O`zbek opera asarlarini o`rgatishda musiqiy idrok masalalari - Музыка - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	14.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Музыка

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O`zbek opera asarlarini o`rgatishda musiqiy idrok masalalari

Купить

O`zbek opera asarlarini o`rgatishda musiqiy idrok masalalari
Mundarija:
Kirish.
1 bob.Har tomonlama kamol topgan shaxslarni tarbiyalashda opera
san`atining o`rni va ahamiyati ..……………………………………………
1.1Opera san`ati o`quvchilarni musiqiy idrokini rivojlantirishda samarali
vosita sifatida .
………………………………………………………………
1.2.Jahon va O`zbek operalarining yaratilishi va uning kompozitorlari
ijodiga chizgilar
……………………………………………………………
II bob.Opera san`ati orqali o`quvchilarni musiqiy idrokini o`stirish
texnologiyalaridan foydalanishga doir pedagogik tavsiyalar
……………
II.1.Pedagogik texnologiyalarining tuzilishi va vazifasi .
…………………
II.2.O`quuvchilarning musiqiy idrokinin opera san`ati vositasida
tarbiyalashga doir texnologiyalarni qo`llash bo`yicha pedagogik
ko`rsatmalar .
…………………………………………………………………
Xulosa ..
………………………………………………………………………
Adabiyotlar ro`yxati
…………………………………………………………
Ilovalar .
………………………………………………………………………

Kirish
Mustaqillik tufayli tarixiy ma`daniyatimiz,dinimiz hamda milliy
qadriyatlarimizni asli holiga qayta tiklab,o`zligimizni anglash imkoniyati
paydo bo`ladi. Mamlakatimiz mustaqilligini ta`minlash ozod va obod
Vatan,erkin va farovon hayot barpo etishda albatta san`atning roli
beqiyosdir, tabiiyki musiqa ma`daniyatini ham.
Musiqa o`zining betakror tabiati bilan yoshlarning ma`naviy dunyosiga
katta ta`sir etadi.Ularning badiiy va axloqiy madaniyatini shakillantirishga
milliy g`urur va milliy iftixor tarbiyasini amalga oshirishga ijodiy
mahorat ,nafosat va badiiy didini o`stirishga,fikr doirasini kengaytirishga ,
mustaqilli va tashabbuskorligini tarbiyalashga xizmat qiladi. Uning bu
kuchidan vazvunli va unumli foydalanish har bir musiqa mutaxasislarining
muqaddas burchidir.
Prezidentimiz 2008 yil 7-yanvardagi Bolalar musiqa va san`at“
maktablarining moddiy texnika bazasini mustahkamlash va ularning
faoliyatini yanada yaxshilasg bo`yicha 2009-2014-yillarda mo`ljallangan
Davlat dasturini tayyorlash chora-tadbirlari to`g`risida gi F-2008-sonli
”
farmoishi Barkamol avlod yili Davlat dasturi hamda O`zbekiston
“
Respublikasi Prezidenti Davlat maslahatchisi xizmati va Vazirlar
Mahkamasi ta`lim,Sog`liqni saqlsh,ijtimoiy muhofaza, axborot tizimlari va
telekommunikatsiyalar kompleksining 2010 yil 17 martdagi qo`shma
yig`ilishi bayonida belgilangan vazifalar asosida barcha fan yo`nalishlari
qatorida musiqa madaniyati fanidan uzviylashtirilgan o`quv dasturini amalga
joriy etilishi o`quvchi yoshlarimizni musiqiy iste`dodi va salohiyatini
yanada o`stirishga keng imkoniyatlar beradi.
O`zbek xalqi azaldan o`zining ma`naviy boyligi,milliy va
umuminsoniy qadriyatlari va milliy musiqiy madaniyatining yuksalishi bilan

jahon xalqlari orasida yetakchilik qilib kelgan.Prezidentimiz Kuy ,“
qo`shiqqa, san`atga muhabbat, musiqa ma`daniyati xalqimizda bolalikdan
boshlab oila sharoitida shakllanadi. Uyida dutor, doira yoki boshqa cholg`u
asbobi bo`lmagan, musiqaning hayotbaxsh ta`sirini hayotida
sezmasdanyashaydigan odamni bizning yurtimizda topish qiyin, desak,
mubolag`a bo`lmayd ,- deb ta`kidlaydilar (I.A.Karimov.Yuksak ma`naviyat
”
yengilvas kuch Manaviyat , 2008 (41-bet).
”
Mavzuning dolzarbligi , Musiqa jonsiz tanaga jon,ruhsiz vujudga ruh
bag`ishlagani haqida sharqu g`arb ilmi, adabiyotda farazlar, afsonayu juda
rivoyatlar juda ko`p. Aksariyat mutaxasisslar musiqaning yaratilishi inson
zoti paydo bo`lib, tabiat hodisalariga,hayvonlarga taqlidan yo ilk bor
kulib,yoxud yig`laganda chag`argan tovushlarga bog`lab izohlaydilar.
Buyuk olim, dunyo tibbiyotining asoschilaridan bolgan
bobolaromiz Abu Ali Ibn Sino Tib qununlari kitobida musiqaning ruhiy
“ ”
ta`sir kuchiga baho berib,go`dakning tarbiyasidagi ahamiyatini oddiygina
ta`riflaydi. Godakning vujudi chiniqishi uchun ikki narsa zarur: biri uni asta
”
qimirlatib tabratish,ikkinchisi onasining qo`shig`i(allasi). Birinchisi
bolaning tanasiga, ikkinchisi ruhiga tegishlidir . Musiqaning inson
”
hayotdagi o`rni borasida ko`p yozilgan va u shubhasiz, davolovchi,
aniqrog`i, jism va ruhni muolaja qilish usullaridan bo`lishi bilan birga
ma`naviy tarbiyasining bag`oyat muhim yo`nalishlaridan biri hamdir.
Respublikamiz taraqqiyot va o`zgarishlarga boy hozirgi paytda yosh
avlodni har tomonlama kamol topishi davr talabi va ehtiyojidir.Yosh
avlodni ma`naviy baquvvat, bilimli, o`z mustaqil Vatanimizdan faxrlanish
tuyg`usiga boy kishilarni tarbiyalash zamonamizning dalzarb mavzusi
hisoblanadi, bu esa ta`lim tarbiya oldidagi murakkab, keng ko`lamli
muammolardan biridir.

Tarbiya deganda har tomonlama yetuk, o`zida axloqiy poklik,ma`naviy
boylik va jismoniy barkamollikni mujassamlashtirgan insonni yetishtirish
nazarda tutiladi.
Tarbiya tizimida musiqa san`ati yetakchi o`rinda turadi.Hozirgi
kunda musiqa va san`atini inson tarbiyasidagi ro`li ortib
bormoqda.Yoshlarimizni ma`naviy yetuk, komil inson qilib tarbiyalashda
maktabning roli,shak-shubxasiz kattadir.Maktab yoshlarda bilim asoslarini
singdiiradi.U bolani ilmiy dunyoqarashining shakllantirishi va
mustahkamlanishi yo`lida asosiy poydevor bo`lib xizmat qiladi.Maktab
musiqa madaniyati darslarida qo`shiq kuylash san`atning o`rni
beqiyos.Lekin barcha sinf kitoblarida opera san`atini o`rganish,uni
eshitish idrok qilish masalalari kam yoritilgan.Shuning uchun biz musiqa
madaniyati darslarida o`zbek operalarini o`rganishni,uni idrok qilishni
keng yoritishga qaror qilgan holda bitiruv ishimiz mavzusini
quyidagicha belgiladik. O`zbek opera asarlarini o`rgatishda musiqiy idrok”
masalalari .
”
Bitiruv malakaviy ishimizning maqsadi : 5-7 sinf o`quvchilariga musiqiy
idrokni shakllantirishda o`zbek opera san`atining ta`sir kuchini
aniqlash,opera asarlarini eshitib idrok etishga samara beradigan uslub va
vositalarni tanlab amalga qo`llash, olingan ijobiy natijalarni tafsiya etishdan
iborat.
Ilmiy tadqiqot ishimizning vazifalari t anlangan mavzuning
dolzarbligi va maqsadidan kelib chiqqan holda quyidagicha belgilanadi:
1. O`quvchilarda tinglash malakalarini shakllantirishda opera asoslarining
imkoniyatlarini aniqlash.
2. O`quvchilarning opera asoslari orqali idrokini shakllantirishda samara
beradigan yo`l va uslublarini anislash.
3. Tajribali musiqa o`qituvchilarining ish faoliyatini o`rganish va
umumlashtirish.

4. Tajriba-sinov ishlari olib borish va uning yakuniy natijalari asosidagi
ilmiy asoslangan pedagogik tavsifnomalar ishlab chiqish.
Tadqiqot ishimizning obyekti umumta`lim matablari 5-7-sinf
o`quvchilarida amalga oshiriladigan musiqa ma`daniyati darslarining
vazmuni hisoblanadi.
Tadqiqot ishlarimizning predmeti -o`zbek opera asarlari orqali
o`quvchilar idrokini shakllantirishni amalga oshirish jarayoni hisoblanadi:
-Tanlangan mavzuda taaluqli psixologiya, pedagogika va musiqashunoslikka
oid adabiyotlarni o`rganish va tahlil qilish;
-O`quvchilar bilan suhbat, bahs-munozara yuritish, intervyu olish,anketa
savol-javoblarini o`tkazish va sinov-tajriba ishlarini olib boorish.
-Opera sarlarini o`rganishda va tinglashda o`quvchilarning idroki; didi va
ijrochiligi uchun mos bo`lganlanlarini tanlab olish,ulardan musiqa
ma`daniyat darslarida keng foydalanish.
Bitiruv malakaviy ishimizning metodologik asosini Prezidentimiz
I.A.Karimovning mavzuyiga oid fikrlari,milliy istiqlol g`oyasining asosiy
tamoyillari, Ta`lim to`g`risidagi qonun , Kadrlar tayyorlash milliy” ” ”
dasturi;Barkamol avlod Davlat dasturi; Oliy kengash va o`rta maxsus ta`lim
Vazirligi tomonidan qabul qilingan qarorlari va buyruqlar, o`rta asrlarda
yashab ijod qilgan Sharqning buyuk qomusiy olimlari tomonidan bildirilgan
fikrlar, taniqli pedagog, psixolog va musiqashunos olimlarning asosiy
fikrlari hisoblanadi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi
 O`quvchilarni o`zbek opera asarlari o`rganishda musiqiy idrok
masalalari pedagogik muammo ekanligi yaxlit va bir butun holatda
tadqiq etiladi.
 Umumiy o`rta ta`lim maktablarida musiqiy estetik tarbiyalashga
qaratilgan mashg`ulotlarning mazmuni ishlab chiqildi.

 O`quvchilarni tinglash madaniyatini rivojlantirishga yo`naltirilgan
zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni samaradorlik darajasi aniqlandi.
 O`quvchilarni tinglash madaniyatini rivojlantirishga qaratirilgan
uslubiy tavsiyalar ishlab chiqildi.
 O`quvchilarni estetik tarbiyalash dolzarb pedagogik muammo ekanligi
yaxlit va bir butun holatda tadqiq etiladi.
 Umumiy o`rta ta`lim maktablarida musiqiy estetik tarbiyalashga
qaratilgan mashg`ulotlarning mazmuni ishlab chiqildi.
 O`quvchilarni musiqiy bilimdonligini rivojlantirishga yo`naltirilgan
zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni samaradorlik darajasi aniqlandi.
 O`quvchilarni estetik tarbiyalashga yo`naltirilgan uslubiy tavsiyalar
ishlab chiqildi.
Bitiruv malakaviy ishimiz 3 bosqichda amalga oshiriladi.
Tadqiqotning birinchi bosqichida mavzuga taalluqli ilmiy nazariy
pedagogik,metodik,tarixiy,psixologik musiqiy adabiyotlar o`rganildi.
5-7-sinflarda musiqa madaniyati darslarini o`tish ahvoli kuzatildi;qayd
qiluvchi sinov o`tkazildi; musiqa darsliklari tadqiqot mavzusi nuqtai
nazaridan tahlil qilindi.
Ikkinchi bosqichda tajriba sinov ishlarining natijalari o`rganildi;tahlil
o`tkazildi; umumlashtirildi va ulardan tegishli xulosalar
chiqarildi.Shuningdek bu bosqichda ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqildi.
Uchinchi bosqichda tavsiya xulosalar qayta tahlil qilinib, ishning milliy
matni tayyorlandi.
Tayyorlangan bitiruv malakaviy ishimizning ustuvor g`oyasi shundan
iboratki maktabda o`quvchilarga ustoz muallim o`zbek opera asarlarini
kuylashni va tinglashni mohirona o`rgata olsa o`quvchi yoshlar musiqiy
idroki asta-sekin sharkllanib rivojlanib boradi.
Bitiruv malakaviy ishimiz kirish 2 bob,4 ta§,xulosa,foydanilgan
adabiyotlar ro`yxati va ilovalardan iborat.

I bob. Har tomonlama kamol topgan shaxslarni tarbiyalashda
opera san`atining o`rni va ahamiyati.
I.1. Opera san`ati o`quvchilarni musiqiy idrokini
rivojlantirishda samarali vosita sifatida.
Millatning kelajagi hisoblangan yosh avlodni har tomonlama etuk
shaxs bo`lib voyaga etishishida ularning ta`lim-tarbiyasi, ma`naviy kamoloti
masalasi davlat darajasiga ko`tarilib, bu yo`lda qator maqsadli islohotlar
amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda o`zbek xalqining milliy o`zligini
anglash jarayoni jadallashishi munosabati bilan yosh avlodni c-axloqiy
tarbiyasining ahamiyati sezilarli darajada ortib bormoqda.
Prezidentimiz I.A.Karimov ta`kidlaganlaridek, yosh avlod
madaniyatimiz va ma`naviyatimizni, taraqqiyotning intellectual qadriyatlarini
kelajak jamiyat a`zolarining ongiga etkazdilar. Zero, huquqiy demokratik
davlat va fuqarolik jamiyatini qurish sharoitida yangicha fikrlovchi shaxsning
shakllanishi muhim ahamiyatga ega. Shu o`rinda yoshlarning ma`naviy
jihatdan barkamol qilib tarbbiyalanishida milliy musiqamizning roli alohida
ayamiyatga ega. Chunki aynan yoshlarimizning milliy mentalitetimizga xos
bo`lgan qadriyatlarni saqlab qolishda milliy musiqa san`atining ham o`z
o`rni bor. Ma`lumki, milliy musiqa san`atimiz yoshlar o`rtasida samimiyatni,
o`zaro mehr oqibatni yanada o`stirishga xizmat qiladi. Musiqiy ta`limning
mazmun va mohiyati zaminida barkamol avlod, komil inson tarbiyasi yotadi.
Mustaqillik yillarida mamlakatimizda musiqa san`atini rivojlantirish,
farzandlarimiz musiqiy madaniyatini oshirishga qaratilgan qator dastur va
rejalar amalga oshirilmoqda. Jumladan, mumtoz musiqiy merosimizni asrab-
avaylash va o`rganish, uni yosh avlodlarga bezavol etkazish hamda
yoshlarimizni ularga nisbatan hurmat ruhida tarbiyalash kabi ezgu
maqsadlarga qaratilgan Bolalar musiqa va san`at maktablarining moddiy-“

texnik bazasini mustahkamlash va ularning faoliyatini yanada yaxshilash
bo`yicha 2009-2014 yillarga mo`ljallangan davlat Dasturini tayyorlash chora-
tadbirlari to`g`risidagi O`zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoyishi” 1
musiqa rivojiga yanada ulkan hissa bo`lib qo`shiladi. Ushbu farmoyish
nafaqat musiqa va san`at maktablari, balki umumta`lim maktablari musiqa
madaniyatining darslariga bo`lgan e`tiborning ham kuchayishiga olib keladi.
Prezident I.A.Karimovning Yuksak ma`naviyat - engilmas kuch“ ”
asarida: Xalqimiz xayotida musiqa azaldan beqiyos o`rin tutib keladi. Musiqa
”
sadolari qaysi xalq yoki millat vakili tomonidan ijro etilmasin, eng ezgu,
yuksak va nozik insoniy kechinmalarni ifoda etadi.
Eng muhimi, bugungi kunda musiqa san`ati navqiron avlodimizning
yuksak ma`naviyat ruhida kamol topishida boshqa san`at turlariga qaraganda
ko`proq va kuchliroq ta`sir ko`rsatmoqda
” 2
, degan fikrlarni o`qiymiz.
Haqiqatdan ham inson shaxsini har tomonlama tarbiyalashimizda
musiqa tarbiyasining ahamiyati beqiyosdir. Ayniqsa, bugungi texnikaning
misli ko`rilmagan darajada avj bilan yuksalishi davrida mutaxassislar oldida
yoshlar qalbiga musiqaning ijobiy xislatlarini to`g`ri singdira olishday muhim
vazifa turibdi. Jumladan, hozirda ko`plab yoshlarimizning G`arbning tala-
to`p, shovqin-suronga boy, tushunarsiz musiqasini tinglashi, buning oqibatida
o`sib kelayotgan yosh avlodning kelajagiga salbiy ta`sir ko`rsatishini anglab,
buning oldini olish choralarini ishlab chiqish zarurdir.
Ma`lumki, umumta`lim maktablari musiqa madaniyati darslaridagi
faoliyat turlaridan biri musiqa tinglash faoliyatidir. Musiqani to`g`ri tinglay
bilish va undan zavq olish ham katta san`at hisoblanadi. Insonda musiqa
tinglash madaniyati yoshlikdan rivojlana boshlaydi. Bu borada aytish
mumkinki, hali ona qornidalik davridayoq o`sib kelayotgan homila
tashqaridan eshitilgan musiqani tinglay oladi. Bu borada o`tkazilgan
tadqiqotlar natijasi shuni ko`rsatdiki, mumtoz kuy va ashulalari, jahon klassik
ohanglari har qanday holatda ham insonga ijobiy ta`sir ko`rsata oladi.

Aksincha, o`zida to`polon, shovqin-suronlikni aks ettirgan musiqiy
guruhlarning asar lari insonda jizzakilik, tezlik kabi salbiy xislatlarni“ ”
rivojlantiradi. Shu sababdan umumta`lim maktabi musiqa madaniyati fani
o`qituvchisi musiqa madaniyati darslarida bolalarda musiqani to`g`ri tinglay
olish madaniyatini shakllantira olishi zarur.
Har bir xalqning milliy kuy va qo`shiqlari mavjud. Lekin yosh avlodni
komil inson bo`lib tarbiya topishida o`zbek xalqiqagina mansub bo`lgan boy
musiqiy merosi alohida ahamiyatlidir. Barkamol avlod tarbiyasida
xalqimizning orzu-umidlari, hayotiy kechinmalari, ma`naviy dunyosini
o`zida aks ettirgan alla, lapar, mehnat va marosim hamda boshqa xalq
qo`shiqlari muhim omil bo`lib hisoblanadi.
Ana shunday boy merosni o`sib kelayotgan yosh avlod ongiga
singdirish bugungi kun musiqa madaniyati fani o`qituvchisining oldidagi
muqaddas burchlardan biri bo`lmog`i shartdir. Mazkur faoliyat turini
kengaytirishni to`g`ri yo`lga qo`yishni avvalo oiladan, maktabgacha ta`lim
muassasalaridan, boshlang`ich sinf davridan boshlash maqsadga muvofiq
hisoblanadi.Buning uchun ta`lim muassasasining mutaxassisi turli faoliyat
shakllaridan foydalanishi zarur. Umumta`lim maktablarining boshlang`ich
sinflarida mazkur jarayonni o`yin ko`rinishida tashkil qilish mumkin.
Ohangni toping bilag`onlar o`yini orqali kichik yoshdagi
“ ” –
o`quvchilarning musiqa tinglash bo`yicha egallagan bilim, malaka va
ko`nikmalarini shakllantirish, kengaytirish mumkin. Ushbu o`yinni tashkil
qilishdan oldin bolalar diqqatini bir joyga jalb qilinib, mazkur o`yinning
mohiyati tushuntirib beriladi. Bu o`yinni kichik guruhlararo musobaqa
tarzida o`tkazilishi maqsadga muvofiq sanaladi. Asosan o`zbek xalq kuy va
qo`shiqlaridan berilgan parchalar o`quvchilarni fikrlashga, o`ylashga
undaydi. O`qituvchi doimiy ravishda o`quvchilarga uyga vazifa qilib
televideniye, radio orqali uyda tinglangan kyu va qo`shiqlarni tahlil qilishni
topshirsa, bu holat o`quvchilarning doimiy ravishda musiqani to`g`ri tinglay

olish madaniyatini shakllantirish va musiqani to`g`ri tinglay olish
malakalarining o`sishiga ham olib keladi. Bundan tashqari, o`quvchilarning
maktabdan va sinfdan tashqari bo`sh vaqtlarini mazmunli tashkil qilishda
turli mavzudagi tadbirlarning tashkil qilinishi ham maqsadga muvofiq
hisoblanadi. Masalan Milliy kuy va ohanglar kechasi , Siz musiqani“ ” “
bilasizmi? viktorinasi, Ohanglar ezgulikka etaklar singari badiiy-
” “ ” –
musiqiy tadbirlar orqali o`quvchilarning bo`sh vaqtlarini mazmunli o`tkazish
bilan bir qatorda ularning musiqani tinglay olish madaniyatini ham
rivojlantiradi.
Darhaqiqat, o`sib kelayotgan yosh avlod tarbiyasida musiqiy
tarbiyaning naqadar ulkan omil ekanligi yanada ayon bo`lib bormoqda.
Shunday ekan, yosh avlodni boy musiqiy merosimizni o`rganishga, engil-
yelpi, tumtaroq ohanglardan qochib, ularning badiiy didini, musiqiy
madaniyatini ko`tarishga, ma`naviy olamini kengaytirishga harakat
qilmog`imiz kerak. Bu borada Shashmaqom singari milliy merosimizning
“ ”
noyob durdonalari bilan bir qatorda jahon tan olgan Motsart, Betxoven,
Verdi, Bax, Chaykovskiy, Raxmaninov, Xachaturyan kabi buyuk
kompozitorlarning durdona asarlarini ham o`z vaqtida o`rganib, tushuntirib
borishimiz zarur.
Buyuk yodgorliklar, madaniy va ma`naviy merosimizni avaylab
asrashimiz, yosh avlod tarbiyasida musiqa san`atining eng nodir
durdonalaridan to`laqonli foydalanmog`imiz zarur.
Yuqoridagi fikrlardan shunday xulosalar qilish mumkin:
-musiqa tinglash asosida tarbiya berishni bugungi kunda oiladan,
maktabgacha ta`lim muassasalaridan boshlash maqsadga muvofiqdir. Bunda
qat`iy dasturlar ishlab chiqishni yo`lga qo`ymoq zarur, shu bilan bir qatorda
turli xil audio yozuvlarni MTM va umumta`lim maktablariga etkazish
masalalarini ishlab chiqish yoshlarimizning milliy musiqamizni tinglay
–
olish malakalarini shakllantirish va unga nisbatan munosabatlarini

shakllantirish ishlari umumta`lim maktablarida darsdan tashqari ko`ngilochar
tadbirlar, san`atkorlar bilan uchrashuvlar tarzida amalga oshirishni yo`lga
qo`yish;
-oliy ta`lim muassasalarida musiqiy ta`lim yo`nalishidan tashqari
bo`lgan ta`lim, fan yo`nalishlarida tahsil oluvchi talaba-yoshlar bilan ham
musiqa tinglash targ`ibotini yo`lga qo`yish, jonli ijro mahoratlari yuqori
bo`lgan el ardog`idagi san`atkorlar bilan uchrashuvlarni tashkil etish kabi
tyrli ko`rinish va shakldagi targ`ibot ishlari orqali o`sib kelayotgan yosh
avlod tarbiyasida musiqa tinglash madaniyatini shakllantirish va rivojlantirish
ishlari ko`lamining kengayishiga erishish mumkin.
Tajriba-sinov ishlariolib boorish jarayonida ishlatilgan uslublar opera
san`atining paydo bo`lish va rivojlanish tarixini, uning xususiyatlari, mavzu
va janrlari o`quvchilarning ma`naviy-axloqiy tarbiyasidagi potentsial
imkoniyatlarni aniqladi.
Biz ishonch bilan aytamizki, aynan vatanparvarlik shaxsning eng asosiy
xislatlari va milliylikning poydevoridir. Zero bilimga, fanga, maqsadga
intiluvchanlik, qiyinchiliklarni engishdagi qat`iyatlilik, o`z ustida ishlash
xislatlari shu poydevor ustiga quriladi:
-Vatanga bo`lgan muxabbat, uning nabiiy boyliklariga ehtiyotkorlik;
-Vatandoshlariga bo`lgan mehr-muruvvat, yaxshilarga tenglashishga intilish;
-Mustaqillik davrida xalqning, mamlakatning xalq xo`jaligi, ilm, san`atda
erishgan yutuqlari bilan faxrlanish hissiyoti;
--Jamiyatda o`z o`rnini topishga intilish, o`zining huquq va burchlarini
tushuna olish, xayotda mustaqil fikrlashga intikish, o`z qiziqishi va
qobiliyatiga qarab kasbga, hunarga ega bo`lish;
-Mamlakat ishiga o`z hissasini qo`shish, uning chiroyiga-chiroy qo`shishga
intilish.
Bizning o`tkazgan tajriba-sinov ishlarimiz shuni ko`rsatdiki,
o`quvchilarning ma`naviy tarbiyasida har xil turdagi choralar ishlatiladi:

-o`qituvchi ustozning hissiyotlar bilan bezatilgan nutqi;
-trixxiy va badiiy adabiyot;
-eng yaxshi vatandoshlarning xayoti va faoliyatidan misollar;
-ommaviy axborot vositalari (radio, matbuot, televideniye);
-tasviriy san`at;
-musiqiy san`atning har xil janrlari.
Lekin maktab xayotini o`rganishda, musiqa darslarining tuzilishini
ko`rib chiqishda ma`lum bo`ldiki, o`quvchilarning ma`naviy tarbiyasida
opera san`atining boy imkoniyatlari etarli darajada qo`llanilmaydi. Bizning
o`rganib chiqish jarayonimizda o`quvchilarning ma`naviy tarbiyasida opera
san`atining potentsial imkoniyatlarini bir necha guruhga bo`lib chiqdik:
-o`rganish imkoniyatlari;
-rivojlantiruvchi;
-tarbiyaviy-axloqiy;
-tuzatish, ma`naviy kamchiliklarni , nuqsonlarni to`g`rilash;
-kasbiy yo`naltirish;
-ma`naviy hordiqqa alohida ma`no, ko`rkamlik, go`zallik bag`ishlash.
O`rganish imkoniyatlari musiqani, Vatan to`g`risidagi bilimlarni
chuqurlashtirish va kengaytirishga, uning tarixi, xalq urf-odatlari, baxtli
kelajak haqidagi umid va armonlarini yanada kengaytirishga intiladi.
O`quvchilarning qalbi va tuyg`ulariga kirib borgan opera qo`shiqlari ularga
boshqa darslarni (ona tili, adabiyot, tarix, geografiya, biologiya va h.k.)
chuqurroq bilish va o`zlashtirishga yordam beradi.
Xalq ma`naviyatini rivojlantirish imkoniyatlari shundan iboratki, u c
qiziqish va ishtiyoqlarini, musiqiy qobiliyat va zakovatlarini rivojlantiradi,
psixologik xislatlarning: zehn va e`tibor, tasavvur qilish fantaziyaning–
to`g`ri rivojlanishi, tafakkur, fikrlash, eslab qolish, go`zallikni tushuna bilish
qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.

Tarbiyaviy ta`lim beruvchi cng o`z oldiga qo`yilgan masalalarni
aniqlab olishga, bu masalalarning echimini topishga, o`z ustida ishlashga
o`rgatadi.
Tuzatuvchi, davolovchi (Ibn Sinodan) imkoniyatlar o`quvchilarni o`z
fikr va mulohazalarini, his-tuyg`ularini to`g`ri yo`naltirishga, ota-onasi,
do`stlari va ustozlarining adolatli noroziliklarini keltirib chiqarmaslikka
intilishda, ongli ravishda bundan ham yaxshiroq, hamisha madaniyatli, toza,
ma`naviy boy, go`zal bo`lishga intnilishda katta yordam ko`rsatadi.
Kasbiy yo`naltirish imkoniyatlari shundan iboratki, har xil kasb egalari
haqidagi qo`shiqlar o`quvchilarni shu kasb haqida ko`proq ma`kumot
yig`ishga va shuning ichida oziga to`g`ri kasb tanlab, sevgan vatanining
o`sishi va rivojlanishi uchun o`z hissasini qo`shish uchun intilishga undaydi.
Opera san`ati o`quvchilarni ko`chaning yomon ta`siridan chalg`itishga“ ”
katta yordam beradi va dam olishni mazmunli, chiroyli, farosatli o`tkazishga
undaydi va ularni mo`jizali, romantic, o`zgacha go`zal olamga olib kiradi.
Lekin bizning tekshirish materiallarimizdan kelib chiqadiki, bu
imkoniyatlar etarli darajada ishlatilmaydi. Yig`ilgan materiallarning tahlili
shuni ko`rsatdiki, musiqani o`qitish ahvoli va opera san`ati imkoniyatlarini
etarli darajada ishlatilmasligining bir necha alohida sabablari bor:
1. Musiqiy tarbiya va ta`lim ishlari dars jarayonidan tashqariga chiqa
olmaydi. Musiqa bo`yicha o`quv programmasi ko`p yuklangan, unda opera
san`ati bilan tanishtirishga kam joy ajratilgan;
2. O`quvchilarning qiziqishlariga javob beradigan tashkilotlardagi
maktabdan tashqari va sinfdan tashqari faoliyatning katta imkoniyatlaridan
etarli darajada foydalanilmasligi va e`tiborga olinmasligi;
3. Musiqiy tadbirlar kam uyushtiriladi, musiqa tog`risida etarlicha
ma`lumot berilmaydi;
4. Musiqa o`qituvchilari o`zlarining bu ishdagi alohida rolini, pedagogic
jamoaning va ishga uyushqoqligini yo`lga qo`yishda, o`quvchilarning

tarbiyasida musiqaga alohida e`tibor va keng ravishda ishlatilishlik rolini
tushunishmaydi. Vaholanki, musiqa maktab hayotida alohida o`rinda turib,
hayotning bir tarkibi, uslubiga aylanishi kerak;
5. Musiqa o`qituvchilari har tomonlama rivojlangan, ma`lumotli,
ma`naviy boy, etuk madaniyatli shaxsni tarbiyalash uchun musiqa darsida
maxsus metodika va pedagogic texnologiyani egallamagan
6. Pedagogik muassasalarda o`qish davrida kelajakdagi musiqa
o`qituvchilari uchun etarli ravishda o`quvchilarni opera san`ati bilan
tanishtirish uchun etarli darajadagi bilim va ko`nikmalarga ega emas, ayniqsa
darsdan tashqari ishlarda.
Shu tekshirish masalalari bo`yicha o`quvchilarning ma`naviy
tarbiyasida opera san`atining potentsial imkoniyatlarini amalga oshirishning
sharoitlari ishlab chiqildi:
1.O`zining kasbini-musiqadan dars o`tishning mohiyatini
tushunadigan,o`z kasbini sevadigan,uning o`quvchilarning ma`naviy
tarbiyasidagi o`rnini tushunadigan, ongli, texnologiyaga ega yetuk
mutaxassislarni tayyorlash;
2.Maktab raxbariyati va pedagogik jamoaning maktabning har
tomonlama hayotiga musiqiy ruh olib kirish(mumkinligiga);
3.Musiqa sinfi(zali)ni tashkil qilish va uni kerakli jihozlar,texnika
vositalari,opera san`atining eng yaxshi namunalaridan boy fonoteka maktabi
tuzish, ayrim musiqiy asarlrni yoritib beruvchi tasviriy san`at navunalarini
osib qo`yish umuman musiqiy san`atni va opera san`atining boyligini ochib
beruvchi asarlardan kutubxonachalar tashkil etish;
4.Maktabdan va darsdan tashqari o`quvchilar bilan ish olib boruvchi
tashkilotlarning faoliyatini rivojlantirish;
5.Ota-onalarni keng ravishda ishga jalb etish (biror-bir musiqa asbobida
o`ynaydigan musiqachi va boshqalar);

6.Birinchi shartda qo`shimcha ravishda fakultetlarning o`quv rejasini
ko`rib chiqish va o`zining ahamiyatini yo`qotgan darslarni zamon talabiga
javob beradigan yangi darslar bilan o`zgartirish;
7.Musiqa fakultetlarining har bir kafedrasi o`zining o`quv dasturini
boshqatdan ko`rib chiqib,uni yanada mukammallashtirish va mavzularini
maqsadga muvofiq ishlab chiqilishini ta`minlash;
8.Musiqa o`qituvchilarini tayyorlaydigan o`quv muassasalarida va
maktablarda darslararo aloqaning imkoniyatlaridan keng ravishda
foydalanib u darslar o`quvchilari bilan birgalikda darslar olib boorish;
9.Ommaviy axborot vositalarida opera san`ati haqida keng ravishda
ma`lumot berish opera qo`shiqlari ijrochilari konsertlarberish va ular
haqida dasturlar tayyorlash.
Bu aytilgan shartlarning amalga oshirilishida ko`p qiyinchilik va
mablag`ni ko`pishlatilishi ko`zda tutilmaydi,lekin o`quvchilarning
ma`naviy tarbiyasidagi masalalarni yechishda juda katta yordam beradi.
I.2.Jahon va o`zdek operalarining yaratilishi va uning
kompozitorlari ijodiga chizgilar .

Opera musiqa san`atining ehg yirik janri hisoblanadi. U–
bastakorning talabiga javob beradigan libretto, ya`ni she`riy-dramatik
pesa asosida yaratiladi.Opera ham teatr tomoshasidir,barcha sahna
bezaklari,kiyim-kechaklari,raqs harakatlari va boshqalar asar
mavzusin,bo`lib o`tayotgan voqea davrini ochishga xizmat qiladi.Operada
voqea,gapiradigan so`zlar-u kuynadigan qo`shiqlar,hamma-hammasi
musiqaga asoslangan bo`ladi.
Opera XVI asarning oxirlarida Italiyada paydo bo`lgan.U
mavzusi va musiqa tiliga qarab,asosan 2 turga ya`ni jiddiy operalar va
hajviy operalarga bo`linadi.
IItaliyalik bastakor Yuzeppe Verdi,Avstriyalik bastakor Volfgang
Amadey Motsart opera yaratishning eng yaxshi namunalarini yozib
ketganlaridan so`ng,bu janrning taraqqiyoti XIX asrda Rossiyada
yuksaklarga ko`tarildi.Buni butun dunyo xalqlari tan oladi.Bastakor
Mixail Glinka (1804-1857-yillarda yashab,ijodqilgan)- Ivan
“
Susanin , Ruslan va Lyudmila operalarini yaratib,rus opera san`tiga asos
” ” ”
soldi.
Yuzeppe Verdi 1813-1901-yillarda yashab,ijod qilgan Italiyalik
butuk bastakordir.Uning- Aida , Rigoletto , Traviata , Otello kabi
“ ” ” ” ” ” ” ”
operalarini shu janrda yaratilgan 27 ta asari ichida eng durdonalari
hisoblanadi.Verdi operalari sahnaga qo`yilib,birinchi ijro bo`lgan kun
Italiyada bayramga aylanib ketardi.Xalq muallifni olqishlab,hozirgina
tinglab tomosha qilgan operalaridan kuy-qo`shiqlarni yodlab
olib,ko`chalarda barilla aytib uylariga qaytishardi.
Albatta,bunday muvaffaqiyatlarning sababi,Y.Verdi o`z xalqining
kuy ohanglarini yaxshi bilishi va o`tkir didli ijodkor sifatida tinglovchilar
ehtiyojini yaxshi sezishidir.
Y.Verdidan so`ng butun dunyo xalqlaridan chiqqan bastakorlar
uning darajasida operalar yaratishni havas qilishadi,orzu qilishadi
…

.Demak,jahon opera san`atida Y.Verdi ijodining o`z o`rni bor va
ahamiyati katta.
Opera san`ati paydo bo`lgandan buyon qancha-qancha
bastakorlar dunyoga kelib,shu janrda qalam tebratib ko`rishgan.Turli
tillarda ko`plab operalar sahnalashtirilgan.Ulardan birlari faqat bir
marta,boshqalari ko`p marta qo`yilgan.Lekin,kamdan-kam mualliflarning
operalari Yuzeppe Verdining operalari kabi asarlardan-asarlarga o`tib
kelmoqda…
Asrlardan-asrlarga o`tib kelayotgan opera durdonalari
mualliflarining nomlari bugungi kunda ham butun dunyoda
taniqli.Volfgang Amadey Motsartning- Volshebnaya fleyta ( Sehrli
“ ” “
nay )operasi,Yorj Bizening- Karmen operasi,Pyotr Chaykovskiyning-
” “ “
Prikovaya dama ( Toppon xonim ), Evgeniy Onegin operasi,Nikoley
” “ ” ” ”
Rimskiy-Korsakovning- snegurochka( Qorqiz ), Sadko , Shoh Sulton
“ “ ” ” ” ”
haqida ertak , Oltin Xo`rozcha operalari butun dunyoda mashhurdir.
” ” ”
O`zbek musiqasi tarixida birinchi opera 1939-yilda
yaratilgan,deb ko`pgina kitoblarda yozilgan.Bung-o`sha paytda yosh
bastakor bo`lgan Muxtor Ashrafiyning ustozi S.N.Vasilenko bilan
hamkorlikda yozgan Bo`ron operasi
“ ”
Misol bo`la oladi.O`zbekistonda opera janrining shakllanishida dastlabgi
pog`ona bo`lgan Bo`ron dan keyin talaygina o`zbekcha operalar dunyoga
“ ”
keldi.Bular-R.Glier va T.Sodiqovning Layli va Majnun ,Muhtor
“ ”
Ashrafiyning Dilorom , Shoir xotirasi ,Rashid Hamraevning Zulmatdan
“ ” ” ” “
ziyo ,Sobir Boboyevning Hamza , Fidoyilar ,Hamid Raximovning
” ” ” ” ”
Zafar ,Ibrohim Hamraevning Oyjamol ,Ikrom Akbarovning So`g d elining
“ ” “ ” “ ”
qoploni ,Mutal Burhonovning Alisher Navoiy ,Sayfi
” “ ”
Jalilning Zebunniso ,M.Vafoyevning Umar Xayyom , Ulug`bek
” ” “ ”
Musayev ,Nurilla Zokirov,Rustam Abdullayev ,Habibulla Rahimov,Avaz
Mansurov kabi o`zbek bastakorlarining qator operalaridir.

Sulaymon Yudakov yozgan opera Maysaraning ishi , birinchi–“ ”
o`zbek hajviy operasi bo`lib,butun dunyoga tanilganini alohida ta`kidlab
o`tish lozim.
Bolalar uchun yozilgan va sahnalashtirilgan o`zbek operalari ko`p
emas.
Bular-Sobir Boboyevning Yoriltosh ,Sayfi Jalilning Malikai ayyor va Avaz
” ” “ ”
Mansurovning Hayvonlar sultoni operalari.
“ ”
Muxtor Ashrafiy 1912-1975 yillarda yashab ijod qilgan,o`zbek
professional bastakoligi shakllanishida birinchilardan bo`lgan musiqa san`ati
allomasidir.Uni xalqimiz bastakor,dirijyor,ustoz,katta rahbar sifatida yaxshi
tanigan,qilgan mehnatlariga yarasha ardoqlagan.Vafotidan so`ng uning
nomiga konservatoriya, bilim yurti, maktablar, ko`chalar qo`yilishi bejiz
emas albatta.
Muxtor Ashrafiy bastakor sifatida barcha janrlardaijod qilgan.Uning
qalamiga mansub 4ta opera 3 ta balet,2 ta simfoniya va boshqa ko`pgina
kamer-cholg`u,kamer vocal va o`nlab qo`shiqlarni sanab o`tish
mumkin.Ijodkorning Toshkentda yashagan uyi bugungi kunda Uy-muzeyga
“
aylantirilgan .Musiqa san`ati shinavandalari bu uy muzey bilan yaqindan
”
tanishish uchun barcha viloyatlardan tashrif buyurishib ziyorat qilishadi.
Askiya san`atining o`chog`i bo`lmish Qo`qon shahrida tug`ilib o`sgan
Sulaymon Yudakov (1916-1990) tabiatan quvnoq,hazilkash inson
bo`lgan.Sinchikov ijodkor sifatida o`zbeklarga hajviy opera va hajviy
mavzudagi balet ma`qul bo`lishini kuzatib yurgan,kuzatishlari samara
bergan.Opera janrida Maysaraning Ishi ,balek janrida Nasriddinning
“ ” “
sarguzashtlari ni yozib qoldirib,ulkan ish qilgan.Bu baletning premerasi,ya`ni
”
birinchi ijrosi bastakor vafotidan so`ng ko`p yillar o`tib 1997-yilda
bo`ldi.Ijodkorga o`z asarini sahnada ko`rish nasib etmadi
…
Maysaraning ishi operasida eski zamonlarda qozi,boy va kambag`allar
“ ”
o`rtasida bo`lib o`tgan bir voqea aks etturilgan.Opera janrining talablariga

to`la javob beradigan bunday asarni hozirgi kunda ham xalqimiz sevib
tomosha qiladi.O`zbek musiqa san`ati rivojida bu asarning o`rni va ahamiyati
katta.
O`zbekistonda ulug` inqilobdan so`ng qoshiqchilik va musiqa
janrlarida yuksalish va ko`tarinkilik imkoniyatlari ochilgandey bo`ldi.Kuy va
qo`shiqlarimizni atoqli ashulachilarimizdan Qori Yoqubov va rus
vusiqashunosi Mironov tomonidan bir necha ashulalarimiz notaga olinib
chop ettirildi.Uspenskiy bilan birga 2 yil davomida Shashmaqom notaga
olindi. Musiqa maktablaridan chiqqan talabalar Rossiyadagi musiqa
texnikumlarini va institutlarga jo`natila boshlandi.Ham o`z musiqamiz va
Ovrupa musiqasini yaxshi bila olgan mana shunday talabalarimiz
yetishguncha Ovrupa musiqa olimlarining yordamlari bilan kuylarimizni
notaga oldirishga Ouropa musiqasining ohang usullaridan ko`z yumub
qo`shiq kuylarimizni o`z ohangiga qolishicha turishaylik deb fikr tuzildi.Bu
to`g`rida Uspenskiyning katta tajribasi bor edi.
Ouropa ohang usullariga ergashtirib olingan kuy-qo`shiqlarning
etnografik nuqtasidan ahamiyatni yo`qotganimiz kabi ularning O`zbekligini
ham yp`qotgan bo`lamiz.
1918-yilning 1-sentabri O`zbekistonda opera teatr tashkil topgan kun
hisoblanadi.O`sha kuni xalq Konservatoriyasida
Dorgomiiskiyning <<,Rusalka>>
Operasi qo`yildi.Keyinchalik boshqa operalar ham sahnalashtirila boshlandi.
Teatr uchun kadrlar tayyorlash studiyasi ish olib bordi.Bokudagi teatr
texnikumida aktyorlar o`qiy boshladi.
O`zbekiston milliy vokal qoshiqchiligi haqida ancha munozaralar
davom etdi.Moskva konservatoriyasi qoshidagi O`zbek studiyasi tashkil
topib,unga Halima Nosirova,M.Ashrafiy,Beliddin Inoyatov,Anbar Hoshimov
va boshqalar o`qiy boshladi.Ayrim nazariyachilar milliy operada bo`g`iz
bilan kuylashni saqlab qolish zarurligini ya`ni O`zbek xalq qo`shiqlariga xos

kuylash usulini o`zgartirmaslik kerakligini isbotladilar.Ammo sekin asta har
qanday opera qo`shi o`zining butun dunyo opera ma`daniyatiga xos
qanaqadir umumiy xususiyatlariga ham ega bo`lishi kerak deb hisoblandi.
Har qanday millatga mansub qo`shiqchi uchun nafas olib ruylash
muhimligini ta`kidlab mashhur qo`shiqchi G`ulom Abduraxmonov shunday
degan edi:
Milliy vokal”uslubi nutqning hususiyatlariga bog`liq bo`ladi.“
Eng asosiysi tilning nozikligini his etishdir.Har qaysi millatda o`zining nutq
uslubi bo`ladi va o`ziga xos intonatsiya hususiyatlari bo`ladi.
Mana shularni qo`shiqda aks ettira olish kerak.Italiya maktabida opera
tovushini har bir millatning tiliga mos bo`lishi lozim (Abduraxmonovning
Tamara qizga yozib olgan xotiralarida )Musiqali dramada operaga o`tish oson
bo`lmadi.1940-yilda :Layli va Majnun spektakili Gulsara musiqali spektakli
” ” ”
operaga aylantirildi.Barcha kuylarning materiallarini T.Sodiqov,N.Mirovning
hamkorligida yozdi.Keyin esa musiqali drammaning naptiturasi ustida
ishlashga Glier ham jalb etildi.1939 yilda Gulsara a`lo daralada ishlangan
musiqali drama sifatida ijro etildi.
1939 yilning iyunida M.Ashrafiy va Sergey Vasilenko”Bo`ron
”
spektakilini qo`yishgandan so`ng o`zbek musiqali teatri to`la xuxuqli opera
teatr nomini olishga sazovor bo`ldi.1918 yil iyul oyida Toshkentda ochilgan
Turkiston xalq konservatoriyasi O`rta Osiyodagi birinchi musiqa o`quv
mazkazi bo`lib u o`sha yilning aprel oyida tashkil topgan.Turkiston
dorilfunining tarkibiga kirgan.Uni Karelin boshqardi.
1930 yilda Toshkentda oily musiqa maktabi ochildi va uni oradan
ikki yil o`tgach Toshkent Davlat Konservatoriyasiga aylantirildi.Nazariy
voqealardan amaliy ishga o`tish munosabati bilan Toshkent Davlat
Konservatoriyasida o`zbek qo`shiqchilarining vokal tayyorgarligi masalasi
vujudga keldi.Qo`shiqchilar vokal tayyorgarligi faqat O`zbekistonda musiqali
teatr san`atini rivojlantirishga hizmat qiladigan Oliy kasbkorlik ta`limi olish

huquqini berib qolmadi,balki sovet davridagi qo`shiqchilik ijodining asosi
ham bo`ldi.
Toshkent Davlat Konservatoriyasining bastakorlari Kozlovskiy,Mishel
Nadejden va boshqalarning pedagogik faoliyatlari qo`shiqchilik ijodiyotini
rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo`ldi.Qo`shiq odamlarni
tarbiyalaydi.Ularning dunyoqarashini shakllantiradi.Kishilarning insoniy
fazilatlarini boyitadi,ularning bir-birlariga yaqinlashtiradi.Ularning fikr
tuyg`ularini Respublikadagi musiqiy,vatanparvarlik,baynalminal hayotning
o`ziga xos salnomasi,xalqning mehnatdagi va qahramonlikdagi jasoratining
in`ikosidir va muhabbatni madh etuvchi asos hisoblanadi.Shularning
hammasi umumiy ta`lim maktablarida,maxsus musiqa
kollejlarida,institutlarida, konservatoriyada musiqiy vocal ta`limini amalga
oshirish jarayonida hisobga olinadi.Katta avlodga mansub san`atkorlardan
T.Yalilov,Yu.Rajabiy,U.Sodiqov,I.Akbarov,D.Zokirov,Ilyos Hamrayevlar
o`sha
Paytdayoq milliy libosni Yevropacha musiqa kompozitsiyasining shakllari
bilan birlashtirish yo`llarini izlay boshlagan.
Mashhur xalq musiqachilari 1941-1942 yillarda
T.Jalilov,K.Jabborov,H.Xasanovlar bilan yaqin aloqada ishlashdi.
Ajoyib vokalchi Halima Nazirovaning qo`shiqlari va maqomning
qadimiy kuylari fortepeno uchun ham qayta ishlana
boshladi.Masalan Naylayin , Siynaxroj , Dugoh va boshqalar.” ” ” ” ” ”
Hozirgi paytda milliy opera san`ati tashkil topgan va unga bastakorlar
Sergey Vasilenko hamda M.Ashrafiyning Bo`ron ,T.Jalilov va Brovinning
“ ”
Tohir va Zuhra ,T.Sodiqov va Gliyerning Gulsara ,Uspenskiy va
“ ” “ ”
Mishelning Farxod va Shirin ,T.Sodiqov va Zeydman Zaynab va
“ ” “
Omon ,S.Yudanovning Maysaraning ishi ,M.Ashrafiyning
” “ ”
Dilorom ,I.Hamraevning Oyjamol va boshqa ko`p operalar
“ ” “ ”
yaratilgan.O`zbek opera san`atining yaratilishi o`zbek xalq milliy musiqa

madaniyati rivojlanganidan dalolat beradi.O`zbek opera va balet asarlari
O`zbek xalqining o`tmishdagi milliy badiiy madaniyati hamda o`ziga xos
musiqa san`atining boy an`analaridan foydalanish asosida yaratildi.
Opera va balet asarlari ularning ohang kuy mohiyati chuqur milliy
va o`ziga xosdir.Hozirgi o`zbek madaniyatining shakli ham vokal san`ati
qo`shiqchilik janrining barcha turlari mazmuni boy va ko`p qirralidir.
O`zbekiston bastakorlarining vokal asarlari o`zida milliy ilastik,xalq og`zaki
ijodi va zamonaviy ko`p ovozli san`atni mujassamlashtirgan.Ko`p ovozli
vokal asarlarini va ijro uslublarini joriy etish,o`zbek musiqa madaniyatini
rivojlantirish uchun muhim turtki bo`lib kelmoqda.

II bob.Opera san`ati orqali o`quvchilarni musiqiy idrokini
o`stirish texnologiyalaridan foydalanishga doir pedagogik
tavsiyalar.
II.1.Pedagogik texnologiyalarining tuzilishi va
vazifasi.
O`rta maktabning 1-7 sinf o`quvchilarida olib borilgan so`rovnomalar
shuni ko`rsatdiki, ko`pchilik o`quvchilar musiqa san`atini sevishadi, uning
inson xayotidagi ahamiyati va rolini tushunishadi, uning kelib chiqish tarixi,
hozirgi va o`tmishdagi buyuk kompozitorlarning xayoti va ijodi haqida
ma`lumotga ega, buyuk musiqachilarni tanishadi va chuqur o`rganishadi. Shu
bilan birga inson fikri va mulohazalariga, his-tuyg`ulariga, aqli, xulq-atvoriga
ham musiqaning qattiq ta`sir o`tkazishini yaxshi tushunishadi, o`zlari ham
ko`plab musiqa asboblarida chalishni bilishadi, o`z xayotini musiqasiz
tasavvur qilisha olmaydi. Lekin musiqani sevish, tushunish, bilish boshqa,
o`quvchilarni shunga o`rgatish, musiqaga qiziqtira olish, musiqaning go`zal,
mukammal olamiga kirib borishni o`rgatish, uni eshita olish va tushunish,
nafaqat eshitish, uni ko`ra olish qobiliyatini singdirish boshqaligi hammaga“ ”
ma`lum.
Xuddi shunday so`rovnomalar maktabda hozir ishlab turgan
o`qituvchilar orasida o`tkazildi. Bu tekshirish jarayonida opera san`atining
o`quvchilarning ma`naviy tarbiyasidagi katta ahamiyati va uning potentsial
imkoniyatlarini ishlatishda xalaqit berib turgan sabablar va shu bilan birga bu
imkoniyatlarni foydalanishiga kerekli shfrt-sharoitlari ko`rsatiladi. Bu
sharoitlar ko`p qiyinchilik va mablag` talab qilmaydi.
Tekshirish materiallari shuni ko`rsatadiki, bu shartlarning biri,
o`qituvchilarni opera san`atining ma`naviy tarbiyada ishlatishda yangi
pedagogik texnologiyalari bilan qurollantirish va ularni ishga tadbiq etish
uchun kerakli tavsiyanomalarni berish shart.

Bu tekshirish jarayonida shu texnologiyaning namunasi ko`rildi.
Biz uni ishlatish jarayonida har taraflama ta`sirini chuqur o`rganish
imkoniyatiga ega bo`lmadik.
Biz faqat o`quvchilarni bu namuna bilan tanishtirib, ularning
yaxshi bahosini va ayrim mulohaza va takliflarni inobatga oldik.
Opera san`atining o`quvchilarning ma`naviy tarbiyasidagi
foydalanish namunasining asosiy qismlari:
a) nazariy qism: musiqa madaniyatining xazinasida opera
san`atining o`rni, uning paydo bo`lishi va rivojlanish tarixi haqida, uning
o`zgachaliklari, potentsial imkoniyatlari va ularni tadbiq etishning shartlari;
b) o`quvchilarning ma`naviy tarbiyasida yangi pedagogik
texnologiyalarni ishlatish masalalari;
c) o`quvchilarni opera san`ati va uning o`zgachaliklari bilan
tanishtirib chiqish printsiplarini o`ylab toppish;
d) o`quvchilarni opera janri tanishtirishning asosiy yo`llari,
forma va metodlarini ishlab chiqish.
O`quvchilarning ma`naviy tarbiyasidagi opera san`atidan
foydalanishning pedagogik texnologiyasining vazifalari.
1. O`quvchilarning ma`naviy tarbiyasida opera janrini
ishlatilishini asoslab berish;
2. Ma`naviy tarbiyaga muvofiq opera san`atining paydo bo`lishi va
rivojlanish tarixi, uning musiqa san`atidagi o`rni haqida nazariy materiallar
bilan ta`minlash;
3. Musiqa o`qituvchisiga maktab jamoasida o`zgacha bir o`rin
egallashga yordam berish (o`qituvchilar, o`quvchilar, ota-onalar orasida),
musiqiy ta`lim, bilim berish va tarbiyalashda markaz vazifasini bajarish;
4. O`quvchilarning ma`naviy tarbiyasida opera asarlarini
ishlatishning asosiy sharti bu uning o`zgacha xosiyatlari bilan keng–
miqyosda tanishib chiqish;

O`qituvchilarni bolalar operasini o`rgatishdagi bilim, amaliy malaka, mahorat
va bilimlar bilan ta`minlash;
O`quvchilarga bolalar operasini rgatishning eng natijali yo`llari, forma va
uslublarini tavsiya etish;
Maktabdan va darsdan tashqari faoliyat yurituvchi tashkilotlarning alohida
imkoniyatlarini asoslab berish, bu ishda ayniqsa o`quvchilarning go`zallik va
romantika bilan to`ldirilgan tuyg`u va xulqiga, uning dunyoqarashining
shakllanishiga opera san`atining ta`sirini hisobga olish kerak;
Musiqa o`qituvchilarini har doim ijodiy izlanishga, har bir o`tkazilgan
musiqiy tadbirlarni o`quvchilarning his-tuyg`ulariga, tushuncha va xulqiga
tas`sirini tekshirish, o`zini oqlamagan, qiziqarli bo`lmagan uslublarni keyingi
safar ishlatmaslikka undash eng natijasi yaxshi bo`lgan uslublarni saralashga
undash.
O`quvchilarni opera san`ati bilan tanishtirishni tashkillashtirishning asoslari,
unga qo`yilgan asosiy talablar:
Ishontira olish va asoslab berish shuni talab qiladiki, o`quvchilarga berilgan
ma`lumotlar ular tomonidan bajonidil qabul qilinishi, ularning ongidashubha
uyg`otmaslik kerak,
Muntazamlilik va izchil tartibga solinish asosi shuni talab qiladiki,
o`quvchilarga berilgan ma`lumotlar ular uchun kutilmagan, qaysidir tadbirda
shunchaki aytilgan bo`lishi kerak emas. Bu asos har doim yangi, oldin
eshitilmagan ma`lumotlarni berib turishni talab qiladi;
Jonli, rang-barang bo`q va hislarga asoslangan ma`lumotlarni o`quvchilarga
yetkazish, bunga: jonli ma`noli, ta`sirli o`qituvchining nutqlari,eng yaxshi
musiqachilar ijrosidagi musiqalar(yozib olingan), tasviriy san`at asarlari va
boshqalar;
O`quvchilarning yoshi va individual fazilati xususiyatlarini hisobga olish;
O`quvchilarning qiziqish va talablarini inobatga olish;

Bolalar operalariga o`zgacha qiziqish paydo bo`lgan, o`quvchilarni saralash
va bu ishda ularga suyanish;
Musiqiy maorif va musiqiy ta`limning birligiga asoslanish;
Darslararo aloqalarga suyanish, bu ishda yaqin fan o`qituvchilari(ona tili,
adabiyot, geografiya, biologiya va h.k.) bilan birga ishlash;
O`quvchilarni musiqiy tadbirlarga o`z xohishlari bilan darsdan tashqari
ishtirok etishni ta`minlash;
O`quvchilarning individual va omaviy ish olib borishi mumkinligini
ta`minlash.
O`quvchilarni opera san`ati bilan tanishtirish uslublari
Opera san`atining o`zgachaliklari, xususiyatlari haqida og`zaki so`zlab
berish uslubi:
o`qituvchi yoki maxsus chaqirilgan musiqachining hikoya yoki ma`ruzasi;
o`qituvchi tomonidan yangi ma`lumotlarni berish uchun o`quvchilar
ishtirokidagi bahs va suhbatlar o`tkazish;
b) opera janri bilan tanishtiradigan kitob va adabiyotlar bilan o`quvchilarni
yaqindan tanishtirish. Uni o`qish, tahlil va konspekt qilish, kitob bilan
mustaqil ravishda ishlash(ma`ruza va referatlar tayyorlash);
s) amaliy uslublar:
- yozuvdagi opera asarlarini tinglash va uning sharhi;
- bolalar operalarini o`rganish;
- opera asarlariga raqs tushishni o`rganish;
- xalq cholg`u asboblarini chalishni o`rgatadigan to`garaklarga qatnashishni
ta`minlash( qiziqishi bor va iste`dodli o`quvchilar uchun);
- opera konsertlari va teatrlariga ommaviy ravishda borishni tashkil etish;
- opera qo`shiqchilari bilan uchrashuvlar tashkil etish;
d) o`quvchilarning musiqiy ta`lim jarayonida olgan bilim va ko`nikmalarini
baholash uslublarni ishlab chiqish va maxsus tashkilotlarda shuning uchun

maxsus tanlovlar uyushtirish, masalan: eng yaxshi opera qo`shiqlari
ijrochilari, raqs ijrochisi, pantomimalar, musiqiy krossvordlar yechish.
O`quvchilarni opera janri bilan tanishtirishni tashkillashtirish shakllari.
O`quv, dars, fakultativ;
Darsdan tashqari;
Opera san`atiga alohida e`tibor qilgan o`quvchilar tashkilotlari: musiqiy
to`garak, klub, musiqani sevadiganlar uyushmalari va h.k.;
Maktabdagi musiqiy bayramlar;
Ota-onalar uchun o`quvchilar ijrosida konsertlar tashkil etish.
O`quvchilarning darsdan tashqari faoliyatida erishgan yutuqlarini ko`rsatish,
opera asarlarining o`quvchining xulq-atvoriga, fe`li va umidlariga o`tkazgan
yaxshi ta`sirini boshqalarga ko`rsatish va uning yaxshi taraflarini baholash;
Opera qo`shiqchilari konsertlariga ommaviy qatnashishni tashkil etish;
Ijrochi-musiqachilar bilan konsertdan keyin suhbat uyushtirish;
Mehribonlik uylariga, mahallalarga musiqiy uchrashuvlar tashkil etish.
Bundan xulosa kelib chiqadiki, o`quvchilarni opera janri bilan
tanishtirishning ikki asosiy yo`li bor:
a) o`qitish jarayoni (afsuski, uning imkoniyatlari o`quv dasturining
murakkabligi bilan cheklangan);
b) maktabdar va darsdan tashqari uyushmalar va tashkildotlar, ularining
o`quvchilarning ma`naviy tarbiyasida imkoniyatlari judayam katta va muhim
o`rin egallaydi.

Musiqa tinglash
Musiqa tinglash, musiqa madaniyati darslarining asosiy omili
hisoblanadi, chunki musiqaning yangrashi ongli ravishda idrok etilib, uning
xarakteri, mazmuni ongli ravishda o`zlashtiriladi. O`quvchilarni xayotiy
tajribalariga tayangan holda har bir musiqa asari zamirida ma`lum his-tuyg`u

va fikr aks ettiriladi. Biz musiqa darsining qaysi faoliyatini olmaylik, u avval
musiqani tinglab, musiqani idrok etishdan boshlanadi va o`quvchilarning
ruhiyatiga ta`sir etadi, shuning uchun musiqa tinglash darsining yetakchi
faoliyati bo`lib hisoblanadi.
Darsda tinglanadigan har bir musiqiy asar badiiy-g`oyaviy mazmuni
jihatdan chorak dars mazmuniga bog`liq bo`ladi va ilmiylik, davomiylik,
izchillik tamoyillariga amal qiladi.
Musiqa tinglash bir necha bosqichlar orqali amalga oshiriladi.
O`quvchilar e`tiborini musiqiy asarga jalb qilish va o`qituvchining kirish
so`zi.
O`qituvchi ijrosida yoki magnit yozuvida asarni tinglash.
Asarni suhbat yo`li bilan musiqiy va badiiy-g`oyaviy jihatdan oddiy tahlil
qilish.
Asarni bir butunligicha qayta tinglash va asar haqida o`quvchilarni umumiy
taassurotlari yuzasidan yakuniy suhbat o`tkazish.
Musiqa tinglash metodlari:
Ko`rgazmali metodi:
-o`qituvchining jonli ijrosi, rasmlar vositalari orqali bolalar cholg`u asbobi,
torli ritmli harakatlar.
2. Amaliy metod
-o`quvchilarning musiqiy asarga qiziqishini oshirib, ularni hayotiy tajribasiga
bog`lab tushuntirish va musiqiy asarga munosabatini faollashtirish.
3. Taqqoslash metodi:
- bunda asarlarning janrlari, ijrochilik xususiyatlari templari, mazmunlari
taqqoslanadi, musiqiy didini o`stirishga yordam beradi.
Musiqa larsining beshta faoliyati turlari (xor bo`lib kuylash, musiqa
savodi,musiqa tinglash, musiqaga mos harakatlar bajarish va bolalar cholg`u
asboblarida jo`r bo`lish) uzviy bog`lab boriladi va mantiqiy bir butunlikka
erishish maqsadga muvofiqdir.

4.Og`zaki metodlar:
-o`qituvchi tanlanadigan asar mazmunini bolalar hayotiga bog`lab yoritadi.
Asar mazmuniga qarab mualliflari, kelib chiqish tarixi haqida qiziqarli
hikoya qilib beradi.

II.2. O`quvchilarning musiqiy idrokini opera san`ati vositasida
tarbiyalashga doir texnologiyalarni qo`llash bo`yicha pedagogik
ko`rsatmalar
Musiqa san`at sifatida ijtimoiy ong formasidir. U kishining his-
tuyg`ularini ifodalash bilan birga hayotni voqelik va davr in`ikosidir. Musiqa
darsi jarayonining asosiy omillari sifatida quyidagilar mavjud: musiqani
eshitib zavqlanish, qo`shiq ijro etish, musiqa savodiga oid xususiyatlarini
bajarish, chapak va cholg`u asboblari ijrosini maqsadini idrok etib borishdan
iborat: ijro etib musiqaga jo`r bo`lish uchun belgilangan musiqa darsini
yuqoridagi maqsadni amalga oshirishga eng avval o`quvchilarni tinglay olish
madaniyatiga o`rgatish kerak. Musiqiy tarbiya vazifalarini bajarish uni
amalga oshirish uchun o`quvchilarni tinglashga o`rgatish kerak. Aksariyat
ko`pgina odamlar jiddiy musiqani tinglashmaydi, chunki uni
tushunishmaaydi. Tushunish uchun esa tayyorgarlik talab etiladi. Agar
tayyorgarlik ko`rilmasa bilim ham bo`lmaydi. Tinglashga o`rgatish qo`shiq
ijro etishdan murakkabdir. (masalan, simfonik musiqalar, opera va boshqalar)
O`quvchilarni musiqadagi yuksak badiiyligini tanishtirish lozim.
Bunday asarlar o`quvchilarning dunyo qarashini kenaytiradi va musiqiy
didini tarbiyalaydi. Ko`p sonli savodxon tinglovchilarni tarbiyalash uchun
musiqa shaydolarini bolaligidan musiqani tushunishga va uni sevishga
o`rgatish lozimdir. Musiqani sevish bu musiqani doim tinglashdir.–
Musiqani tushunish bu his etish, tahlil etish, bilish demakdir.
–
Avvalambor o`quvchilarni tinch va boshidan oxirigacha asarni
tinglashga o`rgatishimiz kerak. O`qituvchi o`quvchilarga asarni tinglash
jarayonida nimalarga e`tibor berish lozimligini aytib o`tish kerak. O`qituvchi
davomida rahbarlik qilishi lozimdir. Eng muhimi tinglanayotgan asar
o`qvchilar yoshiga mos va esda qoladigan bo`lishi lozim.

O`qituvchi tinglayotgan asar mazmuni orqali axloqiy estetik tarbiya
berishi lozim.
Musiqa tinglashga o`rgatishda o`qituvchi oldiga qo`yiladigan vazifalar:
musiqa san`atiga havas uyg`otish, musiqa tinglash va amaliy–
vositalar orqali qiziqtirish bolalarda musiqiy ehtiyojni kuchaytirish,
o`quvchilarda badiiy taassurotlarni to`plab borish. (savol-javob, suhbatlar
orqali)
Buning uchun:
1. Tinglanayotgan asarni oddiy musiqiy pedagogik tahlil etish.
2. Tinglashda oddiy musiqa terminlarini va atamalarini qo`llab borish.
3. Kuyning oddiy tuzilishi, uning ifoda vositalarini, ritmik tuzilishlariga
qarab chapak chalish va kuylashga o`rgatish.
4. Musiqa ijodkorlari, ijrochilik turlari cholg`u asboblari bilan
tanishtirish.
Shuningdek:
1. Musiqiy janrlarni bilish (raqs, balet, opera va boshqalar)
2. Asarning tuzilishini bilish (bandli, 2 qismli yoki 3 qismli)
3. Kompozitorlarning hayoti va ijodini bilish.
4. Musiqiy nutqni elementlarini bilish (xarakteri, tempi, dinamikasi,
musiqiy ifoda vositalari va boshqalar).
5. Musiqiy estetik ma`lumotlarini bilish (tinglash madaniyati).
O`quvchilar 1-sinfdanoq musiqada mazmun borligini u kishilarning
hayotini aks ettirishini bilishlari lozim. Shuningdek, musiqada shakl borligini
bilishlari kerak. (mazmun bu ifoda etish yoki tasvirlash, shakl bu
– –
kompozitorni asar mazmunini ifoda etishga bog`liq).
O`quvchilarda musiqa didini tarbiyalashda o`qituvchining mahorati
muhim rol o`ynaaydi.
Musiqa tanlash 4 bosqichda olib boriladi.

1. Asarni tushunish uchun bolalar diqqatini jamlash va asar haqida
o`qituvchining kirish so`zi.
2. O`qituvchi ijrosida yoki audio yozuvida musiqiy asarni tinglash.
3. Asarni suhbat yo`li bilan musiqiy badiiy jihatdan oddiy tahlil etish va
chorak mavzusini yoritish.
4. Asarni to`liq qayta tinglash, so`ng asar haqida bolalarning umumiy
taassurotlari yuzasidan yakuniy suhbat o`tkazish.
(2-sinfda musiqa darsi)
Yakkanobozlik, jo`rnavozlik va jo`rsozlik
Tinglash madaniyati
O`quvchilarga yangi mavzularni tushuntirishdan avval o`tilgan
mavzular mustahkamlanadi va yangi mavzuda bog`langan holda dars olib
boriladi. Ushbu darsda Bumerang texnologiyasi qo`llaniladi.“ ”
Musiqachilar kimlar?
Sinf o`quvchilarining javobidan so`ng quyidagicha to`ldiriladi:
Bizni juda ko`p tovushlar qamrab olgan: Uyda, ko`chada, bog`da,
dalada. (Aslida haqiqiy atrof olamidagi musiqa narsa-hodisalarda
mujassamlangan. Ijodkor ularni asboblar yordamida o`rgatadi).
Haqiqiy musiqiy tovushlar musiqiy asboblarda yashaydilar.
Shuningdek, xonandalar tovushlarida, xorda. Sozandalar, xonandalar
ijro etganidagina tovushlar jaranglaydilar. Endi shundan kelib chiqib bu
jarayon xarakter xususiyatiga qarab yakkanovozlik, jo`rnavozlik jo`rsozlikka
bo`linadi. Bir qo`shiq bir ovozda ijro etilsa Yakkanovoz , ikki, uch, to`rt
“ ”
kishi birga ijro etsa Jo`rnavoz yoki shu ijroga sozandachilar ham qo`shilsa
“ ”
Jo`rsoz deyiladi.
“ ”
Tarqatma materiallar yordamida dars mavzusi tushuntiriladi.
O`quvchilar 3 ta guruhchalarga bo`linadilar.

1. Guruhlarda materiallar tarqatiladi.
1-topshiriq. Ushbu rasmda berilgan Yakkanovozni, jo`rnavozni va
jo`rsozni toping.
Yakkanovoz
Jo`rnavoz
Jo`rsoz
Tanlangan javobni kartochkalarda tasvirlangan rasm yonidagi bo`sh
katakchaga joylashtiring.
To`ldirilgan kartochkalar doskaga ilinib qo`yiladi (Har bir guruh
kartochkalari alohida skoch yordamida ilinadi.)
Har bir guruhdan vakil chiqib mavzuni tushuntirib beradi.
Har bir kartochkalardagi guruh javoblari tahlil qilinadi va xulosa
keltiriladi.
Tinglash madaniyati
S iz hayotda juda ko`p musiqa tinglay s iz.
Radio-televideniya orqali, teatr vap konsertlarda, kino lavhalarida,
maktabda va uyda musiqa yangraydi. Xalq o`z hayotini qo`shiqda, musiqiy
ohangda, raqsda ifoda etadi. Ko`p musiqalarni kompozitorlar yaratadilar.
Ular qo`shiqlar, kuylar, opera, baletlar, xor va orkestr uchun
asarlardadir.
Musiqa tinglashni bilish zarurdir. Buning uchun quyidagi qoidalarga
rioya etish juda zarurdir.
1. Musiqani diqqat bilan tinchlikda tinglang.
2. To`g`ri va qulay o`tiring

3. Shovqin qilmang, gaplashmang, do`stlaringizga musiqa tinglashga
halaqit bermang.
4. Musiqa to`xtaganida qalbingizdagi musiqani tinglang va fikr
yuriting.
Musiqa sizda qanday taasurot qoldirdi?
Musiqa tinglaganda ko`z oldingizga nima keldi?
Kompozitor ushbu musiqa orqali nima demoqchi?
Musiqa qanday o`zgardi?
Kim uni ijro etdi? (yakkaovozmi? jo`rnavozlikmi? jorsozlikmi?)
orkestrmi? va boshqalar)
5. Diqqat bilan o`qituvchini savolini eshitish, o`z taasurotlaringiz
haqida gapirib bering, musiqa haqida fikr yuriting, asar haqidagi suhbatda
qatnashing.
6. Uyda musiqa tinglang.
IV. Yangi o`quv materiallarni mustahkamlash va talabilar bilimini
baholash (12 minut)
Nazorat uchun savollar
1. Musiqa tinglashning ahamiyati nimada?
2. Darsda musiqa tinglash maqsadini aytib bering
3. Musiqa tinglash etaplarini ayting
4. O`quvchilarga tinglash madaniyatini qanday tushuntirish mumkin?
5. Asarni badiiy g`oyaviy mazmuni orqali o`quvchilarni ahloqiy estetik
tarbiya berishda o`qituvchi oldiga qanday vazifalar qo`yiladi?
O`quvchilarning musiqa madaniyati darsiga bo`lgan qiziqishini
o`stirish uchun dars samaradorligini oshirish, o`quvchilarning yosh
xususiyatlarini hisobga olgan holda darslarni to`g`ri tashkil etish davr
talabidir. Musiqa ta`limi jarayonini nazariy jihatdan tahlil qilish, ilg`or

o`qituvchilar tajribalarini o`rganish, darsi turli bosqichlariga bo`lib o`tish
ijobiy natijalar beradi.
1. O`quvchilarni darsga moslashtirish, hayrihohlik munosabatlarini
hosil qilish, bajariladigan ishlar bilan tanishtirish, yakka tartibdagi va jamoa
vazifalarini belgilash.
2. O`quvchilarni bilim va malakalarini mustahkamlash.
Bunda o`quvchilarning mustaqil fikrlay olishlari uchun bilimlarini
doirasini kengaytirishga, mavzuga ijodiy yondashish ko`nikmalarini
o`stirishga, fikrlash qobiliyati faolligini takomillashtirishga erishiladi.
3. Eshitish idrok etishi orqali bilimlar darajasini aniqlash. Shu
jarayonda o`quvchilarning idrok etish qobiliyatlari tekshirib ko`riladi.
O`quvchilarni musiqa darsiga tezda jalb etib, shu darsga moslashish
alomatlarini shakllantirib borishiga e`tiborni qaratmoq lozim.
Buning uchun:
Darsning boshlanish qismida quvnoq sho`x, jozibali biror musiqa asari
tinglash tavsiya etiladi. Darsda tinglangan bu musiqa o`quvchilarda
ko`tarinkilik kayfiyati hosil qiladi. Eng muhimi darsning sifatli, qiziqarli
o`tishiga yordam beradi.
O`qituvchi tomonidan o`quvchilarda hosil bo`lgan bilim darajasini
o`rganish hamda oldingilari bilan taqqoslab borish muhim ahamiyat kasb
etadi. Ma`lumki, boshlang`ich sinf o`quvchilarida ijodni boshlanishi yorqin
namoyon bo`ladi. Yosh o`quvchilar judayam kashfiyotchi bo`ladilar.
Talaffuzni taqlid qilishadi, obrazli ertak mazmunlarini yengil qabul etishadi,
hikoyani, qo`shiqlarni, musiqiy asarlarni, tabiatan aktiv qabul qilishadi. Yosh
o`quvchilarda tabiatan aktivlik berilgan bo`lib, ularda ijodiy qobiliyatlariga
ishonch bo`ladi. Mana shular kichik yoshdagi o`quvchilarni ijodini
shakllanishini rivojlanishidir. Ijod o`quvchilarni xotirasini aktivlashtiradi,
fikrlashni, kuzatuvchanlikni, maqsadga intilishni rivojlantiradi.

Musiqiy ijodkorlik fikrlash bilan birga emotsional aktivlikni hamda–
tez bir qarorga kelish qobiliyatlarini shakllantiradi. O`quvchilarni ijodi bu
mustaqil faoliyat bilan bog`liqdir. Musiqa madaniyati darslarida o`quvchilar
ijodida asosan musiqiy amaliyotni o`rganish va qiziqtirishda namoyon
bo`ladi.
Ijodiy faoliyatga tayyorlash uch yo`nalishda kuzatiladi.
1. Hayotiy musiqiy taasurotlar bilan boyitishda. Masalan: Ertaklar,
she`rlar, milliy an`analar, kitobdagi asar qahramonlari va musiqiy o`yinlarni
o`tkazishda asosiy negizni yaratadilar.
2. Bu o`quvchilarni ijodiy harakat usullari bilan tanishtiradi. Bu
maqsadda ularga sodda asarlar, qo`shiqlar, ritmik usullar bilan ohang
talaffuzlari beriladi. Musiqiy ijod namunalaridan masalan: asarga ritmik
kirish qismini yaratish (o`rganiladigan qo`shiq asarlariga kirish qismi
berilishi mumkin bu ijodiy harakat qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan).
3. Bunda oldin o`qituvchi ko`rsatadi, keyin hamkorlikda qo`shiq tahlili
va maqsadga yo`naltirilgan ijro rejasi aytiladi. Bu yaxshi tanish qo`shiqlar
orqali tushuntiriladi. Bir hil va har hil ohang har xil musiqiy obraz va musiqiy
xarakatlarni ifodasiga bog`liq bo`lgan asarlar orqali o`quvchilarni ijodiy
faoliyatga tayyorlash katta ahamiyatga egadir. Masalan: Ohang kuylarining
variantlarini yaratish uchun o`quvchi talaffuzi, ritmiy tajriba va ohanglarni
mavjudligini tushunishi lozim (she`r matni, musiqaning ritmik tuzilishi,
ohang tuzilishi).
4. O`quvchilarda ijodiy faoliyatlarini shakllantirishda ijodiy topshiriqlar
katta rol o`ynaydi. Buni bajarish ko`proq o`qituvchiga bog`liqdir. O`qituvchi
ijodiy topshiriqlarni taklif etishda o`yin formasini taklif etishda o`yin
formasini qo`llaydi. Topshiriqni bajarishda o`yin qoidalari va mazmun aytib
turiladi. Uning darsda emotsional hozir javobligini tashkil etishi kerak. Bu
juda muhim bo`lib, o`quvchilarda ijodiy yo`nalishlarini shakllantiradi.
O`qituvchi o`quvchini ijodiy rivojlanishiga katta ahamiyat berishi kerak.

Musiqa tinglashda, qo`shiq ijro etishda, bolalar cholg`u asbobida jo`r
bo`lishda va shuningdek, musiqiy ritmiy harakat va boshqalar.
3-sinfda musiqa darsi
1. Musiqaning ifoda vositalari
2. Musiqadagi dinamik belgilar
Darsning borishi.
A) O`quvchilarda yangi mavzularni tushuntirishdan avval o`tilgan
mavzular mustahkamlanadi.
2. Boshlang`ich sinflarda o`quvchilar ijodini qanday shakllantirish
mumkin?
3. O`quvchilarni ijodiy faoliyatiga tayyorgarlash bosqichlarini ayting.
4. Musiqa darslarida olib boriladigan ijodiy topshiriqlarga misollar
keltiring.
5. O`quvchilarni xotirasini aktivlashtirish uchun qanday metodlardan
foydalanish mumkin?
6. O`quvchilarga yangi texnologiyalar bo`yicha topshiriqlar berilgnada
o`yin qoidalarini eslatish shartmi? Shart bo`lsa uni ahamiyati nimada?
Bolalar uchun operalar
Ushbu darsda Blits o`yin texnologiyasi qo`llaniladi. U o`zbek tilida“ ”
bolalar uchun yozilgan operalar Yoriltosh , Malikai ayyor , Hayvonlar
“ ” “ ” “
sultonidir .
”
Shunday misollardan biri sifatida Avaz Mansurovning B.Isroil va
T.Safarov librettosiga yozilgan Hayvonlar sultoni operasining
– “ ”
mazmunini o`qib beriladi. Talabalarga tarqatma materiallar tarqatiladi.

Prolog
O`rmon. Barcha hayvonlar to`planishib turadigan joy. Sho`x
ohanglarda hirgoyi qilib o`tib ketayotgan quyonchalardan so`ng Ertakchi
bobo paydo bo`ladi, u o`rmon tabiatini madh etadi. Shu o`rmonda
yashaydigan jonzotlarni birma-bir tanishtiradi. Ular Sher Sulton, Bo`ri,–
Quyon, Ayiq, Tulki o`zlari haqida qo`shiqlar aytishadi.
–
Ertakchi bobo tonglar otib, kunlar botib, bunda har kun hayot
qaynashini, hech to`ymaslar ochko`zlar faqat o`lja payida yurishlarini
–
aytadi va bir kun bo`lib o`tgan voqeani tomosha qilishga taklif etadi.
Voqea
Ikki och bo`rining jangi avjida. Tulki paydo bo`lib, bo`rilar
talashayotgan o`limtik kiyikni olib qochmoqchi bo`ladi. Bo`rilar sezib qolib
tulkini haydab yuborishadi va jangni davom ettirishadi. Tulki alamkashlik
qilib hayvonlar sultoni Sher Sultonni yetaklab keladi. Sher Sulton ikkala
–
bo`ri arzlarini tinglab, ajrim qiladi. Talashganlar tarqalishib, Sher Sulton pana
joyda dam olishga yotadi.
O`ynab-quvnab quyonchalar kirib kelishadi. Ajdar tulki yana paydo
bo`ladi. Quyonlardan biri Men botirman! Bokschiman! Hattoki sher Sultonni
“
nokaut qilib qo`yaman! deb maqtanib qoladi. Tulki paytdan foydalanib,
”
hayvonlar sultoniga quyonni Sher Sultonga ro`paro` qilib qo`yadi. Botirligi
puchga chiqadi. Sher Sulton o`zining yengilmasligidan, salobatidan mamnun
bo`ladi.
Kutilmaganda o`rmonda to`s-to`polon boshlanadi. Hamma hayvonlar
o`zlarini yo`qotib qo`yishgan ular Sher Sultonni ham pisand qilmay qolishdi,
hukmdor hayron,.. hayvonlar tarqalgachJ Sher Sulton panada berkinadi.

Baralla qo`shiq aytib, Odam kirib keladi. Sher Sulton ustiga to`r tashlaydi.
Hayvonlar yordamida ham Sher to`rdan ozod bo`la olmaydi. Yengilganini
bo`yniga olib Ne sharting bor! deb so`raydi. Odam-do`stlik, tinchlik va“ ”
baxtiyor hayotni taklif etadi, raqs tushishadi, qo`shiq aytishadi:
Do`stlik bo`lsin!
“
Tinchlik bo`lsin!
”
Hayvonlar sultoni operasi
“ ”
№ Harakatlar
mazmuni Yakk
a
baho Guruh
bahosi To`g`r
i javob Yakk
a xato Xato
1 Asar mualliflari.
Sahnalashtiruvchilar haqida
ma`lumotlar berish
2 Ikki och bo`rining jangi
3 Quyonning maqtanishi
4 Opera tomoshasiga 15-20
daqiqa oldin borish
5 Sher Sultonning
yengilmasligidan
mamnunligi
6 O`rmonda to`polon
7 Opera mazmuni yozilgan
dasturchani olish
8 Do`stlikni madh etib raqs
va qo`shiq ijrosi
9 Sahnada ertakchi bobo

ko`rinishi
10 Tulkini hayvonlar Sultoni
Sher sultonni yetaklab–
kelishi
11 Sahnada quyonchalar
12 Baralla qo`shiq aytib
sahnaga odamni kirib
kelishi
tomonidan etilgan to`g`ri javob yoziladi (masalan 5) 4-grafa yakka holda
qo`yilgan baho to`g`ri javob bilan solishtirilib farqi yoziladi (masalan 1) 5-
grafaga yo`l qo`yilgan ball (masalan 1)
To`g`ri javoblar. 1-3; 2-5; 3-8; 4-1; 5-9; 6-10; 7-2; 8-12; 9-4; 10-6; 11-
7; 12-11.
Nazorat savollari:
1. O`quvchilarni musiqa darsiga bo`lgan qiziqishini qanday
bosqichlarda amalga oshirish mumkin?
2. Boshlang`ich sinflarda o`quvchilar ijodini qanday shakllantirish
mumkin?
3. O`quvchilarni ijodiy faoliyatga tayyorlash bosqichlarini ayting.
4. Darslarda olib boriladigan ijodiy topshiriqlarga misollar keltiring.
5. O`quvchilarni xotirasini aktivlashtirish uchun qanday metodlardan
foydalanish mumkin?
6. O`quvchilarga topshiriqlar berganda, uning qoidalarini eslatishni
ahamiyati nimada?
7. Musiqa madaniyati darslarida innovatsion texnologiyalarning
ahamiyati nimada?
Yuqorida qo`llanilgan zamonaviy ta`lim texnologiyalari ya`ni
treninglarga tavsifnoma berib o`tmoqchimiz.

Skarabey texnologiyasi“ ”
Skarabey interaktiv texnologiya bo`lib, o`quvchilarda fikriy
“ ”
bog`liqlik, mantiq, xotiraning rivojlanishiga imkoniyat yaratadi, qandaydir
muammoni hal etishda o`z fikrini ochiq va erkin ifodalash mahoratini
shakllantiradi. Mazkur texnologiya o`quvchilarga mustaqil ravishda
bilimning sifati va saviyasini xolis baholash, o`rnatilayotgan mavzu haqidagi
tushuncha va tasavvurlarni aniqlash imkonini beradi. U ayni paytda, turli
g`oyalarni ifodalash hamda ular orasidagi bog`liqliklarni aniqlashga imkon
yaratadi.
Skarabey texnologiyasi o`quvchilar tomonidan oson qabul qilinadi,
“ ”
chunki u faoliyatining fikrlash, bilish xususiyatlari inobatga olingan holda
ishlab chiqilgan. U o`quvchilar tajribasidan foydalanishni ko`zda tutadi,
reflektiv kuzatishlarni amalga oshiradi, faol ijodiy izlash va fikriy tajriba
o`tkazish imkoniyatlariga ega.
Veyer texnologiyasi
“ ”
Bu texnologiya murakkab, ko`p tarmoqli, mumkin qadar, muammo
xarakteridagi mavzularni o`rganishga qaratilgan.
Texnologiyaning mohiyati shundan iboratki, bunda mavzuning turli
tarmoqlari bo`yicha bir yo`la axborot beriladi. Ayni paytda ularning har biri
alohida nuqtalardan muhokama etiladi. Masalan, ijobiy va salbiy tomonlari,
afzallik, fazilat va kamchiliklari, foyda va zararlari belgilanadi.

Bu interaktiv texnologiya tanqidiy, aniq mantiqiy fikrlashni
muvaffaqiyatli rivojlantirishga hamda o`z g`oyalari, fikrlarini yozma va
og`zaki shaklida ixcham bayon etish, himoya qilishga imkoniyat yaratadi.
Veyer texnologiyasi umumiy mavzuning ayrim tarmoqlarini“ ”
muhokama qiluvchi kichik guruhlarning, har bir qatnashuvchining,
guruhning faol ishlashiga qaratilgan.
FSMY texnologiyasi trening haqida tushuncha
Ushbu texnologiya munozarali masalalalarini hal etishda, bahs-
munozaralar o`tkazishda yoki o`quv-seminari yakunida (tinglovchilarning
o`quv-seminari haqidagi fikrlarini bilish maqsadida) yoki o`quv rejasi asosida
biron bo`lim o`rganib bo`lingach qo`llanishi mumkin, chunki bu texnologiya
tinglovchilarni o`z fikrini himoya qilishga, erkin fikrlash va o`z fikrini
boshqalarga o`tkazishga, ochiq holda bahslashishga, shu bilan bir qatorda
o`quvchi-talabalarni, o`quv jarayonida egallangan bilimlarini tahlil etishga,
qay darajada egallaganliklarini baholashga hamda tinglovchilarni bahslashish
madaniyatida o`rgatadi.
Blits-o`yin texnologiyasi trening haqida tushuncha
“ ”
Ushbu texnologiya o`quvchilarni harakatlar ketma-ketligini to`g`ri
tashkil etishga, mantiqiy fikrlashga, o`rganayotgan fan asosida ko`p, xilma-
xil fikrlardan, ma`lumotlardan kerakligini tanlab olishni o`rgatishga
qaratilgan. Ushbu texnologiya davomida o`quvchi-talabalar o`zlarining
mustaqil fikrlarini boshqalarga o`tkaza oladilar, chunki bu texnologiya
shunga to`liq sharoit yaratib beradi.
Maqsad. Ushbu texnologiya tinglovchilarga tarqatilgan qog`ozlarda
ko`rsatilgan harakatlar ketma-ketligini avval yakka holda mustaqil ravishda

belgilanib, so`ngra o`z fikrini boshqalarga o`tkaza olish yoki o`z fikrida
qolish, boshqalar bilan hamfikr bo`la olishga yordam beradi.
Bumerang texnologiyasi trening haqida tushuncha“ ”
Ushbu texnologiya o`quvchilarni dars jarayonida, darsdan tashqari
dasturli adabiyotlar, matnlar bilan ishlash, o`rganilgan materialni yodida
saqlab qolish, so`zlab bera olish, fikrni erkin holda bayon eta olish hamda bir
dars davomida barcha o`quvchi-talabalarni baholay olishga qaratilgan.
Maqsad. Trening davomida tinglovchilarga tarqatilgan materiallarni
ular tomonidan yakka va guruh holatida o`zlashtirib olishlari hamda o`zaro
suhbat-munozara orqali, turli savollar orqali tarqatma materiallar, undagi
matnlar qay darajada o`zlashtirilganini nazorat qilish. Trening davomida
o`quvchilar tomonidan baholarni egallashga imkoniyat yaratadi.
Trening Muloqot trening haqida tushuncha
“ ”
Ushbu trening o`quvchilarga dars jarayonida mustaqil fikrlashga, o`z
–
fikrlarini erkin holda bayon eta olishga hamda ularda bahslashish
madaniyatini tarbiyalashga qaratilgan bo`lib, odatda bunday mashg`ulot
tinglovchilarni kichik guruhlarga bo`lgan holda o`tkaziladi.
Maqsad. Tinglangan mavzu, muammo asosida tinglovchilarning
fikrlarini hamda ushbu mavzuga bo`lgan munosabatlarini aniqlash, mustaqil
holda umumiy bir fikrga kelishlariga yordam berish, erkin holda bahslash
ishlariga sharoit yaratish.

Xulosa.
Mutaqil Respublikamizda yoshlarni tarbiyalash va ularini
O`zbekistonning kelajaki uchun xizmat qiladigan insonlar qilib
shakillanishiga katta e`tibor berilmoqda.
Prezidentimizning fikrlri asosida yaratilgan Barkamol vavlod orzusi“ ”
nomli kitobida yoshlarni tarbiyalash va ularni barkamol insonlar qilib
shakillantirish zamon talabi ekanligi alohida ko`rsatib o`tilgan. Prezidentimiz
yoshlarni tarbiyalash barcha insonlarning vazifasi ekanligini, bu borada
o`qituvchi va tarbiyachilarning o`rni katta ekanligini ta`kidlab o`tadilar.
Musiqiy didni shakillantirish va tinglash uchun mazmunli asarlarni
tanlash tavsiya etiladi. Sinflatga bo`lingan o`quvchilar uchun asrlar tanlab
olinadi. Masalan boshlang`ich sinf o`quvchilari uchun murakkab bo`lmagan
diqqat etibori unga barqaror bo`lmagan, sho`xroq, o`yinqarorlik aks etgan
kichik hayotimdagi asarlar tanladi. Yuqori sinflar o`quvchilari uchun
mukammal o`zining kuy va so`z sehri uyhunlashga operalarni ariyalar balet
va siyuitalar eshittiriladi.
Bulardan tashqari mumtoz qo`shiqlr ham o`quvchilar uchun
tarbiyaviy ma`naviy est е tik-badiiy madaniyatni shakllantirishda katta
ahamiyat kasb etadi. Tinglash madaniyatini rivojlantirishda tarbiya tizimi
musiqa hayotida е takchi xisoblanadi .Hozirgi kunda musiqa va umuman
san`atni inson tarbiyasidagi roli ortib bormoqda.
Op е ra janri ashulachilik san`atining alohida o`ziga xos bir turidir.
Ana shu o`ziga xoslik musiqa kuy sh е `riy asar hamda op е ra ijrosining
tarkibiy ravishda qo`shilib k е tishidan o`z ifodasini topadi.Musiqa saboqiga
badiiy axloqiy tarbiyalovchi o`quvchining badiiy tafakkuri shakllantiruvchi
ta`lim sifatida qaralgan muximdir. Bu jixatdan musiqa madaniyati fani

kompl е ks dars majmuiga kiradi.Unda darsning umumiy mavzusiga qarab
o`zaro mantiqan bog`lanuvchi faoliyatlariga amal qilinadi.
-musiqa ,ijro,tinglash
-qo`shiq kuylash
-raqs va ritmik xarakatlar
-musiqa savodi
-chapakda va cholg`uda ijro qilish
-Musiqiy ijodkorlik.
Musiqa idroki mashg`ulotning е takchi faoliyat turi sifatida muhim rol
o`ynaydi .U ikki xolatni ma`lum asar tinglab idrok etish va uning badiiy
tavsiyalari (dars mavzusiga doir oddiu musiqiy) p е dagog ta`limini qamrab
oladi.Bunda o`quvchilar asarni tinglab (bizning mavzumizdagi o`zb е k
op е ralaridagi asarlar) badiiy est е tik zavq oladilar.Asarning musiqiy
xususiyatlari (janri,tuzilishi,ifoda vositalari,ijro yo`llari) qamda badiiy
mazmuni xaqida ma`lum bilimlarga ega bo`ladilar .Op е radagi ariyalar avval
tinglanadi(idrok etilib) so`ng u yoki bu faoliyat (ko`proq kuylash) orqali
o`zlashtiriladi.Uning badiiy mazmuni xususiyatlari amaliy faoliyatida
ifodalanadi.Musiqa savodi faoliyatlarini nazariy birlashtiruvchi va
o`quvchilarning musiqa savodxonligini tarkib toptiruvchi faoliyat turiga
kiradi.Darsda qaysi faoliyat (tinglash ,kuylash va b.) qo`llanmasi uning
amaliyotda foydalanayotgan asar o`rganiladi.Uning xususiyatlari
(janri,tuzilishi ,ijrochiligi va x.) qaqida tushunchalar qosil bo`ladi, shuning
uchun musiqa savodi faqatgina nota savodiga aylanib qolmasdan balki
madaniyatli kishining umumiy musiqiy bilim doirasining musiqiy
savodxonlik darajasini tarkib toptiruvchi umumiy bilim tushunchalar
majmuasi(musiqa shakllari,janrlari,cholg`ulari,ijrochiligi,xalq bastakorlik,
kompazitorlik musiqasi ularning farqlari milliy musiqasini maxalliy
uslublari ,klassik musiqasi, op е ra janri, nota savodi va b).qamrab olish k е rak

musiqa idroki tinglash va musiqa savodi faoliyatlari o`zaro uzviy boqlanish
bilan boshqa barcha faoliyatlar amaliyotga е takchilik qiladi.
-O`zb е k op е ra asarlarini o`rgatishning o`quvchilar musiqiy idrokini
shakllantirishdagi aqamiyatini tadqiq qilish quyidagi xulosalarga olib
k е ldi.Op е ra janrining tarbiyaviy imkoniyatlaridan qam foydalanish ma`naviy
barkamol insonni shakllantirishda muxim omil bo`lib xizmat qiladi.
-qo`shiq tinglash va kuylash jarayonida o`quvchilar qo`shiq matnida
mazmun moqiyatini go`zallikka yanada oshno bo`lishini xullas insoniylikka
xos barcha ijobiy fazilatlarni o`zida mujassamlashtira boradi.
-Op е ra janrlarining qamrovi ancha k е ngdir uning tarbiyaviy
imkoniyatlari inson ma`naviy jixatdan kamol topishida muxim o`rin tutadi
va yaxshi samara lar b е radi.
-Tinglangan op е ra asarlari tinglovchi tomoshabin va o`quvchilarning
badiiy est е tik tafakkurini shakllantirshga yordam b е radi.
So`zimiz xulosasida shuni ta`kidlash lozimki kishining kuylash
imkoniyatlaridan ko`ra tinglash imkoniyati ko`proq bo`ladi.Op е ra asarlarini
tinglash orqali bolalarning badiiy idroki rivojlanadi. Yosh avlodning musiqa
madaniyatini shakllantirish va rivojlantirishda musiqa tinglash ko`nikmasi
muxim o`rin egallaydi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1. I.A.Karimov.Vatan va xalq mangu qoldi.(xukumatli so`zlar va iboralar
turlari)Toshk е nt A.Navoiy nomidagi O`zb е kiston milliy kutubzxonasi
nashriyoti 2010 yil.
2 I.A.Karimov.Mamlakatimizni modimizatsiya qilish yo`lini izchil davom
ettirish taraqqiyotimizning muxim omilidir. Toshk е nt .O`zb е kiston 2010 yil
3 . I.A.Karimov Asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
farovonligini yanda yuksaltirishdir. Toshk е nt .O`zb е kiston 2010 yil
4. I.A.Karimov.Yuksak ma`naviyat е ngilmas kuch. Toshk е nt ma`naviyat
2008 yil 41- bet
5. I.A.Karimov.Jaxon inqirozining oqibatlarini е ngish mamlakatimizni
modimizatsiya qilish va taraqqiy topgan davlatlar darajasiga ko`tarish sari.
Toshk е nt .O`zb е kiston 2010 yil
6 .Barkamol avlodni tarbiyalashda musiqa ta`limi oldiga qo`yilgan
talablar.qarshi p е dagogika koll е ji R е spublika ilmiy amaliy konf е rintsiya
mat е riali .Toshk е nt 2011 yil.
7. B е gmatov S,Mamirov q, Mansirov A,Karimova D,Ro`zi е v I,Musiqa 6-sinf
uchun darslik,qafur qulom nomidagi adabiyot va san`at nashriyoti Toshk е nt
2011 yil.
8 . Ibroximov O,Botirov Y,Abramova M musiqa madaniyati 4-sinf DTS larini
amaliyotga joriy etish uchun m е todik tavsiyalar .Toshk е nt 2002 y
9. Ibroximov O.Musiqa 4- sinf uchun darslik .qayta ishlangan va to`ldirilgan
nashriyot .Toshk е nt qafur qulom nomidagi nashriyot matbuot ijodiy uyi 2007
yil.

10 .Ismoilova M.I.Xalq qo`shiqlari vositasida o`quvchilarning ma`naviy –
axloqiy fazilatlarini shakllantirish 1-7 sinf musiqa madaniyati darslari uchun
o`quv m е todik qo`llanma. Toshk е nt Istiqlol nashriyoti.2006 yil
11. Ismoilova M.I Vokal o`qitish m е todikasi oliy va o`rta maxsus musiqiy
ta`lim talablari uchun o`quv-uslubiy qo`llanma. Toshk е nt Musiqa
nashriyoti.2011 yil
12 . Ismoilova M.I. Musiqa o`qitish m е todikasi praktikumi fanidan ma`ruzar
matni.qarshi 2010 yil.
13 .Karimova D.Musiqiy p е dagogik asoslari. Toshk е nt iqtisod moliya 2008 y
14 .Baxriddinova A.O`zb е kistonda bolalar xor madanityati . Toshk е nt
konts е rvatoriya 2002 y
15 . Ibroximov O.Sodirov J.Musiqa 7-sinf uchun darslik.3 nashriyot qafur
qulom nomidagi nashriyot matbuot ijodiy uyi Toshk е nt 2004 yil.
16 .qodirov R.q. Musiqa psixologiyasi .tok е nt musiqa nashriyoti 2005 yil.
17 .Fayzulla е v O.O`quvchilarda musiqiy nafosat tarbiyasini shakllantirish.
Toshk е nt 1992 yil.
18. Mansurov A,Karimova.D. Musiqa 5-sinf uchun darslik. Toshk е nt qafur
qulom nomidagi adabiyot va san`at nashriyoti 2004 yil.
19 .Nurmatov X.Norxuja е v N. Musiqa 1-sinf uchun darslik. nashriyot
Toshk е nt qafur qulom nomidagi nashriyot matbuot ijodiy uyi ,
O`zb е kiston nashriyoti matbuot ijodiy uyi 2010 yil.
20 . Nurmatov X.Norxuja е v N. Musiqa umumiy o`rta ta`lim maktablarining
2-sinf uchun darslik. Toshk е nt qafur qulom nomidagi nashriyot matbuot
ijodiy uyi ,O`zb е kiston nashriyoti matbuot ijodiy uyi 2010 yil.
21. Nurmatov H, Norxo`jayev N. Musiqa 3-sinf uchun darslik. Toshkent
G`.G`ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi. 2008 yil.
22. Sharipova R. Musiqa o`qitish metodikasi o`quv qo`llanma Toshkent “ ” –
2008 yil.

23. Umumiy o`rta ta`lim maktablari musiqa dasturi. Toshkent O`qituvchi“ ”
1996 yil.
24. Uzluksiz ta`lim tizimida musiqa ilmiy-amaliy anjuman materiallari.
Musiqa yo`nalishi. Toshkent 2009 yil.
25. O`zbekiston Vatanim manim 1-2-3-4-kitoblari. Toshkent G`.G`ulom
–
nomidagi adabiyot va san`at nashriyoti 1996-1997-1999-2000 yillar.

Халима Носирова Ширин ролида
Карим Зокиров Фарҳод ролида
Фарҳод ва Ширин мусиқали драмасида
В.А.Успенский ва Г.А.Мушен 1937 й.

Карим Зокиров Бўрон ролида
М.Ашрафий ва С.Васелконинг Бўрон операсидан 1939 й.

М.Қориёқубов Навфал ролида
Лайли ва Мажнун операсида 1940 й.

Халима Носирова Лайли ролида
Лайли ва Мажнун операсидан. 1940 й.

Купить