgach, dastlabki vaqtlarda moddiy va ma’naviy qiyinchiliklar ichida yashagan. Sayyid Hasan Ardasherning Fazlulloh Abullaysiy hamda Xoja Ahror Valiylarga maktubidan keyin shoirning hayoti ancha yaxshilangan. 4. Masnaviy orqali Navoiy o‘z ijodida birinchi marta ijtimoiy-siyosiy masalalarga jiddiy qo`l urib, o`zaro nizolar tufayli xalq boshiga tushgan mushkulotlarni, davrning ijtimoiy manzarasini haqqoniy tasvirlab berdi. 5. Masnaviy o‘sha davrdagi noma janri talablaridan ancha yuqori saviyada yozilgan Bo‘lib, g‘oyaviy-badiiy jihatdan mustaqil liro-epik asar darajasiga ko‘tarila olgan. 8 Masnaviy janrining taraqqiy etishida, ayniqsa, Alisher Navoiyning hissasi juda katta. Navoiy turkiy adabiyotning durdonasi bo‘lgan “Xamsa” asarini masnaviy janrida yozgan. “Tarixi mulku Ajam” asarida masnaviy janri qo‘llangan. Bu asarda Navoiy Husayin Boyqoroqga maktublarini masnaviy janrida yozgan. Masalan: 8 Rahmonova. N Alisher Navoiyning masnaviysi turkiy nomaning betakror namunasi T:.O‘zbekiston, 1997. B.5 17 Sulton Husayn Boyqaroga bag‘ishlangan ushbu masnaviyda Navoiy podshohning qanday bo‘lishi kerakligi haqidagi o‘z fikrlarini yakunlamoqchi bo‘lib, bu masalaga yana bir karra to‘xtaladi va podshoh haqida deydi: Adolat uchun istasa mulku joh, Sitam daf’ aylarga cheksa sipoh Har ishkim bolur muddaosi aning, Garaz bo‘lsa tengri rizosi aning, Bo‘lub saltanat taxtida faqrjo‘y, Shah o‘lsa vale bo‘lsa darveshxo‘y . Bu misralardan korinib turganidek, Navoiyning podshohlarni adolatli bo‘lishga, darveshvash bolishga, “faqrjo‘y” bo‘lishga chaqiradi. O‘z asarlarida qayta-qayta ta’kidlagan fikrlarini, ya’ni darveshvash podshoh haqidagi qarashlarini yana bir qayd etadi. Alisher Navoiy “Tarixi muluki Ajam” asaridagi masnaviyda berilgan Husayn Boyqaro obrazini o‘rganish jarayonida shunday umumiy xulosalarga kelish mumkin: Husayn Boyqaro tarixiy shaxs sifatida Navoiyning eng yaqin do‘sti va maslahatchisidir.9 Uning podsholik saltanatida, adolatli va oqilona davlat boshqaruv ishlarida Navoiy qanchalik ko‘p ko‘mak bergan bo‘lsa, Navoiy butun dunyoga taniqli ijodkor bo‘lishida, shoh asarlarining yaratilishida Husayn Boyqaro ham xuddi shunday ko‘p madad berib turgan, unga yol-yo‘riq ko‘rsatib turgan. Navoiyning o‘zi juda ko‘p bor ta’kidlaganidek, shoir asarlarining yozilishida Husayn Boyqaro bosh-qosh bo‘lgan, ularning birinchi o‘quvchi ham Sulton Husayn Boyqaro bo‘lgan. 10 Husayn Boyqaro obrazining Navoiy asarlaridan joy olishini yaqqol korsatadigan dalillar juda kop. Shoirning “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotidagi debochada Navoiy Husayn Boyqaro haqida, uning devonlar yaritilishidagi xizmatlari haqida alohida to‘xtalgan bo‘lsa, Navoiy “Xamsa”sidagi barcha dostonlarda Husayn Boyqaro obrazi, uning ta’rif-tavsifini keltiradi. Ushbu asarlarda 9 Karimova. F. Xazoyin ul-maoniyda Husayn Boyqaro talqini.Navoiyga armug‘on. 3-kitob. T.: 2003. B.69 10 Alisher Navoiy Tomlik. III T.: nashriyot 1989. B.176 18 berilgan fikrlarga tayangan holda ham Navoiy va Husayn Boyqaro munosabatlari haqida ma’lumot olish mumkin. Navoiy o‘zining deyarli har bir asarida, hoh u lirik asar bo‘lsin, hoh nasriy asar bo‘lsin, adolatli hukmdor haqida, odil podshohlar haqida, ularning amallari, amalga oshirishi lozim bo‘lgan ishlar haqida, odillik bilan boshqarilgan davlatning obod bo‘ilishi, xalqi farovon bolishi xususida alohida to‘xtaladi. Shu an’anaga amal qilgan mutafakkir o‘zining Eron shohlari tarixiga bag‘ishlangan “Tarixi muluki Ajam” asarida ham odil podshohlarni ko‘klarga ko‘tarar ekan, asar nihoyasida berilgan maxsus masnaviyda ham xuddi jihatga katta e’tibor beradi. Unda Navoiy podshohlarni adolatli bo‘lishga, darveshvash bolishga, “faqrjo‘y” bolishga chaqiradi. Oz asarlarida qayta-qayta ta’kidlagan fikrlarini, ya’ni darveshvash podshoh haqidagi qarashlarini yana bir qayd etadi. “Tarixi muluki Ajam” asarida berilgan masnaviyda Navoiy Husayn Boyqaroni xuddi shunday sifatlarga ega shoh sifatida talqin etadi. Shoirning ta’rificha, Sulton Husayn Boyqaroda nafaqat shohlik, balki darveshlik sifatlari ham mujassam: Shaho keldi shahlig, musallam sanga, Ne shahlig‘ki, darveshlig‘ ham sanga. Shohni ana shu sifatlar bilan ulug‘lagan shoir uning vasfini “mingdin birin” demakka imkoni yo‘qligini qayd etadiki, bu ulug‘ Navoiyning Sulton Husayn Boyqaroga nisbatan buyuk hurmatini bildiradi. Masnaviyda shoir ozi tomonidan yaratilgan asarlari – “Xamsa” asarini, to‘rt devondan tarkib topgan she’riy kulliyotipni, “Nazmul javohir” asarini, shuningdek boshqa asarlarida berilgan katta-kichik she’riy baytlarini birma-bir qayd etar ekan, ularning hech biri shoh Husayn Boyqaro ta’rifini to‘lig‘icha qamrab ololmaganligini ham alohida ta’kidlaydi. Ammo “Vale barcha vasfingda mujmal edi” misrasi orqali do‘sti haqida yozganlarning hech biri uning to‘liq ta’rifini qamrab ololmaganligini bayon etadi . Husayn Boyqaro haqida yozilgan ushbu masnaviyning yana bir xarakterli jihati shundaki, u Navoiyning ijodiy niyatlari haqida ham ma’lumot beradi. Shoir o‘zining ulug‘ bir niyati haqida ham to‘xtaladi, ya’ni Xudo umr bersa, Husayn Boyqaro 19 sifatlari, uning zohiru botini, tug‘ilgan kunidan boshlab to asar yozilgan vaqtgacha amalga oshirgan ishlari, qilgan yaxshi amallari, “jahondorliq shavkati”ning sabablari xususida bir asar yozajagi haqida ma’lumot beradiki, bu alohida e’tiborga sazovordir. Masnaviy nihoyasida Navoiy jahonning shahsiz bo‘lishi mumkin emasligi, “zamon ahli” uchun eng adolatli shoh Husayn Boyqaro ekanligi, shuning uchun ham qiyomatgacha barcha shohlar unga ehtirom korsatishlari lozimligi haqidagi romantik fikrlar bilan shoir Husayn Boyqaro xususidagi o`z qarashlarini yakunlaydi. „Xazoyin ul-maoniy“dan o‘rin olgan bitta masnaviy ham Sayyid Hasan Ardasher nomi bilan bog‘liq. Ma’lumki, masnaviy arabcha „ikkilik“ ma’nosini bildirib, har bandi ikki misradan tarkib topuvchi va a-a, b-b, d-d... tarzida qofiyalanuvchi she’r turidir. Navoiy o‘zining „Sab’ai sayyor“ dostonida bu janrni alohida tavsiflab, uni „vase’“ – keng maydon deb ataydi: Masnaviykim, burun dedim oni, So‘zda keldi vase’ maydoni. Mumtoz adabiyotimiz tarixida yaratilgan masnaviylarni shartli ravishda ikki turga ajratish mumkin: 1) lirik masnaviy (shoirning lirik kechinmalari, his-tuyg‘ulari ifoda etiladigan she’r shakli); 2) epik masnaviy yoki doston (sujet asosiga quriladigan katta hajmli asar).11 „Xazoyin ul-maoniy“ kulliyotidan o‘rin olgan masnaviy lirik masnaviy bo‘lib, „G‘aroyib us-sig‘ar“ devoniga kiritilgan. Masnaviy she’riy maktub tarzida yozilgan va hajman 148 baytdan iborat. Navoiyshunoslikda ushbu masnaviy tarjimayi hol xususiyatiga egaligidan „Hasbi hol“, noma janriga mansubligidan „Navoiyning Sayyid Hasanga she’riy maktubi“ deb ham yuritiladi. Masnaviyda Alloh hamdi va Payg‘ambar na’tidan so‘ng Sayyid Hasan Ardasher shaxsiga ta’rif-u tahsinlar aytiladi, uning fazl-u kamoloti, vafodorligi va saxovati madh etiladi: Vafo anga pesha, saxo anga fan, Vafovu saxo koni Sayyid Hasan. Alisher Navoiy 60- yillarning boshlarida Hirotga qaytadi. Bu davrda Alisherning tog‘alari Mirsaid Kobuliy va Muhammad Ali G‘aribiylar Husayn Boyqaroning sipohiylari sifatida Sulton Abu 11 Abdig’ofur R. Alisher Navoiy vaHusayniy Buyuk beshlik saboqlari, T.:, 1995. B.7 20 Said mirzoga qarshi jangda halok bo‘lgan edilar. Shoir Hirotda uzoq qololmaydi va Samarqandga yo‘l oladi. Abdurazzoq Samarqandiy, Mirxond va Xondamir shoirning Samarqandga borish sabablarini ilm o‘rganishga intilish bilan bog‘lasalar, Zahiriddin Muhammad Bobur “ixroj” (surgun) deb ataydi. Alisher Navoiyning o‘zi Sayyid Hasan Ardasherga yozgan “Masnaviy” maktubida Samarqandga ketishining bir necha sabablarini ko‘rsatadi: Bir ulkim, chu so‘zdindir inson sharif, Chu hayvonga so‘z yo‘qdur, uldur kasif Men ul menki, to turk bedodidur, Bu til birla to nazm bunyodidur. Falak ko‘rmadi men kibi nodire, Nizomiy kibi nazm aro qodire Yetar tengridin oncha quvvat manga, Ki bo‘lmas bitiriga fursat manga. Bu maydonda Firdavsiy ul gurd erur, Ki gar kelsa Rustam javobin berur. Raqam qildi farxunda “Shahnoma”ye Ki, sindi javobida har xomae. Ki har necha nutq o‘lsa kohilsaroy, Bitigaymen o‘ttuz yilin o‘ttuz oy. Ne “Shahnoma”kim, “Xamsa”g‘a ursam el, Aning panjasi sori yetkursam el. O‘tuz yilki oni Nizomiy demish, Qoshimda erur ikki-uch yillik ish… Ya’ni Navoiy bu o‘rinda vatandan ketish sabablaridan biri sifatida Hirotda ijod qilish uchun imkoniyat yo‘qligini keltirib o‘tyapti.12 Nazmda qobiliyat jihatidan Nizomiyga teng ekanligi, Firdavsiy va Nizomiylar 30 yil vaqt sarflab yozgan. “Shohnoma”yu “Xamsa”ni 30 oyda yoza olishga o‘zida quvvat sezayotganligi, lekin buning uchun sharoit va fursat yo‘qligini ta’kidlayapti. 12 Hayitmetov.A Navoiyxonlik suhbatlari.T.:Fan-1993, B.45 21 Yana bir bukim, zohir o‘lmish mango, Ki, chiqmish Xuroson elidin vafo... Vafo yerida zohir o‘lmish nifoq, Saxo o‘rnida buxl tutmish visoq... Ham el manzilin shah katakdek buzub, Tovug‘ o‘rniga chug‘z o‘lturg‘uzub. Elida kishilikdin osor yo‘q, Sharoratdin o‘zga padidor yo‘q... Ne bir hujrakim, kom topqay ko‘ngul, Dame anda orom topqay ko‘ngul. Ne bir sho‘x vaslig‘a ul moyadast, Ki, azmim ayog‘ig‘a bergay shikast. Ne yoreki, ranjimni qilg‘ay qabul, Ne zoreki, hajrimdin o‘lg‘ay malul. her Navoiyning mamlakatni tashlab ketishga majbur bo‘lganining yana bir sababi yurtdagi notinchlikdir. Odamlarda bir-biriga vafo yo‘q. Vafoning o‘rnini nifoq, saxovatning o‘rnini baxillik egallagan. Mamlakat shohi xalq uyini katakdek buzib, tovuq o‘rniga boyo‘g‘lini o‘tkazib qo‘ygan. Odamlarda kishilikdan nishona yo‘q, hamma joyda yomonlik hukmron. Ko‘ngil orom topadigan bir hujra yo‘q. Tasalli beruvchi biror kishi, ketaman desa, etagidan tutadigan umr yo‘ldoshi, ketsa ayriliqdan eziladigan do‘sti yo‘q. Samarqandga ketishning yana bir sababi ilm egallashga bo‘lgan ehtiyojdir. Zero, Navoiyning fikricha, “Haq sirrining mahrami” qilib yaratilgan inson Ollohni ma’rifat orqali tanishi kerak: Uchinch ulki, chun Xoliqi zuljalol, Ki, ham lamyazal keldi, ham loyazol. lavhi vujud uzra tortib qalam, Iki kavn tarhig‘a urdi raqam... Emas erdi maqsud juz odamiy. Ki, Haq sirrining bo‘lg‘ay ul mahrami. 22 Baridin g‘araz garchi inson edi, Anga dag‘i maqsud irfon edi. Alisher Navoiy faqat o zbek emas, balki butun turkiy xalqlar adabiyoti, jahon ʻ xalqlari adabiyoti tarixidagi eng noyob hodisalar silsilasiga mansub bo lgan buyuk ʻ shaxsdir. U qoldirgan merosning soni va hajmigagina emas, balki ularning mazmun va yuksak badiiyatiga ko ra ham tengsiz adibdir. Navoiyning kichik zamondoshi ʻ Zahiriddin Muhammad Bobur buni juda muxtasar tarzda ifodalab bergan: “Alisherbek naziri yo q kishi erdi. Turkiy til bila to she r aytibturlar, hech kim ʻ ʼ oncha ko p va xo b aytqon emas. Olti masnaviy kitob nazm qilibtur, beshi “Xamsa” ʻ ʻ javobida, yana biri “Mantiq ut-tayr” vaznida “Lison ut-tayr” otliq. To rt g azaliyot ʻ ʻ devoni tartib qilibtur: “G aroyib us-sig ar”, “Navodir ush-shabob”, “Badoyi ul- ʻ ʻ vasat”, “Favoyid ul-kibar” otliq. Yaxshi ruboiyoti ham bor. Yana “Mezon ul-avzon” otliq aruz bitibtur… Forsiy nazmda “Foniy” taxallus qilibtur. Yana musiqiyda yaxshi nimalar bog labtur. Yaxshi naqshlari va yaxshi peshravlari bordur”. Navoiy ʻ adabiyotshunos sifatida o zbek adabiyoti taraqqiyotiga xizmat qiladigan ko plab ʻ ʻ ilmiy asarlar muallifidir. Xususan, uning o zbek adabiyoti va madaniyati tarixi ʻ uchun noyob manba sifatida katta ahamiyatga ega “Majolis unnafois” asarida 459 ta shoir, yozuvchi, ijodkor haqidagi ma lumotlar jamlangan.“Bu aziz kitob hazrati ʼ xoqon Shohruh mirzo podshohligi davridan boshlab, shu zamonga qadar yer yuzini ravshan vujudlari bilan bezagan va bezab turgan olim va shoirlardan ko plarining ʻ ba zi sifatlaridan va ahvollaridan bayon qiladi”, – deb bildiradi Xondamir.Asar ʼ majlisdan iborat: dastlabki majlislar xronologik tartib berilgan. Keyingi majlislarda ijodkorlarning yashash joylariga ko ra tuzilgan, ya ni bunda mintaqaviy (geografik) ʻ ʼ tamoyil amal qilgan. 13 Yettinchi majlis Temur va temuriylarga, sakkizinchi majlis esa birgina Husayn Boyqaroga atalgan.Asar faqat adiblarning hayoti va ijodiga oid materiallar bilan cheklanib qolmagan. Ayrim maqolalarda adiblarning shaxsiy fazilatlari, alohida xususiyatlari ham ochib berilgan. Masalan, mashhur shoir Yahyo Sebak haqida shunday deydi: “Xuroson mulkining rangin fozili erdi, ko p ulum va ʻ fununda mohir erdi. Sanoye va aruz fanida barcha el ani musallam tutar erdi… Bu ʼ 13 Hayitmetov A.Navoiyning Tarixi muluki Ajam asari haqid Navoiy dahosi.T.:, Fan, 1970, B.34 23 faqir aruz fanida vosita bila Mavlononing shogirdimen”.14 Biz Navoiyning aruz ilmini Darvesh Mansurdan o rganganligini yaxshi bilamiz. Darvesh Mansur ʻ Hayitmetov A.Navoiyxonlik suhbatlari.Toshkent,1993 esa Yahyo Sebakdan tahsil olgan. 15 14 Hayitmetov A.Navoiyxonlik suhbatlari.T.:UZFA nashriyoti 1993, B.98 15 Husayn Boyqaro.Risola, T.: UZFA nashriyoti, 2000, B.176 24 III. O‘ZBEK MUMTOZ SHE’RIYATDA MASNAVIY JANRI TABIATI, GENEZISI, XUSUSIYATLARI Islomgacha bo‘lgan o‘zbek adabiyotida masnaviy she’riy shaklning paydo bo‘lish tarixi adabiyotshunoslarda katta qiziqish uyg‘otib kelmoqda va bu adabiyotshunoslikning munozarali masalalardan biri hisoblanadi. Bir qator olimlar qadimiy turkiy adabiyotda masnaviyning paydo bo‘lganligini tan olishsa, boshqalari bu she’riy shakl turkiy-fors adabiyoti shaklllanishining dastlabki davrlarida paydo bo’lgan deb ta’kidlaydilar. Bunday qarama-qarshi nuqtayi nazar ob’yektiv va su’yektiv omillarga bog‘liq. Turkiy-fors adabiyoti taraqqiyotining dastlabki boshqichidayoq masnaviy she’riy shaklning mukammalligi, yaxlitligi, go‘zalligi va ravonligi she’riy shaklini takomillashtirish va sayqallashning uzoq va murakkab jarayonidan dalolat beradi.O’tmishdoshlar va hozirgi zamon olimlarining ilmiy asarlarida qadimiy adabiyotda masnaviyni eslatuvchi she’riy doston va misralar borligi tilga olinadi va hatto ulardan ba’zilarining nomi ham keltiriladi, bu esa ma’lum darajada bu masala yechimiga oydinlik kiritadi. Biz olimlarning fikri nomavjud ma’lumotlarga asoslanib, islomgacha bo’lgan adabiyotda masnaviy she’riy janrining paydo bo’lish davri va vaqtini aniqlashga harakat aniqlashga harakat qildik va qaror qildik. Masnaviy hozirgi zamon o‘zbek she’riyatda qo‘llanmoqda. Bunga H.Olimjonning “ O‘z bekiston” she’ri, G’Gulomni “Ko‘kan” poemasi,”Egalari egallaganda“ dostonlari va boshqalari misol tariqasida ko‘rish mumkin. Adabiyotshunos olim Muhammad Muxtoriyning fikricha, masnaviy she’riy shakli boshqa ko plab adabiy janrlar qatori og‘zaki shaklda vujudga kelgan va ma’lum vaqt o‘tgachgina yozma shaklga ega bo‘lgan. Ma’lumki, xalq she’rlari va qadimgi turkiy xalq og‘zaki ijodi negizida masnaviy she’riy shakli bo‘lganligi haqidagi taxminlarimizni adabiyotshunos olimlarning asarlari va tadqiqotlari tasdiqlaydi. Adabiyotshunos olim, professor Najmi Safiyevning fikricha, ilk ishqiy she’rlar xalq og‘zaki ijodi bilan bevosita bog‘liqdir.“Qadimda xalq orasida eramizdan avvalgi IV asrda yunon yozuvchisi va shifokori Ktizias tomonidan to‘plangan “Zarina va Striangaus” kabi she’riy ertaklar keng tarqalgan“. Adabiyotshunos olim Muhammad Tarbiyat o‘z maqolaridan birida “Siyovush” 25 afsonasining kelib chiqishi muammosini atroflicha ko‘rib chiqadi. ”Siyovush“ qadimgi turkiy xalq og‘zaki afsonasi asosida paydo bo‘lganligiga guvohlik beradi. Muhammad Muxtoriy o‘z tadqiqotida “Mujmal-at-tavorix” nomli qissada Iskandar Zulqarnayn davrida ”Siyovush“ afsonasi yunon zaminida ma’lum bo‘lganligi haqida ma’lumot beradi. Biroz vaqt o‘tgach, Dorob ibn Dorob davrida. Yunon tilidan fors tiliga tarjima qilingan. Nemis sharqshunosi Kristian Rempis “Forscha - Masnaviy va Musammatning – kelib chiqishi o‘rta forslar davriga borib taqaladi.”- deb ta’kidlaydi. U Sosoniylar davrining deyarli barcha asarlarini sinchkovlik bilan o‘rganib, bir qancha qadimiy yozma yodgorliklarni tiklaydi. Qadimgi turkiy adabiyotning bu qadimiy namunalari qoldiqlaridan ma’lum bo‘ladiki, ular 642-yildan oldin paydo bo‘lgan va anonym muallifning ikki she’riy asarlaridan parchalar bo‘lib, ulardan biri she’riy shaklda masnaviy, ikkinchisi esa musammat shaklida yozilgan. Darhaqiqat, o‘rta turkiy davrdan bizgacha yetib kelgan oz sonli she’riy asarlarda masnaviy she’riy shaklining qofiyalanish belgilari namoyon bo‘ladi. Demak, manbalarda ”Qarkuy madhiyasi“(Surudi Karkuy) yoki “Olov ibodatxonasi madhiyasi - Karkuy” (Surudi otashkadayKarkuy) nomi berilgan sosoniylar davriga oid she’riy parchada masnaviy she’riy shakliga xos ”juft qofiyali juftlar qatori“ mavjud. Bunda olmoshlar asosan qo’shni tartibda birikadi: aa, bb, ss, gg, lekin oxirgi qator qofiyadan mahrum. She’riy parchaning qofiyalanishi masnaviyning qofiya misralariga o‘xshash bo‘lishiga qaramay, tadqiqotchilar uni g‘azal yoki qasidaga nisbat berishadi. Bu o‘rinda uning janrini o‘rganishga hojat yo‘q. SHunday bo‘lsada, muallif qo‘shni masnaviy qofiyasini qo‘llagani e’tiborimizni tortadi. Katta ishonch bilan aytish mumkinki, turkiy-fors she’riyatining ilk urinishlarini tadqiqotchilar e’tirof etgan. Abulyon-bagi, Mas’ud Marvaziylar she’riy asarlardan juft qofiyalarni o‘zlashtirganlar. Demak, masnaviy ona zaminimizda vujudga kelgan va turkiy – fors adabiyotida o‘zining munosib o‘rnini egallagan turkiy baytning eng qadimiy shaklidir. Ko‘pchilik sharqshunoslar yirik alohida arab asarlarida qo‘sh qofiya qo‘llanilishiga shubha bilan qaraydilar va bu adabiyotdagi masnaviy va uning qofiyasi aynan turkiy asl arabzabon shoirlar va o‘zbek adabiy an’analarning ta’siri natijasida paydo 26 bo‘lganiga ishonch hosil qiladilar. Va bu borada shuni aytishimiz mumkinki, arab shoirlari turkiy safdoshlaridan farqli ravishda she’r yozish qobiliyatidan mutlaqo mahrum bo‘lganlar. Demak, bu taxmin va faktlar o’zbek adabiyotida masnaviy she’riy shakli qadimiy kelib chiqishi turkiy-fors adabiyoti rivojining dastlabki bosqichidagullabyashnashi o‘zgacha bo‘lgan madaniy an’analarimiz davomi ekanligi haqidagi farazimizni tasdiqlaydi. Yuqoridagilarga asoslanib, quyidagi xulosalar chiqarishimiz mumkin: -masnaviy she’riy shakli va qofiyalanilishi Turonzaminning islomgacha bo‘lgan xalq adabiyoti bila bevosita bog‘liqligi;16 ishqiy-romantika doston she’rlari qadimiy o‘quv yurtlarida o‘rganilib, tarbiyaviy ahamiyatga ega; - qadimiy og’zaki adabiyotdava ahamoniylar, arshakiylar va sosoniylar davrida ham ishqiy-romantik va epik she’rning mavjudligi masnaviy she’riy shakli qadimiyligining yorqin dalilidir; masnaviy qadimiy turkey [o‘zbek] adabiyotining mevasi bo‘lib, qo‘sh qofiya qo‘llanishi qadimgi turkiy adabiy an’analardan o‘zlashtirilgan; - she’riy shakl-masnaviy arab she’riyati an’analari bilan bog‘lanmagan, balki qadimgi turkiy adabiyotdan ildiz otgan va faqat arablar istilosidan keyin arab shoirlari orasida mashhur bo‘lib, ular tomonidan o‘zlashtirilgan; - turkiy-fors adabiyoti taraqqiyotining dastlabki davrlarida masnaviyning gullabyashnashi va mashhurligi islomgacha bo‘lgan turkiy (o‘zbek) adabiyoti madaniy an’analarning qadimiyligidan dalolat beradi. Masnaviy mumtoz adabiyot janrlaridan biri hisoblanadi.“Masnaviy fors she’riyatining sunnatiy qoliplaridan biridir. Bir vaznda izma-iz kelgan baytlardan tarkib topib, uning har bir baytining qofi yasi mustaqil va alohida bo‘ladi. Har bir bayti ikki qofi yali bo‘lgani bois uni masnaviy (“masnaviy” so‘ziga mansub) ... deyishadi. Masnaviy baytlari soniga cheklov yo‘q va mazmun ko‘lami bo‘yicha ko‘payis hi mumkin”Adabiyotshunos olim Xoliq Mirzozoda fikriga ko‘ra, “Masnaviy she’riyatning falsafiy janri bo‘lib, shoir unda o‘z falsafiy qarashlarini ko‘proq naql- hikoyat orqali epik obrazlarda ifodalaydi”. Ko‘rinadiki, naqlhikoyatlar masnaviy 16 www.ziyouz.com 27 janrining ta’sirchanligi va asar badiiyligini oshiradi.Fors she’riyati tadqiqotchisi Majid Shafaq “She’r ul-Ajam” kitobida masnaviylarning besh turini keltiradi: 1) ramziy yoki tarixiy masnaviylar (“Shohnoma”, “Iskandarnoma” va h.k.); 2) ishq taronasi (“Shirin va Xusrav” va h.k.); 3) axloqiy (Sanoiy “Hadiqa”si, Sa’diy “Bo‘ston”i va h.k.); 4) qissa va ertak (“Haft paykar”, “Hasht bihisht” va h.k.); 5) tasavvuf va falsafa (Mavlononing “Masnaviy”si, Avhadiyning “Jomi Jam” asari va h.k.) Masnaviy turli voqea-hodisa, shoirning ko‘rgan-kechirganlarini bayon etish uchun qulay qolipdir. Har bir baytda yangi qofiya tanlash imkoni borligi bois masnaviy da erkin so‘z yuritishga imkon tug‘iladi. Shu jihatlarga ko‘ra mumtoz adabiyot namoyandalari epik dostonlarini masnaviy shaklida yozishgan. G‘azal, qasida kabi janrlarda bunday erkinlik yo‘q, ularda shoir ko‘proq qofi yaga tobe bo‘ladi. Firdavsiyning 60 ming baytli “Shohnoma”si, Nizomiy, Amir Xusrav, Jomiy, Navoiyning katta hajmli “Xamsa”lari, Rumiyning 26 ming baytga yaqin “Masnaviy”si aynan shu shaklda yozilgani bejiz emas. Majid Shafaq Rudakiyning masnaviylarini tahlil qilar ekan, shunday yozadi: “Agar Rudakiy fors she’riyati Odamushshuarosi sifatida e’tirof qilinsa, uni masnaviyning asoschisi deb bilish kerak. Chunki undan oldin masnaviy haqida hech qanday ma’lumot yo‘q. U Nasr bin Ahmad Somoniy topshirig‘i bilan “Kalila va Dimna”ni tarjima qilgan edi..”. Ammo masnaviy pahlaviy adabiyotidan fors adabiyotiga kelgan degan fikrlar ham yo‘q emas. Fors-tojik she’riyatida hikoyatning ilk namunalari Abu Abdulloh Rudakiy masnaviylarida kuzatiladi. Masalan, Rudakiyning “Kalila va Dimna”ni mahorat Tahlil bilan nazmga solgani va unda sujetli matnlarni ustalik bilan o‘girganini bizgacha yetib kelgan ayrim bayt va she’riy parchalardan ham bilsa bo‘ladi. Quyidagi baytlar fikrimiz isbotidir: Daraxt yonida nog‘orani ko‘rdiki, undan har onda baland sado chiqardi. Tulki o‘sha nog‘ora bilan bo‘lganda och qolib, undan ko‘z yumdi. Abu Shakur Balxiyning “Ofarinnoma” asari axloq mavzusiga bag‘ishlangan qadimiy masnaviylardandir. Unda yaxlit sujet yo‘q, faqat 372 bayti bizgacha yetib kelgan, xolos. Mazkur asar baytlaridagi fikrlar ketma-ketlik jihatidan murakkab emas.Shoir ushbu asarda aql, ma’rifat, yaxshilik, bilim kabi mavzularning tahliliga kirishgan. Insonda axloqiy tarbiya ustuvorligini hayotiy dalillar orqali 28 ko‘rsatgan. Abul Fath Bustiy XI asr boshida “Ofarinnoma”ni arab tiliga o‘girgan. Ushbu asar o‘sha davrlarda didaktik asar sifatida shuhrat qozongan edi.Abu Shakur Balxiyning “Ofarinnoma” asarida ham sujetli qismlar kuzatiladi, lekin ushbu asar baytlari kamroq yetib kelgani uchun hikoyatlar sujeti to‘liq emas.“Hotami Toy hikoyati” sujeti ilk bor shu asarda kuzatiladi. Nosir Xusrav ijodida “Rushnoinoma” va “Saodatnoma” nomli masnaviy mavjud. “Rushnoinoma” 592 baytdan iborat bo‘lib, 1049-yilda bir hafta ichida yozib tugatilgan edi. “Saodatnoma” masnaviysi ham “Rushnoinoma” vaznida bo‘lib, 30 bob va 300 baytni o‘z ichiga olgan. Nosir Xusravning falsafiy-diniy mavzuda yozgan masnaviylari bir-birining mazmun- mundarijasini to‘ldirib boradi. Kompozitsiya va tuzilishi jihatidan bu ikki asarda bir qator umumiylikni kuzatish mumkin: birinchidan, ikkala masnaviy bir vaznda yozilgan va kompozitsiyalari deyarli bir xil; ikkinchidan, “Rushnoinoma”da tahlil etilgan mavzular “Saodatnoma”da boshqa tomondan davom ettirilgan; uchinchidan, ikkala masnaviy g‘oyasi bir xil, shu bois ularning fasllarini sintez qilib, alohida shaklda berish mumkin. Ushbu masnaviylarda ham axloqiy mavzularning tahlili jarayonida kichik tamsillar berilgan. Nizomiy Ganjaviyning “Xamsa”si tarkibidagi birinchi doston – “Maxzan ul-asror” ham masnaviy janrida yozilgan bo‘lib, axloqiy- falsafi y mazmunlarni o‘ziga qamragan. Atoqli olim N.Mallayev shunday yozadi: “Maxzan ul-asror” falsafi y-ta’limiy dostondir.17 Bunday dostonda shoir mavzuni biror voqeaviy sujet asosida emas, balki ko‘pincha bevosita o‘z fi kr-mulohazalarini bayon etish, o‘git berish va qo‘yilgan masalalarga muvofiq kichik hajm li hikoya yoki masallar keltirish usuli bilan yoritadi”. “Maxzan ul-asror”da Nizomiy Ganjaviy o‘zining ta’limiy-axloqiy fikrlarini tasdiqlash uchun misol sifatida hikoyatlardan foydalangan. Mumtoz fors-tojik adabiyotida ilk bor tasavvufiy mazmunlarni masnaviy shaklida bayon etgan shoir Abul Majid Sanoiy darbor she’riyatidan voz kechib, orifona mazmunni yangi yo‘sinda bayon etishga kirishdi. Uning shoh asari bo‘lmish “Hadiqat ul-haqiqa” irfoniy masnaviylarning ilk namunasi hisoblanadi. Sanoiyning “Sayr ul-ibod ilal maod”, “Tariqat ut-tahqiq” va “Kornomayi Balx” 17 4 www.literatura.uz 29 (“Balx dostoni”) kabi asarlari ham shu janrda yozilgan. Xususan, “Hadiqat ulhaqiqa” asari diniy, falsafiy, axloqiy, tasavvufi y, ijtimoiy masalalarni o‘ziga qamrab olgan. U shoir ruhiy kechinmalarining xulosalaridan iborat. Oyat, hadis va tamsillardan tarkib topgan bu asar ning asosini tasavvufiy g‘oyalar tashkil etadi. 10 bobdan tarkib topgan “Hadiqa”ning mazmun-mohiyatini tushunish ommaga qiyin bo‘lgani bois sharhlovchi asarlar yozila boshlandi. Abdullatif ibn Abdulloh Abbosiyning sharhi shular jumlasidandir. U “Hadiqa”ning shoir vafotidan 80 yil o‘tgandan so‘ng kitobat bo‘lgan nusxasini boshqa nusxalari bilan taqqoslab, “Latoif ul-haqoyiq” nomli sharh yozadi.Sanoiy “Hadiqat ul-haqiqa” masnaviysida 110 dan ortiq qisqa hikoyatlarni o‘z ta’limiy-irfoniy g‘oyalarini tasdiqlash uchun keltirib, yangi yo‘nalishdagi hikoyatchilik maktabiga asos solgan edi. “Sayr ul-ibod” tamsiliy masnaviysi ham mazmun va g‘oya jihatidan shoir ijodida alohida ahamiyatga molik. Unda insonning yaratilishi, aql, nafs va axloq-odob kabi masalalar haqida so‘z yuritiladi. Muallif ramziy va tamsiliy mazmunlar asosida o‘z zamonining tarbiyaviy jihatlariga baho beradi. XII asrning mashhur faylasufi Faxriddin Roziy ushbu asarga sharh yozgan edi. XX asrda esa Moil Hiraviy Sanoiyning shu asari bilan Dante asaridagi o‘xshash jihatlarini tahlil qilgan.“Sayrulibod”dagi ruhiy safarga chiqish masalasi keyinroq olimlar diqqatini o‘ziga torta boshladi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, uning aqidalariga ergashib, qator asarlar yozildi. Nur Alishoh Isfahoniy, Visoli Sheroziy, Avhaduddin Tabib Roziy tomonidan yozilgan asarlarda “Sayr ul-ibod” bilan mantiqiy aloqa mavjud. Shayx Fariduddin Attor ham qator irfoniy asarlari bilan masnaviychilik yo‘nalishida alohida o‘rin tutadi. Uning “Mantiq ut-tayr”, “Musibatnoma”, “Ilohiynoma”, “Asrornoma” nomli masnaviylaridagi diniy-irfoniy g‘oyalar bugungi kunga qadar o‘quvchilarni o‘ziga jalb etib kelmoqda. “Asrornoma” asari yosh Jaloliddinga sovg‘a qilinib, keyinchalik shu asar uslubida asar yozishga turtki bergan bo‘lsa, “Mantiq ut-tayr” Navoiyni yoshligidan irfon ruhiyasida tarbiyalab, tamsiliy doston yozishga ilhom bag‘ishlagan edi. 30 XULOSA Mumtoz adabiyotda syujetli kichik asarlar ham, dostonlar ham masnaviy deb yuritilgan. Turkiy adabiyoda masnaviy shakli ilk bor Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida qo‘llanilgan. Durbekning “Yusuf va Zulayho”, Haydar Xorazmiyning “Mahzan ul-asror” asarlari masnaviyda bitilgan. Navoiy davriga kelib masnaviy epik she’riyatning asosiy janri bo‘lib qoldi. Ulug‘ shoirning “Xamsa”, “Lison ut tayr” va boshqa ko‘plab asarlari masnaviy janrida yozilgan. Masnaviyda asar yozish qulay va shu bilan birgalikda misralar rang-barang bo‘ladi. Misralar o‘ynoqi va o‘quvchining zavqini keltiradi. Aynan, shu jihatdan ham ko‘plab ijodkorlar masnaviy janrida ijod qilishgan. Mumtoz adabiyotimizdagi eng yirik she’riy asarlar ham masnaviy janrida yozilgan. To‘rt devon birla nazmi panj ganj, Dast berdi chekmayin anduhu ranj. Nazmi nasrin kotibi taxminshunos Yozsa yuz ming bayt etar erdi qiyos. Alisher Navoiy “Me’zon ul-avzon” risolasida masnaviy janrini “vase’ maydon” ya’ni keng maydon deb ta’riflagan. Masnaviy janri qulay bo‘lganligi uchun ham unda juda ko‘p ijodkorlar ijod qilishgan. Chunki masnaviyda har bir baytning misralari qofiyadosh bo‘ladi va baytdan baytga qofiyasi yangilanib boradi. O‘zbek mumtoz adabiyotida masnaviy janrining ahamiyati juda katta. Aynan, shu janrda Alisher Navoiyning “Xamsa” asarini yozgan va bu orqali she’riy janrlar orasida masnaviy janrining ahamiyatini bir pog‘ona yuksaltirgan. Navoiydan keying davrlarda ham masnaviy janri o‘z ahamiyatini yo‘qotgan emas. Bu janrda keyinchalik ham juda ko‘p ijod ahli ijod qildi. Masalan, Muhammad Aminxo‘ja Muqimiy “Tanobchilar” hajviyasini aynan, masnaviy janrida yozgan. Bu esa asarning yanada jozibali chiqishini taminlagan. Masnaviy hozirgi zamon o‘zbek she’riyatida ham qo‘llanilmoqda. Masalan, H.Olimjonning “O‘zbekiston” she’ri, G‘,G‘ulomning “Ko‘kan”, “Egalari egallaganda” dostonlari va boshqalar. Hamid Olimjonning “O‘zbekiston” she’ri masnaviy janri oqali juda betakror, o‘ynoqi ohangga ega. Misralar o‘zaro qofiyalanishi va misralardagi bir-biriga bog‘liqlik she’rning ohangdorigini va tez esda qolishini ta’minlagan deb o‘ylayman. Demak, o‘zbek mumtoz adabiyotida masnaviy janrining o‘rni katta. Chunki 31 masnaviyda juda ko‘p va adabiyotimiz tarixida katta ahamiyatga ega bo‘lgan asarlar yozilgan. Masnaviy janrini adabiyotimizning bir parchasi desak yanglishmagan bo‘lamiz. Yoki bo’lmasa, “Taashuqnoma”da soqiynoma she’rlarga ”So’znung xulosasi“ deb sarlavha qo’yilgan bo’lsa, “Muhabbatnoma” muallifi ularni “Masnaviy”deb nomlangan. Chunonchi, asarning “Masnaviy”sini olib ko‘raylik. Baytda qo‘llanilgan talmeh san’ati lirik qahramon-oshiqning kayfiyati va maqsadini ham aniq ravshan tushunishga imkon bergan: Kel,ey soqiy, keturgil jom jamni, Kishi ko‘nguldin may yuvur g‘amni. Jam, ya’ni Jamshid – qadimgi Eronning afsonaviy podsholaridan biri. U Jomi jahonnamo jahonni ko‘rsatadigan jom ixtiro qilgan bo‘lib, unda dunyodagi nafaqat hozirgi, balki o‘tmishda yuz bergan va kelajakda sodir bo‘ladigan voqea –hodisalar ham aks etgan. Kishining ko‘ngildagi g‘amlarini may yuvadi.Mumtoz adabiyotda may qadahi va komil inson qalbini ham ilohiy sirlarni o‘zida saqlashi jihatidan oyinai jahonnamoga tenglashtiriladi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsam, masnaviy ikkilik degan ma’noni bildiradi.Ildizi o‘zimizning turkiy-fors adabiyotlarda paydo bo‘lganligi haqida ham ma’lumotlarga ega bo ‘ldim.Masnaviy turli voqea-hodisa, shoirning ko‘rgan kechirganlarini bayon etish uchun qulay qolipdir. Har bir baytda yangi qofiya tanlash imkoni borligi bois masnaviydan erkin so‘z yuritishga imkon tug‘iladi. Shuning uchun ham mumtoz adabiyot namoyondalari epik dostonlarni masnaviy shaklda yozishgan.G‘azal, qasida kabi janrlarda bunday erkinlik yoq. Masnaviy janri adabiyot tarixida XI asrdan keyin yangi taraqqiyot bosqichiga ko’tarilib,adabiyotni mazmunan boyitishga xizmat qildi. Irfoniy masnaviylarning vujudga kelishi tasavvufiy she’riyatning takomillashuviga zamin yaratdi. Masnaviy har bir baytning misralari qofiyadosh bo’lgan va baytdan baytga qofiyasi yangilanib boradigan she’riy shakl. Mumtoz adabiyotda syujetli kichik she’riy asarlar ham, dostonlar ham masnaviy deb yuritiladi. Demak, o‘zbek mumtoz adabiyotida masnaviy janrining o‘rni beqiyos ahamiyatga ega.Chunki masnaviyda juda ko’p va adabiyotimiz tarixida kata ahamiyatga ega bo‘lgan asarlar yozilgan.Masnaviy janrini adabiyotimizning bir parchasi desak yanglishmagan bo‘lamiz. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 32 I. Siyosiy adabiyotlar 1.Shavkat. Mirziyoyev Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi Toshkent – 2022 5-bet. 2. Obidjon Karimov Mumtoz she’riyat janrlari , Namangan nashriyoti-2015 26-bet. 3. Obidjon Karimov “Mumtoz she’riyat janrlari” “Namangan” nashriyoti- 2015. 27-bet. 4.Alisher Navoiy. MAT. 3-tom. T.: 1989, 120-121-betlar. 5.Alisher Navoiy. MAT. 4-tom. T.: 1989, 180-bet. 6.Alisher Navoiy. MAT. 5-tom. T.: 1990, 234-bet. 7.Alisher Navoiy. MAT. 6-tom. T.: 1990, 162-bet. 8.Alisher Navoiy. MAT. 16-tom. T.:, 2000, 48-bet. 9.Abdugafurov A.Navoiy va Husayniy Buyuk beshlik saboqlari. T.: 1995 130-bet 10.Hayitmetov A. Navoiyxonlik suhbatlari. T.:Fan, 1993, 9-bet. 11.Karimova F. “Xazoyin ul-maoniy”da Husayn Boyqaro talqini Navoiyga armugon. 3-kitob. T.: 2003, 67-bet. 12.Karimova F. Debochalarda Alisher Navoiy va Husayn Boyqaro munosabatlari in’ikosi Navoiyga armugon. 4-kitob. T.: 2004, 105-bet 13.Hayitmetov A. Navoiyning Tarixi muluki Ajam asari haqida Navoiy dahosi. T.: 1970, 12-bet 14.Husayn Boyqaro. Risola. T.: 2000, 87-bet 15.Atoulloh Husayniy. Badoyi’u sanoyi’. T.: 1981, 65-bet. 16.Hasanov S. Navoiyning yetti tuhfasi. T.:1991, 167-bet. 17.Haqqul, Ibrohim. Navoiyga qaytish. T.: 2008, 45-bet. 18.Hayot vasfi. T.:1989, 12-bet. 19.Ishoqov Yo. Navoiy poetikasi. T.: 1983, 23-bet. 20.Yusuf Xos Hojib. Qutadg‘u bilig (Saodatga yo‘llovchi bilim), transkripsiya va hozirgi o‘zbek tiliga tavsif. Nashrga tayyorlovchi K. Karimov. – T.: Fan, 1971, 40-bet. 33 21.. Karimov K. Qutadg’u biligning tuzilishi va vazni. 2 - kitob. – T.: UzFA nashriyoti, 1961, 77-bet 22.www.ziyouz.com 23.www.kutubxona.com 24.www.literature.uz 34

MUNDARIJA

I. KIRISH

II. ASOSIY QISM

1.Masnaviy – mumtoz she’riyatning asosiy janri sifatida

2. Masnaviy janrining Alisher Navoiy ijodida tutgan o‘rni

3. O‘zbek mumtoz she’riyatida masnaviy janri tabiati, genezisi, xususiyatlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить