O’zbek oilasi etnologiyasi tarixshunosligi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	5.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O’zbek oilasi etnologiyasi tarixshunosligi

Купить

O zbek oilasi etnologiyasi tarixshunosligi’
M U N D A R I J A
KIRISH
……………………………………………
I bob. O
’ zbek oilasi va uning tarkibi ………………
1.1. Oila tushunchasi, oilani tashkil b o
’ lishi va
uning tarkibi
……………………………………………
1.2. Nikoh oila munosabatlarining shakllanishi
– …
1.3. O ’ zbek oilasining o ’ ziga xos xususiyatlari ..
……
II bob. O ’zbek oilasining an'analari, urf-odat va
marosimlari
…………………………………………………
2.1. Istiqlol yillarida an'ana, urf-odat hamda
marosimlarning tiklanishi .
…………………………………
2.2. An'anaviy va zamonaviy urf-odat hamda
marosimlar .
…………………………………………………
2.3. Oila jamiyat va davlat muhofazasida .
……………
XULOSA ..
……………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar r o
’ yxati .. …………………
ILOVA
1

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimiz mustaqiligi yillarida r o’ y bergan
muhim o
’ zgarishlardan biri-ma'naviy yangilanish, kishilar ongi, tafakkuri va
dunyoqarashini boyib, kengayib borayotganligi hamda erkinlik kasb
etayotganligidir. K o
’ rinib turibdiki, mustaqillikni mustahkamlash, yurtimizda
iqtisodiy, siyosiy va huquqiy islohatlarni amalga oshirishda O
’ zbekistonda
yashayotgan har bir oila o
’ zining samarali mehnati bilan hissa qo shmoqlari ayni ’
muddaodir. Xususan, o
’ zbek oilalari mustaqil O ’ zbekiston iqtisodini
rivojlantirishga emas, ayni mahalda O
’ zbekistonni kelajagini quradigan va xozirgi
davr talablariga javob beradigan yoshlarni tarbiyalab berishi zarurdir. Chunki
oilalarda barcha ijtimoiy ma'naviy, ma'rifiy xamda axlo q iy q adriyatlar shakllanadi
va kamolga yetadi. Shuning uchun ham O
’ zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimov: "Oila haqida gapirar ekanmiz, avvalombor, oila hayotning abadiyligini
avlodlarning davmomiyligini ta'minaydigan, muqaddas urf-odatlarimizni
saqlaydigan, shu bilan birga, kelajak nasllar qanday inson b o
’ lib yetishishiga
bevosita ta'sir k o
’ rsatadigan tarbiya o ’ chog i ekanini tan olishimiz darkor" ’ 1
deb
ta'kidlagan edi.
Ma'lumki insonning hayot va turmush kechirishida oilaning roli beqiyosdir. U
muayyan darajada mustaqil darsda hamda ijtimoiy muhit ta'siri ostida harakat qiladi.
Ijtimoiy hayotning barcha jihatlari, yutuqlari va kamchiliklari oilada o
’ z aksini
topadi. Ayni paytda oila yangi insonni vujudga keltirish, bolalarni tarbiyalash
shaxsning ma'naviy va jismoniy shakllanishini ta'minlash orqali muayan jismoniy
jarayonga faol ta'sir k o
’ rsatadi.
Millati, halqi urf-odatlarini, an'analarini umuminsoniy qadriyatlarni
o zlashtiradi, dunyoqarashi, mafkurasi shakllanadi. Shu sababli oila jamiyatning
’
ijtimoiy va ma'naviy axloqiy tayanchi hisoblanadi. Prezidentimiz I.A.Karimov o
’ z
asarida "Har qaysi millatning o
’ ziga xos ma'naviyatini shakllantirish va
______________________________________________________________
2

1
1998 yil Oila yili T; O zbekiston , 1998. 9- bet – “ ’ ”
yuksaltirishda, hech shubxasiz, oilaning o
’ rni va ta'siri beqiyosdir . Chunki
insonning eng sof pokiza tuyg ulari, ilk hayotiy tushuncha va tasavvurlari birinchi
’
galda oila bag rida shakllanadi. Bolaning xarakterini, tabiati va dunyoqarashini
’
belgilaydigan ma'naviy mezon va qarashlar-yaxshilik va ezgulik, olijanoblik va
mexr-oqibat, or-nomus va andisha kabi muqqaddas tushunchalarning poydevori oila
sharoitida qaror topishi tabiiydir" 1
deb ta'kidlaydi. Shuning uchun ham mavzu
dolzarb hisoblanadi.
Mavzuning o rganilish darajasi.
’ O zbekiston mustaqillikka erishgach ’
ko pgina ma naviy qadriyatlarimiz qatori oila uchun ham o ziga xos uyg onish
’ ’ ’ ’
davri boshlandi. Istiqlol yillarida oila va oilaviy munosabatlarning xuquqiy asoslari
yaratildi. Buning ijtimoiy negizini avvalo O zbekiston Konstitutsiyasini Oila
’ “ ”
deb nomlangan 14-bobida ko rishimiz mumkin. Uning 63-moddasida Oila
’ “
jamiyatning asosiy bug inidir , hamda jamiyat va davlat muhofazasida bo lish
’ ’
huquqiga ega
” 2
beb alohida qayd qilingan. O zbekiston Respublikasining Oila ’
kodeksida esa oila hamda oila munosabatlarining barcha huquqiy asoslari o z
’
aksini topgan.
Prezidentimiz I.A.Karimov Yuksak- ma naviyat yengilmas kuch asarida
“ ’ ”
ta kidlaganidek hammamizga ayon bo lishi tabiiyki, oila sog lom ekan-
’ “… ’ ’
jamiyat mustahkam, jamiyat mustahkam ekan- mamlakat barqarordir
” 3
.
Oila masalalarida muqaddas Qur oni Karim hamda Xadisi shariflarda keng
’
o rin berilgan. Oilaning shariatga oid huquqiy me yorlari mashhur yurtdoshimiz
’ ’
Burhoniddin Marg inoniyning Xidoya asarida o z ifodasini topgan. Ulug
’ “ ” ’ ’
allomalarimiz Abu Nasr Farobiy, Abu Ali ibn Sino, Bahovuddin Naqshband, Imom
Buxoriy va boshqalar oila va oila munosabatlariga doir bebaho meros qoldirganlar.
Nikoh-oila munosabatlarining turli qirralari buyuk Alisher Navoiy va Bobur,
Fitrat va Cho lpon, Abdulla Avloniy, Abdulla Qodiriy va Abdulla Qahhor singari
’
3

boshqa ko plab adiblarimiz asarlarida muhim o rin egallashi tasodifiy emas.’ ’
Chunki
1
Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch .T., Ma naviyat”, 2008. 52-bet
’ “ ’ ,
2
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi T., O zbekiston , 2003 12-bet
’ “ ’ ”
3
Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch .T., Ma naviyat” 2008.53,
’ “ ’
yuqorida qayd etilganidek, xalqimiz hayoti oilaviy turmush tarziga aylangan.
O zbek oilasining XIX asr oxiri va XX asr boshlarida rivojlanishini falsafiy
’
jihatdan o rganishda rus ziyolilari Nalivkin B va Nalivkina M. larning asarlari
’
ham e tiborga molikdir.
’
Bitiruv malakaviy ishining xronologik davri. Mavzu etnografik
yo nalishda bo lganligi uchun ibtidoiy jamoa tuzumidan to hozirgacha bo lgan
’ ’ ’
davrni o z ichiga qamrab oladi.
’
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi. Bitiruv malakaviy ishida o zbek
’
oilalarining tarixi, madaniyati, an anaviy va zamonaviy urf-odatlarining etnologik
’
xususiyatlari yoritib beriladi. Oila nikoh munosabatlarining o ziga xos jihatlarini
’
ko rsatib berish.
’
Bitiruv malakaviy ishining asosiy vazifalari.
- O
’ zbek oilasi va uning tarkibini ko rsatib berish ’
-Oila tushunchasi, oilani tashkil b o
’ lishi va uning tarkibi haqida ma lumot berish ’
-Nikoh oila munosabatlarining shakllanishini yoritish
–
- O ’ zbek oilasining o ’ ziga xos xususiyatlarini ko rsatish
’
-O zbek oilasining an'analari, urf-odat va marosimlarini yoritib berish.
’
-Istiqlol yillarida an'ana, urf-odat hamda marosimlarning tiklanishini ko rsatish
’
-An'anaviy va zamonaviy urf-odat hamda marosimlar haqida ma lumot berish
’
-Oila jamiyat va davlat muhofazasida ekanligini ko rsatib berish.
’
Bitiruv malakaviy ishining manbaviy asoslari. President I.KArimovning
asarlari, farmonlari, Vazirlar Mahkamasining shu sohaga oid qarorlari tashkil etadi.
Shuningdek , V. Nalivkin va M. Nalivkinalar, K.Shoniyozov, I.Jabborov,
F. Saifnazarova, hamda O.Bo riyevlar asarlaridan foydalanildi.
’
4

Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi. O zbek oilasi masalalarini har’
taraflama chuqur, xolis o rganish imkoniyati O zbekiston davlat mustaqilligiga
’ ’
erishgandan so;nggina paydo bo ldi. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi
’
quyidagilardan iborat.
-O zbek oilasi va uning tarkibi , kelib chiqishi haqidagi qarashlar tarixshunoslik
’
nuqtai-nazaridan tahlil etildi.
- O zbek oilasining o ziga xos xususiyatlari, turmush tarsi, madaniyati
’ ’
to g risidagi bugungi kundagi yangicha qarashlar o z ahamiyatiga ko ra
’ ’ ’ ’
tariximiz sahifalarini qayta tikladi.
- o zbek oilasining o ziga xos an analari, urf- odat va marosimlari o zaro
’ ’ ’ ’
madaniy aloqalari rivojidagi ahamiyati ko rib chiqildi.
’
- istiqlol yillarida an'ana, urf-odat hamda marosimlarning tiklanish bosqichlari
tahlil qilindi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy va amaliy ahamiyati. O zbek
’
oilasinig tarixi, muayyan ilmiy tadqiqot sifatida o rganilgan. Oilaviy hayot
’
masalalarini huquqiy tartibga solishga bag ishlangan O zbekiston
’ ’
Respublikasining Oila kodeksi qabul qilindi. Yutboshimiz I.Karimov tomonidan oila
va nikoh munosabatlariga davlat siyosati darajasida e tobor qaratib, 1998 yilni
’
Oila yili deb e lon qildi.
“ ” ’ 1

Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi , kirish, ikki
bob, olti paragraf , xulosa, foydalanilgan manba va adabiyotlar ro yxati, 65 sahifa
’
hamda ilovadan iborat.
5

_______________________________________________________________
1
O zbekiston Milliy ensiklopediyasi . 6-tom. T., 2003. 470-bet.’
I bob. O
’ zbek oilasi va uning tarkibi
1.1. Oila tushunchasi, oilani tashkil b o
’ lishi va uning tarkibi
Oila nikohga yoki tug ishganlikka asoslangan kichik guruh.
– ’
Uning a zolari ro zg orning birligi , o zaro yordami va ma naviy
’ ’ ’ ’ ’
mas uliyati bilan bir-biriga bog langan. Oilaning eng muhim ijtimoiy vazifalari
’ ’ –
inson zotini davom ettirishdan, bolalarni tarbiyalashdan, oila a zolarining turmush
’
sharoitini va bo sh vaqtlarini samarali uyushtirishdan iboratdir. Oilaviy
’
munosabatlar mustaqil xodisa sanalsa-da, jamiyatdagi mavjud ijtimoiy, iqtisodiy,
mafkuraviy munosabatlar bilan belgilanadi va ular ta sirida o zgarib boradi.
’ ’
Oila jamiyat tarixida azaldan mavjud bo lmagan. Ibtidoiy jamoa tuzumining
’
birinchi bosqichida , kishilar to da-to da bo lib yashagan davrda jinslar orasidagi
’ ’ ’
munosabatlar muayyan tartib-qoidaga ega bo lmay, to’dadagi barcha erkaklar va
’
ayollar bir-birlariga umumiy er xotin hisoblangan. Tarixiy taraqqiyot jarayonida
jinsiy munosabatlar asta sekin muayyan tartibga solina boshlandi. Dastlab ota-ona
bilan farzandlar, so ngra aka-uka va opa- singillar orasidagi jinsiy munosabatlar
’
taqiqlanib guruhli oila paydo bo lgan.
’
Oila xalqning jamiyatning hayoti, turmushiga oid urf-odatlarni o zida
’
sinovdan o tkazadi. Yaxshilarni o z bag ida asrab-avaylab kelajak avlodlarga
’ ’ ’
etkazadi. Oila o z farzandlarini tarbiyalab, ularga umuminsoniy qadriyatlarni
’
singdirish bilan ularga boshlang ich ijtimoiy yo nalish beradi. O z farzandlarini
’ ’ ’
katta oqimga ya ni jamiyatga qo shsish bilan esa oila jamiyat yo nalishi,
’ ’ ’
iqtisodiyoti, madaniyati va ma rifatini ham belgilashga o z ta sirini ko rsatadi.
’ ’ ’ ’
6

Oila va uning ijtimoiy ahmiyati masalala hamisha faylasuflar sotsiologlar,
ruxshunoslar diqqat markazida bo lib kelgan. Antik davrda Platon (Aflotun) oila va’
davlat munosabatlari to g risida muloxaza yuritar ekan, jamiyat (davlat )
’ ’
manfaatlari shaxs manfaatlaridan ustun degan g oyani ilgari surgan edi.
’
Aristotel (Arastu)ning oilaga munosabati Platonning fikri bilan h amo h angdir.
Aristotel oila, jamiyat va davlat inson h ayotining asosiy so h alari deb
h isoblanib, bularsiz yashay olmasligini bildiradi. Aristotel insonning tabiati "siyosiy
tizim tarkibiga kiritilganligi" bilan belgilanadi deb h isoblardi, ya'ni uning ta'rificha
" H ar q anday oila davlatning bir q ismidir"
Oila degan tushunchaning tarixiy ildizlarini, xususan ibtidoiy jamoalardagi
nikoh-oila munosabatlarini tadqiq etish hamda oilani turli ijtimoiy munosabatlarda
o rganish asosida shakllanadi.
’
Oila tarixini o
’ rganishga asos solgan shvedsariyalik olim I.Baxofen (1815-
1857) turadi. I.Baxofen o zining "Ona xuquqi" asarida ibtidoiy odamning dastlabki
’
jinslardagi tartibsiz aloqasi ("geterizm")-dan ona, keyinchalik ota xuquqiga
o tishidan iborat universal- tarixiy rivojlanishi g oyasini ilgari suradi.
’ ’
Ma'lumki insonning taqdiri kelajak hayotdagi yutuqlari yoki
muvaffaqiyatsizligi ,baxtli yoki baxtsizligi , kasb tanlashi, hattoki kayfiyati, uning
oilaviy muhiti bilan bog liqdir. Oilaning taqdiri esa insonning o ziga bog liq.
’ ’ ’
Jamiyatning ma'naviy qiyofasi oilalarning qandayligiga bog liqligi azaliy haqiqat.
’
Chunki oila jamiyatning ijtimoiy-ma'naviy bo g ini, kichik vakili bo lib, aynan
’ ’ ’
oila zaminida xalqimizning bugungi kuni va kelajagi bunyod etiladi. Agar oilada
tartib-intizom bo lsa, uning a'zolari shu xislatlarini xizmat jarayoniga ko chiradi,
’ ’
ijtimoiy mehnat faoliyatlarida qo llaydilar. Bu esa ularning o z xizmat vazifalarini
’ ’
yuksak darajada bajarishlariga sabab bo ladi. Oila bu odobu axloq,
’
xushmuomalalik, mexnatsevarlik asosida qurilgan bo lishi insonlar o rtasidagi
‘ ’
munosabat va muloqotlarda o ta muxim va shaxsning fe'l-atvori, yurish turishida
’
aloxida ahamiyat kasb etadi. Agar oila o z farzandini Vatanga sadoqat va
’
7

muhabbat ruhida tarbiyalasa, bu his-tuyg u unga butun hayoti davomida hamroh’
bo ladi. Mamlakatimizning mustaqillik davrida oilalarimizning ijtimoiy huquqini
’
himoya qiluvchi va kafolatlovchi ko plab muhim qonun va qarorlar qabul qilindi.
’
Ayniqsa mamlakat prezidenti I.A.Karimov tomonidan Inson manfaati ,
“ ”
Ayollar , Oila , Sog lom avlod yillari e lon qilinganligi bu borada
“ ” “ ” “ ’ ” ’
O zbekiston hukumati tomonidan bir qancha qarorlar qabul qilinganligi bu
’
sohalarda mavjud bo lgan muammolarni muvaffaqiyatli hal etishni ta minlab
’ ’
ijtimoiy-ma naviy hoatni yanada takomillashishiga sabab bo ldi.
’ ’
Ma ’ lumki , oilaning ma ’ naviy axloqiy qiyofasi ajdodlarimizdan bizga o ’ tgan
bilim va tajriba , madaniy qadriyatlar asosida va zamondoshlarimiz erishgan
yutuqlari negizida barpo bo ’ ladi . Bizning davrimiz oilalarimizga zamonaviy
texnologiya va jahonning yuksak taraqqiyotga erishgan rivojlangan davlatlarida yuz
berayotgan o ’ zgarishlar haqidagi tasavvur va qarashlar hamda axborotlarning kirib
kelayotganligi bilan ajralib turadi . Biroq o ’ tmishimizga nazar tashlaydigan bo ’ lsak ,
xalqimizning oilaviy an ’ ana va urf - odatlari yuqori madaniy darajada bo ’ lganligini
guvohi bo ’ lamiz .
Barcha davr va zamonlarda insonning shaxsiy hayoti, maishiy turmushi eng
tabarruk hisoblangan diniy mafkuraviy ta limotlar tomonidan muqaddaslashtirilib
’
va tegishli qonun-qoidalar bilan himoya qilinib kelgan ijtimoiy soha bo lgan.
’
Umuman qabul qilingan qoidaga binoan, oila jamiyatning eng muhim xujayrasi
hisoblahadi.
Oilani ijtomoiy institut sifatida idrok etishda oila a zolarining o zaro
’ ’
munosabatlarini tashkil etish katta ahamiyatga ega. Oila a zolari o zaro
’ ’
munosabatlari er va xotin, ota va ona, farzandlar o g il va qiz, aka va uka, opa va
’ ’
singil, avlodlar bobo va buvilarning bir-birlari bilan munosabatlari, burch va
–
majburiyatlarini qamrab oladi.
Shaxs nikoh- oila munosabatlarini o rnatar ekan , o z maqomini- er va
’ ’
xotin, ota va ona bo lish burch va mas uliyatini to la anglab yetishi zarur.
’ ’ ’
8

Masalan, shaxs irodasi, salohiyati bo yicha oila boshlig i bola olishi yoki bola’ ’
olmasligini o zi tushunib yetishi muhimdir. Bu xozirgi vaqtda oilalarda tez-tez
’
uchrab turadigan turli kelishmovchiliklarning oldini olishda hal qiluvchi ahamiyatga
egadir.
Oila shakli va tiplari, oilaviy-maishiy munosabatlar xususiyati ijtimoiy ishlab
chiqaris h tiplariga va mafkuraviy-siyosiy tuzumga bog liq bo lsada, an anaviy
’ ’ ’
oilaning asosiy elementlari ko p asrlar davomida bir tuzumdan ikkinchisiga,
’
avloddan-avlodga o tib keladi.
’ Ammo an analarning mustahkamligi va ’
davomiyligi ijtimoiy hayotning barcha sohalarida bir xil bo lmagan. Ijtimoiy-
’
iqtisodiy va g oyaviy-siyosiy omillarning asosiy xususiyatlariga qarab oila va
’
oilaviy-maishiy munosabatlar shakllari rivojlanib, o zgarib borgan.
’
Fanda oilaning bir qancha ideal tiplari farqlanadi.
Birinchi tipga uylangan va ota-onasi bilan birga yashayotgan uch va undan
ko proq o g illardan iborat oilalar hamda hali oila qurmagan ko p bolali oilalar
’ ’ ’ ’
kiradi. Odatda bunday oilaning yoshi ulug erkak boshqarib, ko pincha u katta
’ ’ “
patriarxal oila deb nomlanadi. Bunday tipdagi oilada uylangan o g illar, kelinlar,
” ’ ’
ularning bola chaqasi ota urug i qoidalariga buysungan holda ota boshchiligida
’
opa-singillari bilan bir oilada yashaydi.
Ikkinchi tipga-ikki avlod , ya ni uylangan iki yoki undan ko proq aka-uka,
’ ’
xotin va bola-chaqalari hamda uylanmagan uka va singillari bilan birga yashaydigan
oilalar kiradi. Bunday oilalarda odatda katta o g il yoki aka oila boshlig i
’ ’ ’
hisoblanadi. Ayrim tadqiqotchilar mazkur tipdagi oilalarni undagi oila a zolarining
’
an anaviy tutgan o rniga qarab katta yoki murakkab oila deb ataydilar.
’ ’
Oilaning uchinchi tipi nikohlangan er-xotin va ularning farzandlaridan ibotat
bo lib, u fanda nuclear oila nomi bilan ma lim.
’ “ ” ’
Ammo bular oilaning ideal tiplari bo lib, haqiqiy hayotda sof holda kam
’
uchraydi. O rta Osiyoda, jumladan O zbekistonda hozirgacha ma lum oila
’ ’ ’
tiplarini barcha xillari, ayniqsa, bir necha tiplardan tashkil topgan aralash oilalar
9

ko proq uchraydi. ’ Shahar madaniyati kam ta sir qilgan hududlarda yoki kichik ’
shaharlarda ko pincha katta oila tipiga yaqin turadigan oia shakllari keng tarqalgan.
’
Buning boisi ijtimoiy-iqtisodiy omillari, chunonchi, pinhoniy aholi ortiqligi,
xo jalik tiplari va turmush tarsi, mazkur belgilarga mos keladigan an’ana va urf-
’
odatlar va hakozo.
Sho ra hukumati davrigacha Markaziy Osiyoda asosan bir-birini almashtirib
’
turadigan katta partiarxal va kichik individual oilalar mavjud bo lgan. Mazkur oila
’
shakllarini asrimiz boshlarigacha o rgangan olimlar bu oilalarni har xil tipda
’
namoyon bo lganligini qayd etadilar. Ammo hozirgi kunda katta patriarxal tipdagi
’
oilalar juda kam qolgan. Chunki an anaviy iqtisodiy turmush tarzining emirilishi,
’
oilaviy ishlab chiqarish shakllarini o zgarish , ayniqsa, ichki oilaviy ishlab
’
chiqarishda oila a zolarining oiladan tashqari ishlarga jalb qilinishi natijasida
’
shaxslararo munosabatlarni o zgarishi, urbanizatsiya jarayoni ayollarni ishlab
’
chiqarishga jalb qilinisi, ularni emansipatsiyasi kabi omillar asta sekin katta
patriarxal oilalarning iqrisodiy asosi emirilishga olib keladi. Oqibatda murakkab
oilalar yuzaga keldi va ular asosan qishloq hududlarida mavjud bo lib, ijtimoiy
’
nazorat oila davrasida ko pincha erkakni an anaviy huquq normalariga tayanib,
’ ’
real hukumronlik qilishida namoyon bo lmoqda.
’
Katta murakkab oialarda etnomadaniy an analarni saqlanishi va ularga amal
’
qilinishi, kattalarni hurmat qilish, o zaro yordam, qon-qarindoshlik
’
munosabatlarning mustahkamlanishi va jamoatchilikning boshqa ko rinishlari
’
xozirgacha oilaviy maishiy munosabatlarda namoyon bo lib kelmoqda. Bunday
’
oilalarda yoshlar avlod ajdodlardan nafaqat ishalab chiqarish usullarini , balki
ijtimoiy va oilaviy hayot tajribasini, dunyoqarash prinsiplarini meros qilib oladi.
An analar va ularni ifodalovchi odat hamda marosimlar oila orqali shaxsning
’
kamol topishi va shakllanishida qudratli vosita bo lib, uning ijtimoiy barqarorligini
’
ta minlaydi.
’
10

Shuni ham qayd etish lozimki, uch yoki ko proq avlod birga yashayotgan’
oilalarda etnomadaniy an analar ancha mustahkam saqlanib, keyingi o rta va yosh
’ ’
avlodlarga faol o tadi. Bunda oila a zolarini mavqei va huquqiy ahvoli odat
’ ’
qoidalari bilan belgilanib, qo shnichilik yoki jamoatchilikni fikri tomonidan nazorat
’
qilib turiladi.
Bir necha avloddan iborat katta oilalarda nikohlangan juftlarning iqtisodiy
mustaqilligi shart bo lmasdan, ularda bola tarbiyasiga e tibor ko proq bo lgan.
’ ’ ’ ’
O rta Osiyoda qadimdan saqlanib kelayotgan odatga ko ra oila jamoalarida bola
’ ’
tarbiyasi vazifalari bir oila doirasi bilan cheklanib qolmasdan, qavmu-qarindoshlar
va hatto yaqin qarindoshlar qo shnilar zimmasiga tushgan. Bunday holda bolalar
’
oila va qo ni-qo shnilar tomonidan ta minlanib, odat huquqiga binoan,
’ ’ ’
lamoaning xo jalik faoliyatida ixtiyoriy ravishda qatnashadilar. Murakkab
’
bo lmagan oila kichik yoki nuklear oiladan nafaqat a zolarini soni, balki o zining
’ ’ ’
funksiyasi bilan ham ajralib turadi. An anaviy katta oilalarda keksalarda alohida
’
e tibor beriladi, ular ijtimoiy qarovga muhtoj qariyalarni doimo diqat markazida
’
saqlab, ularga yordam berib turganlar.
Tadqiqotchilarni xabar berishicha, O zbekistonda katta oilalarning eng tipik
’
shakllari Xorazm bohasida uzoq davrlardan buyon saqlanib kelgan.
Ularni o rgangan M.V.Sazanova qayd etganidek, Xiva xonlari arxividagi
’
ma lumotlarga ko ra XIX asr o rtalarida Xiva katta oila asosiy xujayrasi
’ ’ ’
hisoblangan: hovli boshi ro yxatiga qarab bunday oilalarda xo jalik boshidan
’ ’
tashqari, bolali uylangan o g il qizlar, ba zan oila boshlig ining aka-uka va opa-
’ ’ ’ ’
singillari birga yashaganlar. Bunday oilalar o tgan asr boshlarigacha saqlanib,
’
odatda 30-40 kishidan iborat bo lgan.
’
Mazkur tadqiqotchining ta riflashicha , bu tipdagi oilalar asosan aholining
’
ikki xil ijtimoiy toifasiga xos bo lgan: bir tomondan, boy badavlat ruhoniylar
’
oilasiga, boshqa tomondan, xonavayron bo lish arafasida turgan xo jaliklarda,
’ ’
11

birgalikda tirikchilik qilish imkoniyati bo lmasdan yerni bo lishga ham noqobil’ ’
oilalarga.
Oila katta hovlida, har bir a zo yoki nikohdagi juft bolalari bilan ayrim
’
xujralarda istiqomat qilgan. Ular bir qazondan ovqatlanib, umumiy tandirda non
yopib yashaganlar.
K.Shoniyozovni ta kidlashicha, Janubiy O zbikistonda
’ ’ XIX asr
oxirlarida qarluq o zbeklari orasida ota-ona, uylangan va bola chaqali o g illari,
’ ’ ’
oilaboshining aka-ukalari, etim qolgan qarindoshlarining farzandlari hamda
qullardan iborat katta patriarxal asosiy tip hisoblangan. Bunday oilalar a zolarini
’
soni ba zan 30 yoki undan ham ko proq kishini tashkil etgan. Hamma bir
’ ’
qazondan ovqatlangan. Oila boshlig i ota-ona yoki yoshi katta erkaklardan
’
hisoblangan.
Farg ona vodiysi o zbeklarida XIX asr oxirida bir xo jalikka ega bo lgan
’ ’ ’ ’
ota-ona bilan birga yashayotgan bir necha aka-ukalardan iborat katta patriarxal
oilalar mavjudligini B.M.Nalivkin va B.M.Nalivkinflar qayd etganlar. Vodiyning
shimoliy qismida Namangan viloyatida XX asr boshlariida katta patriarxal tipga
yaqin bo;lgan ba zan 100 kishidan iborat bo lgan oilalar aniqlangan. Bunday
’ ’
oilalar nikohlangan 3 avlod ota va ona ularning uylangan o g illari va
’ ’
nikohlangan nevaralaridan tashkil topgan. Shuni ham qayd etish lozimki o zbelarda
’
jumladan Farg onaliklarda katta ptriarxal oilalarnu buzilishi va ularni kichik
’
monogon oilalarga bo linoshi natijasida shakldagi o tish davriga xos ajralmagan
’ ’
oilalar tipi payo bo ladi. Bunday tipdagi oilalar O zbekistonda XIX asrning 2-
’ ’
yarmi XX asr boshlarida ancha ko paygan.
’
Ajralib chiqmagan oilalarni katta patriarxal tipdagi oilalardan farqi shundaki
unda 3 va undan ko proq avlod emas balki faqat ota-ona va barcha uylangan
’
o g illar birga yashaganlar. Nevara uylanishi bilan o g il farzandlari bilan birga
’ ’ ’ ’
katta oiladan ajralib chiqqan. Bunday oilani iqtisodiy asosini oila boshlig i
’
ixtiyoriga o tgan yer mulki va ishlab chiqarish vositalari tashlik etgan.
’
12

Tadqiqotchilarning qayd etishicha, vodiy o zbeklarida dastlab yangi tipdagi’
kichik oilalar uncha mustahkam bo lmagan, ba zan ular ota-onasining uyiga
’ ’
qaytib, odatdagiday ajralmagan oilaning tiklanishiga sabab bo lgan. Ayrim
’
paytlarda muayan sabablarga ko ra , katta oilalar ham son jihatdan kamayib yangi
’
tipdagi ajralmagan oilalarni yuzaga keltirgan, ayniqsa, mulk shalkllarini o zgarishi
’
natijasida paydo bo lgan monogam yoki individual oilalar ancha uzoq davrlargacha
’
o zaro xo jalik va qon-qarindoshlikni saqlab, oqibatda muayyan oila-qarindoshlik
’ ’
asosida yuzaga kelgan mahalla yoki qavm tipidagi guruhlarga bo linadi.
’
Ma lum davrlarda qon-qarindoshlik jamoalar jamiyat rivojidagi ilk bosqichni
’
ifodalasa, qo shnichilik jamoasi jamiyatning keyingi biroz yuqori bosqichida
’
namoyon bo ladi. Shubhasiz, katta oila tiplari asli ota urug idan yuqoriroq
’ ’
bosqichdagi qo shnichilik yoki qishloq jamoa tuzumidagi o tish davriga xos oila
’ ’
shakli bo lib, bunday holat O rta Osiyo xalqlari, jumladan o zbeklar hayotida
’ ’ ’
o zining yorqin ifodasini topgan bir necha avloddan iborat katta oilalarda
’
nikohlangan juftlarning iqtisodiy mustaqilligi shart bolmasdan, ularda bola
tarbiyasiga e tibor ko proq bo lgan. O rta osiyoda qadimdan saqlanib
’ ’ ’ ’
kelayotgan odatga ko ra oila jamoalarida bola tarboyasi vazifalari bir oila doirasi
’
bilan cheklanib qolmay qavmu-qarindoshlar va hatto yaqin qo shnilar zimmasiga
’
tushgan. Bunday holda bolalar oila va qo ni-qo shnilar tomonidan ta minlanib,
’ ’ ’
odat huquqiga binoan, jamoaning xo jalik faoliyatida ixtiyoriy ravishda
’
qatnashadilar. Murakkab bo lmagan oila kichik yoki nuklear oiladan nafaqat
’
a zolarini soni, balki o zining funksiyasi bilan ham ajralib turadi. An anaviy
’ ’ ’
katta oilalarda keksalarda alohida e tibor beriladi, ular ijtimoiy qarovga muhtoj
’
qariyalarni doimo diqat markazida saqlab, ularga yordam berib turganlar.
Tadqiqotchilarni xabar berishicha, O zbekistonda katta oilalarning eng tipik
’
shakllari Xorazm bohasida uzoq davrlardan buyon saqlanib kelgan.Ularni
o rgangan M.V.Sazanova qayd etganidek, Xiva xonlari arxividagi ma lumotlarga
’ ’
ko ra XIX asr o rtalarida Xiva katta oila asosiy xujayrasi hisoblangan: hovli boshi
’ ’
13

ro yxatiga qarab bunday oilalarda xo jalik boshidan tashqari, bolali uylangan’ ’
o g il qizlar, ba zan oila boshlig ining aka-uka va opa-singillari birga
’ ’ ’ ’
yashaganlar. Bunday oilalar o tgan asr boshlarigacha saqlanib, odatda 30-40
’
kishidan iborat bo lgan.
’
Mazkur tadqiqotchining ta riflashicha , bu tipdagi oilalar asosan aholining
’
ikki xil ijtimoiy toifasiga xos bo lgan: bir tomondan, boy badavlat ruhoniylar
’
oilasiga, boshqa tomondan, xonavayron bo lish arafasida turgan xo jaliklarda,
’ ’
birgalikda tirikchilik qilish imkoniyati bo lmasdan yerni bo lishga ham noqobil
’ ’
oilalarga. Oila katta hovlida, har bir a zo yoki nikohdagi juft bolalari bilan ayrim
’
xujralarda istiqomat qilgan. Ular bir qazondan ovqatlanib, umumiy tandirda non
yopib yashaganlar. K.Shoniyozovning qayd etishicha tadqiqotchilarning , vodiy
o zbeklarida dastlab yangi tipdagi kichik oilalar uncha mustahkam bo lmagan,
’ ’
ba zan ular ota-onasining uyiga qaytib, odatdagiday ajralmagan oilaning
’
tiklanishiga sabab bo lgan. Ayrim paytlarda muayan sabablarga ko ra , katta
’ ’
oilalar ham son jihatdan kamayib yangi tipdagi ajralmagan oilalarni yuzaga
keltirgan, ayniqsa, mulk shalkllarini o zgarishi natijasida paydo bo lgan monogam
’ ’
yoki individual oilalar ancha uzoq davrlargacha o zaro xo jalik va qon-
’ ’
qarindoshlikni saqlab, oqibatda muayyan oila-qarindoshlik asosida yuzaga kelgan
mahalla yoki qavm tipidagi guruhlarga bo lingan.
’
Bunday bosqichda qo shnichilik yoki qishloq jamoatchilik tartibi shakllana
’
boshlaydi va uning katta patriarxal hamda boshqa tipdagi oilalar bilan
munosabatlari mustahkamlanadi. Tadqiqotchilarning fikriga katta patriarxal oila
nafaqat oila shakli , balki ijtimoiy tashkilot shaklida paydo bo lgan tip hamdir. Uni
’
ba zan oilaviy jamoa deb ham ataydilar. O zbeklarda mavjud bo lgan qavmu
’ “ ” ’ ’
qarindoshlik jamoa munosabatlari rivojlanish jarayonida yangi shakldagi
qo shnichilik jamoasiga aylangan va bu jarayon o rtoq aholida mahalla va machit
’ ’
qavmi shaklida namoyon bo ladi.
’
14

Ma lum davrlarda qon-qarindoshlik jamoalar jamiyat rivojidagi ilk bosqichni’
ifodalasa, qo shnichilik jamoasi jamiyatning keyingi biroz yuqori bosqichida
’
namoyon bo ladi. Shubhasiz, katta oila tiplari asli ota urug idan yuqoriroq
’ ’
bosqichdagi qo shnichilik yoki qishloq jamoa tuzumidagi o tish davriga xos oila
’ ’
shakli bo lib, bunday holat O rta Osiyo xalqlari, jumladan o zbeklar hayotida
’ ’ ’
o zining yorqin ifodasini topgan.
’
Shunisi muhimki, bizning davrimizgacha qadimgi zamondan saqlanib qolgan
shakldagi qo shnichilik ham muqaddaslashtirilgan.
’

1.2.Nikoh oila munosabatlarining shakllanishi
–
Insoniyat o z rivojlanishida tirli tarixiy bosqichlarni bosib o tgani kabi
’ ’
oilanang payo bo lishi, uning rivojlanishi, nikoh oila munosabatlarining
’
shakllanishi, takomillashib borishi ham o z tarixiga ega.
’ Nikoh- ikki jins
vakillarining o zaro roziligi asosida tuzilgan ittifoq. Barcha ta lim muassalari
’ ’
talaba yoshlarni, ota-onalarni o zbek oilasining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari
’
nikoh-oila munosabatlari, oilaviy urf-odatlar va an analar, qadriyatlar bilan
’
muntazam ravishda atroflicha va chuqur tanishtirib borishi hayotiy zaruratga
aylandi. Nikoh-oila munosabatlariga doir mutafakkirlarimiz, adiblarimiz,
ma rifatparvarlarimizning hozirgi davrdagi tadqiqotlari, ilmiy-ommaviy risolalarini
’
keng nashr etish, bu mavzuda filmlar yaratish, televideniye va radio, vaqtli matbuot
imkoniyatlaridan samarali foydalanish maqsadga muvofiqdir
Yuzdan ziyod millatlar va elatlar yashayotgan O zbekiston xalqlarining
’
buzilmas birligini ,baynalminalchilika asoslangan davlatimizni ulkan bir oilaga
qiyoslash mumkin. Har bir oila shu ulkan oilaning ajralmas tarkibiy qismidir.
15

Bunga o zbek oilasining Markaziy Osiyo boshqa tub millatlari oilalari kabi’
o tmishda juda jiddiy sinovlarni, mustamamlaka yillarida istilochi ma murlar
’ ’
zulmi, sho rolar davrida tub aholi nikoh oila munosabatlariga ma muriy
’ ’
buyruqbozlik aralashuvi, iqtisodiy-ijtimoiy masalalarga kamsitilish, o tish davri
’
murakkabliklarini boshidan o tkazishga majbur bo lgani ham rahna sola olmadi.
’ ’
Faqat mustaqillik tufayligina oila davlat va jamiyat muhofazasiga olinadi, nikoh-oila
munosabatlari milliy va umuminsoniy qadriyatlar asosiga qo yildi.
’
Falsafiy nuqtai nazardan oila jamiyatning nikohga asoslangan kichik guruhi
hisoblanadi. Guruh a zolari ro zg orning birligi, bir biriga o zaro yordam
’ ’ ’ ’
ko rsatishi, bir-birlari oldidagi ma naviy ma suliyat bilan uzviy bog liqdirlar.
’ ’ ’ ’
Naslni davom ettirish farzandlarni jamiyat talabiga xos tarbiyalash- ualrni o qitish,
’
kasb-hunarli qilish, oila a zolarining turmush shroiti, shuningdek, bo sh vaqtlarini
’ ’
samarali uyushtirish oilaning eng muhim ijtimoiy vazifasi hisoblanadi. Bu borada
Prezidentimiz I.A.Karimov Bolaning ongi asosan 5-7 yoshda shakllanishini
“
inobatga oladigan bo lsak, aynan ana shu davrda uning qalbiga oiladagi muhit
’
ta sirida ma naviyatning ilk kurtaklari namoyin bo la boshlaydi. Xalqimizning
’ ’ ’
Qush uyasida ko rganini qiladi , degan dono maqoli, o ylaymanki mana shu
“ ’ ” ’
azaliy haqiqatni yaqqol aks ettiradi.
” 1
deb ta kidlaydi. ’
Oilaviy munosabatlar aslini olganda muayyan darajada mustaqil xodisadir.
Jamiyatni oilasiz tasavvur etib bo lmaydi. Oila jamiyat taraqqiyotiga faol ta sir
’ ’
ko rsatuvchi ijtimoiy hodisadir. Uning ijtimoiy ahamiyatini ahglab yetmaslik,
’
umga shaxsiy ish deb qarash jamoiat manfaatlariga zarar keltiradi, oila a zolari
’
o rtasida ilg or axloqiy munosabatlarning qaror topishiga halaqit beradi.
’ ’
Ma lumki, oilaning ma naviy axloqiy qiyofasi ajdodlarimizdan bizga o tgan
’ ’ ’
bilim va tajriba, madaniy qadriyatlar asosida va zamondoshlarimiz erishgan
yutuqlari negizida barpo bo ladi. Bizning davrimiz oilalarimizga zamonaviy
’
texnologiya va jahonning yuksak taraqqiyotga erishgan rivojlangan davlatlarida yuz
16

berayotgan o zgarishlar haqidagi tasavvur va qarashlar hamda axborotlarning kirib’
kelayotganligi bilan ajralib turadi. Biroq o tmishimizga nazar tashlaydigan
’
bo lsak, xalqimizning oilaviy an ana va urf-odatlari yuqori madaniy darajada
’ ’
bo lganligini guvohi bo lamiz.
’ ’
Oila o z zimmasidagi tarbiyaviy vazifalarni hal qilishda xalq
’
pedagogikasining vositalaridan foydalanadi. Ko pgina ota-onalar bu masalaga
’
alohida e tibor beradi, zotan xalq an analari va urf-odatlar donishmandlikning
’ ’
ajoyib namunasi bo lib, yoshlarning axloqiy tarbiyalashning muhim omili sifatida
’
ularning onggi, qarashi, didi va xulqiga faol ta sir ko rsatadi. Bola hayotining
’ ’
ko pchilik
’
________________________________________________________________
1
.Karimov I.A. Yuksak- ma naviyat engilmas kuch . T; Ma naviyat 2008. 52-bet
’ ’
davri oilada o tadi. U bolaligidan to voyaga etguncha, undan keyin ham oila
’
turmushining hamma sohalarida qatnashadi. Oila bolaning axloqiy sifatlariga,
xulqiga, qarashlariga tarbiyaviy ta sir ko rsatadi, oilaning bolaga bo ladigan
’ ’ ’
tarbiyaviy ta sir doirasiga bu yerdagi turmush urf-odatlar va an analar oilaga
’ ’
ijobiy va salbiy ta sir ko rsatishi mumkin.
’ ’
Oila va oilaviy munosabatlar kishilarni hayoti va turmush kechirishini
tarkibiy qismidir. Chunki shaxsning kundalik hayotida jamiyatning asosiy
prinsiplari ideallari, talab va ehtiyojlari qanday namoyon b o
’ lganini, ijtimoiy
munosabatlarining tub xususiyatlari qanday kasb etishini yaqqol k o
’ rish
mumkin.Inson turmushini oilasiz tasavvur etib b o
’ lmaydi. Odam oilada dunyoga
keladi, tarbiyalanadi, voyaga yetadi, kamol topadi. Oilada u ona tilida s o
’ zlashni
o
’ rganadi.
Sharqda oila hamisha muqaddas qo rg on hisoblanib, kelingan. Oilaviy
’ ’
turmush tarzining eng muhim fazilatlari oila mustahkamligi, bolajonlik, ota-ona
– -
obro’sinig yuqoriligi umuman kattalarga qarindosh qondoshlik rishtalariga hurmat,
17

mehr oqibatlik o’zbek oilalariga xos azaliy qadriyatlardir . Oila turmush va vijdon“
qonunlari asosuida quriladi. O zining ko p asrlik mustahkam va ma naviy
’ ’ ’
tayanchlariga ega bo ladi. Oilada demokratik negizlarga asos solinadi.
’
Odamlarning talab -ehtiyojlari va qadriyatlari shakllanadi,- deb ta kidlaydi
’
O zbekiston Respublikasi prezidenti I.A.Karimov o zbeklarning aksariyati
’ – ’
o zining shaxsiy farovonligi to g rida emas balki oilasining qarindosh-
’ ’ ’
urug lari va yaqin odamlarining , qo shnilarning, omon-esonligi to g rida
’ ’ ’ ’
g amhurlik qilishi birinchi o ringa qo yadi. Bu esa eng oily darajada ma naviy
’ ’ ’ ’
qadriyat, inson qalbining gavharidir
” 2

O zbek oilalaridagi yurtiga sadoqat, mehnatsevarlik
’ , bag rikenglik shu ’
bilan birga qarindosh-urug lar, do st-birodarlar , qo ni qo shnilar o rtasidagi
’ ’ ’ – ’ ’
o zaro
’
______________________________________________________________
2
Karimov I.A. O zbekiston buyuk kelajak sari Toshkent O zbekiston , 1998 yil 21-bet
’ “ ’ ”
hamjihatlik va mehr oqibat, o zaro samimiy munosabat, ruhiy xotirjamlik ,
’
saranjom-sarishtalik bu muqaddas qo rg on poydevori hispblanadi. Ana shu
’ ’
xuxusiyatlar xalqimizning boy ma naviy qadriyatlari, an ana va urf odatlari
’ ’ –
ildizlariga borib taqaladi. Xalq og zaki ijodi namunalari, dostonlarda yurt
’
ozodligini qo lda qurol bilan himoya qilishga kerak bo lsa jonni fido etishga
’ ’
tayyorgarlik bo lajak oilasi, yori visoli uchun qahramonlik ko rsatish bilan uzviy
’ ’
bog liqdir.
’
O zbek oilasi ko p asrlar davomida xalqining eng oliyjanob ma naviy
’ ’ ’
qadriyatlarini o zida mujassamlashtirib bordi. Qonli bosqinchiliklar, mashaqqatli
’
mustamamlaka davrlarida ham ularni ko z qorachig idek asrab avayladi,
’ ’
avloddan-avlodga meros qilib qoldirdi.
Shuningdek oilaviy munosabatlarda er-xotinning to la teng huquqligi, bolalar
’
muassasalarining keng shahobchalarining barpo etish va rivojlantirish, bola
tug ilganda nafaqa to lash, ko p bolali oilalarga nafaqalar va imtiyozlar berish
’ ’ ’
18

kabi turli moddiy va ma naviy yordamlar davlarning oila to g risidagi’ ’ ’
g amxo rligini ifodasidir. Tug ruqxonalar, boshqa bolalar muassasalarining keng
’ ’ ’
shahobchalarining barpo etish va rivojlantirish, ayollarga homiladorlik va tug ish
’
ta tillari berish, ishlab chiqarishda ayollarni mehnatini muxofaza qilish, ko p
’ ’
bolali va yolg iz onalarga davlat nafaqalarini to lash, shuningdek, oilada davlat va
’ ’
ijtimoiy yo l bilan boshqa turdagi yordam berish orqali onalik va bolalik muhofaza
’
qilinmoqda. Xullas, oilani davlat himoyasida bo lishi uning kelgusida rivojlantirish
’
istiqbollarini belgilaydi.
Ma'lumki insonning xayot va turmush kechirishida oilaning roli beqiyosdir. U
muayyan darajada mustaqil darsda xamda ijtimoiy muhit ta'siri ostida harakat qiladi.
Ijtimoiy xayotning barcha jihatlari, yutuqlari va kamchiliklari oilada o
’ z aksini
topadi. Ayni paytda oila yangi insonni vujudga keltirish, bolalarni tarbiyalash
shaxsning ma'naviy va jismoniy shakllanishini ta'minlash orqali muayan jismoniy
jarayonga faol ta'sir k o
’ rsatadi.
Respublikamiz oilalari turmush tarzida ilg or an'analar va urf-odatlar yaqqol
’
namoyon bo lmoqda. Oilalar kichik mexnat jamoalari bo lib, uning a'zolari,
’ ’
oilaviy sulolalar, brigadalar, ekipajlar va zvenolarga birlashib qishloq xo jaligini
’
turli soxalarida mexnat qilmoqdalar.
Oilaning shakllanishi va ravnaqi, oilaviy ilg or an'analar va urf-odatlarning
’
tabora takomillashuvi ijtimoiy fanlar uchun maxsus tadqiqot obekti xisoblanadi,
zero bu mavzu O zbekistonda o ziga xos xususiyalarga ega edi. Bu xususiyatlarni
’ ’
nazariy tadqiq etishda falsafa, xuquqshunoslik, pedagogika fanlari anchagina tajriba
orttirgan bo lsada, lekin tarxiy etnografik yo nalishda hanuzgacha
’ ’
o rganilmagan. Shuning uchun u dolzarb muammolardan biri bo lib kelmoqda.
’ ’
O zbekiston Respublikasi taraqqiyotining hozirgi bosqichida ko pgina
’ ’
siyosiy, mafkuraviy, ijtimoiy, iqtisodiy muammolarni hal etishga o zbek oilasi
’
xususiyati, ahvoli, mamlakatni rivojlantirishfagi rolini oshirish, imkoniyatlarni
chuqur idrok etish juda muhimdir. Bu iqtisodiyot xo jalik islohatlari, ta lim
’ ’
19

tizimini takomillashtirish, kadrlar tayyorlashni yaxshilash, ayniqsa aholini ijtimoiy
himoya qilish bo yicha qabul qilinayotgan qarorlarni ilmiy jihatdan asoslab’
berishga yordam berishi shubhasizdir.
Ibtidoiy jamoa o z o rnini urug jamoasiga bo shatib berganidan keyin
’ ’ ’ ’
nikoh- jinsiy munosabatlarda muhim o zgarishlar sodir bo ldi. Gala urug
’ ’ ’
jamoasiga aylangandan so ng ekzogamiya joriy etildi. Buning natijasida yaqin qon-
’
qardoshlar o rtasida nikoh aloqalari taqiqlab qo yildi.
’ ’
Ibtidoiy jamiyat davri jamoa , xo jalik va oilada erkak hukmron bo lgan
’ ’
patriarxat ijtimoiy munosabatlar shakli edi. Patriarxal oilaga erkak boshchilik qilib ,
uning iqisodiy asosini yerga va ishlab chiqarish qurollariga umumiy egalik tashkil
etgan.
Patriarxatda poliginiya- ko p xotinlilik, poliandriya ko p erlilik,
’ – ’
poligamiya- ko p nikohlilik barham topgan.
’
Nikoh shartnoma asosida tuzilgan unga muvofiq xotin o z xoxishi bilan
’
nikohni bekor qila olgan. Nikoh bekor qilinsa , farzandlar ota mulkiga meros
xuquqini saqlab qolganlar.
Ammo ajralish er talabi bilan amalgam oshirlsa uning barcha mulki katta
o g liga o tgan. Katta o g il bu molk mulkni otaning barcha farzandlariga
’ ’ ’ ’ ’
bo lib berishi lozim bo lgan
’ ’ .
Oila jamiyat tarixida azaldan mavjud bo lmagan. Ibtidoiy jamoa tuzumining
’
birinchi bosqichida , kishilar to da-to da bo lib yashagan davrda jinslar orasidagi
’ ’ ’
munosabatlar muayyan tartib-qoidaga ega bo lmay, todadagi barcha erkaklar va
’
ayollar bir-birlariga umumiy er xotin hisoblangan. Tarixiy taraqqiyot jarayonida
jinsiy munosabatlar asta sekin muayyan tartibga solina boshlandi. Dastlab ota-ona
bilan farzandlar, so ngra aka-uka va opa- singillar orasidagi jinsiy munosabatlar
’
taqiqlanib guruhli oila paydo bo lgan.
’
Lekin bu oilalarda hali er-xotin nikohi barqaror alohida xo jalikka ega
’
bo lmagan. Bu davrda tabiiy omil o z vazifasini tugalladi, ya ni jinsiy
’ ’ ’
20

munosabatlar doirasidan qon-qarindoshlar istisno qilindi, jinsiy munosabatlar faqat
bir erkak va bir ayol munosabatiga aylandi.
Mavjud qoida tartiblar farzandlarning onagagina tegishli bo lishi , ona’
mulkiga merosxo r sanalish erkaklarning yangi mavqeiga zid kelib qoldi . natijada
’
ota xuquqiga asoslangan patriarxal oila vujudga keldi.
Shuni alo h ida ta'kidlash kerakki, nikoh , oila shakllari, o zbek
‘
oilalarining ijtimoiy va milliy xususiyatlarini xolis o rganish , tahlil etish
’
imkoniyati mustaqillik yillaridagina tug ildi. Ma'lumki, sho ra hukumati davrida
’ ’
boshqa masalalar qatori oila munosabatlarida ham sinfiy mafkura nuqtai nazaridan
yondoshilanardi. Shuning uchun Turkiston o lkasida qalin kabi rasm-rusmlar
’
qulchilik munosabatlaridek baholanib, ayol haq-xuquqlarining toptalishi, uning oldi-
sotdisi deb da'vo etiladi.
Nikoh-oila munosabatlariga taalluqli bu va boshqa muammolarni hal etish tub
aholi turmush sharoitlarini yaxshilash bilan birga oilaning milliy xususiyatlarimiz
hamda jahon tajribasidan kelib chiqqan holda mutlaqo yangicha, davr talabiga javob
beradigan xuquqiy asoslarin yaratishni ham hayotiy zaruratga aylantirdi.
Nikoh oilaning vujudga kelishida birdan-bir asos bo lgani bois u faqat ahloq
’
normalari bilan emas, balki maxsus qonun xujjatlari bilan tartibga solinadi. Ijtimoiy
sifatida nikoh turli jamiyat va tuzumlarda turlicha ko rinishda bo lgan. Nikohni
’ ’
qayd qilish tartibi , nikoh yoshiga qo yiladigan talablar turli mamlakatlarda bir-
’
biridan farq qiladi. Bir qator mamlakatlarda nikoh fuqaroviy xuquqiy bitim
–
hisoblanib, uni rasmiylashtirish tartibi oila qonunchiligi bilan emas, fuqaro
qonunchiligi bilan belgilanadi.
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasining 63-moddasida
’
ta kidlanishicha, nikoh tomonlarining ixtiyoriy roziligi va teng xuquqligiga
’
asoslanadi. 3
Nikoh masalalari O zbekiston Respublikasining Oila kodeksida o z
’ ’
ifodasini topgan. Amaldagi oila qonunchiligi nikohni tuzilishi tartibiga uni
davlatning tegishli organlari tomonidan rasmiylashtirilishiga alohida e tobor beradi.
’
21

O zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 13-moddasiga binoan nikoh fuqarolik’
holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida tuziladi.
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida ham , Oila kodeksida ham nikoh
’
tamoyillari nikoh tuzuvchilarning ixtiyoriy roziligi va teng xuquqligiga asoslanishi
belgilab qo yilgan.
’
Mamlakatimizda nikoh yoshi erkaklar uchun 18, ayollar uchun 17 yosh qilib
belgilangan. Alohida hollarda nikohga kirishni hohlovchilarning iltimosiga ko ra
’
tegishli mahalliy hokimiyat organlari nikox yoshini bir yoshga kamaytirishlari
mumkin. Oila kodeksida nikoh tuzishning muayan
tartiblari belgilab qo yilgan. Jumladan, diniy rasm-rusumlar asosida tuzilgan nikoh
’
xuquqiy emasligi qayd etiladi.
_________________________________________________________________
3
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent, Ozbekiston , 2010 yil
’ “ ”
1.3. O zbekning oilasining o ziga xos xususiyatlari.
’ ’
O’rta Osiyo xalqlarining tadrijiy taraqqiyoti tarixida IX – XII asrlar
“ O ’ zbek
xalqining tashkil topishi davri hisoblanadi .
”
O zbekiston janubida- Turkiston va Zarafshon tog tizmalari ortida tabiiy
’ ’
iqlim va yer sharoiti aholi yashashi uchun qulay bo lgan kengliklar yastanib
’
yotadi. Hisor tog tizmasining janubiy g arbiy tarmoqlari Janubiy-O zbekistonni
’ ’ ’
ikkiga Qashqadaryo havzasini qamrab oluvchi shimoli- g arbiy (Qashqadaryo
– ’
viloyati) va Sherobod daryosi havzasiga to g ri keluvchi sharqiy (Surxondaryo
’ ’
viloyati) qismlarga ajratadi. Ularni yer maydoni taxminan bir xil. Bu mintaqa
baland tog liklar, keng daryo vohalari, yarim cho l past tog liklari, cho llardan
’ ’ ’ ’
iborat.
22

Sho ro hokimiyati o rnatilishidan oldin xonliklar davrida bu mintaqa’ ’
ma[muriy boshqarish jihatdan bekliklarga, ular esa amaldorliklarga bo lingan.
’
Asrning oxiri va XX asr bo sag asida bo sag asida bu mintaqada 10 ta beklik-
’ ’ ’ ’
Qarshi, G uzor, Yakkabog , Chiroqchi, Shaxrisabz, Kitob, Boysun, Sherobod,
’ ’
Sariosiyo va Sho rchi bekliklari mavjud bo lgan
’ ’ 1
.
Buxoro amirligi davrida aholi ro yxatga olinmagan. Shu boisdan aholini soni
’
haqida ancha keyingi, masalan 1926 yildagi O rta Osiyoni rayonlashtirish
’
komissiyasi ma lumotlari bo yicha fikr yuritish mumkin. Komissiya
’ ’
ma lumotlariga ko ra , mintaqada 353547 kishi yashab, Qashqadaryo viloyatiga
’ ’
21911 kishi (62 %), Surxondaryo viloyatiga -134436 kishi (38 %) to g ri keladi.
’ ’
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida bu mintaqada yashovchi aholining asosiy
qismi o zbeklar bo lsada uning etnik tarkibi o ta xilma-xil edi. Bu yerda
’ ’ ’
o zbeklardan tashqari tojiklar, qozoqlar, arablar va boshqa xalqlar yashagan.
’
Urug -
’ qabila uyushmalari o ’ z xo ’ jalik sharoitlariga muvofiq ma ’ lum hududni
egallashgan . Masalan , qatag ’ on , qipchoq , qo ’ ng ’ irot , xitoy , mang ’ it , qovchin , saroy ,
_________________________________________________________________
1*
Очерки истории Кашкадарынской и Сурхандарынский областей Узбекистана Т.Фан. 1968 год.стр 7.
mirishkor , batosh , xarduri , qabilalari dasht rayonlarida kengas , qutchi , qiyot , chuyut ,
major , chig ’ atoy , do ’ rmon qabilalari tekisliklarda yoki tog ’ eteklarida yashagan .
Etnografik tadqiqotlar natijasi urug -
’ qabilaga bo ’ linish yarim ko ’ chmanchi
aholi o rtasida barqaror saqlanganligini ko rsatadi. Yarim ko chmanchi aholining
’ ’ ’
asosiy mashg uloti yaylov chorvachiligi bo lgan. Shu boisdan Qashqadaryo
’ ’
vohasida yarim ko chmanchi o zbeklar cho l va yarim cho llar, tog eteklari
’ ’ ’ ’ ’
va tog tekisliklarida yashaganlar.
’
XI-XII asrlarda Qoraxoniylar davrida Movanaunnahr va Xorazmda siyosiy
hokimiyat turkiy sulolalarga o tishi munosabati bilan o zbek xalqi etnogenizining
’ ’
23

yakuniy bosqichi boshlandi. G arbiy Qoraxoniylar davlati doirasida xozirgi’
o zbeklarga xos elatni turkiy etnosni qaror topdi. Bu davrda o zbek xalqiga xoz
’ ’
elatni belgilovchi hudud, til, madaniyat, tarixiy qismatning umumiyligi, etnik
o zlikni anglash, etnosning uyushqqoligi, ma lum bir davlat doirasida bo lishi,
’ ’ ’
din umumiyligi va bir qancha shu kabi boshqa etnik alomatlar shakllandi.
O zbek oilasi ham o zbek millati blan birga shakllanish bosqichlarini bosib
’ ’
o tgan.
’
Ma lumki, o tmishda yirik iqtisodiy va siyosiy markazlardan uzoqda
’ ’
yashagan katta oilalar jamoasi xususida mulkka, jamoa ishlab chiqarishi va
iste molga asoslangan. Katta oila a zolari va qarindoshlar o rtasida jamoaviy
’ ’ ’
xarakterli bo lgan o zaro munosabatlar o zbeklarning oilaviy turmushida
’ ’ ’
barqaror saqlangan. Bu patriarxal munosabatlarda , ayniqsa oila boshlig ining oila
’
kichik a zolari ustidan, qaynonaning kelin ustidan hukmronlik qilishida namoyon
’
bo ladi.
’
O zbeklarning iqtisodiy va oilaviy turmushida urug qabila bo linishi va
’ ’ ’
patriarxal turmush sarqitlari saqlangan. Qon-qarindoshlik aloqalari, oila o rtasidagi
’
mehnat kooperatsiyasi ko rinishlari, iste mol qilishda umumiylikni ayrim jihatlari
’ ’
va shu kabilar amaliy kuchga ega bo lgan. Shuni aytish kerakki, ayrim oila-
’
urug guruhlari umumiy yashash hududiga , qishlov va yozgi ko chuv joylariga
’ ’
ega bo lganlar , tabiat va yov xavf-xatardan birgalikda himoyalanganlar, ijtimoiy
’
va xo jalik tadbirlarida bayramlar, to y-hashamlar va ko mish-xotirlash
’ ’ ’
marosimlarida birga bo lganlar.
’
O tmishda urug qabilasi tuzilmasi ko p bo lgan: qabila, urug , urug
’ ’ ’ ’ ’ ’
bo linmalari to p urug ning mayday bo linmalari avlod
’ –“ ’ ” ’ ’ – “ ”
hisoblangan. Urug dyeilganda o zining bir ajdodidan tarqalgan va o zaro
’ ’ ’
qarindoshlik aloqalari bilan bog langan umumiy qarindoshligi tufayli birlashgan
’
kishilar tushuniladi . Urug ning shakli sinfsiz jamiyatga xosdir. Sinfiy jamiyat
’
kelib urug tushunchasini mazmuni tubdan o zgardi. Urug XIX asr oxiri XX
“ ’” ’ ’
24

asr boshlarida qoldiq holatida etib keldi. Qadimda o zbeklarda bir ajdoddan’
tarqalganlarning yetti avlodi urug hisoblangan, har bir o zbek o zining etti
’ ’ ’
ajdodi , ayrim hollarda 10-11 ajdodlarini nomini bilishi shart bo lgan. Urug
’ ’
boshliqlari o zbeklarni ajdodlari katta ota yoki o z otam deb atalgan .
– ’ “ ” “ ’ ”
bunday urug larni barcha a zolari o zlarini bir ajdodning avlodi deb hisoblab
’ ’ ’
bir urug , qon-qarindosh deb bilganlar.
“ ’” “ ”
O zbeklarda eng yaqin qarindosh- bir ota bir onadan tug ilgan bolalar
’ ’
hisoblangan. Qarindoshlik bo yicha keyingi pog ona bir ota, ammo boshqa
’ ’
onalardan tug ilganlar emikdoshlar deb atalgan.
’ “ ”
Turli ota-onadan tug ilgan , ammo bir ona emizgan bollar yaqin qarindosh
’ –
emishgan qarindoshlar hisoblangan. Ayol o lgan dugonasi yoki qarindoshini
’
bolasini emizgan va bu bola o z bolalari uchun emishgan qarindosh hisoblangan.
’
O zbeklarda qarindoshlik qa loqalari juda kuchli bo lib, ular urug chilik
’ ’ ’ ’
turmushining ba zi qoldiqlarini namoyon qilgan. Qarindoshlar bir necha toifaga
’
bo lingan va har biriga nisbatan o zaro munosabatning ma lum qoida va odatlari
’ ’ ’
mavjud bo lgan. Ko pincha qarindoshlar oila marosimlarida, o g il tug ilichi,
’ ’ ’ ’ ’
hatna qilish, ko mish xotirlash marosimlarida to planganlar.
’ – ’
O zbekistonning janubiy viloyatlarida, o zbeklarida urug -qabila
’ ’ ’
bo linishlari qoldiqlari- patriarxal- urug chilik munosabatlari va jamoa
’ ’
urug chilik tuzumi an analarining sarqitlari ijtimoiy hayot hamda oilaviy turmush
’ ’
tarzining ko pgina odatlari to y marosimlari musulmonlarning an anaviy xatna
’ ’ ’
qilish udumlari va yosh guruhlarga qarab o ziga xos bo linishida , erkakalar
’ ’
an anaviy uyushmalarining tashkil etilishida va bu uyushmalar o tkazadigan
’ ’
mehmondorchiliklarda ham namoyon bo ladi.
’
Katta oilaning o zaro munosabatlarida qo shnichilik munosabatlari muhim
’ ’
unsur hisoblangan. Ma lumki, o zbeklarda qarindoshlar katta oilani barcha
’ ’
a zolari bir-birilariga qo shni bo lib yashaganlar. Janubiy viloyat o zbeklari o
’ ’ ’ ’ ’
qo shnilari bilan yaxshi munosabatda bo lishgan.
’ ’
25

Shunday qilib XIX asr oxiri XX asr boshlarida yuqoridagi mintaqa
o zbeklarida urug doshlik munosabatlarining qoldiqlari kuchli bo lgan. Aholi’ ’ ’
hayotining barcha sohalarida bir-biri bilan uzviy aloqalarda yashaganlar.
Etnografik-tarixiy hamda adabiy-badiiy materiallarda O zbekistonning
’
janubiy viloyatlarida oilaning asosiy shakli ikki avlodni kichik oila
“ ”
bo lganligidan dalolat beradi. Ayni paytda o g illar uylangandan so ng o z
’ ’ ’ ’ ’
ro zg orlariga ega bo lsalarda, ota-onalari bilan birga katta oila tarkibida
’ ’ ’
yashaganlar va ular bir xonadon sohiblari hisoblanganlar. Ota tomonidan yaqin
qarindosh bo lgan to rt besh , ba zan undan ham ko p avlod-katta bobo, bobo,
’ ’ ’ ’
ota, o g ilar, nabiralar, chevaralar, evaralardan iborat bo lgan. Katta oila bir
’ ’ ’
necha aka-ukalardan tashkil topgan, ammo uning tarkibi doimo ham bo lmagan.
’
Katta oilalarning iqrisodiy va ma naviy turmush tarzi bir xilligi bilan
’
tavsiflanadi, oila a zolari umumiy xojalikning yuritishida baravar qatnashgan, bir
’
qozondan ovqatlanishgan. Oila boshlig i oiladagi barcha xo jalik faoliyatiga
’ ’
boshchilik qilgan. O g illar o z oilalariga ega bo lsada, moddiy va ma naviy
’ ’ ’ ’ ’
jihatdan otaga tobe bo lishgan, ular ota ixtiyorisiz biror narsa xarid qilisha
’
olmagan. Oila a zolarining daromadi umumiy oilaviy daromadga qo shilib, u oila
’ ’
boshlig I ixtiyoriga o tar, sandiqlar kaliti esa boshqa oila boshlig ining katta
’ ’ ’
xotini onada saqlangan. Oziq ovqatlar ham ayol oila boshligi xotin ixtiyorida
–
bo lgan.
’
Natural xo jalikka bog liq bo lgan katta oila o zini oziq-ovqat
’ ’ ’ ’
mahsulotlari bilan deyarli to liq , kiyim-kechak, turli ro zg or asbob anjomlari
’ ’ ’
bilan qisman ta minlardi. Ro zg or asbob anjomlarini asosan oila a zolarining
’ ’ ’ ’
o zlari tayyorlar, ayniqsa ishdan bo sh vaqtda ayollar to quvchilik, ip yigirish va
’ ’ ’
tikish bilan shug ullanishardi.
’
Katta oilada ichki nikoh keng tarqalgan bo lib u iqtisidiy maqsadlarni ham
’
ko zda tutardi. Bu nuqtai-nazar nikohning levitar hamda sarorat shakllarini
’
saqlanishiga sabab bo lgan. Turmushga chiqayongan qiz ota mulkidan o z
’ ’
26

xissasini sep tarzida olgan. Mulkdor oilalarda kelinning sepi xilma-xil“ ”
narsalardan iborat bo lib, ba zan to la jihozlangan o tov qo shilardi, chorva
’ ’ ’ ’ ’
enchidor yoki xonazod ajratilardi. Kelinning sepi oila Boshlig i va
“ ” “ ” ’
kuyovning sovg alari hisobiga ko payib borardi va ular to liq uning ixtiyorida
’ ’ ’
bo lardi.
’
Etnografik kuzatishlar katta oilaning boshqarishning o ziga xos xususiyatlari
’
mavjudligini ko rsatib beradi. Masalan, boshqaruv shakllaridan biri turli darajadagi
’
oilaviy yig inlarga maslahat , kengash hisoblanadi. Oila boshlig I oila
’ – “ ” “ ” ’
ichidagi masalalarni hal qilishda katta yoshli a zolar bilan maslahatlashgan, zarur
’
hollarda oilaviy kengash chaqirgan.
Oilaviy kengash turli odat va marosimlarni bajarishda muhim rol o ynagan.
’
Masalan, katta qalin to plash imkoni bo lmasa, oila boshligi qarindoshlarini
’ ’
chaqirib, dasturxon yozgan va ularga yordam so rab murojat qilgan.
’
С haqirilganlar o’zlarining qarindoshlik darajalari hamda imkoniyatlaridan kelib
chiqib bera oladigan narsalarini aytganlar. Dafn va ta’ziya marosomlarida ham
oadatda shunday kengash chqirilgan.
O’zbek oilaviy turmushida katta yoshlining hatti harakatlari bilan oilaning
balog at yoshidagi a zolari fikrini muvofiq kelishi muhim xuxusiyatdir. Lekin oila
’ ’
boshlig ining raxbarligini ma lim jihatdan cheklanganligini aytib o tish lozim. U
’ ’ ’
oila a zolarining hatti hatakatlarini kuzatish, ularga kichik kattaligi, jinsidan qat i-
’ ’
nazar, turli jazolar berishi mumkin edi. Biroq jiddiy vaziyatlarda, agar oila
a zolaridan birortasi ijtimoiy tuzum tartiblarini buzgan bo lsa, ma muriy
’ ’ ’
hokimiyat oldida oila boshlig i javob bergan. Xullas, oila boshlig I uydagi olov,
’ ’
o choq , chiroq singari muqaddas bo lib , u donolik va rahnomolik ramzi
’ “ ” ’
hisoblangan.
Shunday qilib XI asr oxiri XX asr boshlarida yuqoridagi mintaqa
o zbeklarida urug doshlik munosabatlarining qoldiqlari kuchli bo lgan. Aholi
’ ’ ’
hayotining barcha sohalarida bir-biri bilan uzviy aloqada yashagan.
27

Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarining turli tumanlarida joylashgan 200
dan ziyod qishloq aholisining ba zilaridan katta oila tushunchasiga o z’ “ ” ’
fikrlarini bildirish so ralganda ular turlicha izohlanadilar. Masalan, katta oila ni
’ “ ”
Surxondaryo viloyat Sherobod tumani Oqqo rg on qishlog i qo ng irotlari
’ ’ ’ ’ ’ –
katta ro zg or , Qashqadaryo viloyati Chiroqchi tumani chuyutlari
“ ’ ’ ” –
to ra , Koson tumani Oq jangal qishlog i mang itlari katta qozon ,
“ ’ ” ’ ’ – “ ”
Shahrisabz tumani Qutchi qishlog i qutchilari katta ota uyi , Dehqonobod
’ – “ ”
tumani Oqirtma qishlog i qo ng irotlari ota uyi , Qarshi tumani Qoratepa
’ ’ ’ “ ”
qishlog i xo jalari do rji ro zg or deb atar ekanlar.
’ ’ – “ ’ ’ ’ ”
Katta oila tushunchasi xalq og zaki ijodiyotida ham o z aksini topgan.
“ ” ’ ’
Masalan bir qozondan osh ichgan , bir qoshiqqa talashgan , kiyimi bir ,
“ ” “ ” “ ”
joni bir- haydab yurgan moli bir degan xalq iboralari ham shundan dalolat
“ ”
beradi.
Etnografik-tarixiy hamda adabiy-badiiy materiallar XIX asr oxiri XX asr
–
boshlarida O zbekistonning janubiy viloyatlarida oilaning asosiy shakli ikki
’
avlodni kichik oila bo lganligidan dalolat beradi. Ayni paytda o g illar
“ ” ’ ’ ’
uylangandan so ng o z ro zg orlariga ega bo lsalarda, ota-onalari bilan birga
’ ’ ’ ’ ’
katta oila tarkibida yashaganlar va ular bir xonadon sohiblari hisoblanganlar. Ota
tomonidan yaqin qarindosh bo lgan to rt besh , ba zan undan ham ko p avlod-
’ ’ ’ ’
katta bobo, bobo, ota, o g ilar, nabiralar, chevaralar, evaralardan iborat bo lgan.
’ ’ ’
(Bu xalqlar evaradan keyingi avlodni duvara undan keyingisini begona deb
“ ” “ ”
ataydi.) Katta oila bir necha aka-ukalardan tashkil topgan, ammo uning tarkibi
doimo ham to liq bo lmagan.
’ ’
XIX asr oxirlarida hozirgi Qashqadaryo viloyati Chiroqchi tumanidagi
Qo rg ontepa qishlog ida don etishtiruvchi 25 ta katta oila bo lgan. Masalan,
’ ’ ’ ’
Do stmurod buva oilasi to dasi 60 ga yaqin kishini- bosh avlod, 19 ta er xotinni
’ ’
birlashtirgan. Surxondaryo viloyat Sherobod tumani Oqqo rg on qishlog ida
’ ’ ’
chorvachilik, don etishtirish bilan shug ullanuvchi 23 ta katta oila bo lgan.
’ ’
28

Masalan qo ng irot urug I, tortuvli qabilasidan bo lgan Darvish bobo oilasi’ ’ ’ ’
katta ro zg or ida 50-55 kishi 5 avlod 17 er xotin birga yashagan. Quyi
“ ’ ’ ”
Qashqadaryodagi Qatag on qishlog ida XX asr boshlarida chorvachilik, don
’ ’
etishtirish bilan shug ullanuvchi 250 ta oila yashagan. Ularning 194 tasi 3-4
’
kishilik kichik oila, 24 tasi 12-15, 20-25,40-60 kishilik katta oila bo lgan. Eng katta
’
oila ko p jonli ro zg or Jo ra buva oilasi bo lib unga 60 ga yaqin kishi, 15
“ ’ ’ ’ ” ’ ’
er xotin yashagan.
Shunday qilib Etnografik materiallar XIX asr oxiri XX asr boshlarida
–
O zbekistonning janubiy viloyatlarida katta oila hajmi o zgaruvchan bo lagani,
’ ’ ’
oilada er-xotinlardan biri yoki bir nechta aka-uka bir qorinlari , aka-ukalar xotinlari
bilan birinchi avlod vakillari bo lgani haqida shohidlik beradi. Keyingi avlodlarda
’
esa qarindoshlik qatori kengaygan, natijada 4-5 va undan avlodli qarindoshlik paydo
bo lib, uning tarkibiga bobolar va buvilar, otalar va onalar, amakilar, qayinsingillar,
’
aka-ukalar, bollar, nevaralar, chevaralar kirgan. Ba zan oila tarkibiga asrab olingan
’
o g il va qizlar , kuyovlar, yetimlar va boshqalar kirgan.
’ ’
XIX asr oxiri XX asr boshlarida o zbek katta oilasining tarkibi,
– ’
birinchidan, to rt avlodning birga yashashi. Ikkinchidan, besh avlodning birga
’
yashshi bilan tavsiflanadi. Katta oilaning iqtisodiy asosining yer, chorva va boshqa
ishlab chiqarsh vositalariga umumiy egalik umumiy mulkdan olingan oziq-ovqat va
mol-mulk zahiralari tashkil etadi.
Sharqda oila hamisha muqaddas qo rg on hisoblanib, kelingan. Oilaviy
’ ’
turmush tarzining eng muhim fazilatlari oila mustahkamligi, bolajonlik, ota-ona
– -
obro’sinig yuqoriligi umuman kattalarga qarindosh qondoshlik rishtalariga hurmat,
mehr oqibatlik o’zbek oilalariga xos azaliy qadriyatlardir . Oila turmush va vijdon
“
qonunlari asosuida quriladi. O zining ko p asrlik mustahkam va ma naviy
’ ’ ’
tayanchlariga ega bo ladi. Oilada demokratik negizlarga asos solinadi.
’
Odamlarning talab -ehtiyojlari va qadriyatlari shakllanadi,- deb ta kidlaydi
’
O zbekiston Respublikasi prezidenti I.A.Karimov o zbeklarning aksariyati
’ – ’
29

o zining shaxsiy farovonligi to g rida emas balki oilasining qarindosh-’ ’ ’
urug lari va yaqin odamlarining , qo shnilarning, omon-esonligi to g rida
’ ’ ’ ’
g amhurlik qilishi birinchi o ringa qo yadi. Bu esa eng oily darajada ma naviy
’ ’ ’ ’
qadriyat, inson qalbining gavharidir
” 1
O zbek oilalaridagi yurtiga sadoqat, mehnatsevarlik
’ , bag rikenglik shu ’
bilan birga qarindosh-urug lar, do st-birodarlar , qo ni qo shnilar o rtasidagi
’ ’ ’ – ’ ’
o zaro hamjixatlik va mehr oqibat, o zaro samimiy munosabat, ruxiy xotirjamlik ,
’ ’
saranjom-sarishtalik bu muqaddas qo rg on poydevori hispblanadi. Ana shu
’ ’
xuxusiyatlar xalqimizning boy ma naviy qadriyatlari, an ana va urf odatlari
’ ’ –
ildizlariga borib taqaladi. Xalq og zaki ijodi namunalari, dostonlarda yurt
’
ozodligini qo lda qurol bilan himoya qilishga kerak bo lsa jonni fido etishga
’ ’
tayyorgarlik bo lajak oilasi, yori visoli uchun qahramonlik ko rsatish bilan uzviy
’ ’
bog liqdir.
’
O zbek oilasi ko p asrlar davomida xalqining eng oliyjanob ma naviy
’ ’ ’
qadriyatlarini o zida mujassamlashtirib bordi. Qonli bosqinchiliklar, mashaqqatli
’
mustamamlaka davrlarida ham ularni ko z qorachig idek asrab avayladi,
’ ’
avloddan-avlodga meros qilib qoldirdi.
Respublikamiz oilalari turmush tarzida ilg or an'analar va urf-odatlar yaqqol
’
namoyon bo lmoqda. Oilalar kichik mexnat jamoalari bo lib, uning a'zolari,
’ ’
oilaviy sulolalar, brigadalar, ekipajlar va zvenolarga birlashib qishloq xo jaligini
’
turli soxalarida mexnat qilmoqdalar.
_________________________________________________________________
1
Karimov I.A.O zbekiston buyuk kelajak sari . Toshkent O zbekiston , 1998 yil . 21-bet
’ “ ’ ”

II bob
O zbek oilasining o ziga xos an analari, urf-odat va marosimlari
’ ’ ’
2.1. Istiqlol an ana, urf-odat, marosimlarini tiklanishi
– ’
30

Ma naviyat mustaqillikning eng muhim shartlaridan biridir. Ma’naviyat’
bo lmasa mustaqillik ham , taraqqiyot ham, Baxt-saodat ham iymon e tiqod ham,
’ ’
elda diyonatu adolat ham xullas , odamlarda Vatan va erk tuyg ulari ham
’
bo lmaydi. Xalqning ma naviy ruhini mustahkamlash va rivojlantirish- deb
’ “ ’
ta kidlaydi Prezidentimiz- O zbekistonda davlat va jamiyatning eng muhim
’ ’
vazifasidir. Ma naviyat shunday qimmatbaho mevaki, u bizning qadimiy va
’
navqiron xalqimiz qalbida butun insoniyatni ulkan oilasida o z mustaqilligini
’
tushunib etish va ozodlikni sevish tuyg usi bilan birgalikda yetilgan
’ ” 1
.
Mustaqillik uchun xizmat qiladigan, xalqimizni milliy istiqlol uchun
kurashga tayyorlaydigan ma naviyatimiz rivojlanadigan, chuqur ildiz otadigan
’
asosiy zamon- bu jonajon O zbekistonimizdir. O zbekistonning mustaqilligi uning
’ ’
dunyo ko z o ngidagi ochiqligi shunday bir serunum tuproqki, bizning ma naviy
’ ’ ’
imkoniyatlarimiz unda tobora tezroq unadi.
O zbek diyorida, tarixda ko p marta bo lganidek, yana yangidan
’ ’ ’
o zimizning betakror va ilg or , iqtidorli va eng muhimi insonlarga kerakli
’ ’
qadriyatlarimiz barpo etiladi.
Ma naviyatimizni rivojlantirish uning mustaqilligimizni mustahkamlashning
’
zarur omillaridan biriga aylanishiga erishis uchun milliy jihatdan tiklanishiga
muvaffaq bo lish, milliy ong, milliy madaniyat, milliy o zligimizni anglash, milliy
’ ’
qadriyatlar, milliy til, milliy g urur va iftixor singari millatni millat qiadigan asosiy
’
belgilar, fazilatlar va xislatlarni shakllanishi, rivojlanishi va to xtovsiz o sib
’ ’
borishiga erishmoq zarur.
___________________________________________________________________
1
Karimov I.A. O zbekiston: milliy istiqlol, iqrisod, siyosat, mafkura 1996 yil . 78 bet
’
Milliy tilanish juda keng, chuqur, murakkab tarixiy jarayon bo lib, u
’
millatimiz hayotining hamma sohalarini : iqtisodiyotning ham, siyosiy faoliyatini
31

ham, ma naviyatni ham, ilm fan, tarix, til, urf-odatlar, hunarmandchilik,’
me morchilikni ham, inson kamolati bilan bevosita daxldor barcha masalalarni
’
ham o z ichiga qamrab oladi.
’
Milliy tiklanishga birdaniga erishib bo lmaydi. Milliy tiklanish uzoq davom
’
etadigan, ko p yillarni o z ichiga qamrab oladigan murakkab jarayondir.
’ ’
Qadriyatlarimizni asliga keltirish va rivojlantirishda xalqimizni ko r asrlik
’
an analari, madaniyati, urf-odatlari, har xil bayramlari, boy qadimiy merosi o zini
’ ’
alohida o rni va ahamiyatiga ega. Madaniy-ma naviy merosimiz, asriy an analar
’ ’ ’
o tmishdan, avloddan-ajdodlarimisdan bizlarga etib kelgan, bugungi hayotimiz
’
uchun xizmat qilayotgan eng katta ma naviy boylik, buyu xazinadir. Bu xazina
’
insonga hayotda barqarorlik bag ishlaydi, uning qarashlari shunchaki boylik
’
ortttirish yo lida kun ko rishga yo l qo ymaydi, fojealar vaqtida omon saqlab
’ ’ ’ ’
qoladi va moddiy qiyinchilik kunlarda irodani mustahkamlaydi.
Xalqimiz madaniy merosi , an analari, urf-odatlari bizlar uchun faqat
’
o tmishdan qolib kelayotgan yodgorlikgina emas, barcha ma naviy boyliklarni
’ ’
tarkibiy qismi, inson aql idroki va tafakkurining buyuk yutug i hamdir. Daraxt o z
’ ’
ildizlari bilan zamindan suv, oziq ovqat oilb voyaga etganidek, inson ham avlod-
ajdodlaridan qolib kelayotgan bebaho boylilardan ruhiy oziq- kuch quvvat oladi,
ularga tayanadi. Har bir millat va elat ajdodlari bilim boyliklaridan, tajrida va tarixiy
yo l yo riqlaridan foydalanadi, bularsiz yashay olmaydi.
’ ’
O tmishga, madaniy merosga hurmat bu , binchi galda, uning yaratuvchisi,
’
ko z qorachig idek avaylab-asrovchi va rivojlantiruvchi bo lagn xalq ommasiga
’ ’ ’
ko rsatilgan izzat ikrom, mehr oqibatdir. O zining o tmish tarixiga, madaniyatiga
’ ’ ’
, tarixiy merosiga, milliy an analariga katta e tibor va hurmat bilan qaraydigan
’ ’
xalqning istiqboli porloq bo ladi. O tmishimizga bizlar qanday munosabatda
’ ’
bo lsak, nasl nasabimiz ham bizlarga xuddi shunday javob qaytarishadi .
’
O tmishimizni qanchalik yaxshi bilsak e zozlasak, xozirgi davrni, mustaqilligimiz
’ ’
istiqboli va ahamiyatini shunchalik tushunamiz.
32

Xalqimizning madaniy- ma naviy boyliklari va milliy qadriyatlarimizni’
to la, odilona egallash va rivojlantirish hozirgi avlodlarning vazifasidir. Gap
’
o tmish madaniy- ma naviy boyliklariga ega bo lishdagina emas, balki uni
’ ’ ’
chuqur egallab, yangi, yuksak bosqichga ko tara bilishdadir.
’
Ma rifat, madaniyat, milliy urf-odat, milliy qadriyat- bularning hammasi
’
xalqning xalq ekanligini belgilaydigan omillardan bo lib hisoblanadi. Ma rifat
’ ’
xalqni o z o tmoshini bilish va istiqbolini tushunib etishga yordam beradi,
’ ’
Vatanni sevishga, uni bilan faxrlanishga da vat etadi, dushmanlarga qarshi
’
murosasiz kurash olib borishga , erk va adolat uchun jasorat ko rsatishga undaydi.
’
Ma rifatli xalq shijoatli, jasur bo ladi. Ma rifatsiz xalq esa milliy jihatdan o zini
’ ’ ’ ’
xaq-xuquqlarini himoya qilish zarurligini tushunib yetmaydi, taqdirga tan berib
yashashni o ziga ep ko radi. Chor amaldorlari buni yaxshi bilganliklari uchun
’ ’
yerli xalqni madaniyat va ma rifatdan bebahra qoldirish masalasiga birinchi darajali
’
ahamiyat berdilar, bu yo lda hech narsadan tap tortmasdan , insofu diyonatni, raxm
’
shafqatni butunlay yig ishtirib qo ydilar.
’ ’
Tilimiz, madaniyatimiz va tariximizga, avlod-ajdodlarimiz tomonidan
yaratilib qon-qonimizga singib ketgan milliy urf-odatlarimiz va an analarimizga,
’
diniy axloqiy qadriyatlarimizga qarshi chor mustamamlakachlari davrida boshlangan
va sho ro hokimiyati yillarida dahshatli ravishda davom ettirilgan qatog onchilik
’ ’
siyosatining yaramas oqibati sifatida madaniyatda, ma naviyatda , ta lim
’ ’
tarbiyada, iqtisodiy hayotda, odamlarning turmush tarzlari va o zaro muomalalarida
’
ko zga yaqqol tashlanadigan salbiy xodisalar ro y bera boshladi.
’ ’
Tolitar, ma muriy buyruqbozlik yillarida bo lganidek, xalqimiz
’ ’
o tmishiga hadeb tosh otish, uni butkul qoralash ashaddiy madaniyatsizlik va
’
siyosiy kaltabinlik, odob axloqsizlikdan boshqa narsa emas edi. Buni boshqacha
ta riflab ham, tavsiflab ham bo lmasdi.
’ ’
33

O zbekiston davlat mustaqilligiga erishgandan keyin erkimiz va xaq-’
xuquqlarimizni , tilimiz,tariximiz, urf-odatlarimiz va qadriyatlarimiz rivojini
bo g ib tashlashga qaratilgan qarog onchilik siyoisatiga abadiy chek qo yildi.
’ ’ ’ ’
Yurtboshimiz aytganlaridek, b zi bir bo sh bayov siyosiy irodadan maxrum
’ ’
bo lgan, o z xalqi or nomusi, qadr qimmati va g ururini himoya qilishga jur at
’ ’ ’ ’
eta olmagan mahalliy raxbarlar amal pillapoyasidan ko tarilishga umidvorlik qilib
’
o z avlod-ajdodlarining urf-odatlari va va ma naviy qadriyatlarini
’ ’
mensimadilar. Xalqning urf-odatlari, an analari , madaniyatini obdon oyoq osti
’
qilishiga yo l qo yib berdilar va o zlari bunga hattoki bosh- qosh bo ldilar.
’ ’ ’ ’
Erishilgan musta q illik xal q imiz madaniy-ma'rifiy tara qq iyotiga keng y o
’ l
ochib berdi. O zbekistonda hozir madaniy merosimizga aloxida e'tibor bilan
’
qaralmoqda, juda ko plab ilmiy, badiiy, tarixiy, falsafiy asarlar, qadimiy
’
qo lyozmalar ketma-ket nashr qilinib turibdi. Noyob tarixiy yodgorliklarni saqlash
’
va ta'mirlash ishlari allaqachon boshlab yuborildi.
Xalqimiz dahosi bilan yaratilgan va g ayriqonuniy ravishda respublikadan
’
tashqarida olib ketilgan, milliy boylik bo lgan san'at asarlarini, qimmatli
’
qo lyozmalarni izlab topish, O zbekistonga qaytarish chora-tadbirlari ko rilyapti.
’ ’ ’
Noyob tarixiy yodgorliklarni saqlash va ta'mirlash, o zbek xalqi yaratgan va milliy
’
boylik bo lgan san'at asarlarini, qimmatli qo lyozmalarni izlab topish,
’ ’
qozbekistonga qaytarish ma'naviyat dasutirmizning muhim bo lganligini tashkil
’
etadi. Bu milliy boylik bizga ota-bobolarimizdan meros bo lib qolgan. Binobarin,
’
biz ham uni ko z qorachig idek asrab-avaylashimiz va farzandlarimizga meros
’ ’
qilib qoldirishimiz kerak.
O zbek oilasida
’ ana shu insoniy fazilatlar hamisha yuksak qadrlab kelingan.
Inson shaxsi, uning kamolati, aql-idrok, sabr-toqat va kamtarlik, go zallik va
’
did, poklik masalalari Abu Rayhon Beruniy asarlarida ham muhim o rin
’
egallagan. U Inson jamiyatda o z qarindosh*urug lari bilan birlashib olishga
“ ’ ’
majburdir, bundan maqsad bir-birini qo llab quvvatlash hamda har bir kishining
’ –
34

ham o zini, ham boshqalarni ta minlash uchun ishlarni bajarishdir ’ ’ ” 2
degan
xulosa keladi.
O z o zidan
’ ’ tushunarliki, bu bevosita oila munosabatlariga h am taallu q lidir.
Beruniy ta'limotiga muvofiq oila barqaror bo lishi uchun uning a'zolari birinchi
’
navbatda er va xotin farzandlar ota va onasi yuksak odob axloq egasi bo limi ,
’
yurish turishi, muomala madaniyati ibratli , umuman turmushda ko pchilikka
’
namuna bo lishi kerak: "Inson o z ehtiroslariga hukmron, ularni
’ ’
o zgartirishga qodir, o z jon va tanini tarbiyalar ekan, salbiy narsalarni
’ ‘
maqiagudek narsalarga aylantirishga, uni ma'naviy shifokorlik bilan davolashga
hamda asta-sekin, axloq haqidagi kitoblarda ko rsatilgan usullar bilan illatlarni
’
bartaraf etishga qodirdir" 3
Abu Ali ibn Sino butun dunyo tomonidan tabobat ilmining yetuk bilimdoni
deb e'tirof qilinishi bilan birga "Donishnoma", "Risolai ishq" asarlarida axloq
madaniyati, oila qoidalari, urf-odatlari yuzasidan teran fikrlar bildirgan. Ibn Sino
e'tiqodicha , sevga, muhabbat, oila baxti barqarorligining negizidir. U "Eng yuksak
sevgi -bu insoniy sevgi bo lib, bunday sevgi kishini sahovatli qiladi, uni oq
’
ko ngil va jozibali insonga aylantiradi"
’ 4
deb yozadi.
Abu Ali ibn Sino oilada kattalarning izzatini joyiga qo yish, kichiklarga
’
mexr-shavqatli bo lish, ular tarbiyasi bilan shug ullanish, o zaro sadoqat va mehr
’ ’ ’
-muruvvat fazilatlari qaror topishi ahamiyatini alohida uqtiradi. Ana shu jihatlar
o z oilasining muhim xususiyatlari ekani shubxasizdir.
’
Shuni aloxida ta'kidlash kerakki, nikoh , oila shakllari, o zbek oilalarining
‘
ijtimoiy va milliy xususiyatlarini xolis o rganish , tahlil etish imkoniyati
’
mustaqillik yillaridagina tug ildi. Ma'lumki, sho ra hukumati davrida boshqa
’ ’
masalalar qatori oila munosabatlarida ham sinfiy mafkura nuqtai nazaridan
yondoshilanardi. Shuning uchun Turkiston o lkasida qalin kabi rasm-rusmlar
’
qulchilik
_______________________________________________________________
35

2
Abu Rayhon Beruniy Miniralogiya Izb T 2 Toshkent 1966 16-bet . 3
O sha asar ’
munosabatlaridek baholanib, ayol haq-xuquqlarining toptalishi, uning oldi-sotdisi
deb da'vo etiladi.
Bunda ruslar, boshqa millatlarda ham xuddi shunday odat mavjud ekanini
(Mashxur rus rassomining "Tengsiz nikox" surati, A. Gerstenning Rossiyadagi
tengsiz nikohlarni afsus-nadomat bilan "To ydan oldin sepilgan baxtsizlik urug i"
’ ’
deb baholashi buning yorqin dalolatlaridir) yodga olmaslikka harakat qilinardi.
Xolbuki, Rossiyada qiz turmushga chiqayotganda unga sepi bilan birga yana katta
miqdorda pul ham berishi hammaga ma'lum edi.
O zbek oilalarida qalin, qator tadqiqotchilar astoydil asoslashga
’
urinayotganlardek, qizni tarbiyalash uchun to lov - "sut haqi" emas, aksariyat
’
hollarda kelin liboslari, to y harajatlari uchun mo ljallangan edi. Bu o rinda
’ ’ ’
qalin miqdori qudalar o rtasida yakkama-yakka kelishib olinishi, u maxalla-kuy,
’
qarindosh-urug larga ovoza qilinadigandan ancha kam bo lishini ham ta'kidlash
’ ’
lozim. Qalin miqdori oila nufuzining o ziga xos mezoni bo lgani sababli uning
’ ’
miqdorini atayin oshirib ko rsatish odatiy holga aylangandi.
’
Butun dunyoda noyob boyliklar birinchi galda davlat muzeylari tomonidan
sotib olinadi va sa lanadi. Biz ham xuddi shu yo ldan borishimiz, buning uchun
’
kerakli mablag ni aslo ayamasligimiz darkor. Tengsiz milliy boyliklarimizni
’
shuncha talon-taroj ilingani yetar, endi biz bunga aslo yo l o ymaymiz.
’ ’ 6
Jumhuriyatimizdan ilm-fan, madaniyat, xalq ta'limi maorif, adabiyot va san'atni
rivojlantirish, tarixiy obidalarni ta'mirlash, asliga keltirish, qariyib unutilayozgan,
xalq an'nalarini tiklash masalalari bo yicha Prezident farmonlari e'lon qilindi, bir
’
necha qarorlar qabul qilindi.
Sharq xalqlarining bir necha ming yillar mobaynida yaratgan shunday bebaho
odob-axloq qoidalari, jahonga ko z-ko z qilsa arziydigan qadriyatlari borki, ularni
’ ’
____________________________________________________________
36

6
.Karimov I.A . O zbekistonnning siyosiy ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari 52-53-’
betlar.
unutish o tgan avlodlar xotirasi oldidagina emas xozirgi va kelajak nasl-
’
nasablarimiz oldida ham kechirilmaydigan eng katta gunohi azimdir.
Mustaqil O zbekistonning kuch-qudrati manbai xalqimizning umuminsoniy
’
qadriyatlariga sodiqligidadir. Xalqimiz adolat, tenglik, har-xil qo shnichilik va
’
insonparvarlikning nozik kurtaklarini asrlar osha avaylab-asrab kelmoqda.
O zbeksitonni yangilashni oliy maqsadi ana shu an'nalarni qayta tiklash. Ularga
’
yangi mazmun bag ishlash, zaminimizda tinchlik va demokratiya, farovonlik,
’
madaniyat, vijdon erkinligi va har bir kishini kamol toptirishga erishishi uchun zarur
shart-sharoit yaratishdir. 7
O zbek xalqida dunyo tan berib kelayotgan ajoyib insoniy fazilatlar, nodir
’
urf-odatlar mavjud. Oila a'zolarining barchasi to planmaguncha ovqat yemay
’
turish, oila boshliqini odob saqlash kutish, ota-onani o rnidan turib kutib olish,
’
ularga har doim iltifot ko rsatish, kattalarga xurmat, kichiklarga mexr-shafqat,
’
urug -ajdodlarga, qo ni-qo shnilarga, xesh-aqrabolarga, mahalladoshlarga,
’ ’ ’
tanish-bilishlarga yordamini ayamaslik va boshqalar bunga misol bo la oladi.
’
Bugungi kunda avlod-ajdodlarimiz tarixi tiklanayotganligi mustaqilligimning ajoyib
samarasidir.
O zbek xalqining bir necha ming yillik tarixiga oid darsliklar yaratildi va
’
yaratilmo q da. Xalqimizning kechmish tarixi va hayotini o zida mukammal aks
’
ettirgan asarlarning o z ona tilimizda ilk bor nashr etilayotganligi quvonchmizga-
‘
quvonch qo shmoqda.
’
Mirzo Ulug bekning "To rt ulus tarixi", Sharofiddin Ali Yazdiyning
’ ’
"Zafarnoma", Gulbadanbegimning "Humoyunnoma" kitoblarini zo r intizorlik bilan
’
kutardik. Abu Tohir Xoja Samarqandiyning qalamiga mansub bo lgan "Samariya",
’
Narshaxiyning "Buxoro tarixi", Muhammad Yusuf Bayoniyning "Shajarai
37

Xorazmshohiy", Ishoqxon Junaydulloxoja o g li Ibratning "Farg ona tarixi"’ ’ ’
nomli
__________________________________________________________________
7
.Karimov I.A O zbekiston: milliy istiqlol , iqtisod, siyosat, mafkura 1996 yil 74-bet.
’
nodir kitoblarini o qib-o rganib xalqimizning olis-olislarda qolgan hayoti haqida
’ ’
qimmatli ma'lumotlarni, qiziqarli voqe'alarni bilib oldik. Yoshlar maktab va oliy
bilimgohlarda o zlarini jonajon tarixlarini o qib-o rganib, Muqanna, Temur
’ ’ ’
Malik, Jaloliddin Manguberdi, Dukchi Eshon, Namoz singari xalq qasoskorlarini
faoliyatlari, 1916 yil Jizzax qo zg oloni, Qo qon muxtoriyati tarixi bilan batafsil
’ ’ ’
tanishmoqdalar. Biz o zimizning tariximiz va jaxon sivilizatsiyasini rivojlantirishga
’
bebaho hissa qo shgan buyuk ajdodlarimizni e'zozlaymiz va ular bilan faxrlanamiz.
’
Mustaqillik yaratib bergan imkoniyatlar tufayli sharqning buyuk mutafakkirlari
ilmiy-falsafiy meroslaridan keng bahramand bo ldik, tavallud topgan kunlarini
’
bemalol, emin-erkin nishonlaydigan, ruhi-poklarni e'zozlaydigan kunlarga yetdik.
Bunga ulug munajjib donishmandlar sultoni Muhammad Tarag ay-Ulug bek
’ ’ ’
tavalludining 600 yilligi dunyo miqyosida nishonlanganligi yana bir bor misol
bo ladi.
’
Buyuk allomaga bag ishlab 1994 yilda jaxon bo ylab o tkazilgan bu tadbir
’ ’ ’
o zbek xalqiga, ona yurtimizga uning tarixi va madaniyatiga bo lgan beqiyos
’ ’
xurmatdir.
Buyuk olim va davlat rahbari Mirzo Ulug bekning 600 yillik yubileyi
’
munosabati bilan O zbekistonda ko hna tariximizni, milliy qadriyatlarmizni
’ ’
tiklash va rivojlantirish borasida ham anchagina ishlar amalga oshirildi. Samarqand
shahrida juda katta aytish mumkinki, o n yilliklarga tatiydigan ishlar qilindi.
’
Samarqand qiyofasi tubdan o zgardi. Ulug bek rasadxonasi ta'mirlandi. Go ri
’ ’ ’
Amir maqbarasi qayta tiklandi, Mirzo Ulug bek madrasasi butunlay ta'mirlandi,
’
allomaga haykal qo yildi. Falakkiyot ilmi asoschisining shoh asari "Ziji
’
ko ragoniy" o zbek tilida birinchi maotaba sovg abop qilib chop etildi.
’ ’ ’
38

Endilikda o tmishimizning ko pgina sahifalari xujjatlari, qollyozma materiallari’ ’
birinchi manbalar asosida tiklanayapti "Temur tuzuklari"ning chop etilishi milliy
qadriyatilarimizni taklash va rivojlantirish yo lida katta yutug bo ldi. U eng
’ ’ ’
beba h o, o
’ z a h amityaini h ech q achon y o q ’ otmaydigan asarlar sirasiga kiradi. Buni
Prezidentimizni Amir Temur tuzuklarini o qisam, xuddi bugungi zamonning katta-
’
katta muammolariga javob topgandek bo laman- degan so zlaridan yam bilib olish
’ ’
mumkin.
Xozirgi davrda milliy qadriyatlarimizni tiklash borasida yilda emas, balki har
bir hafta va oyga ko plab yangiliklar, o zgarishlar bo lib turibdi. Bunga misol
’ ’ ’
sifatida Prezidentimizning buyuk bobomiz hazratlarining tug ilgan kunlarining 660
’
yilligini bayram qilishga oid Farmonini eslatib o tish mumkin. Ko rsatilgan
’ ’
qutlug sana 1996 yilning oktabr oyida o zbekistonda keng nishonlanadi.
’ ’
Farmonda belgilangan tadbirlarni amalga oshirish natijasida nafaqat o zbek xalqi
’
balki bashariiyat tarixida o chmas iz qoldirgan buyuk sohibqironning tarixiy
’
xizmatlari yanada yorqin ravishda yuzaga chiqadi.
Mustaqilligimiz poydevoriga xalqimiz boshiga musibatli kunlar tushgan
yillarda millatchilikda, panislomizmda ayblanib noxaqdan noxaq qatag onga
’
uchragan xalqimiz asl farzandlari tamal toshi qo ygan edilar. Mustaqillik yaratib
’
bergan imkoniyatlar tufayli A.Qadiriy, Abdulhamod Cho lpon, Abdurauf Fitrat,
’
Usmon Nosir, Behbudiy kabi Vatanimiz, millatimiz ozodligi yo lida shaxid ketgan
’
o nlab siymolarning ma naviy meroslari butun xalqimiz bisotiga qaytmoqda.
’ ’
Qatag onlik yillarida man etilgan Abdurauf Fitratning "Xind sayyoxining
’
qissasi ", "Turkistonda ruslar", "Qiyomat" nomli asarlari va ko plab she'ri,
’
Adulxamid Cho lponning "Kecha va kunduz" romani, "Yorqinoy" dramatik asari
’
"O zbekim" , "Xalq", "Buzilgan o lkaga" nomli va boshqa ko plab she'rlari,
’ ’ ’
Usmon Nosir va Abdulla Qodiriy asarlari xozirgi davrda xalqimizning qo ldan
’
qo ymay o qib o rganadigan asarlaridan bo lib qoldi.
’ ’ ’ ’
39

Pok nomlari tiklangan minglab kishilar orasida O zbekistonda ko p yillar’ ’
samarali xizmat qilgan, mustaqillik poydevoriga munosib g isht qo ygan,
’ ’
xalqimizning atoqli farzandi Sharof Rashidovning xam borligi xammamiz uchun eng
katta quvonchdir.
Mustaqillik shaproitida milliy madaniyatimizni rivojlantirish, milliy
qadriyatlarimizni tiklash va yuksaltirish soxasida erishgan ulkan yutuqlarimizdan
yana biri O zbek tiliga Davlat maqomi berilganligidir. Bu vo
’ q ea xayotismizda,
ongimizda katta burilish yasadi.
Jamiyatimizni buguni, ertasi va kelajagi ko p jixatdan yoshlarimiz tarbisiga
’
bog liq. Shuning uchun Prezidentimiz I.Karimovning "Biz mamalakatimizning
’
istiqboli yosh avlodimiz qanday tarbiya topishiga, qanday ma'naviy fazilatlar egasi
bo lib voyaga yetishiga farzandlarimizning xayotiga nigoxli faol bo lishiga,
’ ’
qanday oliy maqsadlarga xizmat qildishiga bog liq ekanini xamisha yodda
’
tutishimiz kerak" deb ta'kidlashi bejiz emas.
Chunonchi yoshlar barcha jamiyatda bo lganidek bizning mamlakatimizda
’
xam axolining eng xarakatchan jismoniy baquvvat, g ayratli va ilm fanga mayli va
’
ishtiyoqi baland qismidir. Shuning uchun xam fazandlarimiz kamolga yetishi
nixoyatda dolrazb va ayni maxalda mashaqqatli sermexnat xamda ko p qirrali
’
jarandir. Ko rinib turibdiki yosh avlodni qay darajada tarbiyalanishi, ana shu
’
tarbiyag` jarayoini amalga oshirishga ko mak beradigan omillar vositalar va
’
yo llarni izga solinishiga bog liq. Masalan mamlakatimizda "Umid" jamg armasi
’ ’ ’
va "Iste'dod " markazini ish boshlashi davlatimizning yoshlarga ko rsatayotgan
’
g amxo rliklaridan dalrolatdir. Darhaqiqat yoshlarni tarbiyalashda qadriyatlardan
’ ’
foydalanish xuddi shu mustaqilik, yangilanish davrida tarbiyaviy ta'sirning muhim
omillaridan biri sifatida juda katta rol o ynadi.
’
H aqiqatdan xam mustaqillikni musiahkamlash, adolatli va ma'rifatli
demokratik jamiyat barpo etish jarayonida yoshlarni do stlik, hamkorlik,
’
40

xamdardlik, birodarlik, vatanparvarlik ruxida tarbiyalashda ajdodalrimiz xamda
avlodlar davomiyligini ifodalb kelayotgan qadriyatlarimizningt o rni beqiyosdir. ’
Ma'lumki xar bir avlod o zidan oldingi avlodlar iblan benixoya va uzviy
’
aloqada va bog lanishdadir. Ifodali qilib aytganda, afsonaviy Antey oyog i ona
’ ’
yerga tekkanida jismiga yangi kuch quvvar quyilib kelgaidek xar bir avlod o zidan
’
oldin o tganlarning ishtimoiy va ma'naviy tajribalariga tayanib kamol topadi. Yana
’
xam boshqacharoq qilib aytadigan bo lsak yangi avlod o zidan oldigilar
’ ’
tomonidan qo lga kiritilgan ishlab chiqaruvchi kuchlarga,ishlab chiqarish
’
qurollariga, malakasiga, ilm-fan, texnika, adabiyot, san'at, odob axloq tamoyillari,
me'yorlari majmuasining bir qadar tayyor binosiga kirib keldi. Shu bilan bir qatorda
yangi avlodning o zi xam bilimi, malakasi, amaliy tajribasi va qarashlarini boyitib,
’
jamiyat taraqqiyotining bundan keyingi rivojlanishiga o z xissasini qo`shadi.
’
Ma`lumki hodisalarga baho berganda aniq tarixiy nuqtaviy nazardan qa ashga
amal qilmoq lozim. Bu ijtimoiy axloqiy hodisalarga yondoshganda alohda
ahamiyatga ega- Shunday ekan shariy nikoh marosimida ham kishilarni etiqodi,
iymoni va ishonchini mustaxkamlaydigan ularning ihtiyojlari va talablariga javob
beradigan mayyan qadriyatlar mavjud bulgan, albatta, bunda yigit bo lajak jufti
’
halolini och- yalang och qo`ymaslik, noxaq haqorat qilmaslikka qasamyod
’
qildirilgan. Ehtimol, mana shu oddiy tuyladigan holatlar oila yaxlitligi va
mustahkamligiga sabab bo lgandir. Nima bo lganda ham yaqin- yaqinlargacha
’ ’
jamiyatimizda oilalarning buzilish hollari, tirik yetimlar va bir- birga hiyonatnnig
kamdan kan bo lganligi aniq.
’
Shuni ham takidlash lozimki, jahonda birdan- bir xalq yoki elat yo qki,
’
uzining milliy qadriyatlariga ega bo lmasa. Darhaqiqat o zbek mllatining ham
’ ’
milliy qadriyatlari tug ilgan makon va ona yurtga ehtirom, avlodlar xotirasiga
’
sadoqat, kattalarga hurmat, muomila mulozamat, hayo, andisha kabilar bo lib, bular
’
mustaqillikni mustahkamlashda ma naviy asoslardan biri sifatida rol o ynamoqda.
’ ’
Milliy muhit qadriyatlarni yaratadi va yaxshilarini pardozlaydi, voyaga yitkazib,
41

jahon miqiyosiga olib chiqadi va aksincha, umumiy insoniy qadriyatlarni uzidagi har
bir kishning boyligiga aylantiradi.
Mustaqillik mustobit tuzim sharoitida, milliy qadryatlarga nisbatan ruy berib
turgan sinfiylik, partaviylik va mafkuraviy oziqlarni qiyofa va qarashni bartaraf
qiladi.
O zbekistonning davlat mustaqilligi tufayli xalqimizning azaliy milliy urf-’
odatlatri va marosimlari qaytadan tiklana boshlandi, bu udumlar oilani
mustahkamlashda muhim o rin egallaydi. Bola hayotining ko p qismini oilada
’ ’
o tadi. Shu boisdan mavjud an analar, urf-odatlar. Rasn-rusumlar va
’ ’
marosimlarning ijobiy ta sirida bola asta-sekin kamol topib boradi. An ana va
’ ’
marosim oilaning qudratli qurolidir. Oila tarbiyasi ijtimoiy tarbiya bilan e=uzviy
aloqada bo lsagina, kutilgan natijalarga erishish mumkin.
’
Ma lumki, oilaning ma naviy axloqiy qiyofasi ajdodlarimizdan bizga
’ ’
o tgan bilim va tajriba, madaniy qadriyatlar asosida va zamondoshlarimiz erishgan
’
yutuqlari negizida barpo bo ladi. Bizning davrimiz oilalarimizga zamonaviy
’
texnologiya va jahonning yuksak taraqqiyotga erishgan rivojlangan davlatlarida yuz
berayotgan o zgarishlar haqidagi tasavvur va qarashlar hamda axborotlarning kirib
’
kelayotganligi bilan ajralib turadi. Biroq o tmishimizga nazar tashlaydigan
’
bo lsak, xalqimizning oilaviy an ana va urf-odatlari yuqori madaniy darajada
’ ’
bo lganligini guvohi bo lamiz.
’ ’
Oila o z zimmasidagi tarbiyaviy vazifalarni hal qilishda xalq
’
pedagogikasining vositalaridan foydalanadi. Ko pgina ota-onalar bu masalaga
’
alohida e tibor beradi, zotan xalq an analari va urf-odatlar donishmandlikning
’ ’
ajoyib namunasi bo lib, yoshlarning axloqiy tarbiyalashning muhim omili sifatida
’
ularning onggi, qarashi, didi va xulqiga faol ta sir ko rsatadi. Bola hayotining
’ ’
ko pchilik davri oilada o tadi. U bolaligidan to voyaga etguncha, undan keyin ham
’ ’
oila turmushining hamma sohalarida qatnashadi. Oila bolaning axloqiy sifatlariga,
xulqiga, qarashlariga tarbiyaviy ta sir ko rsatadi, oilaning bolaga bo ladigan
’ ’ ’
42

tarbiyaviy ta sir doirasiga bu yerdagi turmush urf-odatlar va an analar oilaga’ ’
ijobiy va salbiy ta sir ko rsatishi mumkin.
’ ’
2.2. An anaviy va zamonaviy urf- odat va marosimlar
’
An analar juda murakkab, ko p qirrali ijtimoiy hodisa bo lib, ular ijtimoiy
’ ’ ’
hayotning barcha tomonlarini qamrab oladi.
Har bir xalqning ilg or qoloq an analari bor. Har bir an ananing ilg orligi va
’ ’ ’ ’
qoloqligi, avvolo jamyat hayotida uning qanday rol o ynashiga bog liq. Ilg or
’ ’ ’
an analar doimo xalq manfaatlari uchun hizmat qilgan va qilib kelmoqda. Ular
’
ma lum sharoitlarda vujudga kelib sinflar, millatlar va umuman jamiyatnng
’
ma lum ehtiyojlarini qondirgan. Eskirib qolgan unsur yaxshi sharoitlarda yuzaga
’
kelgan, mazmuni jihatdan yangi bo lgan unsurlarga o z o rnini bushatib xalq
’ ’ ’
turmushining yangi- sharoit talablariga javob beradigan ba zi an analar saqlanib
’ ’
qoladi va xalq ommasi manfaatlariga uzoq vaqt hizmat qiladi, ayrimlari esa uz
umrini utab, o rnini jamiyat tarqqiyoti yuzaga keltirgan yangi an annalarga
’ ’
bo shatib beradi. An ananlar ma lum ko nikma, did, o rganish, xayrixoxlik
’ ’ ’ ’ ’
kabilarni bir avloddan ikkinchi avlodga yitkazib beruvchi kishilarning yangi avlodi
o zining ma lum an annalariga amal qilib, ularga uz hissasini qo shadi, ularni
’ ’ ’ ’
uzgartiradi, yangi tarixiy sharoitda yuzaga kelgan yangi fikr va tuyg ular bilan
’
boyitadi. An ana tushunchasi urf- odat tushunchasi bilan mustahkam
“ ’ ” “ ”
bog langan. An ana tushunchasi bilan ijtimoiy munosabatlarning, ijtimoiy
’ ’
43

ongning barcha shakllariga to liqli bo lib, hajm va mazmun jihatdan urf odat’ ’
tushunchasidan kengroqdir.
Ibtidoiy jamoatning ilk davrida urf- odatlar shakllangan bo lib, bu davrda
’
hali hech qanday tasavvirlar vujudga kelmagan edi. Urf- odatlar jamiyatning dinsiz
davrida yuzaga kelgan ijtimoiy hodisadir. Ular kishilarning ijtimoiy mohiyati
zaminida vujudga kelib, jamiyat rivojlanishiga, kishilar ongini o sishiga faol ta sir
’ ’
ko rsatgan. Chunki kishilar an ana va urf odatlar orqali uzlarining mehnat
’ ’
jarayoni, ijtimoiy hatti harakatlarining badiiy- estetik shaklda ifodalaganlar. Bunday
odamlarga ko pchilik qiziqish bilan qaragan, ular faol mehnat malakalarining
’
usishiga jiddiy ta sir etgan, kishilarga kuchli, ijobiy tuyg ular uyg otgan.
’ ’ ’
Urf- odatlar orqali shaxs jamoa bilan chambarchas bog langan, jamoaning
’
ijtimoiy, ahloqiy normalarini, ideallarini anglagan va qabul qilgan. Demak an ana,
’
urf- odatlar insonning ham hissiyotiga, ham tafakkuriga kuchli ta sir etuvchi
’
hodisadir. Ular insonda turli kechinma va kayfiyatlar uyg otadi.
’
Inson turmushidagi urf- odatlar ma lum darajada odamning uzining ijtimoiy
’
burchini anglashga, shaxs sifatida shakllanishiga ham ijobiy ta sir qiladi. Ular
’
odamlarga hayot kechirish, kurashishish uchun ijtomiy yo l- yo riqlar beradi. Bu
’ ’
uzoq utmishdagi urf- odatlardan tortib, bizning davrimizdagi urf- odatlarga ham
hosdir. Chunki fan, adabiyot, ca nat sohasida urf odatlar amal qilmaydi, mehnat
’
an analari ham urf odat sanalmaydi Urf odatlar oilaviy turmush munosabatlarning
’
ahloqiy normalarning mayda tavsulotlarida namoyon bo ladi. Xotin- qizlar bilan
’
munosabatda bo lish tartiblari, ular bilan salomlashish qoidalari, keksalarga
’
ko rsatiladigan hurmat- ehtirom, mehmondorlik va mezbonlik qoidalari , dafn
’
marosimlariga borish, undan qaytish tartiblari va boshqalar urf odat hisoblanadi.
An analardan farqli ularoq, urf- odatlar kishilarning ishlab chqarishdan
’
tashqari faoliyatlarini o z ichiga oladi. Shuning uchun urf- odatlar, jtmoiy
’
munasabatrlar yig indisi hisoblanib, ko pincha jamoatchilik fikriga tayanadi.
’ ’
Hulosa qilib aytganda kishilarni mustahkam qaror topgan urf- odatlari, didlari, hulq-
44

atvor qoidalari hamda ijtimoiy munosabatlarining norma va prinsiplari
yig indisidir.’
Maishiy hayot va oilaviy turmush urf- odat bilan chamchas bog langan
’
hodisadir. Ular kishilik jamiyatining tarixiy taraqqiyot jarayonida shakllangan va
rvojlanib boradigan ob ektiv hodisa bo lib, jamiyat tarixining ilk davrida vujudga
’ ’
kelgan. Urf- odatlar ijtimoiy hol bilan uzviy bog liq bo lgandagina jamiyatdagi
’ ’
ijtimoiy- iqtisodiy o zgarish va rivojlanish suratiga nisbatan ma lum darajada
’ ’
orqada qoladi. Odamlarning ongini, ruhiyatini yangi dunyoqarash asosida qayta
qurish oson emas. Zotan odamlarning ruhiyati uning turmushidagi moddiy asoslarga
ko ra nihoyatda sekinroq o sadi. Demak, urf-odatlar, kishilar ijtimoiy hayoti,
’ ’
ularni turmush tarzi, maishiy hayotida yuzaga kelib, eng qadimiy davrlardan buyon
saqlanib, avloddan avlodga o tib kelayotgan nisbiy turg un va doimiy takrorlanib
’ ’
turadigan tushuncha, harakat, rasm rusumlarning in ikosidir.
’
Milliy an analar avvalo xalq hayotining ijtimoiy tomonlariga ta luqli bo/lib.
’ ’
Umuman millat hajmida bir xilda namoyon bo luvchi va barchani o z ichiga
’ ’
oluvchi his- tuyg u yoki husiyatlarning ifodaetsa milliy urf- odatlar mazkur xalqlar
’
mansub bo lgan oilaviy turmush fazilatlarini ifoda etadi. An analardan farqli
’ ’
ularoq, urf- odatlarning hammasi ham bir millat ichida bir xilda namayon
bo labermaydi, u yoki bu an ana turli joylarda turli urf- odatlarga rioya qilish
’ ’
asosida amalga oshiriladi.
O zbek va boshqa millatlarning an anaviy nikoh tuylari qarindosh urug lar va
’ ’ ’
yaqin yor do stlar ishtirokida tantanli vaziyatda o tkaziladi. Lekin bu an ana
’ ’ ’
Respublikamizning turli rayonlarida turli shaklda amalga oshiriladi. Samarqand va
Xorazm vohalaridagi to y marosimlarida qo llaniladigan urf- odatlar, Farg ona
’ ’ ’
vodiysi, O zbekistonning janubiy viloyatlaridagi urf- odatlardan farq qiladi.
’
An ana tushunchasi axloq bilan chambarchas bog liq. Jamiyat doimiy
’ ’
a zosi oldiga ma lum talablar quyadi, bu esa ma lum an analarga rioya qiishni
’ ’ ’ ’
davomli deb qarab, ularni shaxslar va xalqlar o rtasidagi munosabatlarda buzilmas
’
45

xayotiy qoida qilib qo yadi. Asrlar davomida yaratilgan ilg or an annalarning’ ’ ’
(rioya qilishni davomli) oddiy axloqiy normalari bo lmagan birorta xalq yo q.
’ ’
An ana va urf- odaatlarning o ziga xos xususiyatlari haqida gapirganda ular
’ ’
o rtasiga xitoy devori qo yish, mutlaqlashtirish mumkun emas. Bu
’ “ ” ’
tushunchalar uzoro bir birini izohlaydi va to ldiradi. Ularning rivojlanishi
’
qonuniyatlarida umumiy tomonlar bor.
Mustahkam oila qurishga har jihatdan qulay imkoniyat yaratib berish
natijasida yangicha oilaviy munosabatlarning asosiy prenseplari, harakterli
hususyatlari shakllanib, qaror topadi. Nikoh va oilaga yangicha qarash, sevgi-
muhabbat, tenglik,uzoro hurmat va g amhurlikka asoslangan yangicha oilaviy
’
munosabatlar ko pchilik zamondoshlarimizning e tiqodlariga, xulq qodalariga
’ ’
aylanadi. Yangicha oilaviy munosabatlar normalarini ko pchiligi an ana va urf-
’ ’
odatlarga aylanib xalq turmushini bezamoqda.
Hozirga sharoitda ham oilaviy munosabatlarning ancha murakkab muommolari
mavjud. Ola ko p jihatdan mustaqil bo lib iqtisodiyotga nisbatan orqada qolishi
’ ’
mumkun. Aholi turmushida katta uzgarishlar bilan bir qatorda eski turmush sarqitlari
saqlanib qolayotganining ma lum darajada sababi ham shunda. Yangicha oilaviy
’
munosabatlar bilan urf- odatlar o rtasida muayyan nomuvofiqlik saqlanib
’
qolmoqda. Boshqacha qilib aytganda, hozirgi oilaviy urf- odatlar oilaning huquqiy,
axloqiy hormalaridan ham orqada qolmoqda. Bu holatni oilada uy ro zg oa
’ ’
ishlarini notekis taqsimotida, xotin- qizlarning uy ro zg or ishidan ortiqcha band
’ ’
bo lib qolishida, yoshlardagi ishchanlik ruhiyatida yaqqol ko rishimiz mumkun.
’ ’
Sosiologlarning hisobiga ko`ra, ro zg or ishlarining asosiy qismi xotin- qizlar
’ ’
zimmasiga tushadi. Ayollar zimmasiga tushadigan uy- ro zg orni boshqarish
’ ’
qo lda qilinadigan umumsiz va zerikarli ishlar ham ulardan anchagina mehnat va
’
asabni talab etadi. Bu esa ularning madaniy saviyasi va bilim darajasini oshirishga
to siq bo ladi. Natijada uy bekalari o rtasdagi doimiy xurofat, urf- odat va rasm
’ ’ ’
rusumlarga amal qilish boshqalarga nisbatan sezilarlidir. Bunday holat ayniqsa
46

qishloq joylarda ko proq kuzatiladi. Bu ahvolni tuzatish uchun yoshlarni oila’
yumushlarini hamjihatlik bilan bajarishga, o zaro mehr muhabbat, hurmat
’
ehtiromni oshiradigan odat va ko nikmalarni singdiruvchi oilaviy an analarni keng
’ ’
targ ib qilish lozim.
’
Etnografik kuzatishlar oila hayotida juda ko p xilma- xil an analar
’ ’
mavjudligini mazmun va shakl jihatidan yangi xalq an analari, yangi ijtimoiy
’
munosabatlar zaminida vujudga kelgan baynalminal harakterdagi ijobiy an analar
’
bilan yonma- yon salbiy, din bilan bog liq an analar ham yashab kelayotganligini
’ ’
ko rsatadi. Oilada turmushni tog ri tashkil etish ota- onalar va oiladagi boshqa
’ ’
kishilar tomonidan xalq an ananlaridan foydalanish orqali amalga oshiriladi.
’
Har bir oilaning ichki tartibi, boshqa oialardan ajralib turadigan o ziga hos
’
hususiyatlari bo ladi, ya ni har bir oilada dam olish, mehnatni uyushtirish,
’ ’
bayramlarni nishonlash, uzoro munosabatlarga kirishda o ziga hoslik bor.
’
Ko pchilik oilalar uchun ko tarinki ruh, zavq- shavqlik, quvonchlik, barcha
’ ’
a zolari uchun yaxshi kayfiyatlar xos bo ladi. Bunday oilalarda kelishmovchilik,
’ ’
nifoqqa hojat yo q. Oila a zolari hayotida ruy berayotgan har qanday voqia
’ ’
hamma tomonidan tantanali nishonlanadi. Tabiyki bunday oilalarda tarbiyalangan
bolalar ham har tomonlama yetuk bo lib yetishadilar.
’
Ayrim oilalarda esa, aksincha, yaramas, bo lmag ur, yomon odamlar
’ ’
o nda o rnatilgan tartib bo lib qoladi. Bu oilada oddiy munosabat ham
’ ’ ’
qo pollik, dag allik, zulm va zo rlikka asoslangan ota- ona munsabatidagi illatlar
’ ’ ’
guvohi bo lgan bolalar ham qo pol, badjahil bo lib o sadi. Bu hol bolaning
’ ’ ’ ’
tengdoshlari, oiladagi aka- ukalar bilan munasabatlarida salbiy shaklda namoyon
bo lladi. An anlar va urf- odatlar yoshlarni yuksak ideallar ruhida tarbiyalashda
’ ’
ta sirchan vositadir. Zero, an ana va urf- odatlarni shakllantirish, hayotga tadbiq
’ ’
etish murakkab jarayon bo lib, buning uchun uzoq vaqt kurash olib borish, ijtimoiy
’
va ma naviy yutuqlarimizni yanada umummilliy an annalarni takomillashtirish
’ ’
talab etiladi.
47

Yangi an analar va urf- odatlar turmushimizni ma naviy jihatdan’ ’
to ldiradi, turmush tarzining ijtimoiy, ahloqiy estetik idiallarini, hulq- atvor
’
namunasini, kishilarning mehnatga bo lgan munosabatini mustaxkamlaydi,
’
vatanparvarlik, mehnatsevarlik g oyalarini aks ettiradi.
’
Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy taraqqiyotimizning ayni mahalida kishilarimiz
ijtmoiy hayotida amal qilib kelayotgan an ananlarning urf- odatlarning
’
jozibadorligini va badiiy estetik barkamolligini zo r kuch bilan namoyon etish,
’
mustaqilligimizni mustahkamlash, millatlarni birlashtirish va jiplashtirishga ularga
o z tarixi, ma naviyatiga faniga, turmush tarziga hurmat ehtirom bilan qarashni
’ ’
kuchaytirishga ko mak beradigan mlliy turmush, miliy ong, mlliy qiyofani, milliy
’
g yoni, milliy g ururni shakllantirish, qaror topdirishga ta sir qiladigan milliy
’ ’ ’
an anlarni yanada boyitish, asrash, avaylash juda katta ilmiy- amaliy va nazariy,
’
siyosiy ahamiyatga egadir.
Oila insoniyatning betakror, bebaho, yorug va nurli olami, tabiatning tengi
’
yo q, beadat va cheksiz iftihor va g urur mujassamlashgan shoh asari,
’ ’
o qiganing sayin o qiging kelaveradigan, kuylagan sari kuylashga arziydigan,
’ ’
mazmun va mohiyatga loyiqdir.
Oila insoniyatning umrguzoronligi utadigan kechadigan, taskin topadigan,
beg ubor rohat- farog atlar, dilkashliklar, g amhurliklar, shodu xurramlik va ayni
’ ’ ’
mahalda g am- anduhlar, tashvishu ko ngilsizliklar, iztrob va yo qotishlarni
’ ’ ’
kechiradigan halovatli va halovatsiz damlarning uzoro bog liqligidan iborat
’
bo lgan ijtimoiy tarixiy hodisadir. Shuningdek oila yuraklarning siru- sinoatlari,
’
jaml- jam olam, insoniy mayllar , erishiladigan, tutashadigan go sha, insoniy hatti-
’
harakatlar va intilishlar toblanadigan hazinalar maskanidir. Oila o z tabiati,
’
ijtimoiy- ahloqiy va salohiyatiga ko ra biron- bir holatga oyoq- osti qilinadigan
’
yok bepisandlik qilinadigan makon emas, balki, muqaddam, munavvar, nurhona,
sajdagoh, saodatdir.
48

Barcha jamiyatlarda bo lganidek (oila) mustaqil O zbekstonda ham oila,’ ’
uning faravonligi, huquqiy holatlarni himoya qilish va qo llab quvatlash,
’
mustahkamlashga katta e tibor berib kelinmoqda. Darxaqiqat, O zbekiston
’ ’
Respublikasi Prezidenti tomonidan 1999 yilni Ayollar yili deb e lon qilinishi,
“ ” ’
Sog lom avlod uchun ordeni tavsiya etilishi, shuningdek kam ta minlangan
“ ’ ” ’
oilalarni qo lab quvvatlash hamda ko p bolali xonadonlarni ijtimoiy himoya qilish
’ ’
to g risida bir qator tadbirlarni amalga oshirilishi Kamolot va Ulug bek
’ ’ “ ” “ ’ ”
nomidagi jamg armalarni tashkil etilishi fikrimizni yorqin isbotidir.
’
Darhaqiqat oila ham o z faoliyatida jamiyat va davlat bajaradigan iqtisodiy,
’
ijtimoiy, ahloqiy, ma rifat, madaniy hamda tarbiyaviy vazifalarni bajaradi. Bugungi
’
kunda mustqil O zbekistonnng yoshlar tarbiyasiga bo lgan talablari qanday
’ ’
bo lsa, o zbek milliy oilalari ham huddi shunday milliy yoshlar tarbiyalab
’ ’
berishlari lozim. Binobarin oila yosh avlodni jamiyat talablariga har tomonlama
javob beradigan qilib tarkib toptirishni dastlabki eng muhim uchog dir. Yoshlarda
’
jismoniy kamolot va aqliy yetuklik, ota- onalarga, tanish- bilishlarga va umuman
kishilarga hurmat, do stlik va o rtog lik fazilatlari, mehnatga mehr va mayl,
’ ’ ’
ishtiyoq hamda honish avvalo oilada tarkib topadi.
Xohadon sohibalarining fikriga, oilaviy urf- odatlar, marosimlar, an analar,
’
qadriyatlar, bayramlar, muntazam, izgil juda ham jozibali, tantanavor va shodu-
xurramlik kayfiyatlari hukmronlik bo lgan tarzda, ko rinishda, tartibda va
’ ’
qiyofada utkaziladi. Chunki farzandlar oiaviy urf- odatlar, milly an analar, milliy
’
bayramlarni utkazish va nishonlash jarayonida mehir oqibat, o zoro hurmat, her-
’
muruvvat, sabr toqat, jangavorlikm jasurlik, qaxramonlik, , or- nomus rasm- rusm,
odolat,, insof, diyonat singari, ijtimoiy qiyofa va nsoniy qadriyatlarning mazmuni va
mohyatini tushinib va anglab boradi. Demak Prezidentimiz I. A. Karimov xalqimiz
“
tarixiga nazar tashlaydigan bo lsak eng qimmatli an anlar, halos men rostguylik,
’ ’
or- nomus, sharmu- hayo, mehr oqibat, mehnatsevarlik kabi barcha insoniy fazilatlar
49

eng avvolo oilada shakllanadi deb takidlaganda oilani muqaddas qadriyat va saodat”
ekanligini ko zda tutgan edi.
’
Shunday ekan mustaqil yurtimizdagi har bir oilaning o ziga xos, o ziga mos
’ ’
tarbiya usullari, yuriqlari, amallari, tutumlari va tartib qoidalari mavjuddir.
Ko rinayotirki oila, jamiyat, xalq, millat va vatanning qiyofasini belgiaydigan,
’
unga shon- shavkat, obru- e tibor va buyukliklar ato etadigan, yoshlarni
’
shakllantiradigan va tarbiyalaydigan muqaddas qadriyatdir.
Har bir oilaning o z ichki tartibi, boshqa oilalardan ajratib turadigan o ziga
’ ’
xos tomoni bo ladi, o zining dam olishi, mehnatni uyushtirish, bayramlarni
’ ’
nishonlashi, o zaro munosabati, o z tartibiga ega.
’ ’
Oilada yaxshi yurish, turish, xulq bilan bog liq bo lgan an analarning
’ ’ ’
tarkib toptirish lozim. Har bir oilani har yili turli xil gazeta, jurnal va boshqa
matbuot turlariga yozilishi, radio va televizordan foydalanishi, shaxsiy
kutubxonalarning tashkil etilishi urf-odatlarga aylangan. Ularning barchasi oila
hayotiga ijobiy ta sir ko rsatmoqda, ana shular zaminida yangi, baynalminal,
’ ’
inqilobiy, avloddan-avlodga o tib kelayotgan ilg or, zamonaviy an analar vjudga
’ ’ ’
kelmoqda.
O zbek xalqining eng ajoyib an analaridan biri mehmondo stlikdir. Oila bu
’ ’ ’
ishga bolalarni juda yoshlikdan boshlab o rgatib boradi. Ko chadan ota-onani yoki
’ ’
biror boshqa ish bilan xonadonga kirib boruvchi odamlar Assalomu-alaykum
“ ”
keling, deyiladi. Agar kirib qolsa, qo liga suv quyib, sochiq beradi, tagiga
’
ko rpacha soladi yoki o ttirish uchun joy ko rsatadi. Har bir bola buni qila olishi
’ ’ ’
shart.
50

2.3. Oila jamiyat va davlat muhofazasida
O zbekistonning davlat mustaqilligi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy sohalar qatori’
nikoh-oila munosabatlarini xalqimizning ko p asrlik an analari, urf-odatlari,
’ ’
ma naviy qadriyatlariga tayangan, umuminsoniy qonun qoidalarning millatimiz
’
uchun mos enf yaxshi xususiyatlaridan ijodiy foydalangan holda yo lga qo yish
’ ’
imkoniyatini yaratdi. Bu masalaga birinchi navbatda nikoh-oila munosabatlarining
xuquqiy asoslarini yaratishga alohida etibor qaratildi. Ma lumki, sobiq ttifoqning
’
barcha respublikalarida ularnng milliy xususiyatlari, nfbiiiy iqlim sharoitlaridan
–
qat I nazar nikoh va oila masalalari bo yicha mohiyat jihatdan deyarli bir xil
’ – ’
qonunchilik tizimi joriy etilgan edi.
51

O zbekistonda mustaqillikkagha amal qilgan nikoh-oila qonunchiligi ham’
tub millatga mansub yoshlarning fiziologik rivojlanishi tabiiy ob-havo sharitlari
bilan o zaro bog liqligi , yigit va qizlarning nikoh qurishi tarixan tarkib topgan
’ ’
an analar asosida tashlik etilib kelingani, o zbek oilasida serfanzandlikka moyillik
’ ’
va boshqa milliy xususiyatlar hisobga olinmagan edi. Voqe lik shunday ediki,
’
Boltiqbo yi respublikalarida uchta va undan ko proq farzandlari bor oilalarga
’ ’
turli ijtimoiy imtiyozlar beriladigan bo lsa, Markaziy Osiyo mintaqasida bunday
’
imtiyozlardan to rtta va undan ko proq bolalari bo lgan oilalargina foydalana
’ ’ ’
olardi.
Bundan tashqari O zbekistonda ishchi va xizmatchilar, shuningdek
’
kolxozchilarning yillik o rtacha ish xaqi XX asrning 70-80 yillarida Rossiya,
’
Belorussiya, Ukrainadagiga qaraganda 10-15 foizga kam edi. Hobuki, O zbekiston
’
tub aholisi oilalaridagi boqimandalar yuqorida zikr etilgan respublikalarnikiga
qaraganda 2-3 baravar ko p edi.
’
XX asr 70-yillari o rtalaridan boshlab O zbekistondagi oilalar moddiy
’ ’
ahvolining yomonlashishi oila barqarorligiga rahna solgan asosiy omillardan biri
edi. Buning oqibatida XX asr 80-yillarining oxiriga borib respublikamizda qayd
etilgan nikohlarning har 100 tasi hisobiga ajralishlar soni deyarli ikki baravarga
ortdi.
Shu bilan birga O zbekistonda ikkinchi jahon urushidan rtqbyub dastlabki
’
yillarga nisbatan bolalar uylaridagi tarbiyalanuvchilar soni sezilarli darajada
ko paydi. Etimxonalarga ota-onalaridan biri, hatto ikkalasi tirik, qarindosh
’
urug lari bor bolalar topshirilar edi. Bu faqatgina ota-oanalarning o z farzandlari
’ ’
uchun huquqiy, fuqarolik mas uliyati bo shashganligina emas, balki o zbeklarda
’ ’ ’
yetimlarni asrab oilshday qadimiy an analariga rioya etilmay qo yilganligini ham
’ ’
ahglatardi. Mahalla, qishloq ahli,jamoatchilikning ham mazkur muammolari uchun
mas uliyati kamayganligi dalolati ham edi.
’
52

Nikoh-oila munosabatlariga taalluqli bu va boshqa muammolarni hal etish tub
aholi turmush sharoitlarini yaxshilash bilan birga oilaning milliy xususiyatlarimiz
hamda jahon tajribasidan kelib chiqqan holda mutlaqo yangicha, davr talabiga javob
beradigan xuquqiy asoslarin yaratishni ham hayotiy zaruratga aylantirdi.
Mustaqil davlatimiz o zining nikoh va oila-maishiy munosabatlar sohasidagi’
siyosatini O zbekiston Respublikasining Asosiy Qonunida oilaning yuksak
’
maqomini belgilashda ifoda etdi. Oila jamiyatning asosiy bo g inidir hamda
“ ’ ’
jamiyat va davlar muhofazasida bo lish xuquqiga ega
’ ” , deyiladi
Konstitutsiyamizning 63-moddasida. 1
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida alohida Oila bobining
’ “ ”
mavjudligi mustaqil davlat tomonidan oilani shakllantirish, rivojlantirish, ijtimoiy
himoya qilish , yosh avlodni tarbiyalash masalalariga naqadar katta e tibor
’
berilishining yorqin timsolidir. Bu oila jamiyatning asosiy bo g ini bo libgina
’ ’ ’
qolmasdan, shuningdek milliy qadriyatlar (tli, ma naviy-axloqiy fazilatlar, qon-
’
qaqdoshlik va jamoaviy aloqalarga sodiqlik va xakoza)ni asrovchi, avloddan avlodga
_________________________________________________________________
1
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent, Ozbekiston , 2010. 14-bet
’ “ ”
meros qoldiruvchi ma naviy qadriyatlar qo rg oni ekani bilan benihoya
’ ’ ’
muhimdir. Oila shuning bilan birga millat, jamiyat va davlatni avvalgi avlodlar
tajribasi , milliy va umuminsoniy qadriyatlar bilan boyitishda ham beqiyos ahamiyat
kasb etadi. Oila ni mustahkamlash, oilaviy munosabatlani o zaro muhabbat,
’
ishonch va hurmat, hamjihatlik, bir-biriga yordam berish hamda u barcha
a zolarning mas ulligi hissi asosida oila qurish , biron-bir shaxsning oila
’ ’
masalalariga o zboshimchalik bilan aralashishiga yo l qo ymaslik, oila a zolari
’ ’ ’ ’
o z huquqlarini to sqinliksiz amalga oshirishini hamda
’ ’ bu huquqlarning himoya
qilinishini ta minlash kabi asosiy tamoyillar o z ifodasini topgan O zbekiston
’ ’ ’
Respublikasining Oila Kodeksi 1998 yil 1-sentabrda kuchga kiritildi.
53

Oila Kodeksi oilaviy huquqiy munosabatlarni tartibga solib, oila a zolari– ’
(ya ni er xotinlar, ota-onalar, bolalar shuningdek, farzandlikka oluvchilar va
’ –
farzandlikka olinuvchilar va oilaning boshqa a zolari ) o rtasidagi shaxsiy va
’ ’
mulkiy munosabatlarn tartibga soluvchi va mustahkamlovchi qonun xujjati.
Shuningdek ota-ona qaramog idan mahrum bolalarni oilaga olish shakl va
’
qoidalarini, fuqarolik holatlari dalolatnomalarini qayd etish tartibini belgilaydi.
Oila Kodeksi 8- moddasida " Q onun xujjatlarida oilaviy munosabatlarni
tartibga solishga oid tegishli normalar b o
’ lmagan ta q dirda O ’ zbekiston
Respublikasining q onun xujjatlari tamoyillariga zid b o
’ lmagan ma h alliy urf-odat va
an'analar qo
’ llaniladi" 2
, deb q ayd etilgani di qq atga sazovordir.
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida ham , Oila kodeksida ham nikoh
’
tamoyillari nikoh tuzuvchilarning ixtiyoriy roziligi va teng xuquqligiga asoslanishi
belgilab qo yilgan.
’
Mamlakatimizda nikoh yoshi erkaklar uchun 18, ayollar uchun 17 yosh qilib
belgilangan. Alohida hollarda nikohga kirishni hohlovchilarning iltimosiga ko ra
’
_________________________________________________________________
2
O zbekiston Respublikasi Ko dekslari . Toshkent,
’ “ Adolat , ” 2006 . 694-bet.
tegishli mahalliy hokimiyat organlari nikox yoshini bir yoshga kamaytirishlari
mumkin. Oila kodeksida nikoh tuzishning muayan
tartiblari belgilab qo yilgan. Jumladan, diniy rasm-rusumlar asosida tuzilgan nikoh
’
xuquqiy emasligi qayd etiladi.
Oila kodeksida er-xotin oilada teng xuquqli ekanliklari, ular bolalar tarbiyasi
va oilaviy turmushning boshqa masalalarini birgalikda hal etishlari, umumiy mulkka
ega bo lishlari va bu mulkni tasarruf etish xuquqlari, nikoh shartnomasi, nikohning
’
tugatilishi, ota-ona hamda farzandlar xuquq va
majburiyatlari, vasiylik va h omiylik tartib- q oidalari. Bosh q a xu q u q iy masalalar
belgilab qo
’ yilgan.
54

O zbekiston Respublikasida nikoh- oila munosabatlarining turli masalalari’
Oila kodeksi bilan bir qatorda 70 dan ko proq qonun xujjatlari bilan tartibga
’
solinadi. Ular orasida O
’ zbekiston Respublikasi Me h nat kodeksi h am alo h ida
o
’ rin tutadi.
O ’ zbekiston mustaqillikka erishgan dastlabki kunlardan boshlab iqtisoriy va
ijtimoiy sohalarda keng ko ’ lamli islohatlarni amalga oshirishga kirishar ekan ?
Davlat va jamiyat qurishdagi beshta asosiy tamoildan biri - kuchli ijtimoiy siyosatni
amalga oshirish , davlatning aholining nochor qatlam va guruhlarin qo ’ llab -
quvvatlash borasiida mas ’ ul bo ’ lishi edi .
Respublikada ijtimoiy himoya tizimi mavjud iqtisodiy, ijtimoiy vaziyatdan
kelib chiqqan holda aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj bo lgan qismini himoya
’
qilishga qaratilgan iqtisodiy , huquqiy, ijtimoiy, tashkiliy chora-tadbirlar majmuini
qamrab olgan. Ijtimoiy himoya tamoyillari O zbekiston Respublikasining
’
Konstitutsiyasida kafolatlanib , qabul qilinayotgan qonunlarda o z aksini
’
topmoqda.
Ozbekistonning ijtimoiy siyosati aholining ijtimoiy jihatdan nochor
tabaqalari, ayniqsa ko p bolali va kam daromadli oilalarni himoya qilish davlatning
’
muqaddas burchi , degan qoidaga asoslanadi. O zbekistonda ijtimoiy
’
himoyalashning asossiz tenglashtirish tizimidan voz kechilib, tub millat ma naviy-
’
axloqiy qadriyatlariga, turmush tarzi va dunyoqarash xususiyatlariga muvofiq
keladigan yo l tanlandi.
’
“ Endi nafaqalar va moddiy yordam faqat oila prqali yetkazib
berilmoqda, - deb yozadi O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov
’
O zbekiston iqtisodiy islohatlarni chuqurlashtirish yo lida
“ ’ ’ ” asarida.- shu tariqa
ijtimoiy ko mak berishning hozirgi tizimida oila asosiy mavqega ega bo lib
’ ’
qoldi. Bunday yondoshuv umuminsoniy qoidalarga, milliy an analarga va
’
ruhiyotga mos keladi; fuqorolik jamiyatining ijtimoiy tashkiloti tizimida oila
egallaydigan orniga muvofiq keladi ” 3
.Muhtoj oilalarga ijtimoiy
55

ko maklashishning eng sodda shu bilan birga juda samarali va ochiq vositasi’
sifatida O zbekistonda o zini o zi boshqaruvchi noyob ijtimoiy tashkilot
’ ’ ’
mahalla tanlab olindi. Kam daromadli oilalarga moddiy yordam o z fuqarolariga
’
eng yaqin turadigan mahalla yig inida taynlanadigan bo ldi.
’ ’
Yordamga muhtoj oilalarni aniqlash , hisobga olishga yondashuvda
xalqimizning o z qo shnisiga yordam berish, nochorligiga astoydil hamdard
’ ’
bo lishdek asriy an analari asos qilib olindi. Moddiy yordam ko rsatishning bu
’ ’ ’
usuli muhtoj oila a zolari qadr-qimmatini kamsitishga yo l qo ymaslik imkonini
’ ’ ’
ham beradi
Shuningdek, ehtiyojmand oilalarga davlat tomonidan ijtimoiy yordam
ko rsatish mehanizmlarini amalga oshirishda fuqarolarning o zini o zi
’ ’ ’
boshqarish organlari- mahallar rioya etishi lozim bo lgan asosiy tamoyillar yanada
’
takomillashtirildi. Bu,avallambor, iltimoiy adolat, xolislik va oshkoralik
tamoyillariga qat iy amal qilish, moddiy yordamni xaqiqiy ehtiyojmand oilalarga
’
berish, ajratilgan mablag lardan maqsadli va samarali foydalanishga qaratilgan.
’
O zbekiston Respublikasi Prezidentining 1994 yil 23 avgustdagi Kam
’ “
3
Karimov I.A. O zbekiston buyuk kelajak sari. 293-bet
’
ta minlangan oilalarni
’ ijtimoiy himoya qilishni kuchaytirishga oid chora-tadbirlar
to g risida gi Farmoniga ko ra voyaga yetmagan farzandlari bo lgan ko p
’ ’ ” ’ ’ ’
bolali oilalar, kam pensiya olayotganlarning oilalari, nogironlarning oilalari,
ishsizlar va boquvchisini yo qotganlarning oilalari, yolg iz pensionerlar va kam
’ ’
daromad olayotgan muhtoj oilalarga yordam berilmoqda. 1996 yil 10 dekabrdagi
Farmoni bilan 16 yoshgacha farzandi bo lgan kam ta minlangan oilalar
’ ’
davlatning alohida otalig iga olindi. 2002 yil 25 yanvardagi Farmoniga binoan
’
ijtimoiy yordam ko rsatiladigan farzandli oilalar doirasi umumiy o rta ta lim
’ ’ ’
maktablarida, akademik litseylarda va kasb-hunar kollejlarida o qiyotgan 18
’
yoshgacha farzandi bo lgan oilalar hisobiga kengaytirildi.
’
56

O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2007 yil 18 maydagi Yosh’ “
oilalrni moddiy va ma naviy qo llab-quvvatlashga doir qo chimcha chora-
’ ’ ’
tadbirlar to g risida gi Farmoni oila, ayniqsa yosh oilalar davlat va jamiyat
’ ’ ”
e tiborida, himoyasida ekaninig yorqin dalolati bo ldi.
’ ’
Statistika ma lumotlariga binoan O zbekistonda hozirg vaqtdagi jami
’ ’
oialarning 40 foizini yosh oilalar tashkil etadi. Ular to g risida g amxo rlik
’ ’ ’ ’
qilishni davlar o z zimmasiga olgani respublikamizda mustaqillikning dastlabki
’
yillaridan boshlab sobitqadamlik bilan amalga oshirilayotgan kuchli ijtimoiy
siyosatning yana bir, juda muhim amaliy ifodasi bo ldi.
’
Respublikamizda yosh oilalarni moddiy va ma naviy qo llab-quvvatlashni
’ ’
yanada kuchaytirish, mehnat faoliyatini boshlash va mustaqil hayotga kirib kelishda
ularga zarur yordam ko rsatish , barqaror daromad manbalarini shakllantirish
’
mexanizmlari va amaliy rag batlantirish omillarini yaratish hamda ularning uy-joy
’
va maishiy sharoitlarini yaxshilash chora tadbirlari belgilanib, ular izchil amalga
oshirilmoqda.
O zbekistonning mustaqilligi tufayli tarbiya to g risida o tmishdagi boy
’ ’ ’ ’
merosimiz bugungi kunda chop etilgan, buyuk mutafakkirlar qoldirgan ta lim
’
tarbiya va axloqga oid kitoblar dunyo yuzini ko rmoqda. Hozirgi kunning muhim
’
vazifasi oila har bir a zosining ijtimoiy va mehnat faoliyatini oshirishdan, ularni
’
dunyoqarashini shakllantirishdan iboratdir. Jamiyatimizni bir butun organish deb
ataydigan bo lsak, oila uning kishik bir hujayrasidir. Hujayraning sog lomligi
’ ’
organim uchun naqadar katta ahamiyatga ega bo lgani kabi mustahkam oila ham
’
jamiyat uchun nihoyatda muhimdir. Oila mas uliyatini his etish, yoshlarni oila
’
qurishga tayyorlash, oilani asrash va himoya qilish har bir kishining muqaddas
burchidir. Oila haqida g amxo rlik qilish, uning tinchligi uchun qayg urish va
’ ’ ’
kelajak avlodlar haqidagi g amxo rlik demakdir.
’ ’ Oilada to laqonli hayot ’
kechirish bunyodkorlik mehnati hamda jamiyatga faol fuqarolik nuqtai nazari uchun
zarur bo lgan bu va boshqa fazilatlar bevosita oilada shakllanadi. Shuning uchun
’
57

ham O zbekistonda oila jamiyat negizi, uning ijtimoiy bo g ini, deb e tirof’ ’ ’ ’
etilgan va davlat himoyasiga olingan.
Xulosa
Biz yuqorida aytib o tganlardan kelib chiqib quyidagi umumiy xulosaga
’
keldik.
Birinchidan, inson oilada tug lib, o sib voyaga yetadi. U butun kuchi
’ ’
bilimi va qobiliyatini oilada yashab turib jamiyat oldida turgan vazifalarni bajarishga
safarbar etadi. Insonning ilk qadami, idrok etishi, olam va odamlarga munosabati,
mehnatga ixlosi, vatanga muhabbati oiladan boshlanadi.
Oila u bir millatli yoki ko p millatli , katta bo linmagan yoki nuklear
– ’ ’
bo ladimi-Markaziy Osiyo mintaqasida, ayniqsa ko proq taraqqiy etgan
’ ’
58

O zbekiston sharoitida etnik, ma naviy axloqiy, demokratik , iqtisodiy va’ ’
ijtimoiy, jarayonlarning asosi ,jamiyat poydevori bo lib kelgan va shunday bo lib
’ ’
qolmoqda. Ikkinchidan, Insoniyat o z rivojlanishida tirli tarixiy bosqichlarni
’
bosib o tgani kabi oilanang payo bo lishi, uning rivojlanishi, nikoh oila
’ ’
munosabatlarining shakllanishi, takomillashib borishi ham o z tarixiga ega.
’ Nikoh-
ikki jins vakillarining o zaro roziligi asosida tuzilgan ittifoq. Barcha ta lim
’ ’
muassalari talaba yoshlarni, ota-onalarni o zbek oilasining shakllanishi, rivojlanish
’
bosqichlari nikoh-oila munosabatlari, oilaviy urf-odatlar va an analar, qadriyatlar
’
bilan muntazam ravishda atroflicha va chuqur tanishtirib borishi hayotiy zaruratga
aylandi. Nikoh-oila munosabatlariga doir mutafakkirlarimiz, adiblarimiz,
ma rifatparvarlarimizning hozirgi davrdagi tadqiqotlari, ilmiy-ommaviy risolalarini
’
keng nashr etish, bu mavzuda filmlar yaratish, televideniye va radio, vaqtli matbuot
imkoniyatlaridan samarali foydalanish maqsadga muvofiqdir
Uchinchidan, Oila jamiyatimizning eng muhim negizi, gavhari hisoblanadi.
Bugungi , ertangi va kelajakdagi muvaffaqiyatlarimiz ko p jihatdan oilalardagi
’
sog lom muhitga bog liq, zero oilada ertangi kun quruvchilari shakllanadi. Odob,
’ ’
axloqdagi ijobiy hislatlar, jismoniy baquvvatlik, mehnatsevarlik, insoparvarlik va
vatanparvarlik kabi insoniy fazilatlar dastlab oilada vujudga keladi. Oila mustahkam
bo lsa davlat ham kuchli bo ladi, degan iboraning aytilishi bejiz emas albatta.
’ ’
O zbek oilasining o ziga xos jamiyatdagi o rni va mavqe ni tadqiq etish.
’ ’ ’ ’
To rtinchidan,
’ Mamlakatimizning mustaqillik davrida oilalarimizning
ijtimoiy huquqini himoya qiluvchi va kafolatlovchi ko plab muhim qonun va
’
qarorlar qabul qilindi.
Ayniqsa mamlakat prezidenti I.A.Karimov tomonidan 1998-yilni O i l a yili
“ ”
deb e lon qilinganligi bu borada O zbekiston hukumati tomonidan bir qancha
’ ’
qarorlar qabul qilinganligi bu sohalarda mavjud bo lgan muammolarni
’
muvaffaqiyatli hal etishni ta minlab ijtimoiy-ma naviy holatni yanada
’ ’
takomillashishiga sabab bo ldi.
’
59

Beshinchidan , Oilaviy urf-odatlardan o ziga xos xususiyatlari bilan’
farqlanadi. Umumxalq va ijtimoiy siyosiy bayramlar yil faslini qat iy kunida
’
nishonlansa, oilaviy an analar muddati esa qat iy belgilab qo yilmaydi.
’ ’ ’
Shuningdek, oilaviy turmush marosimlari kishilarning shaxsiy hayoti, oilada yuz
beradigan muhim voqealar munosabati bilan bog liq bo ladi. Tug ilganlik
’ ’ ’
haqidagi guvohnomani tantanali topshirish , chaqaloqlarga ism qo yish, balog atga
’ ’
yetganda pasport topshirishn nishonlash, armiyaga kuzatish, nikoh, oltin, kumush,
uy-hovli to ylari, yetuklik attestati, diplom olish, kasb-hunar o rganishni
’ ’
nishonlash marosimlari kabilar oilaviy urf-odatlar bo lib, ular turmushimizga keng
’
yoylgan. Oltichidan, Mustaqil davlatimiz o zining nikoh va oila-maishiy
’
munosabatlar sohasidagi siyosatini O zbekiston Respublikasining Asosiy Qonunida
’
oilaning yuksak maqomini belgilashda ifoda etdi. O i l a jamiyatning asosiy
“
bo g inidir hamda jamiyat va davlar muhofazasida bo lish xuquqiga ega
’ ’ ’ ” ,
deyiladi Konstitutsiyamizning 63-moddasida.
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida alohida Oila bobining
’ “ ”
mavjudligi mustaqil davlat tomonidan oilani shakllantirish, rivojlantirish, ijtimoiy
himoya qilish , yosh avlodni tarbiyalash masalalariga naqadar katta e tibor
’
berilishining yorqin timsolidir.
Foydalanilgan manbaa va adabiyotlar ro yxati
’
I O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. Toshkent, Ozbekiston ,
’ “ ”
2010 yil
II. O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A Karimov asarlari va hukumat
’
qarorlari.
II.1. I.A.Karimov Yuksak ma naviyat - yengilmas kuch. T., Ma naviyat 2008
’ “ ’ ”
yil
II.2. I.A.Karimov O zbekiston buyuk kelajak sari Toshkent O zbekiston
“ ’ ” “ ’ ” .
II.3. I.A.Karimov O zbekiston: milliy istiqlol, iqrisod, siyosat, mafkura
’
60

II.4. O zbekistonning siyosiy ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari. ’
1998 yil Oila yili T; O zbekiston , 1998
– “ ’ ”
II.5. Oila yili Davlat dasturi. // Ma rifat // 1998 yil 30 yanvar
“ ” ’
III. Manbaalar
III.1. Abu Rayhon Beruniy Miniralogiya Izb T 2 Toshkent 1966
III.2. Avesto Videvat kitobi. M.Ishoqov tarjimasi. T., 2007.
“ ”
III.3. Narshaxiy Abu Bakr Muhammad ibn Jafar Buxoro tarixi. T., Fan 1966.
“ ”
III .4. Abdulla Qodiriy . “ O ’ tkan kunlar
” T ., “ Sharq , 2000 ”
IV . Monografiya , Broshyura va to ’ plamlar .
IV .1. Asqarov A . O ’ zbek xalqining etnogenizi va etnik tarixi . T., Universitet
“ ”
2007
IV.2. Saifnazarova F. O zbek oilasi, ijtimoiy va ma naviy qadriyatlar. T.,
’ ’
YURIST- MEDIA MARKAZI 2007
“ ”
IV.3. Ashirov A. O zbek xalqining qadimiy e tiqod va marosimlari. T., 2007
’ ’
IV.4. Abdirauf Fitrat. Oila yoki oila boshqarish tartiblari. T., Ma naviyat 1998
“ ’ ”
IV.5. Shoniyozov K. O’zbek xalqining shakllanish jarayonida. T., “Sharq” 2001.
IV.6. Наливкин Б, Наливкина М. Очерк быта женщины оседлого туземного
населения Ферганы. Казань, Б.И., 1986
IV .7. Очерки истории Кашкадарынской и Сурхандарынской областей
Узбекистана Т., «Фан».
IV.8. Bo’riyev O. Nasriddinov Q. va I.Shaymardonov
‘O’zbek oilasi tarixidan”. T., 1995 .
V. Ensiklopediya va lug’atlar
V.1.O’zbekiston Milliy ensiklopediyasi . 6-tom. T., 2003.
V. 2. O’bekiston Respublikasi Ensiklopediya . T., 1997.
61

Купить