Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 74.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Литература

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek mumtoz adabiyotining tur va janrlari

Купить
“ O‘zbek mumtoz adabiyotining tur va janrlari ” mavzusidagi KURS ISHI 1 MUNDARIJA KIRISH………….………………………………….………………………….… 3 I.BOB. O‘ZBEK MUMTOZ ADABIYOTINING SHAKLLANISHI HAMDA TUR VA JARLARI……..…………………………..…………………………… 6 1.1. O‘zbek mumtoz adabiyotining shakllanishi hamda zamonaviy o‘zbek poeziyasida sharq klassik janrlari…………………………………………..6 1.2. Mumtoz adabiyot tarixida klassikaning o‘rni…………….…….………..….10 II.BOB. O ZBEK MUMTOZ ADABIYOTI JANRLARNING ASOSIYʻ KO‘RINISHLARI VA LIRIK JANRLAR HAQIDA …………………...…… 15 2.1. O zbek mumtoz adabiyotining tur va janrlarning asosiy ʻ ko‘rinishlari……….15 2.2. Mumtoz lirik janrlarning muhim xususiyatlari……….…………………….22 XULOSA………………………………………………………………………… 32 ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………………………………………….. 34 2 Kirish Bundan yuz yil muqaddam buyuk o‘zbek shoiri Abdulhamid Sulaymon o‘g li Cho‘lpon “Adabiyot yashasa, millat yashar!” degan otashin da’vat bilanʻ maydonga chiqqan edi. Hayot va tarix sinovlaridan o‘tgan teran ma’noli bu so‘zlar bugun ham o‘z ahamiyati va qimmatini yo‘qotgan emas. Darhaqiqat, adabiyot, san’at va madaniyat yashasa, millat va xalq, butun insoniyat bezavol yashaydi. “Kishini mashg ul etgan, to‘lqinlatgan, shodlatgan, qayg uga solgan, ʻ ʻ zavqlantirgan, hayajonlantirgan nima bo‘lsa, qisqasi, subektning ichiga nima kirsa, unda nima paydo bo‘lsa, shularning barchasini lirika o‘zining qonuniy boyligi kabi qabul qiladi” (V.Belinskiy, ). Demak, lirik asar shoirning sezgi mevasi, bir oniy ilhomining natijasi, bir zumda “pishib” yetilgan poetik fikr va tuyg usining ʻ ifodasidirki, ularning ko‘pi sarlavhasiz bo‘ladi, birinchi misra yoki radif nomi bilan nomlanadi: “Bu narsa - ta’riflash uchun mazmuni tutqich bermaydigan, muzika sezgisi kabi, lirik asarning xossasidir”. “Uni na aytib berish va na izoh qilish mumkin; lekin uni shoir qalamidan qanday chiqqan bo‘lsa, xuddi shunday o‘qib berish bilan ikkinchi odamda ta’sir qoldirish mumkin; agarda uni so‘z bilan aytib berilsa yoki prozaga aylantirilsa, u qanotlari chiroyli rang-barang kapalak hozirgina ichidan uchib ketgan xunuk, o‘lik bir chig anoqqa aylanadi... bu narsa ʻ shuning uchun ham qiyinki, sof lirik asar go‘yo bir kartinaga o‘xshaydi, lekin unda muhim narsa kartinaning o‘zi emas, u bizda uyg otgan sezgidir” (V.Belinskiy); bu ʻ sezgilarning turli-tumanligini o‘zida jamg argan va ularni voqe qiluvchi lirik ʻ tafakkurning janrlari ham xilma-xildir; R.Orzibekovning hisoblashicha, birgina mumtoz o‘zbek she’riyatida 30 ga yaqin lirik janr va shakllar bor. Bular: Debocha, nazira, faxriya, marsiya, soqiynoma, qasida, ta’rix, bag ishlov, hasbi hol; madhiya, ʻ qo‘shiq, ashula, alla, lapar, yor-yor; mushoira, shiru- shakar, muvashshah, g azal, ʻ tuyuq, ruboiy, fard, masnaviy, mustazod, sonet, tarjeband, tarkiband; to‘rtlik, musallas, murabba, muxammas, musaddas, musabba, musamman, mutassa, muashshar 1 . Bularning hammasi ham o‘zining muayyan janriy xususiyatlariga 1 R.Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari. SamDU nashri 1998, 10-bet 3 ega; katta – kichikligidan qat’i nazar bo‘lishi mumkin bo‘lgan hayotning barkamol va betimsol obrazini – san’atning buyuk asarlarini voqe qilgandirlar; ularning ba’zilarini o‘rganishning o‘ziyoq, mulohazalarimizni isbot etadi. Lirikaning kichik janrlari Fard (arabcha so‘z bo‘lib, yakka, yolg iz, toq ma’nolarini beradi) “shoirʻ tomonidan ma’lum mavzu va g oyaviy maqsadda ijod qilingan mustaqil she’riy ʻ baytdir. Fard bir bayt hajmidagi, shaklidagi she’riy asardir. Unga berilgan janr atamasi ham baytning yakkaligiga asoslanadi. Binobarin, baytning yakkaligi uning janriy belgisini ham anglatadi. Shu nomning lug aviy, istiholiy ma’nosida uning ʻ ixcham, o‘ta mo‘jaz she’r shakli ekanligi ham anglashib turiladi: qisqalik va siqiqlik unda chuqur mazmunni, pandu hikmat va donolikni ifodalashni taqozo etadi” 2 . An’ana va o ziga xoslik g oyaviy - estetik xususiyatlar umumlashmasi ʻ ʻ bo lib, ijodkorning tasvir usuli demakdir. An’ana va o ziga xoslik - mumtoz ʻ ʻ adabiyot tadqiqi misolida kam o rganilgan nazariy masalalardan biri. Bu balki ʻ an anaviylikka asoslangan mumtoz sharq she riyatida syujetlar, obrazlar, ramzlar ʼ ʼ bir xilligi ijodkorning an’ana va o ziga xoslik individualligini ma lum darajada ʻ ʼ cheklaydi, degan qarashlar tufayli bo lsa kerak. ʻ Adabiyotshunoslikda an’ana va o ziga xoslik ga doir berilgan ta riflarni qisqacharoq qilib aytadigan bo lsak, metod ʻ ʼ ʻ - ijodkor asarlarida namoyon bo lgan xususiyatlarning umumiy ko rinishi bo lsa, ʻ ʻ ʻ an’ana va o ziga xoslik - ijodkor asarlarida ko ringan uning individualligi, o ziga ʻ ʻ ʻ xosligidir. Boshqacha aytganda, metod – umumiylikka, an’ana va o ziga xoslik - ʻ xususiylikka tayanadi. “An’ana va o ziga xoslik - deb yozadi adabiyotshunos olim Abduqodir ʻ Hayitmetov o zining “Sharq adabiyotining ijodiy metodi tarixidan” nomli ʻ tadqiqotida, - ijodiy metodning konkret va xilma-xil ko rinishi bo lib, davr va ʻ ʻ hayot xarakteri bilan yaqindan bog lanadi, uning xususiyatlarini yozuvchining ʻ shaxsiy temperamenti, hayot tajribasi, milliy xususiyatlari, biror adabiy yo nalishga xos tamoyili va hokazolar orqali aks ettiradi”. Abduqodir ʻ Hayitmetovning “Navoiyning ijodiy metodi masalalari”, “Sharq adabiyotining 2 R.Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari va poetikasi, II kitob, Samarqand, SamDU nashri, 1999, 4- bet 4 ijodiy metodi tarixidan” kabi tadqiqotlari keyinchalik uni an’ana va o zigaʻ xoslikning ko rinishlar masalasida kuzatishlar olib borishga undadi. Ana shu ilmiy ʻ kuzatishlarning natijasi o laroq, adabiyotshunos olimning mumtoz adabiyot ʻ asarlari tahlili misolida ilk bor an’ana va o ziga xoslik masalasini tekshirishga ʻ bag ishlangan ilmiy maqolalari yuzaga keldi. “Alisher Navoiyning badiiy poetik ʻ an’ana va o ziga xoslik yuzasidan mulohazalar”, “Ulug shoir poetik an’ana va ʻ ʻ o ziga xosligiga doir”, “Turkiston va Xuroson an’ana va o ziga xosliklari”, ʻ ʻ “O zbek adabiyotida xalqchillik va xalqchil an’ana va o ziga xoslik haqida”, ʻ ʻ “O zbek adabiyotida xalqchillik tendensiyasi”, “Sehrli nazm” kabi maqolalar ʻ shular jumlasidandir. Abduqodir Hayitmetov talqinida an’ana va o ziga xoslik ikki ʻ ma noda qo llanilgan: birinchisi - individual an’ana va o ziga xoslik, ikkinchisi - ʼ ʻ ʻ an’ana va o ziga xoslik oqim. Olimning “Ulug shoir poetik an’ana va o ziga ʻ ʻ ʻ xoslik iga doir” maqolasi 1974 yilda yozilgan. Umumiy mulohazalar tarzida bayon etilgan maqola Navoiy she riyatining o rganilishi zarur bo lgan yana bir qirrasiga ʼ ʻ ʻ e tiborni jalb etadi. “Bu masalani nisbatan kechikib o rganilayotganligining o z ʼ ʻ ʻ sabablari mavjud - deb yozadi adabiyotshunos olim. Chunki, adabiyotshunoslik tajribasi shuni ko rsatadiki, u yoki bu ijodkorning an’ana va o ziga xoslik masalasi ʻ ʻ odatda ijodining umumiy ko lami ma lum bo lgandan keyingina yaxshiroq ʻ ʼ ʻ o rganiladi” ʻ 3 . Kurs ishi maqsadi: O zbek mumtoz adabiyotining tur va janrlari ʻ haqida ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishi ob’ekti: O zbek mumtoz adabiyotining tur va janrlari ʻ bilan tanishtirish jarayoni Kurs ishi predmeti: O zbek mumtoz adabiyotining tur va janrlari ʻ bilan tanishtirish ko‘nikmalari Kurs ishining amaliy ahamiyati. Kurs ishi jarayonida ilgari surilgan fikrlardan, yondashuvlardan hamda samaradorligini ta’minlovchi Kurs ishi natijalaridan pedagogik fanlar bo‘yicha ma’ruzalar tayyorlash, qo‘llanmalar 3 Маллаев Н.Алишер Навоий. Лирика. Тошкент –“Ўқитувчи” – 1980. 5 yaratish, shuningdek metodik tavsiyanomalar yaratishda, ish tajribalarini ommalashtirishda samarali foydalanishga xizmat qiladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: ish kirish, 2 bob, 4 bo‘lim, 36 varoq, umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat. 6 I.BOB. O‘ZBEK MUMTOZ ADABIYOTINING SHAKLLANISHI HAMDA TUR VA JARLARI 1.1. O‘zbek mumtoz adabiyotining shakllanishi hamda zamonaviy o‘zbek poeziyasida sharq klassik janrlari O‘zbek adabiyoti deyilganda o‘zbek xalqi ijodiy daholarining o‘lmas ijodi, badiiy tarixi, erksevar intilishi, Vatanga muhabbatning eng yorqin timsoli ko‘z oldimizda gavdalanadi. Uzoq vaqt davomida O‘rta Osiyoda yashagan turkiy xalqlar adabiyoti birlashtirilib, turkiy til deb ataladigan tilda yoki mahalliy ilm - fanda ko‘pchilik ishonganidek, chig atoy (eski o‘zbek) tilida yozilgan. Binobarin,ʻ o‘sha qadimiy turkiy adabiyot qadimgi turkiy yozuvning ilk yodgorliklaridan boshlab, shu bepoyon hududda yashovchi deyarli barcha turkiy xalqlarga tegishli bo‘lib, o‘zbek tilining o‘zida yozilmagan bo‘lsa-da, o‘zbek adabiyotining ajralmas qismi hisoblanadi. O‘zbek adabiyoti xalq tarixiy o‘tmishining hayotbaxsh yodgorligidir. Uning sahifalarida, u yaratgan obrazlarda jamiyatning asrlar davomidagi ma’naviy taraqqiyoti aks ettirilgan, o‘zbek xalqining milliy xarakteri gavdalanadi. O zbek ʻ adabiyoti - o zbek tilidagi yozma va og zaki asarlar to plami. Lutfiy, Alisher ʻ ʻ ʻ Navoiy, Bobur, Shayboniyxon, Ubaydullaxon, Mashrab, Ogahiy, Muqimiy, Munis Xorazmiy, Nodira, Fuzuliy, Furqat, Uvaysiy va boshqalar o‘zbek adabiyoti namoyandalari bo‘ldi. O zbek adabiyotining mumtoz janri ruboiy, qasida, ʻ g azaldan iborat . O‘zbek yozma adabiyotining butun tarixini taxminan bir necha ʻ bosqichlarga bo‘lish mumkin. Bosqichlarga bo‘lishda bir qancha nuqtai nazarlar mavjud bo‘lsada, biz F. Hamroyevning o‘zbek adabiyoti tarixini sxematik tarzda quyidagi bosqichlarga ajratgan fikriga amal qilamiz: 1- bosqich Bu ishqiy-falsafiy va axloqiy-ma’rifiy adabiyotning gullab-yashnashi. Tarixiy jihatdan u XVI asrgacha bo lgan davrni qamrab oladi. Bu bosqich, o‘z navbatida, ikki tarixiy ʻ davrga bo‘linadi: Qadim zamonlardan XIV asr boshlarigacha. Bu davrda o zbek ʻ yozma adabiyoti shakllana boshladi, ularning eng ko zga ko ringan namoyandalari ʻ ʻ Yusuf Xos Hojib Bolosag uniy va Mahmud Koshg ariydir. Aynan ularning asarlari ʻ ʻ 7 keyingi davr dunyoviy adabiyotining shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynadi. Bundan tashqari, bu davr jahon miqyosida shuhrat qozongan va tan olingan diniy va tasavvufiy adabiyotning gullab-yashnashi bilan tavsiflanadi. XIV-XV asrlar adabiyoti bu davr o‘zbek dunyoviy adabiyotining eng yuqori yuksalish davri bilan tavsiflanadi. Mahmud Pahlavon, Durbek, Lutfiy, Yusuf Amiriy, Gadoiy ijodi va boshqa ijodkorlik mahorati, she’riy tafakkurining o‘ziga xosligi, o‘zbek adabiyotining janr boyitish ko‘rsatkichlari. Aynan shu davrda zabardast shoir va mutafakkir Alisher Navoiy yashab ijod qilgan. Ikkinchi bosqich Bu bosqich realistik adabiyotga o‘tish bilan tavsiflanadi 4 . U birinchi navbatda, voqelik suratlarining yanada haqqoniy va yaxlit aks ettirilishi bilan ajralib turadi. Ushbu bosqichni uch davrga bo‘lish mumkin: XVI - XVII asr boshlari adabiyoti. Bu davrning eng ko‘zga ko‘ringan namoyandalaridan Zahiriddin Muhammad Bobur, Muhammad Solih, Boborahim Mashrabni alohida ta’kidlash mumkin. Aynan ular o‘sha davrning realistik suratlarini ilk bor tasvirlaganlar, bu esa keyingi klassik o‘zbek adabiyotida realistik tendentsiyalarning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. XVIII asr – XIX asrning birinchi yarmi adabiyoti. Bu davr Uvaysiy, Nodira va Maxzuna kabi ajoyib shoiralarning paydo bo‘lishi bilan ajralib turadi. Ular erkak shoirlar bilan birga o‘zbek adabiyotida realistik tendentsiyalarni faol rivojlantira boshladilar. Shu bilan birga, birinchi marta ayol sevgi lirikasi paydo bo‘ldi. O‘sha davrning eng ko‘zga ko‘ringan shoirlari Muhammad Sharif Gulxaniy, Maxmur, Munis Xorazmiy, Ogahiy edi. XIX asrning ikkinchi yarmi adabiyoti – XX asr boshlari. Bu davrda ajoyib o zbek adiblari ijod qildilar, ularning eng ko zgaʻ ʻ ko ringanlari Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Muhammadniyoz Komil, Avaz O tar ʻ ʻ o g li edi. Ular yangi davrdagi barcha keyingi o‘zbek adabiyotining shakllanishida ʻ ʻ beqiyos rol o‘ynadi. Ularning asarlari ko‘p jihatdan innovatsion bo‘lib, rus adabiyotida yangi demokratik yo‘nalishning shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qildi. Ular birinchi bo‘lib mashhur bo‘lgan va hozirgi kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan ta’sirchan va hazilli asarlar yaratdilar. Uchinchi bosqich Bu davr yangi davr o‘zbek adabiyoti tarixiga aylandi. Ushbu davr deyarli butun 4 Шайхзода М. Асарлар.6 томлик. 4 –том, 234 –бет. 8 yigirmanchi asrni qamrab oladi. Bu bosqich o‘zbek adabiyotida ko‘tarilishlar va pastliklar, ijodiy izlanishlar, yangi janrlarning vujudga kelishi bilan ajralib turadi. Ushbu bosqichda uchta tarixiy davrni ham ajratish mumkin. Bu davrning eng yirik vakillari Abdurauf Fitrat, Hamza, Abdulla Qodiriy, G afur G ulom, Oybek, Hamid Olimjonlardir. Aynan ularning ijodi mumtozʻ ʻ o‘zbek adabiyoti bilan yangi davrni bog lovchi bo‘g in bo‘ldi. Ular nafaqat yangi ʻ ʻ davr talablariga javob beradigan munosib asarlar yaratishga muvaffaq bo‘ldilar, balki rus adabiyotida ilgari erishilgan eng yaxshi narsalarni ham yo‘qotmadilar. Aynan ularning asarlari yangi davr o‘zbek adabiyotiga asos solgan. XX asrning 60- 90-yillari adabiyoti. Bu tarixiy davr o‘zbek adabiyoti tarixida hal qiluvchi davr bo‘ldi. U avvalgisidan kam qiyin va mas’uliyatli emas edi. Shu bilan birga, zamonaviy adabiy jarayonning barcha talablariga javob beradigan asarlar yarata boshlagan yozuvchilarning mahorati sezilarli darajada oshdi. O‘zbek adabiyoti jahon adabiyoti taraqqiyotining qudratli oqimida yo‘qolib qolmadi, aksincha, uning o‘ziga xosligi, o‘ziga xosligi yaqqol namoyon bo‘ldi. Said Ahmad, Asqad Muxtor, Odil Yoqubov, Primqul Qodirov, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov va boshqa ko‘plab ijodkorlar nafaqat keng shuhrat va e’tirofga sazovor bo‘ldilar, balki hozirgi davrga munosib asarlar yaratdilar 5 . Mustaqil O‘zbekiston adabiyoti. Adabiyot taraqqiyotidagi hozirgi davr ham janr, ham mavzu xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Zamonaviy adabiyot – bu juda noaniq hodisa. Bir tomondan, adabiyot va mualliflar avvalgi yillarda ko‘p asrlar davomida bo‘lgani kabi, senzura bilan ham, hech qanday ramka yoki kanonlar bilan ham cheklanmagan holda, yanada erkinlashdi. Boshqa tomondan, aynan adabiyot hech nima va hech kim bilan chegaralanmaganligi sababli, bugun bozorda siz nafaqat badiiy qiymatga ega, balki zamonaviy o‘quvchilarning shakllanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan yuzlab nomdagi asarlarni ko‘rishingiz mumkin. Bugunki kungacha umumiy o‘zbek adabiyotini davrlashtirish uchun mushtarak fikr mavjuda emas. Lekin adabiy siymolarni baholashda bo‘lmasa ham tanlash va kiritishda ma’lum mushtaraklikka erishildi. Chunonchi, ilk bosqich “X asrga qadar bo‘lgan turkiy adabiyot” deb 5 Маллаев Н. Алишер Навоий. Лирика. Тошкент –“Ўқитувчи” – 1980. 121-bet. 9 nomlandi va xalq og zaki ijodi hamda kitobalarni qamrab oldi. Keyingi davr “X-ʻ XII asrlar”dan tasavvuf obzori va Yusuf Xos Hojib, Mahmud Qoshg ariy, Ahmad ʻ Yugnakiy, Ahmad Yassaviy, Nizomiy Ganjaviy joy oldi . “XII-XIV asrlar”ga Yunus Emro, Qozi Burhoniddin, Kodekus Kumanikus, Nosiriddin Rabg uziy, ʻ Nasimiy, Sayfi Saroyi kiritildi. “XV asr” Alisher Navoiy, Qayg usiz Abdol, ʻ Sulaymon Chalabiy, Asan Qayg i ijodidan tashkil topdi. “XVI asr”ga Fuzuliy, ʻ Bayramxon, Shoh Ismoil Hatoiy, Bobur kiritildi. “XVII asr”dan Nobiy, Qorachao‘g lon, Mashrab, Avliyo Chalabiy, Abulqozi joy oldilar. “XVIII asr” ʻ Mahtumquli, Buxor Jirov, Voqif, Andalib, Huvaydo, Qurbonali Ma’rupiy asri deb kelishildi. “XIX asr”ga Dadalo‘g lu, Molda Niyoz, Jambul, To‘xtag ul, Ogahiy, ʻ ʻ Nodira, Nomiq Kamol, Tavfiq Fikrat, Mirzo Fathali Oxundzoda, Ismoilbek Gasprali, Yusuf Oqchura, Abay, Kamina, Mulla Napas, Seyidiy kiritildi. “XX asr adabiyoti” mamlakatlar prinsipi bilan hal qilindi. Chunonchi, Ozarbayjondan A.Sobir, J.Mamadqulizoda, Husayn Jovid, Samad Vurg un, M.H.Shahriyor, ʻ B.Vahobzoda ijodi olindi. Qozog istondan Shokarim, Mag jon, M.Avezov, ʻ ʻ H.Sulaymon tanlandi. Qirg izistondan B.Aliqulov, Q.Tinistiuli, A.To‘qomboyev, ʻ A.Usmonov, Ch.Aytmatov ijodi olindi. O‘zbekistondan A.Fitrat, A.Cho‘lpon, A.Qodiriy, Oybek, A.Oripov kiritildi. Turkiyadan M.E.Yurdakul, U.Sayfiddin, Ziyo Ko‘k Alp, M.A. Erso‘y, Ya.K.Bayotli, R.N.Guntekin, F.N.Chamlibel, A.H.Tanpinar, O‘rxon Vali, Arif Nihot Asiya, Tariq Bo‘qro ijodlari olindi. Turkmanistondan B.Kerboboyev, X.Deryayev, O.Otajonov, K.Qurbonnepesov kiritildi. Bu davrlashtirish butun O‘rta Osiyo xalqlari ijodkorlari bo‘yicha olib borilgan. 6 1.2. O‘zbek mumtoz adabiyotining shakllanishi hamda zamonaviy o‘zbek poeziyasida sharq klassik janrlari 6 Маллаев Н.Алишер Навоий. Лирика. Тошкент –“Ўқитувчи” – 1980. 118-bet. 10 Uzoq yillar davomida o‘zbek adabiyoti fan sifatida dastlab ikki qismga- “O‘zbek adabiyoti tarixi” va “O‘zbek sovet adabiyoti” nomlari ostida bo‘linib o‘qitilar edi. 1917-yil 25-oktyabr bu ikki qism orasidagi chegara sifatida qabul qilingandi. Istiqloldan so‘ng oliy o‘quv yurtlari O‘zbek filologiyasi fakultetlarida “Milliy uyg onish davri o‘zbek adabiyoti” kursi o‘qitila boshlandi. U o‘z ichigaʻ xalqimiz tarixining nihoyatda ziddiyatli va murakkab, mafkuralar kurashi davri 1865-1929-yillar oralig i adabiyotini qamrab oladi. Mustaqillik sharofati tufayli ʻ X-IX asning oxirlarida shakllanib, XX asr boslilarida bo‘y ko‘rsatgan, 20- yillarda esa o‘sha davrning g oyatda shiddatli tazyiqlariga bardosh berib chinakam ʻ adabiyotga aylangan jadid adabiyotini izchil va mukammal o‘rganish imkoniyati vujudga keldi. Jadid adabiyotining mazmun-mohiyatini milliy uyg onishning ʻ hayotbaxsh g oyalari tashkil qilardi. Milliy uyg onish davri o‘zbek adabiyoti ʻ ʻ xalqimizning ko‘p asrlik adabiiy an’analaridan bahramand bo‘lgan badiiy tafakkurimizning porloq sahifalaridan biri, ayni chog da bugungi yangi o‘zbek ʻ adabiyotining tayanch sarchashmasi sanaladi. Shunday qilib, o‘zbek adabiyotini dastlab quyidagi uch qismga bo‘lib o‘rganish maqsadga muvofiqdir: 1. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi (Eng qadimgi davrlardan X-IX asr o‘rtalarigacha). 2. Milliy uyg onish davri o‘zbek adabiyoti ʻ (X-IX asr II yarmidan X-X asming 20-yillarigacha). 3. Yangi o‘zbek adabiyoti (1930-yildan hozirgacha). O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi xalqimizning qadim zamonlardan X-IX asming o‘rtalarigacha vujudga kelgan noyob badiiy durdonalari haqida bahs yuritadi. Tabiiyki, bu ming yilliklarga cho‘ziladigan jarayonda dunyo yuzini ko‘rgan badiiy asarlarda xalqimizning dastlabki e’tiqodiy qarashlaridan tortib X-IX asrning o‘rtalarigacha yashab ijod qilgan qalamkashlarimizning irfoniy-falsafiy, adabiy-badiiy, ilohiy-ma’naviy qarashlari o‘z ifodasini topgan. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi mana shu uzoqqa cho‘zilgan murakkab jarayonda vujudga kelgan turli xil va janrlardagi badiiy asarlami o‘z ichiga oladi. Nazm va epos asrlar davomida o‘zbek mumtoz adabiyotining asosiy xillaridan bo‘lib, taraqqiy topib keldi. G azal, ruboiy, qasida, masnaviy, muxammas, musaddas, ʻ 11 qit’a, taije’band, tarkiband (v.h.) masal, hikoya va shu kabilar esa keng tarqalgan adabiy janrlar sanaladi. Kishilik tarixida yozuv paydo bo‘lmasdan avval badiiy ijod og zaki shaklda taraqqiyot bosqichlarini bosib o‘tdi. Yozuv-insoniyatning engʻ muhim kashfiyotlaridan biridir. Xat kashf etilgandan so‘ng badiiy ijod og zaki va ʻ yozma shaklda yonma-yon taraqqiy qila boshladi. Garchi og zaki adabiyot yozma ʻ adabiyotning vujudga kelishi uchun ma’naviy zamin bo‘lgan bo‘lsa-da, badiiy ijodning bu har ikkala shakli vaqti-vaqti bilan bir-birini to‘ldirib, sayqallashtirib, boyitishda davom etdi. Natijada, “Tohir va Zuhro”, “Bo‘z o‘g lon”, “Yusuf Ahmad”, “Kitobi ʻ podsho Jamshid”, “Qissasi Farhod-u Shirin”, “Kitobi dada Ko‘rqut”, “Qissasi Abo Muslim” singari ma’naviy durdonalar vujudga keldiki, bular xalq og zaki ijodida ʻ yaratilib, kitobiy adabiyotga yaqinlashtirilgan yoki yozma adabiyotda vujudga kelib, keyinchalik xalq ijodi uslubida qayta “tahrir”dan o‘tgan asarlardir. Shunday qilib, xalq kitoblari ham o‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi va ham xalq og zaki ʻ ijodining tarkibiy qismi sanaladi. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi yodnomalar (memuar), tarixiy asarlar hamda tazkiralarni ham o‘z ichiga oladi. Ma’lumki, o‘tmishda tarixnavislik badiiy ijod bilan qorishiq holda olib borilgan. Muarrixlar biror tarixiy voqea tafsilotlarini bayon qilishda badiiy uslubga murojaat etishgan. Jumladan, Alisher Navoiyning “Tarixi muluki Ajam”, “Tarixi hukamo va anbiyo”, Abulg oziy Bahodirxonning “Shajarai turk”, “Shajarai tarokima”, Shermuhammad ʻ Munis va Muhammadrizo Ogahiyning “Firdavsul-iqbol” kabi tarixiy asarlari, shuningdek, Zahiriddin Bobuming “Bobumoma” singari qomusiy kitobidagi badiiy lavhalar va she’rlar yuqorida aytilgan fikrlarimizga yanada quvvat beradi. O‘zbek xalqi uzoq yillar davomida Sharq musulmon olami, shuningdek, Hindiston, Yunoniston, Gurjiston, Rusiya kabi mamlakatlar bilan siyosiy-iqtisodiy, tarixiy- madaniy aloqada bo‘lib kelgan 7 . Mana shu aloqalaming samarasi o‘laroq taijima adabiyoti ham vujudga keldi. O‘zbek tiliga tojik, eron, ozarbayjon, hind, arab va 7 To‘xliyev B, Mirsamiqova R, Ametova O. Adabiyot–Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010. 78-bet. 12 boshqa xalqlaming badiiy, ilmiy hamda tarixiy asarlari tarjima qilindi. Nizomiyning “Maxzanul-asror”, “Xusrav va Shirin”, “Hafl paykar”, Shayx Sa’diyning “Guliston”, “Bo‘ston”, Nuriddin Abdurahmon Jomiyning “Bahoriston”, “Yusuf va Zulayho”, “Layli va Majnun”, “Silsilat uz-zahab” (Oltin zanjir), “Iskandar xiradnomasi”, “Salomon va Absol”, Badriddin Hiloliyning “Shoh va gado”, hind donishmandlik xazinasining nodir namunasi “Kalila va Dimna”, mashhur arab ertaklari majmuasi “Ming bir kecha”, Mirxondning “Ravzat us-safo”, Zayniddin Mahmud Vosifiyning “Badoye’ ul-vaqoe’” kabi asarlari shular jumlasidandir. Tarjima adabiyoti xalqlar o‘rtasidagi o‘zaro madaniy-adabiy aloqa va do‘stlik rishtalarini mustahkamlashga, shuningdek, o‘zbek xalqining jahon xalqlari adabiyoti bilan yaqindan tanishishiga xizmat qilib keldi. O‘zbek tiliga tarjima qilingan asarlar muayyan tarixiy sharoitning ma’naviy ehtiyoji, talabi bo‘lib, ular o‘zbek yozma adabiyoti va xalq og zaki ijodi tajribalarining yanadaʻ boyishi, teran ma’no va quyuq ranglar bilan to‘lishishiga ijobiy turtki bo‘ldi. O‘tmish adabiyotida qo‘llangan taijima istilohiga mazkur atamaning bugungi talqinlari nuqtai nazaridan munosabatda bo‘lmoq pand berishi, bir yoqlama xulosalarga olib kelishi mumkin. Chunki mumtoz mutaijimlar asliyatga hozirgi taijimonlarga nisbatan ancha erkin va o‘ta ijodiy munosabatda bo‘lishgan. Oqibatda ular qalamidan chiqqan asarlaiga nisbatan taqimani qo‘llash kamlik qilgandek bo‘lib tuyulaveradi. Qutb Xorazmiy X-IV asrda fors tilidan o‘zbek tiliga taijima qilgan “Xusrav va Shirin” (Shayx Nizomiy), Sayfi Saroyi (X-IV asr) o‘zbek tiliga o‘girgan “Guliston” (Shayx Sa’diy), Mavlono Xiromiy (X-IX asr) o‘zbekchalashtirgan “Chor darvesh”, “Ra’no va Zebo”, “To‘tinama” kabi asarlar bilan kechgan ijodiy mehnat haqida ham ana shunday fikmi aytish joizdir. Ayrimlari eslatilgan fazilatlariga ko‘ra, taijima adabiyoti ham o‘zbek mumtoz adabiyoti tarixining tarkibiy qismi sanaladi. O‘tmishda yaratilgan adabiyotshunoslikka oid asarlari ham o‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi o‘z ichiga oladi. Shayx Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog a”, Davlatshoh ibn Baxtishohi ʻ Samarqandiyning “Tazkirat ush-shuaro” Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois”, 13 “Mezon ul-avzon”, “ Muhokamat ul- lug atayn”, “Nasoyim ul-muhabbat”, Boburʻ Mirzoning “Muxtasar” yoki “Aruz risolasi”, Fazliy Namangoniyning “Majmuat ush-shuaro” kabi asarlari shular jumlasidandir. Adabiyot boshqa fanlar singari borliqning sir-u sinoatlari, insonning ruhiy- ma’naviy olami kashfiyotlari haqida tasavvur beruvchi ilm tarmoqlaridan biridir. Bu jihatdan u boshqa fanlaiga juda yaqin turadi. Adabiyotning fan va boshqa san’at turlaridan jiddiy farqi esa uning ifoda uslubida ko‘rinadi. Fanning tarmoqlari hayot, borliq, inson taqdiri bilan bog liq jarayonlami ma’lum kuzatish, izlanish, ʻ tajribalar hosilasi bo‘lgan umumlashmalariga tayanib, ularni ilmiy uslubda umumlashtirsa, adabiyot o‘sha murakkab jarayonlami obrazli badiiy aks ettirish bilan shug ullanadi. Obrazlilik badiiy uslub vositasida vujudga kelib, kishining ʻ ruhiy-manaviy olamiga ta’sir etadi. Shuning uchun adabiyot jamiyatdagi muayyan tabaqa, toifa, soha vakillariga mo‘ljallanmay, ommaviylik kasb etadi. Badiiy adabiyotning obraz yaratuvchi muhim quroli so‘z bo‘lganligi bois o‘zbek mumtoz adabiyoti bevosita til tarixi bilan uzviy aloqadorlikda ish ko‘radi. Muayyan davrda yaratilgan badiiy asar o‘sha davr til xususiyatlarini o‘zida mujassamlashtirishi bilan bir qatorda, ijtimoiysiyosiy voqelik, xalqning irfo n iy-ilo h iy kuzatishlari, falsafiy mushohadasi, dunyoqarashi, urf-odatlarini ham o‘zida badiiy ifoda etadi. Bu jihatdan o‘zbek mumtoz adabiyoti ilohiyot, tasavvuf, tarix, falsafa, jug rofiya, ʻ etnografiya (elshunoslik) singari fanlar bilan yaqin aloqada ish ko‘rib, rivojlana boradi. Badiiy adabiyot ilm-fan yutuqlaridan uzluksiz ravishda ijodiy istifoda etadi. “Malik-ul-kalom” Mavlono Lutfiy Shoshiy qalamiga mansub quyidagi bayt fikrimizning yorqin dalilidir. Quyosh oydek yuzingning xijlatindin, Qochib, to‘rtinchi ko‘k uzra chiqibtur. 14 Baytda shoir ma’shuqa yuzini oyga tashbeh qilib, tashxis san’ati vositasida quyoshga insonga xos xususiyatlami ko‘chirgan. Mazkur satrlarda quyidagi mazmun o‘z badiiy ifodasini topgan: Quyosh yorning oydek jamolidan xijolat chekadi va qochib to‘rtinchi ko‘kka chiqadi. Baytning yanada to‘liq mazmunini tugal anglash uchun Mavlono Lutfiy davri nujum (yulduzshunoslik) ilmiga oid ba’zi ma’lumotlaiga ega bo‘lish ham talab etiladi. Sharq-u G ‘arbda keng tarqalgan geosentrik nazariyaga asosan Yer atrofidan boshqa sayyoralar aylanib turadi. Ularning har biri Yerga nisbatan ma’lum uzoqlikda bo‘lib, у yetti qat osmon tushunchasini izohlashga asos bo‘lgan. Chunonchi, Oy Yerga eng yaqin samoviy jism bo‘lib, mazkur sayyora - birinchi, Utorid (Merkuriy)- ikkinchi, Zuhra (Venera, Nohid)-uchinchi, Quyosh-to‘rtinchi, Mirrix (Mars)-beshinchi, Mushtariy (Yupiter)-oltinchi, Zuhal (Saturn)- yettinchi falakda deb tushunilgan. Yer atrofidan yetti sayyoraning yuqorida keltirilgan tartib asosida aylanishi mumtoz ijodkorlar, jumladan, Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yugnakiy, Ahmad Yassaviy, Sakkokiy, Hofiz Xorazmiy va Alisher Navoiy asarlarida, shuningdek, yetti qat osmon tushunchasi Qur’oni karimda ham uchraydi. Mavlono Lutfiy yuqoridagi misralarida ana o‘sha har ikkala jihatni ham nazarda tutgan. Shoir baytda Quyosh to‘rtinchi falak sayyorasi deb unga aniqlik kiritmasa-da, shunga ishora qiladi. Zero, she’riyatning vazifasi sayyoralaming fazodagi o‘rnini anglatish bo‘lmay, balki ilmiy kashfiyotlarga tayangan holda go‘zal manzaralar yaratish, hayotiy-falsafiy qarashlami ifodalash va badiiy rangni quyuqlashtirishdan iboratdir. Shunga ko‘ra, quyosh yorning jamolidan xijolat chekib, to‘rtinchi ko‘k uzra chiqqan, - deya baytda husni ta’hlil san’atining go‘zal namunasi hosil qilingan. Ko‘rinadiki, badiiy adabiyot uchun faqatgina sohaning tor qonuniyatlari emas, balki barcha fanlaming yutuqlariga tayanib ish ko‘rish badiiyatning zaruriy taqozosidir 8 . II.BOB. O ZBEK MUMTOZ ADABIYOTINING JANRLARNING ASOSIYʻ KO‘RINISHLARI VA LIRIK JANRLAR HAQIDA 2.1. O zbek mumtoz adabiyotining tur va janrlarning asosiy ko‘rinishlari ʻ 8 Бертельс Е. Э.Навоий. Монография. Таржимон Мирзаев И.К. ф.ф.д. проф “Тафаккурқаноти”, 2015. 356 –бет. 15 Bu turkumga Navoiyning “ Hamsatul-mutahayyirin ” , “ Holoti Sayyid Hasan Ardasher ” , “ Holoti Pahlavon Muhammad ” nomli asarlari kiradi. Alisher Navoiy ularda o‘z zamonasining madaniy hayotida ulkan o‘rin o‘ynagan mashhur fan va madaniyat arboblari, unga eng yaqin bo‘lgan kishilar - ustoz va murabbiylari, hamfikr, maslakdosh do‘stlari - Abdurahmon Jomiy, Sayyid Hasan va Pahlavon Muhammadlarning ma’lum darajada ijodiy va ijtimoiy biografiyalarini yaratib, ular bilan o‘zining har sohadagi hamkorligi, muloqotlarini ishonarli misollar, hayotiy lavhalarga asoslanib bayon etadi. Mazmunan bu uchchala asar bir sathda turadi. Lekin ularning umumiy jihatlari bilan birga juda xarakterli o‘ziga xos xususiyatlari ham mavjud. “Holoti Sayyid Hasan” bilan “Holoti Pahlavon Muhammad” bir-biriga juda yaqin asarlardir. Navoiy Sharq adabiyotida qadimgi an’anaga ega bo‘lgan “manoqib”lar janridan ham tamomila ijodiy foydalanadi. Navoiy o‘z asarlaridan tubdan farqli o‘laroq, ilohiylashtirilgan, real borliqdan tamomila uzilgan avliyo yoki din arboblarining sarguzasht, mo‘jiza va karomatlari haqida emas, balki zamonning madaniy hayotida faol ishtirok etgan, ijobiy o‘rin o‘ynagan haqqoniy shaxslar ijodi va faoliyati haqida yozadi 9 . Bu asarlarda badiiy nasrning ilk belgilovchi elementlari mavjud bo‘lib, u ayniqsa Navoiyning badiiy portret yaratish mahoratida namoyon bo‘ladi. Navoiy Sayyid Hasan Ardasher va Pah lavon Muhammad obrazi, xarakterining ichki mohiyatini psixolo gik asosda ochib beradi. Bu ikkala shaxs muallif talqinida haqiqiy hayotdagi voqealarga faol munosabatda bo‘lgan, o‘zining hayoti va dunyoqarashida qarama-qarshiliklar, ziddiyatlarga yo‘l qo‘ygan, o‘z shaxsiyati va badiiy faoliyatida qator-qator fazilatlar, afzalliklarga ega bo`lgan yorqin siymolarning umumlashtiruvchi obrazi darajasiga ko`tariladi Alisher Navoiy avvalo ularning insoniy fazilatlari, har sohada bilimdon ekanliklarini alohida ko‘rsatib, ma’naviy qiyofalarini, tabiatlarini ochib beradigan xususiyatlarini xarakterli misollar, maroqli lavhalar bilan asoslab, dalillab beradi. Buni Navoiy katta badiiy san’atkorlik bilan bajaradi. U masalan, Sayyid Hasanning 9 R.Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari va poetikasi, II kitob, Samarqand, SamDU nashri, 1999 65-bet. 16 ilg or fikrliligidan dalolat beruvchi shunday lavhani keltiradi. ʻ R indona o‘tirishlardan birida fozillar o‘rtasida narsa — buyumlarning bir-biridan farqi haqida so‘z ketadi. Majlisda ishtirok etayotganlardan biri quyidagi baytni o‘qiydi: La’l sangastu degi sangin sang, Lek andar miyon tafovut h ast . (Mazmuni: La ’ l toshdir va tosh qozon ham tosh. Lekin ular orasida farq bor). Sayyid Hasan juda qoyil qolib deydiki, tosh qozonda turli taomlar pishadi va barcha undan bahramand bo‘ladi, la ‘ l-javohirdan esa xaloyiqqa turli balolar keladi. Navoiy Sayyid Hasanning bu hayajonli fikri xuddi o‘sha kezlarda shoh Abusaidning kimdaki javohir bo‘lsa tortib olayotgani, bo‘lmasa, hammani bezovta qilib, axtarib, elga qattiq zulm o‘tkazayotganiga ochiq ishora sifatida tushunilganini izohlab o‘tadi. Pahlavon Muhammad xarakteridagi hazil-mutoyibaga moyillik xususiyatini ham Navoiy ajoyib bir hayotiy lavha orqali ochib beradi: Kunlardan birida Pahlavon muolaja yo‘lida Navoiyni uqalab turib, suhbat quyuqlashib ketadi. Navoiy o‘sha kuni tongda: Har qayon boqsam ko‘zimga u quyoshdin nur erur, Har sori qilsam nazar ul oy manga manzur erur, - deb boshlanadigan bir g azal yozib, cho‘ntagiga solib qo‘ygan edi. Paxlavon ʻ Navoiydan: “Turkiguy shoirlar orasida seni bebadal deydilar, sen o‘zing kimni ma’qulroq ko‘rasan?”— deb so‘raydi. Navoiy: “Hammadan Lutfiy yaxshi”,— deganida, Pahlavon: “Hega -Sayyid Nasimiy demading?”— deb so`raydi. Navoiy bu haqda o‘z mulohazalarini quyidagicha bayon etib, “xotirga kelmadi va bar taqdir kelmoq, Sayyid Nasimiyning nazmi o‘zga rang tushubdur, zoxir ahli shuarosidek nazm aytmaydur, balki haqiqat tariqin ado qilibdur. Bu savolda sening g arazing majoz tariqida aytur el erdi”,— deydi. Pahlavon ham shu yuzasidan bir ʻ necha so‘z aytgach, tongda Navoiy yozib cho‘ntagiga solib qo‘ygan g azalni ʻ bildirmasdan uning cho‘ntagidan olib boshdan-oxirigacha o‘qib, darhol yodlab 17 oladi va g azalni yana uning cho‘ntagiga solib qo‘yadi. Bir oz vaqt o‘tgach u ʻ g azalning oxirgi: ʻ Gar Navoiy siymbarlar vaslin istab ko‘rsa ranj, Yo‘q ajab, nechukki xom etgan kishi ranjur erur, maqdaidagi “Navoiy” tahallusini Navoiyning g ashiga tegish uchun “Nasimiy” ʻ so‘ziga o‘zgartirib, yoddan o‘sha g azalni o‘qiydi. ʻ Navoiy nihoyat darajada taajjublanadi va sezdirmasdan cho‘ntagiga qo‘l solib, she’r qo‘yilgan joyda turganligiga ishonch hosil qiladi. Bundan so‘ng yanada hayron qoladi. Navoiy bu ishning tagiga etmoqchi bo‘lib, hozir o‘qib bergan she’rni Pahlavon qachon yod tutganini surishtiradi. Paxlavon, bundan o‘n ikki yilcha bo‘lgan. Abulqosim Bobir majlislarida bu she’r o‘qilib turardi, men uni yoqtirib, yodlab olgan edim,— deb javob beradi. ertasiga Navoiyni g oyatband etgan bu voqea yuzasidan yana so‘z ʻ ke tadi. Paxlavon aytganlarining isboti uchun shogird polvonlarga ham bu she’rni yod oldirtiradi va Navoiy huzurida ularga ham o‘sha g azalni yod o‘qittiradi. ʻ Shoirning taajjubi ortadi, chunki u o‘z she’rini hech kimga ko‘rsatmagan, o‘qib ham bermagan edi. Oxiri Pahlavon Navoiyga bo‘lgan voqeani o‘zi gapirib beradi. Bu lavha, Navoiyning ta ’ kidlashicha, Pahlavonning “zehn va zakosi latofatidin va hofizasi tezligi va zarofatidin ” dalo lat berar edi. Ikkala asarda ham Navoiy o‘z qaxramonlarining yumshoq ko‘ngilli, kamsuxan va dardli so‘z yoki nazm va kuydan cheksiz ta’sirlanadigan tabiat egasi bo‘lganliklarini alohida qayd qilib o‘tadi. Sayyid Hasan va Pahlavon Muhammadning yuqoridagi fa zilatlari, ayniqsa, yoqimli fe’l-atvori ularni katta va kichik, yaxshi va yomon qoshida aziz va muhtaram qilgan ediki, buni Navo iy chuqur samimiyat bilan qalamga oladi. Shunday qilib, har ikkala holotda ham Navoiy Sayyid Hasan Ardasher va Pahlavon Muhammadlar siymosida teran va o‘ziga xos xarakterlarni, etuk shaxslar obrazini yaratishga muvaffaq bo‘ladi. Bunga erishishda muallifning o‘z qahramonlariga bo‘lgan rag bati, hurmat-muhabbati aslo xalal bermaydi. ʻ Aksincha, bular bayonga shunday ajib bir dilrabolik bag ishlaydi, natijada ʻ asarlarning yana bir spetsifik badiiy xususiyati - muallifning qarama-qarshiliklar, fojiali voqea va kurashlarga to‘la bo‘lgan murakkab hayot yo‘lini bosib o‘tgan bu 18 ikki ulkan siymolarga munosabatini ruy-rost va aniq belgilash mumkin bo‘ladi. Har bir “Holot” qahramonining atroflicha tasviri, voqealar tafsili, bayon uslubining ravon va tilining aniq va soddaligi, ayrim tarqoq ma’lumot va detallarni yagona maqsadni yanada chuqur ochib berishga bo‘ysundirib tasvirlash va h. k. lar butun bir yaxlitligi bilan bu ikki nasriy asarning o‘ziga xos xususiyatlaridandir. Garchi asos e’tibori bilan yuqoridagi asarlarida bo‘lganidek, “Hamsat ul- mutahayyirin”da Navoiy o‘zining eng yaqin do‘sti, ustozi va maslakdoshi Abdurahmon Jomiyning yorqin obrazini yaratishni bosh maqsad qilib olgan bo‘lsa- da, bu asar birmuncha o‘zgacha yo‘nalishda yozilgandir. Buning sababi, eng avvalo, Jomiyning davrning eng katta obro‘li va eng bilimdon madaniyat arboblaridan bo‘lganligida hamda uning ijodkor olim sifatida adabiyot nazariyasi, tilshunoslik, tarix, falsafa, musiqa ilmida ko‘p ishlar yaratganligida, komil san’atkor sifatida ilg or fikrlarni, insonparvarlik g oyalarini, go‘zal insoniyʻ ʻ fazilatlarni tarannum etganligida, ayni chog da, butun O‘rta va Yaqin Sharqda ʻ keng tarqalgan tasavvuf bilan ham yaqindan bog langanligidadir. Binobarin, Jomiy ʻ haqida asar yozishga kirishgan ijodkor bularni izohlash, munosabat bildirishga, o‘zi bilan bu ulkan shaxs orasidagi muloqotlarning eng xarakterli tomonlarini ochib berishga burchli edi. Shuning uchun ham hajman, ham mazmunan, ham kompozitsiya jihatidan ancha farq qiluvchi bu asar maydonga keldi. “Hamsatul-mutaxayyirin” (“Hayratga tushganlar beshligi”— asar nomi uning tuzilishi va mundarijasiga ishora qiladi) 1494-yilda yozilgan bo‘lib, bir muqaddima, uch maqola va bir xotimadan tarkib topgandir. Eng avvalo, shuni ta’kidlab o‘tmoq lozimki, Navoiy bu asarida ham badiiy yaxlitlik, kompozitsion yetuklik va uslubiy ixchamlikka to‘la erishgan. Navoiy o‘zi bilan Jomiy oralarida bo‘lib o‘tgan qiziq va tasodifiy voqealar bayoniga bag ishlangan asarning ʻ birinchi maqoloti tarkibidagi 13-lavhada Jomiyning ma’naviy va ijtimoiy qiyofasini ochib beruvchi turli voqealar va shu voqealar munosabatida u bildirgan mulohaza va maslahatlari, uning hazil-mutoyibaga moyilligini ko‘rsatuvchi maroqli naqllar va turli adabiy mavzularda o‘tkazilgan suhbatlar beriladiki, ularni voqeiy hikoyalarning etuk na’munasi deyish mumkin. Ayniqsa, badiiyat 19 masalalari, ijodkor burchi haqidagi, chunonchi, Jomiyning “safed shud chu daraxti shukufador sarem”— deb boshlanadigan “qarilik” qasidasi, Xoja Hasan Dehlaviyning “Misoli qatrai boron sirishki man hama durr shud” misrasi, Ahmad Husayn marsiyasi borasidagi, Sog ariyning shoirlik rutbasi xususidagi bahs,ʻ munozara, mutoyibalari g oyat jonli, real tasvir etiladi. ʻ Shunisi diqqatga sazovorki, Navoiy voqealarning, uchrashuv va suhbatlarling hammasini emas, balki Jomiyning ijodiy yoki ijtimoiy biografiyasining aniq bir qirrasini ko‘rsatib beruv chi eng xarakterli tomonlarini qalamga oladi. Masalan, u Jomiyning hayotdan ajralgan ijodkor bo‘lmaganligidan, balki uni mamlakatda ro‘y berayotgan katta voqealar, saroy va saroydagilar hayoti, xulq-atvori juda yaqindan qiziqtirganligi hikoyalarda bayon etilgan. Navoiy sipohiylikdan - davlat xizmatidan bezor bo‘lib mansabni tark qilganida Jomiy buning sababini so‘raydi. Navoiy shunday javob beradi: — Inson jinsi suhbat va ixtilotidin malul bo‘lub erdim, bu ishga ul bois bo‘ldi. Jomiy g oyat qisqa, lekin nihoyatda o‘tkir, vaziyatga juda muvofiq ʻ tushadigan: — Inson deb kimni xayol qilib erding, bizga dag i ko‘rguz?— degan savolni ʻ beradi. Bundan Navoiy o‘zining qat’iy qarori Jomiyga noxush kelmaganligini tushunib etadi. Navoiy bilan Jomiy orasidagi bu suhbat, oldingi hikoyatda qayd qilinishicha, ustozning haj safaridan endigina qaytgan, Shohning esa Balx ustiga yurish qilib turgan vaqtida sodir bo‘ladi. Buning ustiga Hirotga kelgandan keyin Jomiyga safar chog ida turli shaharlar, jumladan Bag doddagi chiqishlari uchun bid’atda ʻ ʻ ayblangani ovozasini etkazadilar. Jomiy bundan nihoyatda qattiq ranjiydi. Hech shubhasizki, bunday vaziyatda Jomiyning Navoiyga yuqoridagi aytgan g oyat ʻ samimiy hamda nihoyatda tabiiy bo‘lgan so‘zlari dialog formasida berilgan badi iy lavhaning xulosasi sifatida keltirilgandir. “Hamsatul-mutahayyir”ning ikkinchi qismi — maqoloti Jomiy va Navoiyning o‘zaro yozishmalariga bag ishlanadi. Bu ʻ erda Jomiyning Navoiyga yo‘llagan 15 nomasi va javob xatlari hamda Navoiyning 20 ham Jomiyga yozgan 15 maktub va javoblari keltiriladi. Jomiy va Navoiyning bu nomalari,— xoh ular ikki shaxs orasidagi do‘stona yozishmalar bo‘lsin, xoh badiiy ijod hamda ijtimoiy-siyosiy voqealar bilan bog liq ruq’alar bo‘lsin, g oyaviy-ʻ ʻ badiiy, ham sotsial-tarixiy ahamiyatga molikdir 10 . San’ati tarixini o‘rganish uchun ham muhimdir. Har bir maktubning yozilish tarixiga oid, qaydlargina o‘zbek tilida bitilgan bo‘lib, xatlarining o‘zi va unda keltirilgan she’riy parchalar forschada bitilgan, ba`zilarida esa Jomiyga mansub ta’kidlarni Navoiy o‘zbekchalashtirib keltiradi. Masalan, Navoiy yozadi: “Podshoh Qunduz viloyati azimatiga cherik otlangonda, alarning va hech kimning ul yurush dilxohi emas erdi, faqirg a der ʻ erdilarkim: “Ulcha mumkin bor, bu yurishning man’iga sa’y “ilraysen va ul matlub surat boglamogay, azimat jazm bo‘lsa, bizga bitib yuborgaysen”. Bu maktub Navoiy va Jomiyning o‘sha davr uchun dolzarb, xalq manfaati uchun zaruriy masalalardan biri - harbiy yurishlarga munosabatlarini ko‘rsatib beradi. Podshoxning Qunduz viloyatiga yurish qilmoqchi bo‘lganidan xabardor bo‘lgan Jomiy Navoiyni bu tadbirga yo‘l qo‘ymaslikka undaydi. Bir qator boshqa xatlar esa (ham Jomiyning, ham Nazoiyning qalamiga mansub) nixoyatda murakkab tilda, dabdabali uslubda, saj san’atidan keng istifoda etilgan holda bitilgan bo‘lib, forsiy epistolyar janrning g oyat xarakterli ʻ namunasidir. “Hamsatul-mutahayyiri”ning xotima qismida Jomiy hayotida yuz bergan, lekin g ayritabiiy tuyulgan bir necha naqllar keltiriladi. Masalan, ʻ kunlarning birida Jomiy va Navoiy Gozurgoxdan kelar ekanlar, doimo mast-alast bo‘lib yuradigan Max mud Habib otliq fosix bir devona duch kelib qoladi. Yo‘liqqan odamga ko‘p bemaza gaplar otib, ta`nalar otuvchi bu odam Jomiy qarshisida ha deb uzrxohliklar bildirib, “odamiyona va xushmandona so‘zlar” ayta boshlaydi. Navoiy ajablanib buning sababini surishtiradi. Ma’lum bo‘lishicha, bu devona bir necha kun avval mast ahvolda Jomiyni ko‘p beadab so‘zlar, so‘kishlar bilan qattik, ranjitgan ekan. Endi esa Jomiyni Navoiy yonida ko‘rib, jazolanishdan qo‘rqib shunday qilayotgan ekan. Bularni eshitgan Navoiy darhaqiqat devonani jazoga mahkum etmoqchi bo‘ladi. Jomiy esa deydi: 10 Ahmedov S, Qosimov B, Qo‘chqorov R, Rizayev Sh Adabiyot II qism – T.: Sharq, 2011-y. 21 — Ul o‘z siyosatini top q usidir, sen h ech nima dema. Besh- o‘ n kundan s o‘ ng ma’lum b o‘ lishicha, devonani o‘ziga o‘ xshash yana bir bezori devona bo‘zaxonada b o‘ yn i ni chopib o‘ ldiradi. Bu naql Jomiyning zohirda o‘zini shoir va mullodek tutib, botinda esa tasavvufdagi «malomatiya» nomli bir ta ’ limotga mansubiyatini izohlash uchun keltirilgan bo‘lsa-da, lekin u Navoiy tomonidan shunday badiiy hikoyat darajasida. Talqin etiladiki, natijada uning echimi hayotdagi oddiy tasodif asosiga qurilgandek anglashiladi. Asardagi g oyatʻ maroqli kattagina nasriy parcha bu-Jomiy vafotining taflisotlarini hikoya qiluvchi xotima qismidir. Juda ta’sirli va nihoyatda hayotiy qilib yozilgan bu parchada keng xalq ommasi uchun ham, barcha adab ahli uchun ham katta yo‘qotish, og ir ʻ musibat bo‘lgan Jomiyning vafoti va uning dafn marosimi hikoya qilinadi. Bayon g oyat hayotiy bo‘yoqlarda, salobatli ritmda, barcha katta va kichik hayotiy ʻ tafsilotlar o‘rni-o‘rnida beriladi, natijada ulkan ijodkor, kamtarin inson Jomiyga xalqning va yaqinlarining, jumladan, Navoiyning tutgan motami haqida to‘la tasavvur yaratiladi. Shunday qilib, Navoiy bu asarida Jomiyning ijodiy va ijtimoiy biografiyasini ma’lum yaxlitlikda yaratib beradi.. “Hamsatul-mutahayyirin” nasr namunasi sifatida sinkretik xarakterga ega asar bo‘lib, unda Navoiyning ham ijtimoiy, ham insho san’ati hamda hikoyanavislik, badiiy lavhalar yaratish sohasidagi mahorati namoyish qilinadi. Bu asarda real insonning anchayin mukammal xarakteri ochib beriladiki, bunda Navoiy juda ustalik bilan Jomiyga xos bo‘lgan barcha ilg or ʻ fazilatlarni ham, ziddiyatli, murakkab jihatlarni ham ko‘rsata olgan. Aksar hollarda Navoiy bunga tavsifiy, ta‘rifiy bayonchilik vositasida emas, balki xarakterli voqealar jarayonini ko‘rsatish, go‘zal, badiiy barkamol lavhalar bilan dalillash, talqin qilish orqali muvaffaq bo‘ladi. 22 2.2. Mumtoz lirik janrlarning muhim xususiyatlari So‘z san’atida uchta tur kashf etilgan. Bu uch tur ham insоn aql- tafakkurining o‘ziga xоs yaratuvchanliga maxsulidir. Ular insоn dunyosini so‘zda suratlantirish, namоyon etish bоrasida uzоq izlanishlar оqibatida erishilgan natijadir. Insоn tafakkurining bu kashfiyoti mustadkam zaminga asоslangani uchun ham Aristоtеl (er.av.384-322 yillar) “Pоetika” asarida so‘z san’ati asarlarini uch tur - epоs, lirika, dramaga bo‘lib sharxlaydi. “Epоs” rоman, qissa, hikoya, “lirika” g azal, tuyuq, rubоiy, “drama” kоmеdiya, tragеdiya, drama janrlariniʻ umumlashtiradi. Ya’ni mazkur adabiy turlar ana shunday qismlardan tarkib tоpgan bo‘ladi. Epоs, lirika, dramani tashkil etuvchi ana shunday uzvlar “janr” dеb yuritiladi. Adabiy turlar bir-biridan, avvalо, vоqеlikni gavdalantirish tarziga ko‘ra farqlanadi. Epоsga mansub asarlar ko‘pincha bo‘lib o‘tgan vоqеaparni ko‘rsatayotganday taassurоt uyg оtsa, lirik turga оid asarlar ayni chоqda bo‘lib ʻ o‘tgan voqеalarni gavdalantirayotganday tasavvur yaratadi. Drama asarlarida esa voqealar xuddi hоzir bo‘lib o‘tayotganday bo‘lib ko‘rinadi. Birоq epоsga xоs xususiyatlar ma’lum darajada lirik asarda yoki kоmеdiya, drama, tragеdiyada ham mavjud bo‘ladi. Yoki lirikaga xоs xususiyatlar rоman, qissa, hikoya yoki drama asarlarida namоyon b‘ladi. Dramaning xоs bеlgilari esa epоs, lirikada ham ko‘rinadi. Chunki adabiy turlar bir-biri bilan mustaxkam aloqadоr, mushtarak hodisa sanaladi. Ularning tasvir obekti ham, mavzusi ham yagоna - insоndir. Adabiy turlarga mansub janrlar ana shu оb’еktni har xil ko‘rinishda gavdalantiradi, xolоs. Drama turiga mansub barcha asarlar ham qahramоnlar harakati va ruhiy holatini ko‘rsatishga asоslangan bo‘ladi. Drama so‘zi yunoncha so‘z bo‘lib, u “harakat” dеgan ma’nоni bildiradi. Drama turiga mansub asarlarda qahramоnlar kayfiyati, qarashlarida o‘zgarishlar ularning dialоg, mоnоlоgida aks etadi. Bu dialоg va mоnоlоglar muayyan hodisani kеng gavdalantirishi bilan epik turga mansub asarlarga, voqealarni faqat qahramоnlar nutqi оrkali ma’lum qilish bilan esa lirik asarlarga uxshaydi. Hayotni badiiy aks ettirishning ikki turiga xоs sifatlarni o‘zida mujassamlashtirgani drama turiga mansub asarlar so‘z san’atining yuksak cho‘qqisi dеb ta’riflanadi. 23 Epik va lirik turga оid asarlarda muallif bayoni alohida o‘rin tutadi. Ularda muallif lirik chеkinishlar vоsitasida ham, qahramоnlar holati tasviri оrqali ham hodisaga o‘z munosabatini bildiradi. Drama turiga mansub asarlarda esa muallif nutqi, muallif bayoni bo‘lmaydi. Hodisalar faqat pеrsоnajlar nutqi - ularning dialоga va mоnоlоgi оrkali bilinadi. Hayotning muayyan ko‘rinishi mana shu tarzda xоlis gavdalantirilishiga ko‘ra ham drama so‘z san’atining оliy turi, san’atning tоji dеb ta’riflangan. Hajviy lirik asarlarda turmushdagi, kishilar fе’l- atvоridagi kamchilik, qusurlar ma’lum qilinadi. Ularda illatlardan halоs bo‘lishga chaqirish asоsiy maqsad bo‘ladi. Odamlar fе’l -atvоridagi kamchiliklarni tanqid qilish kadimdan adabiyotning asоsiy - mavzularidan biri bo‘lib kеladi. Alishеr Navоiy, Turdi, Gulxaniy, Maxmur, Muqimiy kabi o‘zbеk shоirlari ijоdida riyokоrlik ta’magirlik kabi illatlarni kеskin tankid qiluvchi shе’riy asarlar alohida o‘rin tutadi. Alishеr Navоiy dinni niqоb qilib оlgan xudbin, manfaatparast shayxlarni, Turdi, Gulxaniy, Maxmur, Muqimiy ta’magir, kambag allarni xo‘rlash,ʻ tahqirlashdan tоymaydigan amaldоrtarning chirkin kirdikоrlarini masxaralaydi. “Shе’r tuzilishi” bоbida lirik turga mansub asarlar shakl, hajmi, ifоda tarziga ko‘ra janrlarga bo‘linishi xususida to‘xtalingan edi. Lirik turning g azal, rubоiy, ʻ tuyuq, оq, erkin, sarbast shе’rdan ham bo‘lak shaklari mavjud. Sоnеt, qo‘shiq marsiya, alla, tarji’band, tarkibband, ballada kabilar ham lirik turga mansub janrlardir. Tragеdiya asarlarini qadimdan shе’riy usulda yozish an’ana bo‘lgan. Shuning uchun Sоfоkl asarlari ham, Shеskpir tragеdiyalari ham qisman nasriy parcha aralashgan holda asоsan shе’riy yo‘lda yozilgan. Tragеdiyalarda asоsan yuqоri tabaqa vakillari hayotini gavdalantirish taоmilga aylangan. Arablarda vazn tushunchasi jоhiliyya davrida ham mavjud bo‘lgan, hattо bahr dеb atalgan vazn turlari mavjudligi manbalarda qayd etilgan. Birоq arab хalq shе’ri va jоhiliyya davri shоirlari ijоd namunalarini ham, saоdat asri va хulafоi rоshidinlar davri nazm namunalarini ham izchil ilmiy tizimga sоlgan, uning qat’iy ko‘rinishlariga qоnuniy tus bеrgan, aruzshunоslikni fan sifatida shakllantirgan 24 оlim Хalil ibn Ahmad hisоblanadi. Buni Alishеr Navоiy ham “Mеzоnu-l-avzоn” asarida “Хalil ibn Ahmad rahmatullоhki, bu fanning vоzе’idir” dеb ta’kidlab o‘tgan. Nizоmiy Aruziy Samarqandiyning yozishicha, “Har kimning shе’r tab’i mustahkam tоrtib, uning so‘zlari va fikri ravоnlashgach, shе’r ilmini o‘rganishga, aruz o‘qishga kirishadi. Хuddi shu kabi islоmiy fan va madaniyatning yuksak davri abbоsiylar хalifaligining yеtuk filоlоg оlimi Хalil ibn Ahmad Farahхidiy-ul Azdiyyul-Basriy (715/719-786) Basrada Abu Amr ibn A’la (v.771-776) va Isо Saqafiydan ta’lim оlgani haqida ma’lumоtlar kеltiriladi. Оlimning “Ayn kitоbi”, “Mu’jamfi ilm-ularuzi” (“Aruz bilimi qоmusi”) kabi asarlar bitgani, arab filоlоgiyasining mavjud ilmlari bilan mashg ul bo‘lgani vaʻ musiqa nazariyasi (оhang va ritm masalalari)ga оid risоlalar bitgani aytiladi. Birоq, u asarlarning birоrtasi ham bizgacha to‘la shaklda yеtib kеlmagan. Хalil abn Ahmadning sarf va nahvga dоir asarlarining bayonini uning shоgirdi Sibavayh “al-Kitab” asarida, “Ayn kitоbi”ni esa, Lays ibn Muzaffar va aruzga dоir ishlarini arab aruzidagi 16 bahr iхtirоchisi Abul Hasan ibn Sa’id Aхfash (v. 830) ilmga ma’lum qilgan. IX asrda Nadr ibn Shumayl, Ibn Kannоsa, Asmaiy, Ali Rayhоniy, Qоsim Salоm, Ahmad Baхiyliy, Abul Umaysal, Ibn Sikkit, Ibn Qutayba, Buхturiy, X asrda Abul Abbоs Sa’lab, Ibn Jinniy kabi оlimlar shе’r ilmiga dоir asarlari tarkibida aruz masalalarini yoritgani, Ibn Sarrоj (v.920)ning “Mе’yor fi avzоnush-shе’r” (“Shе’r vaznlarining mе’yori”) asari bilan kеyingi davr aruzshunоsligi davоm etgani qayd etilgan 3 . Mumtоz arab pоetikasining tadqiqоtchisi A. B. Kudеlin Hasan ibn Rashikning “Tayanch” va Abu Хilоl Askariyning “Kitab-ul-san’atayn” asarlarini ushbu yo`nalishdaga muhim manbalar sifatida sanaydi 11 . Mumtоz shе’r tuzilishi haqidagi dastlabki qarashlar arab allоmalari asarlarida aks etgan. Jоhiliya davrida shе’r pоetikasi haqida alоhida asar yaratilmagan bo‘lsa ham хijriy I-II asrlarda Qur’оni karim va hadislardagi shе’riy na’munalarga 11 Бертельс Е , Э. Навоий. Монография/Таржимон Мирзаев И. К. 89-бет. 25 munоsabat masalasida nazariy qarashlar shakllana bоshladi. Arab, fоrs va turk shе’rlari mana shu tillarning fоnеtik хususiyatlaridan kеlib chiqqan hоlda mеtrik tizimda o‘rganila bоshlangan. Bu shе’riy tizimning muhim хususiyati shundan ibоratki, misralardagi bo‘g inlar sоni emas, balki sifati, хususiyati birlamchiʻ mоhiyat kasb etadigan bo‘ldi. Arab aruzshunоsligining asоsiy хizmati shundaki, asrlar davоmida ilmiy tizimga sоlinmagan badaviy (saхrоyi) shе’rlar qat’iy intizоm asоsida tartiblandi. Shе’rdagi ritmik birliklar sifatida hijо, rukn va bayt оlindi. Baytdagi ruknlar sоni va rukndagi hijоlar sifati asоsida aruzning хususiyatlari bеlgilandi va bo‘lar asоsida dastlab 11, so‘ngra 16 bahr ishlab chiqildi. Markaziy Оsiyoda yashagan va arab tilida yaratgan asarlari bilan kеyinchalik islоm оlamining buyuk allоmalari sifatida tan оlingan Abu Nasr Fоrоbiyning “Kitоbush-shе’r”, Abu Rayhоn Bеruniyning “Hindistоn», Abu Abdullоh Хоrazmiyning “Mafоtuх-ululum” (“Ilmlarning kalitlari”), Abu Ali ibn Sinоning “Maхоriju-l-huruf. Hikmati aruz” (“Harflarning maхrajlari. Aruz hikmati”), Mahmud Zamaхshariyning “Qustоs-ul-aruz” (“Aruziy zеhn tarоzusi”), Yusuf Sakkоkiyning “Miftоh-ul-ulum” (“Ilmlarning kaliti”) asarlari tarkibida ham shе’riy vazn muammоlari, arab, yunоn va hind mеtrikasidagi umumiy va хususiy jihatlar qayd etilgan. Fоrоbiyning “Kitоb-ush-shе’r” asari arab va yunоn shе’r tizimining o‘zarо qiyoslanishi jihatidan e’tibоrli. Fоrоbiy masalaga ancha kеng qaragan va shе’riy asarning ikki jihati taqlidu tashbеh, ya’ni ma’nо jihati bilan uning vazn jihati shе’rning asоsi bo‘lishi kеrakligini uqtirgan: “Shе’riy so‘zlar ma’lum vaznga tushirilib, shе’riy bo‘laklarga bo‘linsagina aytilgan so‘zlar shе’r bo‘la оladi. Qadimgi shоirlar nazdida shе’r tuzilishi va uning javhar - asоsi ana shulardan ibоrat bo‘lgan. Shе’r birоr narsaga taqlid qilingan so‘zlardan tashkil tоpishi kеrak. Shе’r ma’lum bo‘laklarga bo`lingan bo‘lib, bu bo‘laklar (оldinma-kеtin) bab-baravar vaqtda o‘qiladigan bo‘lishi lоzim. Shе’r tuzilishida tutilmagan mana shu ikki хil yo‘l faqat taqlid—tashbih bo‘lishinigina emas, balki ular оrqali taqlid q ilinishi mumkin b‘lgan narsalarni ham bilishni taqоzо qiladi. Bunday qоnun-qоidalarga riоya qilishning eng kichigi 26 vazn masalasidir”. Shе’r tuzilishida ritm tushunchasi (Abu Nasr Fоrоbiy asarida “zarb” dеb tushintirilgan) оdatda bir хil оhangga uyg un kеlgan tоvushlarʻ yig indisining ma’lum bir muddat (vaqt birligi) ichidagi takrоridan ibоrat dеb ʻ talqin etildi. Nutqda (shе’riy nutqda ham) tоvushlar birikmasi o‘zarо birоr tizimga sоlinib, ritmik birlik hоsil qilinadi. Tоvush va tоvushlar birikmasi bo‘g in (aruziy ʻ istilоhga ko‘ra, hijо) ni, bo‘g inlar o‘zarо birikib ruki yoki turоqni, bo‘larning ʻ tizimli yig indisidan esa, bayt va misra kabi ritmik birliklar hоsil qilingan. ʻ Shundan kеlib chiqqan hоlda muayyan bir tilning fоnеtik хususiyatlariga mоs kеluvchi ritmik birliklardan hоsil qilinadigan shе’r tizimini qo‘llash оdat tusita kirgan. 12 Bеruniyning “Hindlarning grammatika va shе’r haqidagi kitоblari bayoni” asarida esa qadimiy hind shе’r tizimi uning arab va ajam shе’riga munоsabati tufayli o‘rganilgan. “Bu ilm (ya’ni nahv ilmi — Х.B.}dan kеyin chanda dеgan ilm kеladi. Chanda aruz ilmiga muqоbil turadigan shе’r vaznlaridan ibоratdir. Hindlar chandaga juda muhtоjlar, chunka ularning kitоblarida nazm bilan tuzishni maqsad qilib оlganlar. Chanda, ya’ni shе’r vazn san’atini dastlab Pingalu va Chalitu yuzaga chihargan. Bu bоbda ishlangan kitоblar ko‘p.. Ularning eng mashhuri “Gaysitu” kitоbi bo‘lib, tuzuvchisining ismi bilan aytilgan, hattо aruz ham shu ism bilan atalgan... Ular Хalil ibn Ahmad va aruzchilarimiz tasvirlaganidеk, harflarni sanashda sukunli (harakatsiz) va harakatli harflarni mana shu ikki bеlgi / < bilan tasvirlaydilar. Bo‘larning birinchisi, ya’ni so‘l tоmоndagisi (chunki ular so‘l tоmоndan yozadilar) lagхu dеb ataladi. Bu yеngil dеmakdir. Ikkinchisi, ya’ni o‘ng tоmоndagisi guru dеb ataladi. Bu оg ir dеmakdir. Оg ir vaznning miqdоri ʻ ʻ avvalgining, (ya’ni yеngilning) ikki barоbari bo‘lib, ikki yеngil bir оg ir ʻ o‘rnida turadi...” Ayni hоlat arab aruzida hafif (yеngil) va saqil (оg ir) sabab ʻ sifatida yuritilganini unutmaslik kеrak. Fоrоbiy va Bеruniy asarlarida yunоn, arab va hind shе’r nazariyasi uchun asоs bo‘lgan ritmik birliklar ishlab chiqilgan. Bunday birlik sifatida yunоnlarda “mеtr”, arablarda “rukn” va hindlarda “shlоka” оlinib, ularning o‘zarо munоsabati izchil tartibda 12 Yo ‘ ldoshev Q , Qosimov B , Qodirov V , Yo ‘ ldoshov J . Adabiyot “ Sharq ”, 2013. 368- bet . 27 o‘rganilgan. Arab aruzi nafaqat arab tilli mamlakatlarda, balki Turоn zaminda ham izchil suratda o‘rganilgan. Aruz vazn haqida arab tilida qatоr tadqiqоtlar yaratilgani buning dalilidir. Qоmusiy lug at tarzida yaratilgan Abuʻ Abdullоh Хоrazmiyning “Mafоtud-ul-ulum” asarida o‘sha davr fanlarining muhim sоhalariga оid atamalarning ma’nоlari оchib bеrilgan. Asarning adabiyotshunоslik atamalari talqiniga bag ishlangan jildi ikki bo‘limdan ibоrat ʻ bo‘lib, birinchi bo‘limning 5-bоbi ilmi aruz, qоfiya va sanое’ga оid istilоhlarni yoritishga bag ishlangan. Bоb o‘z navbatida bеsh qismdan ibоrat: 1- ʻ qism mazkur fanning tarkibi, aruz tizimidagi atamalar; 2-qism aruz variantlari va illatlarning nоmlari; 3-qism qоfiya va uning tarkibi; 4-qism mazkur atamalarning kеlib chiqishi va ulardan fоydalanish usullari, 5-qism shе’riyat tanqidi va undan fоydalanish yo‘llari haqida. O‘z qоmusini bunday fundamеntal asоsga qurish bilan barоbarida muallif o‘z davrigacha yaratilgan aruzshunоslik ilmini tizimli suratda yoritdi, aruz tizimidagi barcha istilоhlarni alifbо tarzida izоhlash bilan chеklanmay, ularning qat’iy qоidalari, bu fanning tarkibi, vazn va bahr munоsabatlari, har bir bahrning turlari va variantlarini ishlab chiqdi. Ma’lumki, arab aruzi kvalitativ (lоtincha “sifat”) shе’r tizimiga kirsa-da, u bo‘g in ( ʻ hijо) asоsiga emas, balki harflar asоsiga qurilgan. “Bunda ularning o‘ziga хоs harakatlari, talaffuziga alоhida e’tibоr bеriladi. So‘zning butun tarkibi “harakatlangan harf” va “harakatlanmagan harf” tеrminlari yordamida bеlgilanadi”'. Abu Abdullоh Хоrazmiy asarida arab aruzining mana shu o‘ziga хоs хususiyatidan kеlib chiqib aruziy istilоhlarning sharhlanganini kuzatish mumkin. Bu asar garchi izоhli lug at ʻ tarzida tuzilgan esa-da, kеyinrоq Markaziy Оsiyoda yaratilajak Mahmud Zamaхshariy, Abu Hafs Nasafiy, Yusuf Sakkоkiy va bоshqa allоmalarning aruziy tadqiqоtlari uchun muhim ahamiyat kasb etdi. 28 Navoiyning ijtimoiy-siyosiy va didaktik xarakterdagi “Maxbubul-qulub” asari uning ijodiyotida nasrning eng yorqin namunasi sanalib, unda badiiy nasrga xos xususiyatlaridan keng foydalanilgan. 13 Asarning yorqin ijtimoiy mazmunga ega bo‘lgan birinchi qismida feodal jamiyatida mavjud bo‘lgan sotsial tabaqalarning har birini ana shu jamiyatda tutgan o‘rni va vazifasi haqida so‘z yuritilar ekan, odil va zolim , oqil va fozil vazirlar, yaxshi va yomon san’atkorlar, qalamkash ijodkorlar, riyokor din ahllari, navkar, sipox, va h. k. larning ijtimoiy portretlari chuqur mantiq, yuksak pafos hamda real tasviriy bo‘yoqlarda yaratib beriladi. Shuning uchun har bir xarakteristikaga singdirilgan isyonkor publitsistik ruh va muallif tutgan insonparvarlik yo‘nalishining izchilligi, bayonning badiiy serjiloligi, fikrning teran, til va uslubning lo‘nda va ravonligi bilan birlashib ketib, Navoiyning nasriy mahoratini namoyon qiladi. Misol tariqasida asarning “Riyoyi shayxlar zikrida” degan maqolasini keltiramiz: “Shayxi riyoyi — ra’nolir jilvanamoyi. Misedur oltin bila rukash, tashi xushnamo va ichi noxush . Surati darveshvash va ma’nisi sarosar rash. Orastaliri barcha q ayd va karomati tamom shayd. Amomasi riyosat yuki, boshida bir fosid xayol h ar tuki. egnidagi mura qq a’ — rangomezlik. bila mulamma’. Ridosi uyubining pardadori va riyo charxi igirgan har tori. Misvoki tama’ tishin elturga su h on, shonadoida reshxand olati ni h on. Mux r abozlik tasbi h in evumak va u zunro q namozdin gʻ arazi el k o‘ rmak. K ulo h i davlat ul davlatmandra dastor va u zunro q alo q asi tulku q uyru g ʻ idin namudor. Ma h alsiz say q asi bag oyat ʻ sov u q, ando q ki va q tsiz un tortgan tov u q. Raflatdin avrodida alola, nechunkim mastlar bazmida “dirno talolo”. Barcha kalimoti h iylaangez va majmu’i h arakoti g ʻ arazomez. Voqeasi bari yasal g ʻ on, uy g ʻ o q li g ida degani barcha yol g ʻ on. Simoy usuldin tash q ari, vajdu sa’ q asi ta’rif o h angidin nari. Suratida muncha pech, dar pech, ma’nosi boshdin ayo qh ech. Bu xabis zotu muncha oroyish, pok eranlar holidin ancha namoyish. Hayhot-hayhot, uyat, yuz ming uyat ! Turfa bukim, bu mazharra muridlar ham bor, xizmatida barcha sheftu be q aror. Ul bu d o‘ konni 13 To ‘ xliyev B , Mirsamiqova R , Ametova O . Adabiyot Cho ‘ lpon nomidagi nashriyot - matbaa ijodiy uyi , 2010- yil , 206- bet . 29 yurutub tadbir bila va bu ma’rakani ko‘ rub tazvir bilakim, shayotinra ma h alli h ayratdur va devi lainra mujibi ibrat va nafratdur”... Keltirilgan maqolada riyokor shayxning tashqi portreti va xarakteri to‘laqonli qilib yaratiladiki, uni adabiyotshunos A. Abdug`afurov “ Navoiy ijodidagi prozaik satiraning eng yaxshi namunasidir ” deb baholagani bejiz emas. Qo‘shimcha tarzda aytish kerakki, Navoiygacha va Navoiy davridagi nasrda keng qo‘llanilgan saj’ san’atining har uchchala turi bu erda g oyatunumli ishlatilgan. Riyokorʻ shayxlarning qabih kirdikorlarini, soxta va firibgarligini fosh etishda Navoiy shunday so‘zlar, iboralar tanlaydi, aniq o‘xshatishlar, sifatlashlar keltiradi va hatto nido san’atidan foydalaniladiki, natijada ham g oyaviy, ham badiiy jihatdan g oyat ʻ ʻ puxta, etuk nasr namunasi yaratiladi. Asarning ikkinchi qismi tarkibidagi inson uchun yaxshi va yomon fe’l-atvor, xislatlar, bir so‘z bilan aytganda, axloqiy qoidalar haqida bahs yurituvchi fasllar ham yuqorida qayd etilganlar darajasida yozilgan. Lekin ta’kidlab o‘tish lozimki, xuddi shu qismda Navoiyning o‘z davri farzandi, aniq tarixiy sharoit, sotsial tuzum va siyosiy-iqtisodiy muhitning namoyandasi o‘laroq, mazkur sabablarning ta’siri va tazyiqidan mutlaqo qutula olmagani yaqqol ko‘rinadi. Buni “Tavba”, “Zuhd”, “Tavakkal”, kabi fasl materiallari hamda ulardagi asosiy fikrni dalillash uchun keltirilgan hikoyatlar mazmunidan o‘qib olish mumkin. Shunisi diqqatga sazovorki, Navoiy bu o‘rinlardagi o‘z tahlilida har bir inson uchun zararli xislatga uning “qutbiy aksi bo‘lgan ijobiy fazilatlarni qarshi qo‘yib so‘z yuritadi va bunda qator-qator ilg or fikrlarni maydonga tashlaydi.“Mahbub-ul-qulub” ning uchinchi ʻ qismi turli-tuman foydali nasihat, hikmatlarni o‘z ichiga oladi. Navoiy o‘z tasavvuridagi komil insonga xos bo‘lgan fazilatlarni targ ib qilar ekan, bularni ʻ tushuntirish uchun “tanbeh”lar beradi, ularda esa o‘ziga qadar ma’lum va mashhur bo‘lgan xalq makol, matal va hikmatlarini va xulosalarini keltiradi 14 . “Mahbub-ul-qulub”ning bunday “tanbeh”larini o`zbek didak tik nasrining yorqin namunalari desaj xato bo`lmaydi. Misol tariqasida quyidagi tanbehni keltiramiz: “ Tilga ixtiyorsiz — elga e`tiborsiz. G arza go‘ykim, ko ‘p takallum ʻ 14 Alisher Navoiy. Asarlar. 13-tom, 34-bet. 30 surgay, itdekdurkim, kecha tong otquncha hurgay. Yamon tillik andoqkim, el ko‘ngliga jarohat etkurur, o‘z boshiga ham ofat etkurur. 15 Nodonning muvaxdish harzaga burzin qirmori — eshakning jihatsiz qichqirmog i. Xushgo‘ykim, so‘zniʻ rifk va musovo bila aytqay, ko‘ngulga yuz ram keladurg on bo‘lsa, aning so‘zidin ʻ qaytgay. So‘zdadur har yaxshilikni imkoni bor, mundin debdurlarki, nafasning joni bor... 16 . Til va ko‘ngul xo‘broq a’zodurlar insonda, savsan va runcha marrubroq rayohindurlar bo‘stonda. Odame til bila soyir hayvondin mumtoz bulur va ham aning bila soyir insonga sarafroz bo‘lur. Til muncha sharif bila nutqning olatidur va ham nutqdurki, agar nopisand zohir bo‘lsa, tilning ofatidur. Bu “tanbeh”da Navoiy tilning ahamiyati va nutq axloqi haqida fikr yuritadi. U o‘z aqidalarini obrazli iboralar, o‘xshatishlar bilan ifodalaydi. Tanbehda hozirgi o‘quvchi uchun anglashilishi qiyin bo‘lgan so‘zlar ko‘p uchraydi. Bu o‘sha davrdagi adabiy til normalari bilan izohlanib Navoiy prozasining tili anchagina murakkab ekanligini ko‘rsatadi. Tanbehda (butun asarda bo‘lgani kabi) istifoda etilgan saj’ san’ati, undagi qofiyadosh yoki ohangdosh hamda teng hijoli so‘zlardan foydalanish Navoiyning fikr, xulosalari va pand-nasihatlarining xalq orasida keng tarqalishi, xalq hikmatlariga aylanib mashhur bo‘lib ketishini ta’minlagan omillardan biri (asosiysi, albatta, fikr, g oyaning ilg orligi, ʻ ʻ halqchilligidir) sifatida ahamiyatlidir. “Mahbubul-qulub”ni badiiy nasrga yaqinlashtiradigan yana bir nuqtalardan biri — fikrni dalillash uchun keltirilgan hikoyatlardir. Navoiy ishq va uning qudrati haqida so‘zlab quyidagi mazmunda hikoyat keltiradi: Bir odam bir go‘zalni qattiq yaxshi ko‘rib qoladi. Shuning uchun uni zindonga tashlaydilar. U erda va odamlar orasida unga chidab bo‘lmas darajada azob beradilar. Lekin u o‘z sevgilisi nomini aytmaydi. Oxiri noumid bo‘lib tashlab ketadilar. Shunda yig ilgan xaloyiq orasida ʻ hamma voqeani ko‘rib turgan sevgilisi kelib, uning jarohatlariga malham qo‘yadi, boshini silaydi. hikoyat quyidagi bayt bilan tugallanadi: 15 Abdurafurov A. Navoiy ijodida satira. Toshkent, 1972, 153-bet. 16 Yo‘ldoshev Q, Qosimov B, Qodirov V, Yo‘ldosho v J. Adabiyot “Sharq”, 2013-y, 368-bet. 31 Kimki bir shiddat aro sabru tahammul ayladi, Baxt aning nishini nushu xorini gul ayladi. Bu h ikoyatda muallif ustalik bilan o‘z zamonasida sevgi toptalgani va jinoyat sanalganiga ani q ishora q il i b, jiddiy e’tiroz bildirdi. Unda sevgan odamning ajoyib q a h ramonona va fidokorona obrazi yaratilgandir. Uning sabot va matonatli ekani tanga detali or q ali k o‘ rsatib beriladi. Oshi qni azob berib kaltaklayotganlarida u o gʻ ziga tanga solib olib, uni q atti q tishlagan, toki o g ʻ ri q tufayli ovoz chi q armagay, ma h bubi n o mini aytib yubormagay. H amma tar q alganda q arashsa, tish orasidagi tanga mayda-mayda bo‘lib ketgani ma`’lum b o‘ ladi. Umuman, sof insoniy sevgi, ulkan ma q sadga erishish yo‘lida izchil bo‘lishlik, sabr-to q atlilik q anchalik q udratli va o q ibat l i ekanligi h ikoyatda yorqin va ta’sirchan q ilib ifodalangan. Asardagi hikoyatlarning ba ’ zilari din, diniy e ’ tiqodlarning xukmron mavqei bilan aloqadordir. Navoiy tavba, zuxd, tavakkal, qanoat, sabr, tavoze’ va adab, sharh, tavajjuh, rizo, ishq kabi mafhumlar haqida fikr yuritar ekan, davr mafkurasi doirasida qoladi. Lekin ba’zi masalalarda davr uchun anchagina ilg or so‘zlar aytadi.“Mahbub ul-qulub”ning ʻ badiiyati adibning unda ilgari surgan g oyaviy niyatlari, ijtimoiy munosabati va ʻ ruhiy olami bilan mutlaqo bog liqdir. Shuning uchun ham Navoiyning bu asaridagi ʻ badiiy obrazlar, vositalar, ma’naviy va lafziy san’atlar boshqa nasriy asarlaridan ajralib turadi. 32 XULOSA Jahon madaniyatiga o‘zining boy merosi bilan katta hissa qo‘shgan buyuk bobakalon shoirimiz Mir Alisher Navoiy asarlaridagi fikr–mulohazalari bashariyatga xizmat qila olishi bilan qimmatlidir. Uning ijodini o‘rganish shoir haqida kengroq tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Navoiy ziddiyatli va tahlikali bir zamonda yashaganligiga qaramay, o‘zidan boy meros qoldirdi. Uning asarlari nafaqat o‘zbek adabiyotida, balki chet mamalakatlarda ham sevib o‘rganiladi. O‘zbek adabiyotida Navoiy haqida juda ko‘p ijtimoiy ishlar olib borilgan bo‘lsa-da, metodika sohasida yetarli tadqiqotlar olib borilmaganligi va ayniqsa nasriy asarlariga lingvistik tahlil kam o‘rganilganligiga amin bo‘ldik shu sababli biz o‘z kurs ishimizda mana shu jihatlarni yoritib berishga harakat qildik. Ular orasida eng muhimlari quyidagilar: - o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini e’tiborga olgan holda, milliy va jahon adabiyotining eng munosib namunalari bilan tanishtirish asosida ularning qalbida vatanparvarlik, ezgulik, insonparvarlik singari yuksak insoniy fazilatlarga nisbatan rag bat, mehr va muhabbat uyg otish;ʻ ʻ - ularni fuqarolik va vatanparvarlik ruhida, adabiyotga, milliy, madaniyma’rifiy qadriyatlarga nisbatan hurmat ruhida tarbiyalash; - ularning boy ma’naviy dunyosini shakllantirish; - Nasriy asar va uning poetik xususiyatlarini o‘rganish asosida o‘quvchida tanqidiy fikrlashga oid ko‘nikma va malakalarni hosil qilish; - ulardagi mustaqil fikrlash, ijodkorlik qobiliyatlarining shakllanishi va rivoji uchun imkoniyat yaratish; 33 - ularda har qanday ma’naviy xurujlarga nisbatan sog lom va baquvvatʻ e’tiqodga tayanadigan immunitetni shakllantirish; - so‘z san’ati vositasida o‘quvchining individual va shaxslik fazilatlarini rivojlantirish. Biz faqat bular bilan cheklanibgina qolmasligimiz lozim. Mumtoz adabiyotimiz go‘yoki ummonga o‘xshaydi. Qanchalik izlanavermaylik har safar qaytadan yangiliklar olaveramiz. Mumtoz adabiyotimizning tur va janrlari ham bundan mustasno emas. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Alisher Navoiy. Abdurafurov A. “ Navoiy ijodida satira”. 13-tom, Toshkent 1997-y. 2. Ahmedov S, Qosimov B, Qo‘chqorov R., Rizayev Sh. Adabiyot II qism. – T: Sharq 2011 -y. 3. Alisher Navoiy hayoti va ijodi: Tuzuvchilar: B.To‘xliyev. 4 . Алишер Навоий. Хамса. Танқидий матн. Нашрга тайёрловчи: Шамсиев П. T:Фан нашри, 1960-й. 5. Бертельс Е.Э. Навоий. Монография. Таржимон Мирзаев И. К.ф.ф.д проф “Тафаккур қаноти”, 2015-й. 6. Маллаев Н. Алишер Навоий. Лирика. Тошкент –“Ўқитувчи”. 1980-й. 7. R. Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari va poetikasi, II kitob, Samarqand SamDU nashri, 1999-y. 8. R. Orzibekov. O‘zbek she’riyati janrlari. SamDU nashri 1998-y. 9. To‘xliyev B, Mirsamiqova R, Ametova O. Adabiyot Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010-y. 10. Yo‘ldoshev Q, Qosimov B, Qodirov V, Yo‘ldoshov J. Adabiyot: “Sharq”, 2013-y. 11. Шайхзода М. Асарлар.6 томлик.4 –том 1998-й. 12. http://www.wortschatz.uni-leipzig.de/ 35 13. http://www.sfb441.uni-tuebingen.de/~wunsch/nv/release/ 14. https://azkurs.org 15. http://ijl.oxfordjournals.org/content/vol18/issue3/ 16. http://fries.anaman.de 17. http://lexikon.anaman.de/lexikon.htm 36

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. O‘ZBEK MUMTOZ ADABIYOTINING SHAKLLANISHI HAMDA TUR VA JARLARI

O‘zbek mumtoz adabiyotining shakllanishi hamda zamonaviy o‘zbek poeziyasida sharq klassik janrlari

1.2. Mumtoz adabiyot tarixida klassikaning o‘rni

II.BOB. OʻZBEK MUMTOZ ADABIYOTI JANRLARNING ASOSIY KO‘RINISHLARI VA LIRIK JANRLAR HAQIDA

2.1. Oʻzbek mumtoz adabiyotining tur va janrlarning asosiy ko‘rinishlari

2.2. Mumtoz lirik janrlarning muhim xususiyatlari

XULOSA

ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить