Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 14.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 03 Апрель 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Музыка

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O`zbek opera asarlarini o`rgatishda musiqiy idrok masalalari

Купить
 O`zbek opera asarlarini  o`rgatishda musiqiy idrok masalalari
Mundarija:
Kirish.
1   bob.Har   tomonlama     kamol   topgan   shaxslarni     tarbiyalashda     opera
san`atining  o`rni va ahamiyati ..……………………………………………
1.1Opera   san`ati   o`quvchilarni   musiqiy   idrokini     rivojlantirishda     samarali
vosita  sifatida .	
………………………………………………………………
1.2.Jahon   va   O`zbek   operalarining   yaratilishi   va   uning   kompozitorlari
ijodiga  chizgilar 	
……………………………………………………………
II   bob.Opera   san`ati     orqali     o`quvchilarni   musiqiy     idrokini     o`stirish
texnologiyalaridan  foydalanishga doir  pedagogik  tavsiyalar	
……………
II.1.Pedagogik texnologiyalarining  tuzilishi va  vazifasi .	
…………………
II.2.O`quuvchilarning   musiqiy   idrokinin   opera   san`ati   vositasida
tarbiyalashga   doir     texnologiyalarni     qo`llash   bo`yicha     pedagogik
ko`rsatmalar .	
…………………………………………………………………
Xulosa ..	
………………………………………………………………………
Adabiyotlar ro`yxati	
…………………………………………………………
Ilovalar .	
………………………………………………………………………                                             
Kirish
Mustaqillik     tufayli     tarixiy     ma`daniyatimiz,dinimiz   hamda   milliy
qadriyatlarimizni     asli   holiga     qayta   tiklab,o`zligimizni     anglash   imkoniyati
paydo   bo`ladi.   Mamlakatimiz   mustaqilligini     ta`minlash   ozod   va   obod
Vatan,erkin   va   farovon   hayot     barpo   etishda   albatta   san`atning     roli
beqiyosdir, tabiiyki musiqa ma`daniyatini ham.
Musiqa   o`zining     betakror   tabiati       bilan   yoshlarning     ma`naviy   dunyosiga
katta  ta`sir etadi.Ularning badiiy va  axloqiy      madaniyatini  shakillantirishga
milliy   g`urur   va   milliy   iftixor     tarbiyasini     amalga       oshirishga     ijodiy
mahorat   ,nafosat   va   badiiy   didini   o`stirishga,fikr   doirasini   kengaytirishga   ,
mustaqilli   va   tashabbuskorligini       tarbiyalashga   xizmat   qiladi.   Uning   bu
kuchidan  vazvunli va unumli   foydalanish har bir musiqa mutaxasislarining
muqaddas burchidir.
Prezidentimiz   2008   yil   7-yanvardagi   Bolalar   musiqa   va   san`at“
maktablarining     moddiy   texnika   bazasini     mustahkamlash   va   ularning
faoliyatini     yanada   yaxshilasg   bo`yicha   2009-2014-yillarda   mo`ljallangan
Davlat     dasturini   tayyorlash   chora-tadbirlari   to`g`risida gi     F-2008-sonli	
”
farmoishi   Barkamol   avlod   yili   Davlat   dasturi   hamda   O`zbekiston	
“
Respublikasi       Prezidenti     Davlat   maslahatchisi       xizmati   va   Vazirlar
Mahkamasi   ta`lim,Sog`liqni   saqlsh,ijtimoiy   muhofaza,   axborot   tizimlari     va
telekommunikatsiyalar       kompleksining   2010   yil   17   martdagi     qo`shma
yig`ilishi   bayonida belgilangan   vazifalar   asosida   barcha fan yo`nalishlari
qatorida musiqa madaniyati fanidan uzviylashtirilgan o`quv dasturini  amalga
joriy     etilishi     o`quvchi   yoshlarimizni     musiqiy     iste`dodi     va   salohiyatini
yanada o`stirishga  keng  imkoniyatlar beradi.
O`zbek     xalqi   azaldan   o`zining     ma`naviy     boyligi,milliy   va
umuminsoniy qadriyatlari va milliy musiqiy madaniyatining  yuksalishi bilan jahon     xalqlari   orasida       yetakchilik   qilib   kelgan.Prezidentimiz   Kuy   ,“
qo`shiqqa,   san`atga   muhabbat,   musiqa   ma`daniyati     xalqimizda   bolalikdan
boshlab  oila sharoitida  shakllanadi. Uyida dutor, doira yoki boshqa  cholg`u
asbobi       bo`lmagan,   musiqaning     hayotbaxsh       ta`sirini   hayotida
sezmasdanyashaydigan   odamni     bizning     yurtimizda       topish   qiyin,   desak,
mubolag`a  bo`lmayd ,- deb ta`kidlaydilar  (I.A.Karimov.Yuksak ma`naviyat	
”
yengilvas kuch  Manaviyat , 2008 (41-bet).	
”
Mavzuning   dolzarbligi ,   Musiqa   jonsiz   tanaga   jon,ruhsiz   vujudga   ruh
bag`ishlagani haqida   sharqu g`arb ilmi, adabiyotda farazlar, afsonayu   juda
rivoyatlar       juda   ko`p.   Aksariyat   mutaxasisslar   musiqaning   yaratilishi   inson
zoti   paydo   bo`lib,   tabiat   hodisalariga,hayvonlarga   taqlidan   yo   ilk   bor
kulib,yoxud  yig`laganda chag`argan tovushlarga bog`lab izohlaydilar.
Buyuk     olim,   dunyo       tibbiyotining     asoschilaridan     bolgan
bobolaromiz   Abu   Ali   Ibn   Sino   Tib   qununlari   kitobida   musiqaning     ruhiy	
“ ”
ta`sir     kuchiga   baho   berib,go`dakning   tarbiyasidagi     ahamiyatini   oddiygina
ta`riflaydi. Godakning vujudi  chiniqishi uchun  ikki narsa zarur: biri uni  asta	
”
qimirlatib   tabratish,ikkinchisi   onasining     qo`shig`i(allasi).   Birinchisi
bolaning   tanasiga,   ikkinchisi   ruhiga     tegishlidir .     Musiqaning   inson	
”
hayotdagi   o`rni   borasida     ko`p   yozilgan     va   u   shubhasiz,   davolovchi,
aniqrog`i,   jism   va   ruhni     muolaja   qilish   usullaridan   bo`lishi   bilan   birga
ma`naviy tarbiyasining  bag`oyat muhim yo`nalishlaridan  biri hamdir.
Respublikamiz   taraqqiyot   va   o`zgarishlarga     boy   hozirgi   paytda   yosh
avlodni   har   tomonlama     kamol   topishi     davr   talabi   va   ehtiyojidir.Yosh
avlodni   ma`naviy   baquvvat, bilimli, o`z mustaqil Vatanimizdan   faxrlanish
tuyg`usiga   boy   kishilarni   tarbiyalash     zamonamizning   dalzarb   mavzusi
hisoblanadi,   bu   esa   ta`lim   tarbiya   oldidagi       murakkab,   keng     ko`lamli
muammolardan biridir. Tarbiya deganda  har tomonlama yetuk, o`zida axloqiy poklik,ma`naviy
boylik   va   jismoniy     barkamollikni     mujassamlashtirgan   insonni   yetishtirish
nazarda tutiladi.
                             Tarbiya tizimida   musiqa san`ati   yetakchi o`rinda turadi.Hozirgi
kunda   musiqa   va   san`atini   inson     tarbiyasidagi     ro`li   ortib
bormoqda.Yoshlarimizni   ma`naviy       yetuk,   komil   inson   qilib   tarbiyalashda
maktabning   roli,shak-shubxasiz   kattadir.Maktab   yoshlarda   bilim     asoslarini
singdiiradi.U       bolani     ilmiy   dunyoqarashining   shakllantirishi   va
mustahkamlanishi   yo`lida   asosiy   poydevor   bo`lib     xizmat   qiladi.Maktab
musiqa   madaniyati   darslarida   qo`shiq   kuylash   san`atning   o`rni
beqiyos.Lekin   barcha   sinf     kitoblarida     opera     san`atini       o`rganish,uni
eshitish  idrok  qilish  masalalari  kam  yoritilgan.Shuning uchun  biz musiqa
madaniyati     darslarida     o`zbek   operalarini     o`rganishni,uni     idrok     qilishni
keng       yoritishga       qaror       qilgan     holda       bitiruv     ishimiz     mavzusini
quyidagicha belgiladik. O`zbek opera   asarlarini o`rgatishda   musiqiy   idrok”
masalalari .	
”
Bitiruv malakaviy ishimizning  maqsadi : 5-7  sinf  o`quvchilariga  musiqiy
idrokni   shakllantirishda   o`zbek   opera   san`atining   ta`sir   kuchini
aniqlash,opera   asarlarini   eshitib   idrok   etishga   samara   beradigan   uslub   va
vositalarni tanlab amalga qo`llash, olingan  ijobiy natijalarni  tafsiya etishdan
iborat.
Ilmiy   tadqiqot   ishimizning   vazifalari   t anlangan   mavzuning
dolzarbligi va maqsadidan   kelib chiqqan holda quyidagicha  belgilanadi:
1.   O`quvchilarda   tinglash   malakalarini     shakllantirishda   opera   asoslarining
imkoniyatlarini aniqlash.
2.   O`quvchilarning   opera   asoslari   orqali   idrokini   shakllantirishda     samara
beradigan  yo`l   va  uslublarini anislash.
3.   Tajribali   musiqa   o`qituvchilarining       ish   faoliyatini   o`rganish   va
umumlashtirish. 4. Tajriba-sinov   ishlari   olib borish va   uning   yakuniy   natijalari asosidagi
ilmiy asoslangan   pedagogik  tavsifnomalar ishlab chiqish.
Tadqiqot     ishimizning     obyekti     umumta`lim     matablari   5-7-sinf
o`quvchilarida     amalga   oshiriladigan   musiqa   ma`daniyati   darslarining
vazmuni hisoblanadi.
Tadqiqot   ishlarimizning     predmeti -o`zbek   opera   asarlari   orqali
o`quvchilar idrokini shakllantirishni  amalga oshirish jarayoni hisoblanadi:
-Tanlangan mavzuda taaluqli psixologiya, pedagogika va musiqashunoslikka
oid adabiyotlarni o`rganish va tahlil qilish;
-O`quvchilar       bilan   suhbat,   bahs-munozara   yuritish,   intervyu   olish,anketa
savol-javoblarini o`tkazish va  sinov-tajriba ishlarini olib boorish.
-Opera   sarlarini   o`rganishda   va   tinglashda   o`quvchilarning   idroki;   didi   va
ijrochiligi   uchun   mos     bo`lganlanlarini   tanlab   olish,ulardan   musiqa
ma`daniyat darslarida keng foydalanish.
Bitiruv   malakaviy   ishimizning   metodologik   asosini   Prezidentimiz
I.A.Karimovning   mavzuyiga   oid   fikrlari,milliy   istiqlol   g`oyasining   asosiy
tamoyillari, Ta`lim   to`g`risidagi   qonun , Kadrlar   tayyorlash   milliy” ” ”
dasturi;Barkamol avlod Davlat dasturi; Oliy  kengash  va o`rta maxsus ta`lim
Vazirligi     tomonidan    qabul     qilingan    qarorlari  va  buyruqlar,  o`rta   asrlarda
yashab ijod qilgan Sharqning  buyuk qomusiy  olimlari tomonidan bildirilgan
fikrlar,   taniqli   pedagog,   psixolog   va   musiqashunos   olimlarning     asosiy
fikrlari hisoblanadi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi
 O`quvchilarni   o`zbek   opera   asarlari   o`rganishda   musiqiy   idrok
masalalari   pedagogik   muammo   ekanligi   yaxlit   va   bir   butun   holatda
tadqiq etiladi. 
 Umumiy   o`rta   ta`lim   maktablarida   musiqiy   estetik   tarbiyalashga
qaratilgan mashg`ulotlarning mazmuni ishlab chiqildi.   O`quvchilarni   tinglash   madaniyatini   rivojlantirishga   yo`naltirilgan
zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni samaradorlik darajasi aniqlandi.
 O`quvchilarni   tinglash   madaniyatini   rivojlantirishga     qaratirilgan
uslubiy tavsiyalar  ishlab chiqildi.  
 O`quvchilarni estetik tarbiyalash dolzarb pedagogik muammo ekanligi
yaxlit va bir butun holatda tadqiq etiladi. 
 Umumiy   o`rta   ta`lim   maktablarida   musiqiy   estetik   tarbiyalashga
qaratilgan mashg`ulotlarning mazmuni ishlab chiqildi. 
 O`quvchilarni   musiqiy   bilimdonligini   rivojlantirishga   yo`naltirilgan
zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni samaradorlik darajasi aniqlandi.
 O`quvchilarni   estetik   tarbiyalashga   yo`naltirilgan   uslubiy   tavsiyalar
ishlab chiqildi. 
Bitiruv malakaviy ishimiz 3 bosqichda amalga oshiriladi.
Tadqiqotning   birinchi   bosqichida     mavzuga   taalluqli   ilmiy       nazariy
pedagogik,metodik,tarixiy,psixologik musiqiy adabiyotlar  o`rganildi.
5-7-sinflarda     musiqa   madaniyati   darslarini   o`tish   ahvoli   kuzatildi;qayd
qiluvchi   sinov   o`tkazildi;   musiqa     darsliklari     tadqiqot     mavzusi   nuqtai
nazaridan tahlil qilindi.
Ikkinchi bosqichda  tajriba  sinov ishlarining  natijalari o`rganildi;tahlil
o`tkazildi;   umumlashtirildi   va   ulardan   tegishli   xulosalar
chiqarildi.Shuningdek bu bosqichda ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqildi.
Uchinchi bosqichda tavsiya xulosalar qayta tahlil qilinib, ishning milliy
matni tayyorlandi.
Tayyorlangan   bitiruv   malakaviy   ishimizning   ustuvor   g`oyasi   shundan
iboratki   maktabda     o`quvchilarga     ustoz       muallim     o`zbek   opera   asarlarini
kuylashni va tinglashni     mohirona   o`rgata olsa   o`quvchi   yoshlar   musiqiy
idroki  asta-sekin sharkllanib rivojlanib boradi.
Bitiruv   malakaviy   ishimiz     kirish   2   bob,4   ta§,xulosa,foydanilgan
adabiyotlar ro`yxati   va   ilovalardan  iborat.  I bob. Har tomonlama kamol topgan shaxslarni tarbiyalashda
opera san`atining o`rni va ahamiyati.
I.1.   Opera   san`ati   o`quvchilarni   musiqiy   idrokini
rivojlantirishda samarali vosita sifatida.
Millatning   kelajagi   hisoblangan   yosh   avlodni   har   tomonlama   etuk
shaxs bo`lib voyaga etishishida ularning ta`lim-tarbiyasi, ma`naviy kamoloti
masalasi   davlat   darajasiga   ko`tarilib,   bu   yo`lda   qator   maqsadli   islohotlar
amalga   oshirilmoqda.   Bugungi   kunda   o`zbek   xalqining   milliy   o`zligini
anglash   jarayoni   jadallashishi   munosabati   bilan   yosh   avlodni   c-axloqiy
tarbiyasining ahamiyati sezilarli darajada ortib bormoqda. 
Prezidentimiz   I.A.Karimov   ta`kidlaganlaridek,   yosh   avlod
madaniyatimiz va ma`naviyatimizni, taraqqiyotning intellectual qadriyatlarini
kelajak   jamiyat   a`zolarining   ongiga   etkazdilar.   Zero,   huquqiy   demokratik
davlat va fuqarolik jamiyatini qurish sharoitida yangicha fikrlovchi shaxsning
shakllanishi   muhim   ahamiyatga   ega.   Shu   o`rinda   yoshlarning   ma`naviy
jihatdan   barkamol   qilib   tarbbiyalanishida   milliy   musiqamizning   roli   alohida
ayamiyatga   ega.   Chunki   aynan   yoshlarimizning   milliy   mentalitetimizga   xos
bo`lgan     qadriyatlarni   saqlab   qolishda   milliy   musiqa   san`atining   ham   o`z
o`rni bor. Ma`lumki, milliy musiqa san`atimiz yoshlar o`rtasida samimiyatni,
o`zaro   mehr   oqibatni   yanada   o`stirishga   xizmat   qiladi.   Musiqiy   ta`limning
mazmun va mohiyati zaminida barkamol avlod, komil inson tarbiyasi yotadi.
Mustaqillik   yillarida   mamlakatimizda   musiqa   san`atini   rivojlantirish,
farzandlarimiz   musiqiy   madaniyatini   oshirishga   qaratilgan   qator   dastur   va
rejalar amalga oshirilmoqda. Jumladan, mumtoz musiqiy merosimizni asrab-
avaylash   va   o`rganish,   uni   yosh   avlodlarga   bezavol   etkazish   hamda
yoshlarimizni   ularga   nisbatan   hurmat   ruhida   tarbiyalash   kabi   ezgu
maqsadlarga   qaratilgan   Bolalar   musiqa   va   san`at   maktablarining   moddiy-“ texnik   bazasini   mustahkamlash   va   ularning   faoliyatini   yanada   yaxshilash
bo`yicha 2009-2014 yillarga mo`ljallangan davlat Dasturini tayyorlash chora-
tadbirlari to`g`risidagi O`zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoyishi” 1
musiqa   rivojiga   yanada   ulkan   hissa   bo`lib   qo`shiladi.   Ushbu   farmoyish
nafaqat   musiqa   va   san`at   maktablari,   balki   umumta`lim   maktablari   musiqa
madaniyatining darslariga bo`lgan e`tiborning ham kuchayishiga olib keladi.
Prezident   I.A.Karimovning   Yuksak   ma`naviyat   -   engilmas   kuch“ ”
asarida: Xalqimiz xayotida musiqa azaldan beqiyos o`rin tutib keladi. Musiqa	
”
sadolari   qaysi   xalq   yoki   millat   vakili   tomonidan   ijro   etilmasin,   eng   ezgu,
yuksak va nozik insoniy kechinmalarni ifoda etadi. 
Eng   muhimi,   bugungi   kunda   musiqa   san`ati   navqiron   avlodimizning
yuksak ma`naviyat ruhida kamol topishida boshqa san`at turlariga qaraganda
ko`proq va kuchliroq ta`sir ko`rsatmoqda	
” 2
, degan fikrlarni o`qiymiz.
Haqiqatdan   ham   inson   shaxsini   har   tomonlama   tarbiyalashimizda
musiqa   tarbiyasining     ahamiyati   beqiyosdir.   Ayniqsa,   bugungi   texnikaning
misli ko`rilmagan darajada avj bilan yuksalishi davrida mutaxassislar oldida
yoshlar qalbiga musiqaning ijobiy xislatlarini to`g`ri singdira olishday muhim
vazifa   turibdi.   Jumladan,   hozirda   ko`plab   yoshlarimizning   G`arbning   tala-
to`p, shovqin-suronga boy, tushunarsiz musiqasini tinglashi, buning oqibatida
o`sib kelayotgan yosh avlodning kelajagiga salbiy ta`sir ko`rsatishini anglab,
buning oldini olish choralarini ishlab chiqish zarurdir.
Ma`lumki,   umumta`lim   maktablari   musiqa   madaniyati   darslaridagi
faoliyat   turlaridan   biri   musiqa   tinglash   faoliyatidir.   Musiqani   to`g`ri   tinglay
bilish   va   undan   zavq   olish   ham   katta   san`at   hisoblanadi.   Insonda   musiqa
tinglash   madaniyati   yoshlikdan   rivojlana   boshlaydi.   Bu   borada   aytish
mumkinki,   hali   ona   qornidalik   davridayoq   o`sib   kelayotgan   homila
tashqaridan   eshitilgan   musiqani   tinglay   oladi.   Bu   borada   o`tkazilgan
tadqiqotlar natijasi shuni ko`rsatdiki, mumtoz kuy va ashulalari, jahon klassik
ohanglari   har   qanday   holatda   ham   insonga   ijobiy   ta`sir   ko`rsata   oladi. Aksincha,   o`zida   to`polon,   shovqin-suronlikni   aks   ettirgan   musiqiy
guruhlarning   asar lari   insonda   jizzakilik,   tezlik   kabi   salbiy   xislatlarni“ ”
rivojlantiradi.   Shu   sababdan   umumta`lim   maktabi   musiqa   madaniyati   fani
o`qituvchisi musiqa madaniyati darslarida bolalarda musiqani to`g`ri tinglay
olish madaniyatini shakllantira olishi zarur.
Har bir xalqning milliy kuy va qo`shiqlari mavjud. Lekin yosh avlodni
komil inson bo`lib tarbiya topishida o`zbek xalqiqagina mansub bo`lgan boy
musiqiy   merosi   alohida   ahamiyatlidir.   Barkamol   avlod   tarbiyasida
xalqimizning   orzu-umidlari,   hayotiy   kechinmalari,   ma`naviy   dunyosini
o`zida   aks   ettirgan   alla,   lapar,   mehnat   va   marosim   hamda   boshqa   xalq
qo`shiqlari muhim omil bo`lib hisoblanadi.
Ana   shunday   boy   merosni   o`sib   kelayotgan   yosh   avlod   ongiga
singdirish   bugungi   kun   musiqa   madaniyati   fani   o`qituvchisining   oldidagi
muqaddas   burchlardan   biri   bo`lmog`i   shartdir.   Mazkur   faoliyat   turini
kengaytirishni   to`g`ri   yo`lga   qo`yishni   avvalo   oiladan,   maktabgacha   ta`lim
muassasalaridan,   boshlang`ich   sinf   davridan   boshlash   maqsadga   muvofiq
hisoblanadi.Buning   uchun   ta`lim   muassasasining   mutaxassisi   turli   faoliyat
shakllaridan   foydalanishi   zarur.   Umumta`lim   maktablarining   boshlang`ich
sinflarida mazkur jarayonni o`yin ko`rinishida tashkil qilish mumkin.
Ohangni   toping     bilag`onlar   o`yini   orqali   kichik   yoshdagi	
“ ”	–
o`quvchilarning   musiqa   tinglash   bo`yicha   egallagan   bilim,   malaka   va
ko`nikmalarini   shakllantirish,   kengaytirish   mumkin.   Ushbu   o`yinni   tashkil
qilishdan   oldin   bolalar   diqqatini   bir   joyga   jalb   qilinib,   mazkur   o`yinning
mohiyati   tushuntirib   beriladi.   Bu   o`yinni   kichik   guruhlararo   musobaqa
tarzida  o`tkazilishi   maqsadga   muvofiq   sanaladi.   Asosan  o`zbek   xalq  kuy   va
qo`shiqlaridan   berilgan   parchalar   o`quvchilarni   fikrlashga,   o`ylashga
undaydi.   O`qituvchi   doimiy   ravishda   o`quvchilarga   uyga   vazifa   qilib
televideniye,  radio orqali  uyda  tinglangan  kyu va qo`shiqlarni tahlil qilishni
topshirsa, bu holat o`quvchilarning doimiy ravishda musiqani to`g`ri tinglay olish   madaniyatini   shakllantirish   va   musiqani   to`g`ri   tinglay   olish
malakalarining   o`sishiga   ham   olib   keladi.   Bundan   tashqari,   o`quvchilarning
maktabdan   va   sinfdan   tashqari   bo`sh   vaqtlarini   mazmunli   tashkil   qilishda
turli   mavzudagi   tadbirlarning   tashkil   qilinishi   ham   maqsadga   muvofiq
hisoblanadi.   Masalan   Milliy   kuy   va   ohanglar   kechasi ,   Siz   musiqani“ ” “
bilasizmi?   viktorinasi,   Ohanglar     ezgulikka   etaklar   singari   badiiy-	
” “ ”	–
musiqiy tadbirlar orqali o`quvchilarning bo`sh vaqtlarini mazmunli o`tkazish
bilan   bir   qatorda   ularning   musiqani   tinglay   olish   madaniyatini   ham
rivojlantiradi.
Darhaqiqat,   o`sib   kelayotgan   yosh   avlod   tarbiyasida   musiqiy
tarbiyaning   naqadar   ulkan   omil   ekanligi   yanada   ayon   bo`lib   bormoqda.
Shunday   ekan,   yosh   avlodni   boy   musiqiy   merosimizni   o`rganishga,   engil-
yelpi,   tumtaroq   ohanglardan   qochib,   ularning   badiiy   didini,   musiqiy
madaniyatini   ko`tarishga,   ma`naviy   olamini   kengaytirishga   harakat
qilmog`imiz   kerak.   Bu   borada   Shashmaqom   singari   milliy   merosimizning	
“ ”
noyob   durdonalari   bilan   bir   qatorda   jahon   tan   olgan   Motsart,   Betxoven,
Verdi,   Bax,   Chaykovskiy,   Raxmaninov,   Xachaturyan   kabi   buyuk
kompozitorlarning   durdona   asarlarini   ham   o`z   vaqtida   o`rganib,   tushuntirib
borishimiz zarur.
Buyuk   yodgorliklar,   madaniy   va   ma`naviy   merosimizni   avaylab
asrashimiz,   yosh   avlod   tarbiyasida   musiqa   san`atining   eng   nodir
durdonalaridan to`laqonli foydalanmog`imiz zarur.
Yuqoridagi fikrlardan shunday xulosalar qilish mumkin:
-musiqa   tinglash   asosida   tarbiya   berishni   bugungi   kunda   oiladan,
maktabgacha  ta`lim muassasalaridan  boshlash  maqsadga muvofiqdir. Bunda
qat`iy dasturlar ishlab chiqishni yo`lga qo`ymoq zarur, shu bilan bir qatorda
turli   xil   audio   yozuvlarni   MTM   va   umumta`lim   maktablariga   etkazish
masalalarini   ishlab   chiqish     yoshlarimizning   milliy   musiqamizni   tinglay	
–
olish   malakalarini   shakllantirish   va   unga   nisbatan   munosabatlarini shakllantirish ishlari umumta`lim maktablarida darsdan tashqari ko`ngilochar
tadbirlar,   san`atkorlar   bilan   uchrashuvlar   tarzida   amalga   oshirishni   yo`lga
qo`yish;
-oliy   ta`lim   muassasalarida   musiqiy   ta`lim   yo`nalishidan   tashqari
bo`lgan   ta`lim,   fan   yo`nalishlarida   tahsil   oluvchi   talaba-yoshlar   bilan   ham
musiqa   tinglash   targ`ibotini   yo`lga   qo`yish,   jonli   ijro   mahoratlari   yuqori
bo`lgan   el   ardog`idagi   san`atkorlar   bilan   uchrashuvlarni   tashkil   etish   kabi
tyrli   ko`rinish   va   shakldagi   targ`ibot   ishlari   orqali   o`sib   kelayotgan   yosh
avlod tarbiyasida musiqa tinglash madaniyatini shakllantirish va rivojlantirish
ishlari ko`lamining kengayishiga erishish mumkin.
Tajriba-sinov   ishlariolib   boorish   jarayonida   ishlatilgan   uslublar   opera
san`atining   paydo   bo`lish   va   rivojlanish   tarixini,  uning  xususiyatlari,   mavzu
va   janrlari   o`quvchilarning   ma`naviy-axloqiy   tarbiyasidagi   potentsial
imkoniyatlarni aniqladi.
Biz ishonch bilan aytamizki, aynan vatanparvarlik shaxsning eng asosiy
xislatlari   va   milliylikning   poydevoridir.   Zero   bilimga,   fanga,   maqsadga
intiluvchanlik,   qiyinchiliklarni   engishdagi   qat`iyatlilik,   o`z   ustida   ishlash
xislatlari shu poydevor ustiga quriladi:
-Vatanga bo`lgan muxabbat, uning nabiiy boyliklariga ehtiyotkorlik;
-Vatandoshlariga bo`lgan mehr-muruvvat, yaxshilarga tenglashishga intilish;
-Mustaqillik   davrida   xalqning,   mamlakatning   xalq   xo`jaligi,   ilm,   san`atda
erishgan yutuqlari bilan faxrlanish hissiyoti;
--Jamiyatda   o`z   o`rnini   topishga   intilish,   o`zining   huquq   va   burchlarini
tushuna   olish,   xayotda   mustaqil   fikrlashga   intikish,   o`z   qiziqishi   va
qobiliyatiga qarab kasbga, hunarga ega bo`lish;
-Mamlakat   ishiga   o`z   hissasini   qo`shish,   uning   chiroyiga-chiroy   qo`shishga
intilish.
Bizning   o`tkazgan   tajriba-sinov   ishlarimiz   shuni   ko`rsatdiki,
o`quvchilarning ma`naviy tarbiyasida har xil turdagi choralar ishlatiladi: -o`qituvchi ustozning hissiyotlar bilan bezatilgan nutqi;
-trixxiy va badiiy adabiyot;
-eng yaxshi vatandoshlarning xayoti va faoliyatidan misollar;
-ommaviy axborot vositalari (radio, matbuot, televideniye);
-tasviriy san`at;
-musiqiy san`atning har xil janrlari.
Lekin   maktab   xayotini   o`rganishda,   musiqa   darslarining   tuzilishini
ko`rib   chiqishda   ma`lum   bo`ldiki,   o`quvchilarning   ma`naviy   tarbiyasida
opera   san`atining   boy   imkoniyatlari   etarli   darajada   qo`llanilmaydi.   Bizning
o`rganib   chiqish   jarayonimizda   o`quvchilarning   ma`naviy   tarbiyasida   opera
san`atining potentsial imkoniyatlarini bir necha guruhga bo`lib chiqdik:
-o`rganish imkoniyatlari;
-rivojlantiruvchi;
-tarbiyaviy-axloqiy;
-tuzatish, ma`naviy kamchiliklarni , nuqsonlarni to`g`rilash;
-kasbiy yo`naltirish;
-ma`naviy hordiqqa alohida ma`no, ko`rkamlik, go`zallik bag`ishlash.
O`rganish   imkoniyatlari   musiqani,   Vatan   to`g`risidagi   bilimlarni
chuqurlashtirish   va   kengaytirishga,   uning   tarixi,   xalq   urf-odatlari,   baxtli
kelajak   haqidagi   umid   va   armonlarini   yanada   kengaytirishga   intiladi.
O`quvchilarning   qalbi   va   tuyg`ulariga   kirib   borgan   opera   qo`shiqlari   ularga
boshqa   darslarni   (ona   tili,   adabiyot,   tarix,   geografiya,   biologiya   va   h.k.)
chuqurroq bilish va o`zlashtirishga yordam beradi.
Xalq   ma`naviyatini   rivojlantirish   imkoniyatlari   shundan   iboratki,   u   c
qiziqish   va   ishtiyoqlarini,   musiqiy   qobiliyat   va   zakovatlarini   rivojlantiradi,
psixologik   xislatlarning:   zehn   va   e`tibor,   tasavvur   qilish     fantaziyaning–
to`g`ri rivojlanishi, tafakkur, fikrlash, eslab qolish, go`zallikni tushuna bilish
qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Tarbiyaviy   ta`lim   beruvchi   cng   o`z   oldiga   qo`yilgan   masalalarni
aniqlab   olishga,   bu   masalalarning   echimini   topishga,   o`z   ustida   ishlashga
o`rgatadi.
Tuzatuvchi,   davolovchi   (Ibn   Sinodan)   imkoniyatlar   o`quvchilarni   o`z
fikr   va   mulohazalarini,   his-tuyg`ularini   to`g`ri   yo`naltirishga,   ota-onasi,
do`stlari   va   ustozlarining   adolatli   noroziliklarini   keltirib   chiqarmaslikka
intilishda, ongli ravishda bundan ham yaxshiroq, hamisha madaniyatli, toza,
ma`naviy boy, go`zal bo`lishga intnilishda katta yordam ko`rsatadi.
Kasbiy yo`naltirish imkoniyatlari shundan iboratki, har xil kasb egalari
haqidagi   qo`shiqlar   o`quvchilarni   shu   kasb   haqida   ko`proq   ma`kumot
yig`ishga   va   shuning   ichida   oziga   to`g`ri   kasb   tanlab,   sevgan   vatanining
o`sishi va rivojlanishi uchun o`z hissasini qo`shish uchun intilishga undaydi.
Opera san`ati o`quvchilarni  ko`chaning  yomon ta`siridan chalg`itishga“ ”
katta yordam beradi va dam olishni mazmunli, chiroyli, farosatli o`tkazishga
undaydi va ularni mo`jizali, romantic, o`zgacha go`zal olamga olib kiradi.
Lekin   bizning   tekshirish   materiallarimizdan   kelib   chiqadiki,   bu
imkoniyatlar   etarli   darajada   ishlatilmaydi.   Yig`ilgan   materiallarning   tahlili
shuni   ko`rsatdiki,   musiqani   o`qitish   ahvoli   va   opera   san`ati   imkoniyatlarini
etarli darajada ishlatilmasligining bir necha alohida sabablari bor:
1. Musiqiy   tarbiya   va   ta`lim   ishlari   dars   jarayonidan   tashqariga   chiqa
olmaydi.   Musiqa   bo`yicha   o`quv   programmasi   ko`p   yuklangan,   unda   opera
san`ati bilan tanishtirishga kam joy ajratilgan;
2. O`quvchilarning   qiziqishlariga   javob   beradigan   tashkilotlardagi
maktabdan   tashqari   va   sinfdan   tashqari   faoliyatning   katta   imkoniyatlaridan
etarli darajada foydalanilmasligi va e`tiborga olinmasligi;
3. Musiqiy   tadbirlar   kam   uyushtiriladi,   musiqa   tog`risida   etarlicha
ma`lumot berilmaydi;
4. Musiqa   o`qituvchilari   o`zlarining   bu   ishdagi   alohida   rolini,   pedagogic
jamoaning   va   ishga   uyushqoqligini   yo`lga   qo`yishda,   o`quvchilarning tarbiyasida   musiqaga   alohida   e`tibor   va   keng   ravishda   ishlatilishlik   rolini
tushunishmaydi.   Vaholanki,   musiqa   maktab   hayotida   alohida   o`rinda   turib,
hayotning bir tarkibi, uslubiga aylanishi kerak;
5. Musiqa   o`qituvchilari   har   tomonlama   rivojlangan,   ma`lumotli,
ma`naviy   boy,   etuk   madaniyatli   shaxsni   tarbiyalash   uchun   musiqa   darsida
maxsus metodika va pedagogic texnologiyani egallamagan
6. Pedagogik   muassasalarda   o`qish   davrida   kelajakdagi   musiqa
o`qituvchilari   uchun   etarli   ravishda   o`quvchilarni   opera   san`ati   bilan
tanishtirish uchun etarli darajadagi bilim va ko`nikmalarga ega emas, ayniqsa
darsdan tashqari ishlarda.
Shu   tekshirish   masalalari   bo`yicha   o`quvchilarning   ma`naviy
tarbiyasida   opera   san`atining   potentsial   imkoniyatlarini   amalga   oshirishning
sharoitlari ishlab chiqildi:
1.O`zining   kasbini-musiqadan   dars   o`tishning   mohiyatini
tushunadigan,o`z   kasbini   sevadigan,uning   o`quvchilarning   ma`naviy
tarbiyasidagi   o`rnini   tushunadigan,   ongli,   texnologiyaga   ega   yetuk
mutaxassislarni tayyorlash;
2.Maktab   raxbariyati   va   pedagogik   jamoaning   maktabning   har
tomonlama hayotiga musiqiy ruh olib kirish(mumkinligiga);
3.Musiqa   sinfi(zali)ni     tashkil   qilish   va   uni   kerakli   jihozlar,texnika
vositalari,opera san`atining eng yaxshi namunalaridan boy fonoteka maktabi
tuzish,   ayrim   musiqiy   asarlrni   yoritib   beruvchi   tasviriy   san`at     navunalarini
osib qo`yish umuman musiqiy san`atni va  opera san`atining  boyligini ochib
beruvchi  asarlardan kutubxonachalar  tashkil etish;
4.Maktabdan   va   darsdan     tashqari   o`quvchilar     bilan   ish   olib   boruvchi
tashkilotlarning faoliyatini rivojlantirish;
5.Ota-onalarni   keng   ravishda     ishga   jalb  etish  (biror-bir   musiqa  asbobida
o`ynaydigan musiqachi va boshqalar); 6.Birinchi   shartda   qo`shimcha   ravishda   fakultetlarning     o`quv   rejasini
ko`rib chiqish  va o`zining ahamiyatini yo`qotgan darslarni   zamon   talabiga
javob beradigan yangi darslar bilan o`zgartirish;
7.Musiqa   fakultetlarining   har   bir     kafedrasi   o`zining   o`quv   dasturini
boshqatdan ko`rib chiqib,uni yanada mukammallashtirish   va mavzularini
maqsadga muvofiq ishlab  chiqilishini  ta`minlash;
8.Musiqa   o`qituvchilarini     tayyorlaydigan   o`quv   muassasalarida   va
maktablarda     darslararo     aloqaning   imkoniyatlaridan   keng   ravishda
foydalanib  u darslar o`quvchilari bilan  birgalikda  darslar olib boorish;
9.Ommaviy   axborot     vositalarida   opera   san`ati   haqida   keng   ravishda
ma`lumot   berish   opera   qo`shiqlari   ijrochilari   konsertlarberish   va   ular
haqida dasturlar tayyorlash.
Bu aytilgan  shartlarning amalga oshirilishida ko`p qiyinchilik va
mablag`ni   ko`pishlatilishi   ko`zda   tutilmaydi,lekin   o`quvchilarning
ma`naviy tarbiyasidagi masalalarni yechishda  juda katta yordam beradi.
I.2.Jahon   va   o`zdek   operalarining   yaratilishi   va   uning
kompozitorlari ijodiga chizgilar . Opera     musiqa   san`atining   ehg   yirik   janri   hisoblanadi.   U–
bastakorning   talabiga   javob   beradigan   libretto,   ya`ni     she`riy-dramatik
pesa   asosida   yaratiladi.Opera   ham     teatr     tomoshasidir,barcha   sahna
bezaklari,kiyim-kechaklari,raqs   harakatlari   va   boshqalar     asar
mavzusin,bo`lib o`tayotgan voqea davrini ochishga xizmat qiladi.Operada
voqea,gapiradigan   so`zlar-u     kuynadigan   qo`shiqlar,hamma-hammasi
musiqaga asoslangan bo`ladi.
Opera   XVI   asarning   oxirlarida   Italiyada   paydo   bo`lgan.U
mavzusi   va   musiqa   tiliga   qarab,asosan   2   turga   ya`ni   jiddiy   operalar   va
hajviy operalarga bo`linadi.
IItaliyalik bastakor Yuzeppe Verdi,Avstriyalik bastakor Volfgang
Amadey   Motsart   opera   yaratishning   eng   yaxshi   namunalarini   yozib
ketganlaridan   so`ng,bu   janrning   taraqqiyoti   XIX   asrda     Rossiyada
yuksaklarga   ko`tarildi.Buni   butun     dunyo   xalqlari     tan   oladi.Bastakor
Mixail   Glinka   (1804-1857-yillarda   yashab,ijodqilgan)- Ivan	
“
Susanin , Ruslan va Lyudmila operalarini yaratib,rus opera san`tiga   asos	
” ” ”
soldi.
Yuzeppe   Verdi   1813-1901-yillarda   yashab,ijod   qilgan   Italiyalik
butuk   bastakordir.Uning- Aida , Rigoletto , Traviata , Otello   kabi	
“ ” ” ” ” ” ” ”
operalarini   shu   janrda   yaratilgan   27   ta   asari   ichida   eng   durdonalari
hisoblanadi.Verdi   operalari   sahnaga   qo`yilib,birinchi   ijro   bo`lgan   kun
Italiyada   bayramga   aylanib   ketardi.Xalq   muallifni   olqishlab,hozirgina
tinglab   tomosha   qilgan   operalaridan   kuy-qo`shiqlarni   yodlab
olib,ko`chalarda barilla aytib uylariga qaytishardi.
Albatta,bunday muvaffaqiyatlarning sababi,Y.Verdi o`z xalqining
kuy ohanglarini yaxshi bilishi va o`tkir didli ijodkor sifatida tinglovchilar
ehtiyojini  yaxshi sezishidir.
Y.Verdidan   so`ng   butun   dunyo   xalqlaridan   chiqqan   bastakorlar
uning   darajasida   operalar   yaratishni   havas   qilishadi,orzu   qilishadi	
… .Demak,jahon   opera   san`atida   Y.Verdi   ijodining   o`z   o`rni   bor   va
ahamiyati katta.
Opera   san`ati   paydo   bo`lgandan   buyon   qancha-qancha
bastakorlar   dunyoga   kelib,shu   janrda   qalam   tebratib   ko`rishgan.Turli
tillarda   ko`plab   operalar     sahnalashtirilgan.Ulardan   birlari   faqat   bir
marta,boshqalari ko`p marta  qo`yilgan.Lekin,kamdan-kam  mualliflarning
operalari   Yuzeppe   Verdining   operalari     kabi   asarlardan-asarlarga   o`tib
kelmoqda…
Asrlardan-asrlarga   o`tib   kelayotgan   opera   durdonalari
mualliflarining   nomlari   bugungi   kunda   ham   butun   dunyoda
taniqli.Volfgang   Amadey   Motsartning- Volshebnaya   fleyta ( Sehrli	
“ ” “
nay )operasi,Yorj   Bizening- Karmen   operasi,Pyotr   Chaykovskiyning-	
” “ “
Prikovaya   dama ( Toppon   xonim ), Evgeniy   Onegin operasi,Nikoley	
” “ ” ” ”
Rimskiy-Korsakovning- snegurochka( Qorqiz ), Sadko , Shoh   Sulton	
“ “ ” ” ” ”
haqida ertak , Oltin Xo`rozcha operalari butun dunyoda mashhurdir.	
” ” ”
O`zbek   musiqasi   tarixida     birinchi   opera   1939-yilda
yaratilgan,deb   ko`pgina   kitoblarda   yozilgan.Bung-o`sha   paytda   yosh
bastakor   bo`lgan   Muxtor   Ashrafiyning   ustozi   S.N.Vasilenko   bilan
hamkorlikda yozgan  Bo`ron  operasi	
“ ”
Misol   bo`la   oladi.O`zbekistonda   opera   janrining   shakllanishida   dastlabgi
pog`ona   bo`lgan   Bo`ron dan   keyin   talaygina   o`zbekcha   operalar   dunyoga	
“ ”
keldi.Bular-R.Glier   va   T.Sodiqovning   Layli   va   Majnun ,Muhtor	
“ ”
Ashrafiyning   Dilorom , Shoir   xotirasi ,Rashid   Hamraevning   Zulmatdan	
“ ” ” ” “
ziyo ,Sobir   Boboyevning Hamza , Fidoyilar ,Hamid   Raximovning	
” ” ” ” ”
Zafar ,Ibrohim Hamraevning  Oyjamol ,Ikrom Akbarovning  So`g d elining	
“ ” “ ” “ ”
qoploni ,Mutal   Burhonovning   Alisher   Navoiy ,Sayfi	
” “ ”
Jalilning Zebunniso ,M.Vafoyevning   Umar   Xayyom ,   Ulug`bek
” ” “ ”
Musayev   ,Nurilla   Zokirov,Rustam   Abdullayev   ,Habibulla   Rahimov,Avaz
Mansurov  kabi o`zbek bastakorlarining  qator operalaridir. Sulaymon   Yudakov   yozgan   opera   Maysaraning   ishi ,   birinchi–“ ”
o`zbek   hajviy   operasi   bo`lib,butun   dunyoga   tanilganini   alohida   ta`kidlab
o`tish lozim.
Bolalar   uchun   yozilgan   va   sahnalashtirilgan   o`zbek   operalari   ko`p
emas.
Bular-Sobir Boboyevning Yoriltosh ,Sayfi Jalilning  Malikai ayyor  va Avaz	
” ” “ ”
Mansurovning  Hayvonlar sultoni  operalari.	
“ ”
Muxtor   Ashrafiy   1912-1975   yillarda   yashab   ijod   qilgan,o`zbek
professional bastakoligi shakllanishida birinchilardan bo`lgan musiqa san`ati
allomasidir.Uni   xalqimiz   bastakor,dirijyor,ustoz,katta   rahbar   sifatida   yaxshi
tanigan,qilgan   mehnatlariga   yarasha   ardoqlagan.Vafotidan   so`ng   uning
nomiga   konservatoriya,   bilim   yurti,   maktablar,   ko`chalar   qo`yilishi   bejiz
emas albatta.
Muxtor   Ashrafiy   bastakor   sifatida   barcha   janrlardaijod   qilgan.Uning
qalamiga   mansub   4ta   opera   3   ta   balet,2   ta   simfoniya   va   boshqa   ko`pgina
kamer-cholg`u,kamer   vocal   va   o`nlab   qo`shiqlarni   sanab   o`tish
mumkin.Ijodkorning Toshkentda yashagan uyi bugungi kunda  Uy-muzeyga	
“
aylantirilgan .Musiqa   san`ati   shinavandalari   bu   uy   muzey   bilan   yaqindan	
”
tanishish uchun barcha viloyatlardan tashrif buyurishib ziyorat qilishadi.
Askiya   san`atining   o`chog`i   bo`lmish   Qo`qon   shahrida   tug`ilib   o`sgan
Sulaymon   Yudakov   (1916-1990)   tabiatan   quvnoq,hazilkash   inson
bo`lgan.Sinchikov   ijodkor   sifatida   o`zbeklarga   hajviy     opera   va   hajviy
mavzudagi   balet   ma`qul   bo`lishini   kuzatib   yurgan,kuzatishlari     samara
bergan.Opera   janrida   Maysaraning   Ishi ,balek   janrida   Nasriddinning	
“ ” “
sarguzashtlari ni yozib qoldirib,ulkan ish qilgan.Bu baletning premerasi,ya`ni	
”
birinchi   ijrosi   bastakor   vafotidan   so`ng   ko`p   yillar   o`tib   1997-yilda
bo`ldi.Ijodkorga o`z asarini sahnada ko`rish nasib etmadi	
…
  Maysaraning ishi operasida eski zamonlarda qozi,boy va kambag`allar	
“ ”
o`rtasida  bo`lib  o`tgan  bir  voqea  aks    etturilgan.Opera    janrining  talablariga to`la   javob   beradigan   bunday   asarni   hozirgi   kunda   ham     xalqimiz   sevib
tomosha qiladi.O`zbek musiqa san`ati rivojida bu asarning o`rni va ahamiyati
katta.
O`zbekistonda   ulug`   inqilobdan   so`ng   qoshiqchilik   va     musiqa
janrlarida yuksalish va ko`tarinkilik imkoniyatlari ochilgandey bo`ldi.Kuy va
qo`shiqlarimizni     atoqli   ashulachilarimizdan   Qori   Yoqubov   va   rus
vusiqashunosi   Mironov   tomonidan   bir   necha   ashulalarimiz   notaga   olinib
chop     ettirildi.Uspenskiy   bilan   birga   2   yil   davomida   Shashmaqom   notaga
olindi.   Musiqa   maktablaridan   chiqqan   talabalar   Rossiyadagi   musiqa
texnikumlarini   va   institutlarga   jo`natila   boshlandi.Ham   o`z   musiqamiz     va
Ovrupa   musiqasini   yaxshi   bila   olgan   mana   shunday   talabalarimiz
yetishguncha     Ovrupa   musiqa   olimlarining     yordamlari   bilan   kuylarimizni
notaga   oldirishga   Ouropa   musiqasining   ohang   usullaridan   ko`z   yumub
qo`shiq kuylarimizni o`z ohangiga qolishicha turishaylik deb   fikr tuzildi.Bu
to`g`rida Uspenskiyning katta tajribasi bor  edi.
Ouropa   ohang   usullariga   ergashtirib   olingan     kuy-qo`shiqlarning
etnografik   nuqtasidan   ahamiyatni   yo`qotganimiz   kabi   ularning   O`zbekligini
ham yp`qotgan bo`lamiz.
1918-yilning   1-sentabri   O`zbekistonda   opera   teatr   tashkil   topgan   kun
hisoblanadi.O`sha     kuni   xalq   Konservatoriyasida
Dorgomiiskiyning <<,Rusalka>>
Operasi qo`yildi.Keyinchalik boshqa operalar ham sahnalashtirila boshlandi.
Teatr   uchun   kadrlar   tayyorlash   studiyasi   ish   olib   bordi.Bokudagi   teatr
texnikumida aktyorlar o`qiy boshladi.
O`zbekiston   milliy   vokal     qoshiqchiligi   haqida   ancha   munozaralar
davom   etdi.Moskva   konservatoriyasi   qoshidagi   O`zbek   studiyasi   tashkil
topib,unga Halima Nosirova,M.Ashrafiy,Beliddin Inoyatov,Anbar Hoshimov
va   boshqalar   o`qiy   boshladi.Ayrim   nazariyachilar   milliy   operada   bo`g`iz
bilan kuylashni saqlab qolish zarurligini ya`ni O`zbek xalq qo`shiqlariga xos kuylash usulini o`zgartirmaslik kerakligini isbotladilar.Ammo sekin asta har
qanday   opera   qo`shi   o`zining   butun   dunyo   opera   ma`daniyatiga     xos
qanaqadir umumiy xususiyatlariga ham ega bo`lishi kerak deb hisoblandi.
Har   qanday   millatga   mansub   qo`shiqchi   uchun   nafas   olib   ruylash
muhimligini   ta`kidlab   mashhur   qo`shiqchi   G`ulom   Abduraxmonov   shunday
degan edi:
Milliy vokal”uslubi  nutqning hususiyatlariga bog`liq bo`ladi.“
Eng   asosiysi tilning nozikligini his etishdir.Har qaysi millatda o`zining nutq
uslubi bo`ladi va o`ziga xos intonatsiya hususiyatlari bo`ladi.
Mana  shularni qo`shiqda aks ettira olish kerak.Italiya maktabida opera
tovushini   har   bir   millatning   tiliga   mos   bo`lishi   lozim   (Abduraxmonovning
Tamara qizga yozib olgan xotiralarida )Musiqali dramada operaga o`tish oson
bo`lmadi.1940-yilda   :Layli   va   Majnun spektakili Gulsara musiqali   spektakli	
” ” ”
operaga aylantirildi.Barcha kuylarning materiallarini T.Sodiqov,N.Mirovning
hamkorligida   yozdi.Keyin   esa   musiqali   drammaning   naptiturasi   ustida
ishlashga   Glier   ham   jalb   etildi.1939   yilda   Gulsara   a`lo   daralada   ishlangan
musiqali drama sifatida ijro etildi.
                             1939  yilning iyunida  M.Ashrafiy  va  Sergey  Vasilenko”Bo`ron	
”
spektakilini qo`yishgandan so`ng o`zbek   musiqali teatri to`la xuxuqli opera
teatr nomini olishga sazovor bo`ldi.1918 yil iyul oyida Toshkentda ochilgan
Turkiston   xalq   konservatoriyasi   O`rta   Osiyodagi   birinchi   musiqa   o`quv
mazkazi   bo`lib   u   o`sha   yilning   aprel   oyida     tashkil   topgan.Turkiston
dorilfunining  tarkibiga kirgan.Uni Karelin boshqardi.
                 1930 yilda Toshkentda oily musiqa maktabi ochildi va uni oradan
ikki   yil   o`tgach   Toshkent   Davlat   Konservatoriyasiga   aylantirildi.Nazariy
voqealardan   amaliy   ishga   o`tish   munosabati   bilan   Toshkent   Davlat
Konservatoriyasida   o`zbek   qo`shiqchilarining   vokal   tayyorgarligi   masalasi
vujudga keldi.Qo`shiqchilar vokal tayyorgarligi faqat O`zbekistonda musiqali
teatr san`atini rivojlantirishga hizmat qiladigan Oliy kasbkorlik   ta`limi olish huquqini berib qolmadi,balki   sovet davridagi qo`shiqchilik   ijodining   asosi
ham bo`ldi.
Toshkent   Davlat   Konservatoriyasining   bastakorlari   Kozlovskiy,Mishel
Nadejden   va   boshqalarning     pedagogik   faoliyatlari   qo`shiqchilik   ijodiyotini
rivojlanishida   katta   ahamiyatga   ega   bo`ldi.Qo`shiq   odamlarni
tarbiyalaydi.Ularning   dunyoqarashini   shakllantiradi.Kishilarning   insoniy
fazilatlarini   boyitadi,ularning   bir-birlariga   yaqinlashtiradi.Ularning     fikr
tuyg`ularini     Respublikadagi   musiqiy,vatanparvarlik,baynalminal   hayotning
o`ziga   xos   salnomasi,xalqning   mehnatdagi   va   qahramonlikdagi   jasoratining
in`ikosidir   va   muhabbatni   madh     etuvchi   asos   hisoblanadi.Shularning
hammasi   umumiy   ta`lim   maktablarida,maxsus   musiqa
kollejlarida,institutlarida,   konservatoriyada   musiqiy   vocal   ta`limini   amalga
oshirish   jarayonida   hisobga   olinadi.Katta   avlodga   mansub   san`atkorlardan
T.Yalilov,Yu.Rajabiy,U.Sodiqov,I.Akbarov,D.Zokirov,Ilyos   Hamrayevlar
o`sha
Paytdayoq   milliy   libosni   Yevropacha     musiqa   kompozitsiyasining   shakllari
bilan  birlashtirish yo`llarini izlay boshlagan.
Mashhur  xalq  musiqachilari   1941-1942   yillarda
T.Jalilov,K.Jabborov,H.Xasanovlar  bilan  yaqin  aloqada  ishlashdi.
Ajoyib     vokalchi       Halima   Nazirovaning     qo`shiqlari     va     maqomning
qadimiy   kuylari     fortepeno   uchun   ham   qayta   ishlana
boshladi.Masalan Naylayin , Siynaxroj , Dugoh  va boshqalar.” ” ” ” ” ”
Hozirgi  paytda  milliy opera san`ati tashkil topgan va unga bastakorlar
Sergey Vasilenko   hamda M.Ashrafiyning    Bo`ron ,T.Jalilov va Brovinning	
“ ”
Tohir   va   Zuhra ,T.Sodiqov     va   Gliyerning   Gulsara ,Uspenskiy   va	
“ ” “ ”
Mishelning   Farxod   va   Shirin ,T.Sodiqov   va   Zeydman   Zaynab     va	
“ ” “
Omon ,S.Yudanovning   Maysaraning   ishi ,M.Ashrafiyning	
” “ ”
Dilorom ,I.Hamraevning   Oyjamol   va   boshqa   ko`p   operalar	
“ ” “ ”
yaratilgan.O`zbek   opera   san`atining     yaratilishi   o`zbek     xalq   milliy   musiqa madaniyati   rivojlanganidan   dalolat   beradi.O`zbek   opera   va   balet   asarlari
O`zbek xalqining o`tmishdagi milliy badiiy madaniyati hamda o`ziga  xos 
musiqa  san`atining boy  an`analaridan foydalanish asosida yaratildi.
            Opera va balet asarlari ularning ohang  kuy  mohiyati  chuqur milliy
va   o`ziga   xosdir.Hozirgi   o`zbek     madaniyatining     shakli   ham   vokal     san`ati
qo`shiqchilik     janrining     barcha   turlari   mazmuni   boy   va   ko`p     qirralidir.
O`zbekiston bastakorlarining vokal  asarlari o`zida milliy ilastik,xalq og`zaki
ijodi     va   zamonaviy   ko`p   ovozli     san`atni   mujassamlashtirgan.Ko`p   ovozli
vokal  asarlarini  va  ijro  uslublarini  joriy etish,o`zbek musiqa madaniyatini
rivojlantirish uchun muhim turtki bo`lib kelmoqda. II   bob.Opera   san`ati     orqali     o`quvchilarni   musiqiy     idrokini
o`stirish     texnologiyalaridan     foydalanishga   doir     pedagogik
tavsiyalar.
          II.1.Pedagogik texnologiyalarining  tuzilishi va 
                                             vazifasi.
O`rta   maktabning   1-7   sinf   o`quvchilarida   olib   borilgan   so`rovnomalar
shuni   ko`rsatdiki,   ko`pchilik   o`quvchilar   musiqa   san`atini   sevishadi,   uning
inson xayotidagi ahamiyati va rolini tushunishadi, uning kelib chiqish tarixi,
hozirgi   va   o`tmishdagi   buyuk   kompozitorlarning   xayoti   va   ijodi   haqida
ma`lumotga ega, buyuk musiqachilarni tanishadi va chuqur o`rganishadi. Shu
bilan birga inson fikri va mulohazalariga, his-tuyg`ulariga, aqli, xulq-atvoriga
ham   musiqaning   qattiq   ta`sir   o`tkazishini   yaxshi   tushunishadi,   o`zlari   ham
ko`plab   musiqa   asboblarida   chalishni   bilishadi,   o`z   xayotini   musiqasiz
tasavvur   qilisha   olmaydi.   Lekin   musiqani   sevish,   tushunish,   bilish   boshqa,
o`quvchilarni shunga o`rgatish, musiqaga qiziqtira olish, musiqaning go`zal,
mukammal   olamiga   kirib   borishni     o`rgatish,   uni   eshita   olish   va   tushunish,
nafaqat eshitish, uni  ko`ra olish  qobiliyatini singdirish  boshqaligi hammaga“ ”
ma`lum.
Xuddi   shunday   so`rovnomalar   maktabda   hozir   ishlab   turgan
o`qituvchilar   orasida   o`tkazildi.   Bu   tekshirish   jarayonida   opera   san`atining
o`quvchilarning   ma`naviy   tarbiyasidagi   katta   ahamiyati   va   uning   potentsial
imkoniyatlarini ishlatishda xalaqit berib turgan sabablar va shu bilan birga bu
imkoniyatlarni   foydalanishiga   kerekli   shfrt-sharoitlari   ko`rsatiladi.   Bu
sharoitlar ko`p qiyinchilik va mablag` talab qilmaydi.
Tekshirish   materiallari   shuni   ko`rsatadiki,   bu   shartlarning   biri,
o`qituvchilarni   opera   san`atining   ma`naviy   tarbiyada   ishlatishda   yangi
pedagogik   texnologiyalari   bilan   qurollantirish   va   ularni   ishga   tadbiq   etish
uchun kerakli tavsiyanomalarni berish shart.  Bu   tekshirish   jarayonida   shu   texnologiyaning   namunasi   ko`rildi.
Biz   uni   ishlatish   jarayonida   har   taraflama   ta`sirini   chuqur   o`rganish
imkoniyatiga ega bo`lmadik.
Biz   faqat   o`quvchilarni   bu   namuna   bilan   tanishtirib,   ularning
yaxshi bahosini va ayrim mulohaza va takliflarni inobatga oldik.
Opera   san`atining   o`quvchilarning   ma`naviy   tarbiyasidagi
foydalanish namunasining asosiy qismlari:
a) nazariy   qism:   musiqa   madaniyatining   xazinasida   opera
san`atining   o`rni,   uning   paydo   bo`lishi   va   rivojlanish   tarixi   haqida,   uning
o`zgachaliklari, potentsial imkoniyatlari va ularni tadbiq etishning shartlari;
b) o`quvchilarning   ma`naviy   tarbiyasida   yangi   pedagogik
texnologiyalarni ishlatish masalalari;
c) o`quvchilarni   opera   san`ati   va   uning   o`zgachaliklari   bilan
tanishtirib chiqish printsiplarini o`ylab toppish;
d) o`quvchilarni   opera   janri   tanishtirishning   asosiy   yo`llari,
forma va metodlarini ishlab chiqish.
O`quvchilarning   ma`naviy   tarbiyasidagi   opera   san`atidan
foydalanishning pedagogik texnologiyasining vazifalari.
1. O`quvchilarning   ma`naviy   tarbiyasida   opera   janrini
ishlatilishini asoslab berish;
2. Ma`naviy tarbiyaga muvofiq opera san`atining paydo bo`lishi va
rivojlanish   tarixi,   uning   musiqa   san`atidagi   o`rni   haqida   nazariy   materiallar
bilan ta`minlash;
3. Musiqa o`qituvchisiga maktab jamoasida o`zgacha bir o`rin
egallashga   yordam   berish   (o`qituvchilar,   o`quvchilar,   ota-onalar   orasida),
musiqiy ta`lim, bilim berish va tarbiyalashda markaz vazifasini bajarish;
4. O`quvchilarning   ma`naviy   tarbiyasida   opera   asarlarini
ishlatishning   asosiy   sharti     bu   uning   o`zgacha   xosiyatlari   bilan   keng–
miqyosda tanishib chiqish; O`qituvchilarni  bolalar operasini o`rgatishdagi bilim, amaliy malaka, mahorat
va bilimlar bilan ta`minlash;
O`quvchilarga   bolalar   operasini   rgatishning   eng   natijali   yo`llari,   forma   va
uslublarini tavsiya etish;
Maktabdan   va   darsdan   tashqari   faoliyat   yurituvchi   tashkilotlarning   alohida
imkoniyatlarini asoslab berish, bu ishda ayniqsa o`quvchilarning go`zallik va
romantika   bilan   to`ldirilgan   tuyg`u   va   xulqiga,   uning   dunyoqarashining
shakllanishiga opera san`atining ta`sirini hisobga olish kerak;
Musiqa   o`qituvchilarini   har   doim   ijodiy   izlanishga,   har   bir   o`tkazilgan
musiqiy   tadbirlarni   o`quvchilarning   his-tuyg`ulariga,   tushuncha   va   xulqiga
tas`sirini tekshirish, o`zini oqlamagan, qiziqarli bo`lmagan uslublarni keyingi
safar ishlatmaslikka undash eng natijasi yaxshi bo`lgan uslublarni saralashga
undash.
O`quvchilarni opera san`ati bilan tanishtirishni tashkillashtirishning asoslari,
unga qo`yilgan asosiy talablar:
Ishontira olish va asoslab berish shuni talab qiladiki, o`quvchilarga berilgan
ma`lumotlar ular tomonidan bajonidil qabul qilinishi, ularning ongidashubha
uyg`otmaslik kerak,
  Muntazamlilik   va   izchil   tartibga   solinish   asosi   shuni   talab   qiladiki,
o`quvchilarga berilgan ma`lumotlar ular uchun kutilmagan, qaysidir tadbirda
shunchaki   aytilgan   bo`lishi   kerak   emas.   Bu   asos   har   doim   yangi,   oldin
eshitilmagan ma`lumotlarni berib turishni talab qiladi;
  Jonli, rang-barang bo`q va hislarga asoslangan ma`lumotlarni o`quvchilarga
yetkazish,   bunga:   jonli   ma`noli,   ta`sirli   o`qituvchining   nutqlari,eng   yaxshi
musiqachilar   ijrosidagi   musiqalar(yozib   olingan),   tasviriy   san`at   asarlari   va
boshqalar;
  O`quvchilarning yoshi va individual fazilati xususiyatlarini hisobga olish;
 O`quvchilarning qiziqish va talablarini inobatga olish;   Bolalar operalariga o`zgacha qiziqish paydo bo`lgan, o`quvchilarni saralash
va bu ishda ularga suyanish;
 Musiqiy maorif va musiqiy ta`limning birligiga asoslanish;
  Darslararo   aloqalarga   suyanish,   bu   ishda   yaqin   fan   o`qituvchilari(ona   tili,
adabiyot, geografiya, biologiya va h.k.) bilan birga ishlash;
  O`quvchilarni   musiqiy   tadbirlarga   o`z   xohishlari   bilan   darsdan   tashqari
ishtirok etishni ta`minlash;
  O`quvchilarning   individual   va   omaviy   ish   olib   borishi   mumkinligini
ta`minlash.
     O`quvchilarni opera san`ati bilan tanishtirish uslublari
  Opera   san`atining   o`zgachaliklari,   xususiyatlari   haqida   og`zaki   so`zlab
berish uslubi:
o`qituvchi yoki maxsus chaqirilgan musiqachining hikoya yoki ma`ruzasi;
o`qituvchi   tomonidan   yangi   ma`lumotlarni   berish   uchun   o`quvchilar
ishtirokidagi bahs va suhbatlar o`tkazish;
b)     opera janri bilan tanishtiradigan kitob va adabiyotlar bilan o`quvchilarni
yaqindan   tanishtirish.   Uni   o`qish,   tahlil   va   konspekt   qilish,   kitob   bilan
mustaqil ravishda ishlash(ma`ruza va referatlar tayyorlash);
s)   amaliy uslublar: 
- yozuvdagi opera asarlarini tinglash va uning sharhi;
- bolalar operalarini o`rganish;
- opera asarlariga raqs tushishni o`rganish;
-   xalq   cholg`u   asboblarini   chalishni   o`rgatadigan   to`garaklarga   qatnashishni
ta`minlash( qiziqishi bor va iste`dodli o`quvchilar uchun);
- opera konsertlari va teatrlariga ommaviy ravishda borishni tashkil etish;
- opera qo`shiqchilari bilan uchrashuvlar tashkil etish;
d)   o`quvchilarning musiqiy ta`lim jarayonida olgan bilim va ko`nikmalarini
baholash   uslublarni   ishlab   chiqish   va   maxsus   tashkilotlarda   shuning   uchun maxsus   tanlovlar     uyushtirish,   masalan:   eng   yaxshi   opera   qo`shiqlari
ijrochilari, raqs ijrochisi, pantomimalar, musiqiy krossvordlar yechish.
O`quvchilarni opera janri bilan tanishtirishni tashkillashtirish shakllari.
O`quv, dars, fakultativ;
Darsdan tashqari;
Opera   san`atiga   alohida   e`tibor   qilgan   o`quvchilar   tashkilotlari:   musiqiy
to`garak, klub, musiqani sevadiganlar uyushmalari va h.k.;
Maktabdagi musiqiy bayramlar;
Ota-onalar uchun o`quvchilar  ijrosida konsertlar tashkil etish.
O`quvchilarning darsdan tashqari faoliyatida erishgan yutuqlarini ko`rsatish,
opera asarlarining o`quvchining xulq-atvoriga, fe`li va umidlariga o`tkazgan
yaxshi ta`sirini boshqalarga ko`rsatish va uning yaxshi taraflarini baholash;
Opera qo`shiqchilari konsertlariga ommaviy qatnashishni tashkil etish;
Ijrochi-musiqachilar bilan konsertdan keyin suhbat uyushtirish;
Mehribonlik uylariga, mahallalarga musiqiy uchrashuvlar tashkil etish.
Bundan   xulosa   kelib   chiqadiki,   o`quvchilarni   opera   janri   bilan
tanishtirishning ikki asosiy yo`li bor:
a)   o`qitish   jarayoni   (afsuski,   uning   imkoniyatlari   o`quv   dasturining
murakkabligi bilan cheklangan);
b)   maktabdar   va   darsdan   tashqari   uyushmalar   va   tashkildotlar,   ularining
o`quvchilarning ma`naviy tarbiyasida imkoniyatlari judayam katta va muhim
o`rin egallaydi.
                         
                          Musiqa tinglash
Musiqa   tinglash,   musiqa   madaniyati   darslarining   asosiy   omili
hisoblanadi,   chunki   musiqaning   yangrashi   ongli   ravishda   idrok   etilib,   uning
xarakteri,   mazmuni   ongli   ravishda   o`zlashtiriladi.   O`quvchilarni   xayotiy
tajribalariga tayangan holda har bir musiqa asari zamirida ma`lum his-tuyg`u va fikr aks ettiriladi. Biz musiqa darsining qaysi faoliyatini olmaylik, u avval
musiqani   tinglab,   musiqani   idrok   etishdan   boshlanadi   va   o`quvchilarning
ruhiyatiga   ta`sir   etadi,   shuning   uchun   musiqa   tinglash   darsining   yetakchi
faoliyati bo`lib hisoblanadi.
Darsda   tinglanadigan   har   bir   musiqiy   asar   badiiy-g`oyaviy   mazmuni
jihatdan   chorak   dars   mazmuniga   bog`liq   bo`ladi   va   ilmiylik,   davomiylik,
izchillik tamoyillariga amal qiladi.
Musiqa tinglash bir necha bosqichlar orqali amalga oshiriladi.
O`quvchilar   e`tiborini   musiqiy   asarga   jalb   qilish   va   o`qituvchining   kirish
so`zi.
O`qituvchi ijrosida yoki magnit yozuvida asarni tinglash.
Asarni   suhbat   yo`li   bilan   musiqiy   va   badiiy-g`oyaviy   jihatdan   oddiy   tahlil
qilish.
Asarni bir butunligicha qayta tinglash  va asar haqida o`quvchilarni umumiy
taassurotlari yuzasidan yakuniy suhbat o`tkazish.
Musiqa tinglash metodlari:
Ko`rgazmali metodi:
-o`qituvchining   jonli   ijrosi,   rasmlar   vositalari   orqali   bolalar   cholg`u   asbobi,
torli ritmli harakatlar.
2. Amaliy metod
-o`quvchilarning musiqiy asarga qiziqishini oshirib, ularni hayotiy tajribasiga
bog`lab tushuntirish va musiqiy asarga munosabatini faollashtirish.
3. Taqqoslash metodi:
-   bunda   asarlarning   janrlari,   ijrochilik   xususiyatlari   templari,   mazmunlari
taqqoslanadi, musiqiy didini o`stirishga yordam beradi.
Musiqa larsining beshta faoliyati turlari (xor   bo`lib   kuylash,   musiqa
savodi,musiqa tinglash, musiqaga mos harakatlar bajarish va bolalar cholg`u
asboblarida   jo`r   bo`lish)   uzviy   bog`lab   boriladi   va   mantiqiy   bir   butunlikka
erishish maqsadga muvofiqdir. 4.Og`zaki metodlar:
-o`qituvchi   tanlanadigan   asar   mazmunini   bolalar   hayotiga   bog`lab   yoritadi.
Asar   mazmuniga   qarab   mualliflari,   kelib   chiqish   tarixi   haqida   qiziqarli
hikoya qilib beradi. II.2.   O`quvchilarning   musiqiy   idrokini   opera   san`ati   vositasida
tarbiyalashga   doir   texnologiyalarni   qo`llash   bo`yicha   pedagogik
ko`rsatmalar
Musiqa   san`at   sifatida   ijtimoiy   ong   formasidir.   U   kishining   his-
tuyg`ularini ifodalash bilan birga hayotni voqelik va davr in`ikosidir. Musiqa
darsi   jarayonining   asosiy   omillari   sifatida   quyidagilar   mavjud:   musiqani
eshitib   zavqlanish,   qo`shiq   ijro   etish,   musiqa   savodiga   oid   xususiyatlarini
bajarish, chapak va cholg`u asboblari ijrosini maqsadini idrok etib borishdan
iborat:   ijro   etib   musiqaga   jo`r   bo`lish   uchun   belgilangan   musiqa   darsini
yuqoridagi maqsadni amalga oshirishga eng avval o`quvchilarni tinglay olish
madaniyatiga   o`rgatish   kerak.   Musiqiy   tarbiya   vazifalarini   bajarish   uni
amalga   oshirish   uchun   o`quvchilarni   tinglashga   o`rgatish   kerak.   Aksariyat
ko`pgina   odamlar   jiddiy   musiqani   tinglashmaydi,   chunki   uni
tushunishmaaydi.   Tushunish   uchun   esa   tayyorgarlik   talab   etiladi.   Agar
tayyorgarlik   ko`rilmasa   bilim   ham   bo`lmaydi.   Tinglashga   o`rgatish   qo`shiq
ijro etishdan murakkabdir. (masalan, simfonik musiqalar, opera va boshqalar)
O`quvchilarni   musiqadagi   yuksak   badiiyligini   tanishtirish   lozim.
Bunday   asarlar   o`quvchilarning   dunyo   qarashini   kenaytiradi   va   musiqiy
didini   tarbiyalaydi.   Ko`p   sonli   savodxon   tinglovchilarni   tarbiyalash   uchun
musiqa   shaydolarini   bolaligidan   musiqani   tushunishga   va   uni   sevishga
o`rgatish   lozimdir.   Musiqani   sevish     bu   musiqani   doim   tinglashdir.–
Musiqani tushunish   bu his etish, tahlil etish, bilish demakdir.	
–
Avvalambor   o`quvchilarni   tinch   va   boshidan   oxirigacha   asarni
tinglashga   o`rgatishimiz   kerak.   O`qituvchi   o`quvchilarga   asarni   tinglash
jarayonida nimalarga e`tibor berish lozimligini aytib o`tish kerak. O`qituvchi
davomida   rahbarlik   qilishi   lozimdir.   Eng   muhimi   tinglanayotgan   asar
o`qvchilar yoshiga mos va esda qoladigan bo`lishi lozim. O`qituvchi   tinglayotgan   asar   mazmuni   orqali   axloqiy   estetik   tarbiya
berishi lozim.
Musiqa tinglashga o`rgatishda o`qituvchi oldiga qo`yiladigan vazifalar:
  musiqa   san`atiga   havas   uyg`otish,   musiqa   tinglash   va   amaliy–
vositalar   orqali   qiziqtirish   bolalarda   musiqiy   ehtiyojni   kuchaytirish,
o`quvchilarda   badiiy   taassurotlarni   to`plab   borish.   (savol-javob,   suhbatlar
orqali)
Buning uchun:
1. Tinglanayotgan asarni oddiy musiqiy pedagogik tahlil etish.
2. Tinglashda oddiy musiqa terminlarini va atamalarini qo`llab borish.
3. Kuyning oddiy tuzilishi, uning ifoda vositalarini, ritmik tuzilishlariga
qarab chapak chalish va kuylashga o`rgatish.
4.   Musiqa   ijodkorlari,   ijrochilik   turlari   cholg`u   asboblari   bilan
tanishtirish.
Shuningdek:
1. Musiqiy janrlarni bilish (raqs, balet, opera va boshqalar)
2. Asarning tuzilishini bilish (bandli, 2 qismli yoki 3 qismli)
3. Kompozitorlarning hayoti va ijodini bilish.
4.   Musiqiy   nutqni   elementlarini   bilish   (xarakteri,   tempi,   dinamikasi,
musiqiy ifoda vositalari va boshqalar).
5. Musiqiy estetik ma`lumotlarini bilish (tinglash madaniyati).
O`quvchilar   1-sinfdanoq   musiqada   mazmun   borligini   u   kishilarning
hayotini aks ettirishini bilishlari lozim. Shuningdek, musiqada shakl borligini
bilishlari   kerak.   (mazmun     bu   ifoda   etish   yoki   tasvirlash,   shakl     bu	
– –
kompozitorni asar mazmunini ifoda etishga bog`liq).
O`quvchilarda   musiqa   didini   tarbiyalashda   o`qituvchining   mahorati
muhim rol o`ynaaydi.
Musiqa tanlash 4 bosqichda olib boriladi. 1.   Asarni   tushunish   uchun   bolalar   diqqatini   jamlash   va   asar   haqida
o`qituvchining kirish so`zi.
2. O`qituvchi ijrosida yoki audio yozuvida musiqiy asarni tinglash.
3. Asarni suhbat yo`li bilan musiqiy badiiy jihatdan oddiy tahlil etish va
chorak mavzusini yoritish.
4.   Asarni   to`liq   qayta   tinglash,   so`ng   asar   haqida   bolalarning   umumiy
taassurotlari yuzasidan yakuniy suhbat o`tkazish.
(2-sinfda musiqa darsi)
Yakkanobozlik, jo`rnavozlik va jo`rsozlik
Tinglash madaniyati
O`quvchilarga   yangi   mavzularni   tushuntirishdan   avval   o`tilgan
mavzular   mustahkamlanadi   va   yangi   mavzuda   bog`langan   holda   dars   olib
boriladi. Ushbu darsda  Bumerang texnologiyasi  qo`llaniladi.“ ”
Musiqachilar kimlar?
Sinf o`quvchilarining javobidan so`ng quyidagicha to`ldiriladi:
Bizni   juda   ko`p   tovushlar   qamrab   olgan:   Uyda,   ko`chada,   bog`da,
dalada.   (Aslida   haqiqiy   atrof   olamidagi   musiqa   narsa-hodisalarda
mujassamlangan. Ijodkor ularni asboblar yordamida o`rgatadi).
Haqiqiy musiqiy tovushlar musiqiy asboblarda yashaydilar.
Shuningdek,   xonandalar   tovushlarida,   xorda.   Sozandalar,   xonandalar
ijro   etganidagina   tovushlar   jaranglaydilar.   Endi   shundan   kelib   chiqib   bu
jarayon xarakter xususiyatiga qarab yakkanovozlik, jo`rnavozlik jo`rsozlikka
bo`linadi.   Bir   qo`shiq   bir   ovozda   ijro   etilsa   Yakkanovoz ,   ikki,   uch,   to`rt	
“ ”
kishi birga ijro etsa  Jo`rnavoz  yoki shu ijroga sozandachilar ham qo`shilsa	
“ ”
Jo`rsoz  deyiladi.	
“ ”
Tarqatma materiallar yordamida dars mavzusi tushuntiriladi. 
O`quvchilar 3 ta guruhchalarga bo`linadilar. 1. Guruhlarda materiallar tarqatiladi.
1-topshiriq.   Ushbu   rasmda   berilgan   Yakkanovozni,   jo`rnavozni   va
jo`rsozni toping.
Yakkanovoz
Jo`rnavoz
Jo`rsoz
Tanlangan   javobni   kartochkalarda   tasvirlangan   rasm   yonidagi   bo`sh
katakchaga joylashtiring.
To`ldirilgan   kartochkalar   doskaga   ilinib   qo`yiladi   (Har   bir   guruh
kartochkalari alohida skoch yordamida ilinadi.)
Har bir guruhdan vakil chiqib mavzuni tushuntirib beradi. 
Har   bir   kartochkalardagi   guruh   javoblari   tahlil   qilinadi   va   xulosa
keltiriladi.
Tinglash madaniyati
S iz hayotda juda ko`p musiqa tinglay s iz.
Radio-televideniya   orqali,   teatr   vap   konsertlarda,   kino   lavhalarida,
maktabda   va   uyda   musiqa   yangraydi.   Xalq   o`z   hayotini   qo`shiqda,   musiqiy
ohangda, raqsda ifoda etadi. Ko`p musiqalarni kompozitorlar yaratadilar.
Ular   qo`shiqlar,   kuylar,   opera,   baletlar,   xor   va   orkestr   uchun
asarlardadir.
Musiqa   tinglashni   bilish   zarurdir.   Buning   uchun   quyidagi   qoidalarga
rioya etish juda zarurdir.
1. Musiqani diqqat bilan tinchlikda tinglang.
2. To`g`ri va qulay o`tiring 3.   Shovqin   qilmang,   gaplashmang,   do`stlaringizga   musiqa   tinglashga
halaqit bermang.
4.   Musiqa   to`xtaganida   qalbingizdagi   musiqani   tinglang   va   fikr
yuriting.
Musiqa sizda qanday taasurot qoldirdi?
Musiqa tinglaganda ko`z oldingizga nima keldi?
Kompozitor ushbu musiqa orqali nima demoqchi?
Musiqa qanday o`zgardi?
Kim   uni   ijro   etdi?   (yakkaovozmi?   jo`rnavozlikmi?   jorsozlikmi?)
orkestrmi? va boshqalar)
5.   Diqqat   bilan   o`qituvchini   savolini   eshitish,   o`z   taasurotlaringiz
haqida   gapirib   bering,   musiqa   haqida   fikr   yuriting,   asar   haqidagi   suhbatda
qatnashing.
6. Uyda musiqa tinglang.
IV.   Yangi   o`quv   materiallarni   mustahkamlash   va   talabilar   bilimini
baholash (12 minut)
Nazorat uchun savollar
1. Musiqa tinglashning ahamiyati nimada?
2. Darsda musiqa tinglash maqsadini aytib bering
3. Musiqa tinglash etaplarini ayting
4. O`quvchilarga tinglash madaniyatini qanday tushuntirish mumkin?
5. Asarni badiiy g`oyaviy mazmuni orqali o`quvchilarni ahloqiy estetik
tarbiya berishda o`qituvchi oldiga qanday vazifalar qo`yiladi?
O`quvchilarning   musiqa   madaniyati   darsiga   bo`lgan   qiziqishini
o`stirish   uchun   dars   samaradorligini   oshirish,   o`quvchilarning   yosh
xususiyatlarini   hisobga   olgan   holda   darslarni   to`g`ri   tashkil   etish   davr
talabidir.   Musiqa   ta`limi   jarayonini   nazariy   jihatdan   tahlil   qilish,   ilg`or o`qituvchilar   tajribalarini   o`rganish,   darsi   turli   bosqichlariga   bo`lib   o`tish
ijobiy natijalar beradi.
1.   O`quvchilarni   darsga   moslashtirish,   hayrihohlik   munosabatlarini
hosil qilish, bajariladigan ishlar bilan tanishtirish, yakka tartibdagi va jamoa
vazifalarini belgilash.
2. O`quvchilarni bilim va malakalarini mustahkamlash.
Bunda   o`quvchilarning   mustaqil   fikrlay   olishlari   uchun   bilimlarini
doirasini   kengaytirishga,   mavzuga   ijodiy   yondashish   ko`nikmalarini
o`stirishga, fikrlash qobiliyati faolligini takomillashtirishga erishiladi.
3.   Eshitish   idrok   etishi   orqali   bilimlar   darajasini   aniqlash.   Shu
jarayonda o`quvchilarning idrok etish qobiliyatlari tekshirib ko`riladi.
O`quvchilarni   musiqa   darsiga   tezda   jalb   etib,   shu   darsga   moslashish
alomatlarini shakllantirib borishiga e`tiborni qaratmoq lozim.
Buning uchun:
Darsning boshlanish qismida quvnoq sho`x, jozibali biror musiqa asari
tinglash   tavsiya   etiladi.   Darsda   tinglangan   bu   musiqa   o`quvchilarda
ko`tarinkilik   kayfiyati   hosil   qiladi.   Eng   muhimi   darsning   sifatli,   qiziqarli
o`tishiga yordam beradi.
O`qituvchi   tomonidan   o`quvchilarda   hosil   bo`lgan   bilim   darajasini
o`rganish   hamda   oldingilari   bilan   taqqoslab   borish   muhim   ahamiyat   kasb
etadi.   Ma`lumki,   boshlang`ich   sinf   o`quvchilarida   ijodni   boshlanishi   yorqin
namoyon   bo`ladi.   Yosh   o`quvchilar   judayam   kashfiyotchi   bo`ladilar.
Talaffuzni taqlid qilishadi, obrazli ertak mazmunlarini yengil qabul etishadi,
hikoyani, qo`shiqlarni, musiqiy asarlarni, tabiatan aktiv qabul qilishadi. Yosh
o`quvchilarda   tabiatan   aktivlik   berilgan   bo`lib,   ularda   ijodiy   qobiliyatlariga
ishonch   bo`ladi.   Mana   shular   kichik   yoshdagi   o`quvchilarni   ijodini
shakllanishini   rivojlanishidir.   Ijod   o`quvchilarni   xotirasini   aktivlashtiradi,
fikrlashni, kuzatuvchanlikni, maqsadga intilishni rivojlantiradi. Musiqiy ijodkorlik   fikrlash bilan birga emotsional aktivlikni hamda–
tez   bir   qarorga   kelish   qobiliyatlarini   shakllantiradi.   O`quvchilarni   ijodi   bu
mustaqil faoliyat bilan bog`liqdir. Musiqa madaniyati darslarida o`quvchilar
ijodida   asosan   musiqiy   amaliyotni   o`rganish   va   qiziqtirishda   namoyon
bo`ladi.
Ijodiy faoliyatga tayyorlash uch yo`nalishda kuzatiladi.
1.   Hayotiy   musiqiy   taasurotlar   bilan   boyitishda.   Masalan:   Ertaklar,
she`rlar, milliy an`analar, kitobdagi asar qahramonlari va musiqiy o`yinlarni
o`tkazishda asosiy negizni yaratadilar.
2.   Bu   o`quvchilarni   ijodiy   harakat   usullari   bilan   tanishtiradi.   Bu
maqsadda   ularga   sodda   asarlar,   qo`shiqlar,   ritmik   usullar   bilan   ohang
talaffuzlari   beriladi.   Musiqiy   ijod   namunalaridan   masalan:   asarga   ritmik
kirish   qismini   yaratish   (o`rganiladigan   qo`shiq   asarlariga   kirish   qismi
berilishi mumkin bu ijodiy harakat qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan).
3. Bunda oldin o`qituvchi ko`rsatadi, keyin hamkorlikda qo`shiq tahlili
va   maqsadga   yo`naltirilgan   ijro   rejasi   aytiladi.   Bu   yaxshi   tanish   qo`shiqlar
orqali tushuntiriladi. Bir hil va har hil ohang har xil musiqiy obraz va musiqiy
xarakatlarni   ifodasiga   bog`liq   bo`lgan   asarlar   orqali   o`quvchilarni   ijodiy
faoliyatga   tayyorlash   katta   ahamiyatga   egadir.   Masalan:   Ohang   kuylarining
variantlarini   yaratish   uchun   o`quvchi   talaffuzi,   ritmiy   tajriba   va   ohanglarni
mavjudligini   tushunishi   lozim   (she`r   matni,   musiqaning   ritmik   tuzilishi,
ohang tuzilishi).
4. O`quvchilarda ijodiy faoliyatlarini shakllantirishda ijodiy topshiriqlar
katta rol o`ynaydi. Buni bajarish ko`proq o`qituvchiga bog`liqdir. O`qituvchi
ijodiy   topshiriqlarni   taklif   etishda   o`yin   formasini   taklif   etishda   o`yin
formasini qo`llaydi. Topshiriqni bajarishda o`yin qoidalari va mazmun aytib
turiladi.   Uning   darsda   emotsional   hozir   javobligini   tashkil   etishi   kerak.   Bu
juda   muhim   bo`lib,   o`quvchilarda   ijodiy   yo`nalishlarini   shakllantiradi.
O`qituvchi   o`quvchini   ijodiy   rivojlanishiga   katta   ahamiyat   berishi   kerak. Musiqa   tinglashda,   qo`shiq   ijro   etishda,   bolalar   cholg`u   asbobida   jo`r
bo`lishda va shuningdek, musiqiy ritmiy harakat va boshqalar.
3-sinfda musiqa darsi
1. Musiqaning ifoda vositalari
2. Musiqadagi dinamik belgilar
Darsning borishi.
A)   O`quvchilarda   yangi   mavzularni   tushuntirishdan   avval   o`tilgan
mavzular mustahkamlanadi.
2.   Boshlang`ich   sinflarda   o`quvchilar   ijodini   qanday   shakllantirish
mumkin?
3. O`quvchilarni ijodiy faoliyatiga tayyorgarlash bosqichlarini ayting.
4.   Musiqa   darslarida   olib   boriladigan   ijodiy   topshiriqlarga   misollar
keltiring.
5.   O`quvchilarni   xotirasini   aktivlashtirish   uchun   qanday   metodlardan
foydalanish mumkin?
6. O`quvchilarga yangi texnologiyalar bo`yicha topshiriqlar berilgnada
o`yin qoidalarini eslatish shartmi? Shart bo`lsa uni ahamiyati nimada?
Bolalar uchun operalar
Ushbu   darsda   Blits   o`yin   texnologiyasi   qo`llaniladi.   U   o`zbek   tilida“ ”
bolalar   uchun   yozilgan   operalar   Yoriltosh ,   Malikai   ayyor ,   Hayvonlar	
“ ” “ ” “
sultonidir .	
”
Shunday   misollardan   biri   sifatida   Avaz   Mansurovning   B.Isroil   va
T.Safarov   librettosiga   yozilgan     Hayvonlar   sultoni   operasining	
– “ ”
mazmunini o`qib beriladi. Talabalarga tarqatma materiallar tarqatiladi. Prolog
O`rmon.   Barcha   hayvonlar   to`planishib   turadigan   joy.   Sho`x
ohanglarda   hirgoyi   qilib   o`tib   ketayotgan   quyonchalardan   so`ng   Ertakchi
bobo   paydo   bo`ladi,   u   o`rmon   tabiatini   madh   etadi.   Shu   o`rmonda
yashaydigan   jonzotlarni   birma-bir   tanishtiradi.   Ular     Sher   Sulton,   Bo`ri,–
Quyon, Ayiq, Tulki   o`zlari haqida qo`shiqlar aytishadi.	
–
Ertakchi   bobo   tonglar   otib,   kunlar   botib,   bunda   har   kun   hayot
qaynashini,   hech   to`ymaslar     ochko`zlar   faqat   o`lja   payida   yurishlarini	
–
aytadi va bir kun bo`lib o`tgan voqeani tomosha qilishga taklif etadi.
Voqea 
Ikki   och   bo`rining   jangi   avjida.   Tulki   paydo   bo`lib,   bo`rilar
talashayotgan o`limtik kiyikni olib qochmoqchi bo`ladi. Bo`rilar sezib qolib
tulkini   haydab   yuborishadi   va   jangni   davom   ettirishadi.   Tulki   alamkashlik
qilib   hayvonlar   sultoni     Sher   Sultonni   yetaklab   keladi.   Sher   Sulton   ikkala	
–
bo`ri arzlarini tinglab, ajrim qiladi. Talashganlar tarqalishib, Sher Sulton pana
joyda dam olishga yotadi.
O`ynab-quvnab   quyonchalar   kirib   kelishadi.   Ajdar   tulki   yana   paydo
bo`ladi. Quyonlardan biri  Men botirman! Bokschiman! Hattoki sher Sultonni	
“
nokaut   qilib   qo`yaman!   deb   maqtanib   qoladi.   Tulki   paytdan   foydalanib,
”
hayvonlar   sultoniga   quyonni   Sher   Sultonga   ro`paro`   qilib   qo`yadi.   Botirligi
puchga chiqadi. Sher Sulton o`zining yengilmasligidan, salobatidan mamnun
bo`ladi.
Kutilmaganda   o`rmonda   to`s-to`polon   boshlanadi.   Hamma   hayvonlar
o`zlarini yo`qotib qo`yishgan ular Sher Sultonni ham pisand qilmay qolishdi,
hukmdor   hayron,..   hayvonlar   tarqalgachJ   Sher   Sulton   panada   berkinadi. Baralla   qo`shiq   aytib,   Odam   kirib   keladi.   Sher   Sulton   ustiga   to`r   tashlaydi.
Hayvonlar   yordamida   ham   Sher   to`rdan   ozod   bo`la   olmaydi.   Yengilganini
bo`yniga   olib   Ne   sharting   bor!   deb   so`raydi.   Odam-do`stlik,   tinchlik   va“ ”
baxtiyor hayotni taklif etadi, raqs tushishadi, qo`shiq aytishadi:
Do`stlik bo`lsin!	
“
Tinchlik bo`lsin!	
”
Hayvonlar sultoni  operasi	
“ ”
№ Harakatlar 
mazmuni Yakk
a
baho Guruh
bahosi To`g`r
i javob Yakk
a xato Xato
1 Asar   mualliflari.
Sahnalashtiruvchilar haqida
ma`lumotlar berish  
2 Ikki och bo`rining jangi  
3 Quyonning maqtanishi  
4 Opera   tomoshasiga   15-20
daqiqa oldin borish  
5 Sher   Sultonning
yengilmasligidan
mamnunligi  
6 O`rmonda to`polon  
7 Opera   mazmuni   yozilgan
dasturchani olish  
8 Do`stlikni   madh   etib   raqs
va qo`shiq ijrosi  
9 Sahnada   ertakchi   bobo   ko`rinishi
10 Tulkini   hayvonlar   Sultoni
  Sher   sultonni   yetaklab–
kelishi  
11 Sahnada quyonchalar   
12 Baralla   qo`shiq   aytib
sahnaga   odamni   kirib
kelishi  
tomonidan   etilgan   to`g`ri   javob   yoziladi   (masalan   5)   4-grafa   yakka   holda
qo`yilgan   baho   to`g`ri   javob   bilan   solishtirilib   farqi   yoziladi   (masalan   1)   5-
grafaga yo`l qo`yilgan ball (masalan 1) 
To`g`ri javoblar. 1-3; 2-5; 3-8; 4-1; 5-9; 6-10; 7-2; 8-12; 9-4; 10-6; 11-
7; 12-11.
Nazorat savollari:
1.   O`quvchilarni   musiqa   darsiga   bo`lgan   qiziqishini   qanday
bosqichlarda amalga oshirish mumkin?
2.   Boshlang`ich   sinflarda   o`quvchilar   ijodini   qanday   shakllantirish
mumkin?
3. O`quvchilarni ijodiy faoliyatga tayyorlash bosqichlarini ayting.
4. Darslarda olib boriladigan ijodiy topshiriqlarga misollar keltiring.
5.   O`quvchilarni   xotirasini   aktivlashtirish   uchun   qanday   metodlardan
foydalanish mumkin?
6.   O`quvchilarga   topshiriqlar   berganda,   uning   qoidalarini   eslatishni
ahamiyati nimada?
7.   Musiqa   madaniyati   darslarida   innovatsion   texnologiyalarning
ahamiyati nimada?
Yuqorida   qo`llanilgan   zamonaviy   ta`lim   texnologiyalari   ya`ni
treninglarga tavsifnoma berib o`tmoqchimiz.                          Skarabey  texnologiyasi“ ”
Skarabey   interaktiv   texnologiya   bo`lib,   o`quvchilarda   fikriy	
“ ”
bog`liqlik,   mantiq,   xotiraning   rivojlanishiga   imkoniyat   yaratadi,   qandaydir
muammoni   hal   etishda   o`z   fikrini   ochiq   va   erkin   ifodalash   mahoratini
shakllantiradi.   Mazkur   texnologiya   o`quvchilarga   mustaqil   ravishda
bilimning sifati va saviyasini xolis baholash, o`rnatilayotgan mavzu haqidagi
tushuncha   va   tasavvurlarni   aniqlash   imkonini   beradi.   U   ayni   paytda,   turli
g`oyalarni   ifodalash   hamda   ular   orasidagi   bog`liqliklarni   aniqlashga   imkon
yaratadi.
Skarabey   texnologiyasi   o`quvchilar   tomonidan   oson   qabul   qilinadi,
“ ”
chunki   u   faoliyatining   fikrlash,   bilish   xususiyatlari   inobatga   olingan   holda
ishlab   chiqilgan.   U   o`quvchilar   tajribasidan   foydalanishni   ko`zda   tutadi,
reflektiv   kuzatishlarni   amalga   oshiradi,   faol   ijodiy   izlash   va   fikriy   tajriba
o`tkazish imkoniyatlariga ega.
Veyer  texnologiyasi	
“ ”
Bu   texnologiya   murakkab,   ko`p   tarmoqli,   mumkin   qadar,   muammo
xarakteridagi mavzularni o`rganishga qaratilgan.
Texnologiyaning   mohiyati   shundan   iboratki,   bunda   mavzuning   turli
tarmoqlari bo`yicha bir yo`la axborot beriladi. Ayni paytda ularning har biri
alohida   nuqtalardan   muhokama   etiladi.   Masalan,   ijobiy   va   salbiy   tomonlari,
afzallik, fazilat va kamchiliklari, foyda va zararlari belgilanadi. Bu   interaktiv   texnologiya   tanqidiy,   aniq   mantiqiy   fikrlashni
muvaffaqiyatli   rivojlantirishga   hamda   o`z   g`oyalari,   fikrlarini   yozma   va
og`zaki shaklida ixcham bayon etish, himoya qilishga imkoniyat yaratadi.
Veyer   texnologiyasi   umumiy   mavzuning   ayrim   tarmoqlarini“ ”
muhokama   qiluvchi   kichik   guruhlarning,   har   bir   qatnashuvchining,
guruhning faol ishlashiga qaratilgan.
FSMY texnologiyasi trening haqida tushuncha
Ushbu   texnologiya   munozarali   masalalalarini   hal   etishda,   bahs-
munozaralar   o`tkazishda   yoki   o`quv-seminari   yakunida   (tinglovchilarning
o`quv-seminari haqidagi fikrlarini bilish maqsadida) yoki o`quv rejasi asosida
biron bo`lim o`rganib bo`lingach qo`llanishi mumkin, chunki bu texnologiya
tinglovchilarni   o`z   fikrini   himoya   qilishga,   erkin   fikrlash   va   o`z   fikrini
boshqalarga   o`tkazishga,   ochiq   holda   bahslashishga,   shu   bilan   bir   qatorda
o`quvchi-talabalarni,   o`quv   jarayonida   egallangan   bilimlarini   tahlil   etishga,
qay darajada egallaganliklarini baholashga hamda tinglovchilarni bahslashish
madaniyatida o`rgatadi.
Blits-o`yin  texnologiyasi trening haqida tushuncha	
“ ”
Ushbu   texnologiya   o`quvchilarni   harakatlar   ketma-ketligini   to`g`ri
tashkil   etishga,   mantiqiy   fikrlashga,   o`rganayotgan   fan   asosida   ko`p,   xilma-
xil   fikrlardan,   ma`lumotlardan   kerakligini   tanlab   olishni   o`rgatishga
qaratilgan.   Ushbu   texnologiya   davomida   o`quvchi-talabalar   o`zlarining
mustaqil   fikrlarini   boshqalarga   o`tkaza   oladilar,   chunki   bu   texnologiya
shunga to`liq sharoit yaratib beradi.
Maqsad.   Ushbu   texnologiya   tinglovchilarga   tarqatilgan   qog`ozlarda
ko`rsatilgan   harakatlar   ketma-ketligini   avval   yakka   holda   mustaqil   ravishda belgilanib,   so`ngra   o`z   fikrini   boshqalarga   o`tkaza   olish   yoki   o`z   fikrida
qolish, boshqalar bilan hamfikr bo`la olishga yordam beradi.
Bumerang  texnologiyasi trening haqida tushuncha“ ”
Ushbu   texnologiya   o`quvchilarni   dars   jarayonida,   darsdan   tashqari
dasturli   adabiyotlar,   matnlar   bilan   ishlash,   o`rganilgan   materialni   yodida
saqlab qolish, so`zlab bera olish, fikrni erkin holda bayon eta olish hamda bir
dars davomida barcha o`quvchi-talabalarni baholay olishga qaratilgan.
Maqsad.   Trening   davomida   tinglovchilarga   tarqatilgan   materiallarni
ular   tomonidan   yakka   va   guruh   holatida   o`zlashtirib   olishlari   hamda   o`zaro
suhbat-munozara   orqali,   turli   savollar   orqali   tarqatma   materiallar,   undagi
matnlar   qay   darajada   o`zlashtirilganini   nazorat   qilish.   Trening   davomida
o`quvchilar tomonidan baholarni egallashga imkoniyat yaratadi.
Trening  Muloqot  trening haqida tushuncha	
“ ”
Ushbu trening o`quvchilarga   dars jarayonida mustaqil fikrlashga, o`z	
–
fikrlarini   erkin   holda   bayon   eta   olishga     hamda   ularda   bahslashish
madaniyatini   tarbiyalashga   qaratilgan   bo`lib,   odatda   bunday   mashg`ulot
tinglovchilarni kichik guruhlarga bo`lgan holda o`tkaziladi.
Maqsad.   Tinglangan   mavzu,   muammo   asosida   tinglovchilarning
fikrlarini hamda ushbu mavzuga bo`lgan munosabatlarini aniqlash, mustaqil
holda   umumiy   bir   fikrga   kelishlariga   yordam   berish,   erkin   holda   bahslash
ishlariga sharoit yaratish.                                              Xulosa.
                  Mutaqil   Respublikamizda   yoshlarni     tarbiyalash   va   ularini
O`zbekistonning   kelajaki   uchun   xizmat   qiladigan   insonlar   qilib
shakillanishiga katta e`tibor berilmoqda.
           Prezidentimizning fikrlri asosida yaratilgan  Barkamol vavlod orzusi“ ”
nomli   kitobida   yoshlarni   tarbiyalash   va   ularni   barkamol   insonlar   qilib
shakillantirish zamon talabi ekanligi alohida ko`rsatib o`tilgan. Prezidentimiz
yoshlarni   tarbiyalash   barcha   insonlarning   vazifasi   ekanligini,   bu   borada
o`qituvchi va  tarbiyachilarning o`rni katta ekanligini ta`kidlab o`tadilar. 
                Musiqiy didni shakillantirish va  tinglash uchun mazmunli asarlarni
tanlash   tavsiya   etiladi.   Sinflatga   bo`lingan   o`quvchilar   uchun   asrlar   tanlab
olinadi.  Masalan   boshlang`ich  sinf   o`quvchilari  uchun  murakkab  bo`lmagan
diqqat   etibori   unga   barqaror   bo`lmagan,   sho`xroq,   o`yinqarorlik   aks   etgan
kichik   hayotimdagi   asarlar   tanladi.   Yuqori   sinflar     o`quvchilari   uchun
mukammal  o`zining  kuy  va  so`z  sehri  uyhunlashga  operalarni  ariyalar  balet
va siyuitalar eshittiriladi.
                            Bulardan   tashqari   mumtoz   qo`shiqlr   ham   o`quvchilar   uchun
tarbiyaviy   ma`naviy   est е tik-badiiy   madaniyatni   shakllantirishda   katta
ahamiyat     kasb   etadi.   Tinglash   madaniyatini   rivojlantirishda   tarbiya   tizimi
musiqa   hayotida     е takchi   xisoblanadi   .Hozirgi   kunda   musiqa   va   umuman
san`atni inson tarbiyasidagi roli ortib bormoqda. 
                     Op е ra janri   ashulachilik san`atining alohida o`ziga xos   bir turidir.
Ana   shu   o`ziga   xoslik   musiqa   kuy     sh е `riy   asar   hamda   op е ra   ijrosining
tarkibiy   ravishda   qo`shilib   k е tishidan   o`z   ifodasini   topadi.Musiqa   saboqiga
badiiy   axloqiy   tarbiyalovchi   o`quvchining   badiiy   tafakkuri   shakllantiruvchi
ta`lim   sifatida   qaralgan   muximdir.   Bu   jixatdan   musiqa   madaniyati     fani kompl е ks   dars     majmuiga   kiradi.Unda   darsning   umumiy   mavzusiga   qarab
o`zaro mantiqan bog`lanuvchi faoliyatlariga amal qilinadi. 
-musiqa ,ijro,tinglash
-qo`shiq kuylash
-raqs va ritmik xarakatlar
-musiqa savodi
-chapakda va cholg`uda ijro qilish
-Musiqiy ijodkorlik.
             Musiqa idroki mashg`ulotning  е takchi faoliyat turi sifatida muhim rol
o`ynaydi   .U   ikki   xolatni   ma`lum   asar   tinglab   idrok   etish   va   uning   badiiy
tavsiyalari   (dars   mavzusiga   doir   oddiu   musiqiy)   p е dagog   ta`limini   qamrab
oladi.Bunda   o`quvchilar   asarni   tinglab   (bizning   mavzumizdagi   o`zb е k
op е ralaridagi   asarlar)   badiiy   est е tik   zavq   oladilar.Asarning   musiqiy
xususiyatlari   (janri,tuzilishi,ifoda   vositalari,ijro   yo`llari)   qamda   badiiy
mazmuni xaqida ma`lum bilimlarga ega bo`ladilar .Op е radagi ariyalar  avval
tinglanadi(idrok   etilib)   so`ng   u   yoki   bu   faoliyat   (ko`proq   kuylash)   orqali
o`zlashtiriladi.Uning   badiiy   mazmuni   xususiyatlari   amaliy   faoliyatida
ifodalanadi.Musiqa   savodi   faoliyatlarini   nazariy   birlashtiruvchi   va
o`quvchilarning   musiqa   savodxonligini   tarkib     toptiruvchi   faoliyat   turiga
kiradi.Darsda   qaysi     faoliyat   (tinglash   ,kuylash   va   b.)   qo`llanmasi   uning
amaliyotda   foydalanayotgan   asar   o`rganiladi.Uning   xususiyatlari
(janri,tuzilishi   ,ijrochiligi   va   x.)   qaqida   tushunchalar   qosil   bo`ladi,   shuning
uchun   musiqa   savodi   faqatgina   nota   savodiga   aylanib   qolmasdan   balki
madaniyatli   kishining   umumiy   musiqiy   bilim   doirasining   musiqiy
savodxonlik   darajasini   tarkib   toptiruvchi   umumiy   bilim   tushunchalar
majmuasi(musiqa   shakllari,janrlari,cholg`ulari,ijrochiligi,xalq   bastakorlik,
kompazitorlik   musiqasi   ularning     farqlari     milliy   musiqasini   maxalliy
uslublari ,klassik musiqasi, op е ra janri, nota savodi va b).qamrab olish k е rak musiqa idroki tinglash va musiqa savodi faoliyatlari  o`zaro  uzviy boqlanish
bilan boshqa barcha faoliyatlar amaliyotga  е takchilik qiladi. 
                   -O`zb е k op е ra  asarlarini o`rgatishning o`quvchilar musiqiy idrokini
shakllantirishdagi   aqamiyatini   tadqiq   qilish   quyidagi   xulosalarga   olib
k е ldi.Op е ra janrining tarbiyaviy imkoniyatlaridan qam foydalanish ma`naviy
barkamol insonni shakllantirishda muxim omil bo`lib xizmat qiladi. 
                   -qo`shiq tinglash va kuylash jarayonida o`quvchilar qo`shiq matnida
mazmun moqiyatini go`zallikka yanada oshno bo`lishini   xullas insoniylikka
xos barcha  ijobiy  fazilatlarni o`zida mujassamlashtira boradi.
                    -Op е ra   janrlarining   qamrovi   ancha   k е ngdir   uning   tarbiyaviy
imkoniyatlari     inson   ma`naviy   jixatdan   kamol   topishida   muxim   o`rin   tutadi
va yaxshi samara lar b е radi.
                 -Tinglangan op е ra asarlari tinglovchi tomoshabin va o`quvchilarning
badiiy est е tik tafakkurini shakllantirshga yordam b е radi.
      So`zimiz   xulosasida   shuni   ta`kidlash   lozimki   kishining   kuylash
imkoniyatlaridan   ko`ra   tinglash   imkoniyati   ko`proq   bo`ladi.Op е ra   asarlarini
tinglash orqali bolalarning badiiy idroki rivojlanadi. Yosh avlodning musiqa
madaniyatini   shakllantirish   va   rivojlantirishda   musiqa   tinglash   ko`nikmasi
muxim o`rin egallaydi.                      
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1. I.A.Karimov.Vatan   va   xalq   mangu   qoldi.(xukumatli   so`zlar   va   iboralar
turlari)Toshk е nt   A.Navoiy   nomidagi   O`zb е kiston   milliy   kutubzxonasi
nashriyoti 2010 yil.
2   I.A.Karimov.Mamlakatimizni   modimizatsiya   qilish   yo`lini   izchil   davom
ettirish taraqqiyotimizning muxim omilidir. Toshk е nt .O`zb е kiston 2010 yil
3 .   I.A.Karimov   Asosiy   vazifamiz   vatanimiz   taraqqiyoti   va   xalqimiz
farovonligini yanda yuksaltirishdir. Toshk е nt .O`zb е kiston 2010 yil
4.   I.A.Karimov.Yuksak   ma`naviyat   е ngilmas   kuch.   Toshk е nt   ma`naviyat
2008 yil 41- bet
5.   I.A.Karimov.Jaxon   inqirozining   oqibatlarini   е ngish   mamlakatimizni
modimizatsiya qilish  va taraqqiy topgan davlatlar darajasiga ko`tarish sari.
Toshk е nt .O`zb е kiston 2010 yil
6 .Barkamol   avlodni     tarbiyalashda   musiqa   ta`limi   oldiga   qo`yilgan
talablar.qarshi   p е dagogika   koll е ji   R е spublika   ilmiy   amaliy   konf е rintsiya
mat е riali .Toshk е nt 2011 yil. 
7. B е gmatov S,Mamirov  q, Mansirov A,Karimova D,Ro`zi е v I,Musiqa 6-sinf
uchun  darslik,qafur  qulom  nomidagi  adabiyot  va  san`at  nashriyoti  Toshk е nt
2011 yil.
8 . Ibroximov O,Botirov Y,Abramova M musiqa madaniyati 4-sinf DTS larini
amaliyotga joriy etish uchun m е todik tavsiyalar .Toshk е nt 2002 y
9.   Ibroximov O.Musiqa 4- sinf uchun darslik .qayta ishlangan va to`ldirilgan
nashriyot .Toshk е nt qafur qulom nomidagi nashriyot matbuot ijodiy uyi 2007
yil. 10 .Ismoilova   M.I.Xalq   qo`shiqlari   vositasida   o`quvchilarning   ma`naviy   –
axloqiy fazilatlarini shakllantirish 1-7 sinf musiqa madaniyati darslari uchun
o`quv m е todik qo`llanma. Toshk е nt Istiqlol nashriyoti.2006 yil
11.   Ismoilova   M.I   Vokal   o`qitish   m е todikasi   oliy   va   o`rta   maxsus   musiqiy
ta`lim   talablari   uchun   o`quv-uslubiy   qo`llanma.   Toshk е nt   Musiqa
nashriyoti.2011 yil
12 . Ismoilova M.I. Musiqa o`qitish  m е todikasi praktikumi fanidan ma`ruzar
matni.qarshi 2010 yil.
13 .Karimova D.Musiqiy p е dagogik asoslari. Toshk е nt iqtisod moliya 2008 y
14 .Baxriddinova   A.O`zb е kistonda   bolalar   xor   madanityati   .   Toshk е nt
konts е rvatoriya 2002 y
15 .   Ibroximov   O.Sodirov   J.Musiqa   7-sinf   uchun   darslik.3   nashriyot   qafur
qulom nomidagi nashriyot matbuot ijodiy uyi Toshk е nt  2004 yil.
16 .qodirov R.q. Musiqa psixologiyasi .tok е nt musiqa nashriyoti 2005 yil.
17 .Fayzulla е v O.O`quvchilarda musiqiy nafosat tarbiyasini shakllantirish.
Toshk е nt  1992  yil.
18. Mansurov A,Karimova.D.   Musiqa 5-sinf uchun darslik. Toshk е nt   qafur
qulom nomidagi adabiyot va san`at  nashriyoti 2004 yil.
19 .Nurmatov   X.Norxuja е v   N.   Musiqa   1-sinf   uchun   darslik.   nashriyot
Toshk е nt qafur qulom nomidagi nashriyot matbuot ijodiy uyi ,
O`zb е kiston nashriyoti matbuot ijodiy uyi 2010 yil.
20 .   Nurmatov   X.Norxuja е v   N.   Musiqa   umumiy   o`rta   ta`lim   maktablarining
2-sinf   uchun   darslik.   Toshk е nt   qafur   qulom   nomidagi   nashriyot   matbuot
ijodiy uyi ,O`zb е kiston nashriyoti matbuot ijodiy uyi 2010 yil.
21.   Nurmatov   H,   Norxo`jayev   N.   Musiqa   3-sinf   uchun   darslik.   Toshkent
G`.G`ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2008 yil.
22. Sharipova R.  Musiqa o`qitish metodikasi o`quv qo`llanma  Toshkent “ ”	–
2008 yil. 23.   Umumiy   o`rta   ta`lim   maktablari   musiqa   dasturi.   Toshkent   O`qituvchi“ ”
1996 yil.
24.   Uzluksiz   ta`lim   tizimida   musiqa   ilmiy-amaliy   anjuman   materiallari.
Musiqa yo`nalishi. Toshkent 2009 yil.
25.   O`zbekiston   Vatanim   manim     1-2-3-4-kitoblari.   Toshkent   G`.G`ulom	
–
nomidagi adabiyot va san`at nashriyoti 1996-1997-1999-2000 yillar. Ilovalar Халима Носирова Ширин ролида
Карим Зокиров Фарҳод ролида
Фарҳод ва Ширин мусиқали драмасида
В.А.Успенский ва Г.А.Мушен 1937 й. Карим Зокиров Бўрон ролида
М.Ашрафий ва С.Васелконинг Бўрон операсидан 1939 й. М.Қориёқубов Навфал ролида
Лайли ва Мажнун операсида 1940 й. Халима Носирова Лайли ролида
Лайли ва Мажнун операсидан.  1940 й.
Купить
  • Похожие документы

  • O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodov ijodining Qashqadaryo musiqa madaniyatida tutgan o`rni
  • Cholg‘u ijrochiligi va ansambli darslari samaradorligini oshirishda dirijyorlikning o’rni
  • Musiqa va san’at maktablarida boshlang’ich fortepiano о‘qitish texnologiyalari
  • Xor asarlari ijrochiligida bolalar ovozi turlari va ular bilan ishlash usullari
  • Opera janrining vujudga kelishi va rivojlanishi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha