O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodov ijodining Qashqadaryo musiqa madaniyatida tutgan o`rni

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	4.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Музыка

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodov ijodining Qashqadaryo musiqa madaniyatida tutgan o`rni

Купить

II.2. 7- sinf o`quvchilariga Tojiddin Murodov ijro etgan qo`shiqlardan namunalar
o`rgatish asosida dars samaradorligini oshirish .……………………………………… .
II.3. Maktabda tajriba sinov ishlari o`tkazish va natijalarini aniqlash
…………………
Xulosa .................................................................................................................. ...
Adabiyotlar ro`yxati................................................................................... ...........
Ilovalar ............................................................................................................. ......
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi : Mustaq il Vatanimizning yorqin kelajagi bo lgan
’
yoshlarni odobli, aqlli, oliyjanob, komil inson qilib tarbiyalash hozirgi kunning eng
muhim masalalaridan biri hisoblanadi. Respublikamizning birinchi prezidenti
I.A.Karimov bugungi kunda o`sib kelayotgan yosh avlodga yuksak ishonch bildirib
quyidagicha ta riflaydi. "Mening istagim bitta- yoshlarimizga shuni yetkazsak bo`ldi.
’
Menimng armonim qolmaydi. Nega deganda, har qaysi millat, har qaysi xalq o`zidan
bilimliroq, kuchli, qudratli va baxtli avlodni tarbiyalashga harakat qiladi. Bugungi
kunda bolalarimiz shunday ruhda, shunday darajada tarbiyalanyapti, shunday darajaga
ko`tarilyapti
” 1
.
Bugungi kunda yoshlar tarbiyasi jamiyatimiz oldida turgan eng muhim vazifalardan
biridir. O zbekiston Respublikasi Prezidenti S
‘ h .Mirziyoyev o`z nutqlarida yoshlar
ta lim-tarbiyasi haqida qayg`urib ta kidlaganlaridek: Yoshlarimizning mustaqil
’ ’ “
fikrlaydigan, yuksak intelektual va ma naviy salohiyatga ega bo`lib, dunyo miqyosida
’
1
Karimov I.A. Ona yurtimiz baxt-u iqboli va buyuk kelajagi yo`lida xizmat qilish-eng oily saodatdir. Toshkent,
O`zbekiston 2015-yil. 158- bet
“ ”
2

o`z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo`sh kelmaydigan insonlar bo`lib kamol topishi,
baxtli bo`lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini
safarbar etamiz” 2
Hozirgi kunda o quvchilarini badiiy va estetik tarbiyalashni takomillashitirish
‘
umumta lim maktablari, akademik litsey va kolledjlar oldiga qo yilgan muhim
’ ‘
vazifalardan iborat ekanligi muhtaram prizedentimizning yuqorida keltirilgan
fikrlaridan ham Ta lim to g risidagi Qonun , Kadrlar tayyorlash milliy
“ ’ ‘ ‘ ” “
dasturi talablarida ham ifodalanganligining guvohidirmiz.
”
Bu borada Respublikamizda qilinayotgan qator ishlar zaminida bolalarni chin
inson qilib tarbiyalash masalasi yotadi. O quvchilarni musiqa san atiga qo shiq
‘ ’ ‘
kuylash orqali olib kirish, musiqiy estetik tarbiyaning yangi yo llarini izlash, uni
‘
nazariy jihatdan asoslab berish, musiqiy pedagogikaning doimo diqqat markazida
bo lgan muammolaridir.
‘
Ha, xaqiqatdan ham o quvchilarga musiqiy ta lim-tarbiya berishning asosi
‘ ’
qo shiq aytishga o rgatishdir. Qo shiq kuylash jarayonida bolalar ovozi rivojlanadi,
‘ ‘ ‘
o quvchi shaxsini shakllantirish bilan bog liq bo lgan tarbiyaviy vazifalar ham
‘ ‘ ‘
yetiladi. Qo shiq kuylash har bir bola uchun estetik hissiyotlar, kayfiyatlar va
‘ –
badiiy ehtiyojlarini ifodalashning oddiy va tabiiy yo lidir. Qo shimcha estetik
‘ ‘
tarbiyaning 2 ta ta sircha
’ n vositasi , badiiy matn va musiqa birlashadi.
Qo shiqning ifodasi, ijrosi bolalarning hissiy ta sirchanligini o stirib, musiqiy
‘ ’ ‘
obrazlarni yanada chuqurroq tushunishlariga, ularda musiqa madaniyatini tarkib
toptirishda yordam beradi. Qo shiq kuylash tufayli bolalarda metodik, garmonik,
‘
eshituv musiqiy xotira matnining badiiy mazmunini tushunish kabi qobiliyatlari rivoj
topadi, kuylash apparati mustahkamlanadi. O`quvchilarga qo`shiq o`rganishni
Respublikamizda taniqli bo`lgan mashhur qo`shiqchi san atkorlarimiz hayoti va ijodi
’ ,
ular ijro etgan qo`shiqlarni kuylatish orqali amalga oshirsak katta ijobiy natijalarga
erishamiz.
Mustaqilligimizning dastlabki kunidan boshlab o zbek san ati
‘ ’
namoyondalarining ijodiy faoliyatlari keng o rganilib targ ibot qilinmoqda.
‘ ‘
2
Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon, demokratik O`zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. O`zbekiston Respublikasi
Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag`ishlangan Oliy majlis palatalarining qo`shma majlisidan nutq.
3

Respublikamizda faoliyat yuritgan va yuritayotgan taniqli xonanda va hofizlarning
ijodiy faoliyatlari keng o rganilmoqda. Bitiruv malakaviy ishimiz mavzusi‘
Qashqadaryo bulbuli O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodov hayoti
va ijodiga bag ishlangan bo lib ushbu mavzu keng targ ib qilinmaganligi,
‘ ‘ ‘
o rganilmaganligi ishning dolzarbligini ko rsatadi. Olib borilgan tahlillarga
‘ ‘
asoslanib shunday xulosaga keldikki, Tojiddin Murodovniong ijodiy faoliyatini
chuqur o rganish mavzumizning dolzarligidir.
‘
O sib kelayotgan yosh avlodga ta lim-tarbiya berish milliy mumtoz musiqa
‘ ’
merosimizdan ma naviy-axloqiy shakllantirish vositasi sifatida foydalanish o ta
’ ‘
muhim va dolzarb masaladir. Chunki mamlakat va xalqning taqdiri kelajagimiz vorisi
bo lgan ana shu yoshlarning hayotga qay darajada tayyor ekanligi va ularning
‘
ma naviy-mafkuraviy barkamolligiga bog liqdir.
’ ‘
Hozirgi davrda bolalarda qo`shiqchilik tarbiyasi asosan umumta lim
’
maktablarida musiqa madaniyati darslarida jamoaviy (xor) aytish faoliyati sinfdan
tashqari xor, maqom, falklor ansamllari shu asosida olib boriladi. Pedagogik amaliyot
o tish jarayonida biz bolalar qo shiqchiligining zamonaviy holati, ish tatamoyillari,
‘ ‘
shakllari, usullari bilan yaqindan tanishish imkoniyatiga ega bo ldik. O quvchilarda
‘ ‘
ayniqsa, o smirlikka qadam qo ygan bolalarda musiqa madaniyatini tarkib toptirish,
‘ ‘
ularning aqliy va axloqi, jismoniy rivojini ijobiy ta mir etishda taniqli
’
san atkorlarimiz ijodini o`tganish, ular ijro etgan qo shiqlaridan namunalarni ifodali
’ ‘
kuylatishning pedagogik amaliy ahamiyat kasb etishini chuqurroq his etdik.
Shuni hisobga olgan holda, biz malakaviy ishimizni mavzusini O`zbekistonda
“
xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodovning Qashqadaryo musiqa madaniyatida
tutgan o`rni deb belgiladik.
”
Umumiy o rta ta lim maktablarining musiqa madaniyati darslarida
‘ ’
o quvchilarning musiqiy qobiliyatlarini rivojlantirishda O`zbekistonda xizmat
‘
ko`rsatgan artist Tojiddin Murodov ijro etgan qo`shiqlardan foydalangan holda
qo llanilgan metodlarni o rganish, tahlil qilish hamda yangi uslub va shakllarni izlab
‘ ‘
topish hozirgi tezkor davrimizning talabidir.
Olib borilgan darslar taxlili, kuzatishlar darslarda qo llanilgan har xil usullar o z
‘ ‘
4

natijalarini ijobiy jihatdan ko rsata oldi.‘
Yuqoridagi natijalarni qanday qilib, qaysi texnologiyalardan foydalanilganligi hamda
erishilgan natijalarni amaliy, nazariy jihatlarini asoslab ko rsatish, ularni dars
‘
jarayonlarida keng ko lamda qo llash ishimizning dolzarbligidir.
‘ ‘
Bitiruv ishining maqsadi. Maktabda musiqa madaniyati darslarida o`quvchilarni
ma`naviy-axloqiy tarbiyalashda mumtoz, hamda bastakorlik qo`shiqlari mohir
ijrochisi, O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodovning kuylagan
qo`shiqlaridan foydalanish va amalda sinab ko`rish. Shuningdek Tojiddin
Murodovning ijodi bilan yaqindan tanishish, o`rganish va keng targ`ib etish, undan
o`quvchilarning ma naviy dunyoqarashini shakllantirishda foydalanish.
’
Bitiruv ishining vazifalari. Bitiruv malakaviy ishimizni tayyorlash jarayonida
quyidagi vazifalarini belgilab oldik.
1.O zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodov hayoti va ijodini
‘
o rganish, targ ibot etish, musiqa san atidagi ijodiy faoliyatini o rganish, tahlil
‘ ‘ ’ ‘
qilish va nazariy jihatdan asoslash.
2. Tojiddin Murodovning Qashqadaryolik bastakor Raxmatjon Tursunov bilan
ijodiy hamkorligini chuqur o rganish hamda keng yoritish, ular yaratgan asarlarini
‘
tahlil qilish.
3.Ustoz san atkor Tojiddin Murodovning Qozog`iston, Qirg`iziston, Ozorbayjon
’
va O`zbekistonning barcha viloyatlaridagi ijodiy safarlari haqidagi ma lumotlarni
’
to plash, tahlil etish, o zbek xalqining musiqa madaniyatini ashulachilik san ati
‘ ‘ ’
orqali rivojlanishida, xalqimiz o rtasida targ ib qilishda qo shgan hissalarini
‘ ‘ ‘
mazmun va mohiyatini ochib berish.
4. Xushovoz xonanda Tojiddin Murodov ijodining yoshlar tarbiyasidagi
ahamiyatini yoritish. targ ibot etish yo`llarini aniqlab belgilash, o zbek mumtoz
‘ ‘
ashulachilik san ati va madaniyati tarixida o chmas iz qoldirgan, ijro etgan
’ ‘
asarlarining badiiy yuksakligi, ijro texnikasining mukammalligi, va aktyorlik faoliyati
haqida risolalar,uslubiy qo llanmalar, maqolalar yozish va tavsiyalar ishlab chiqish.
‘
Tadqiqot jarayonida shunday ilmiy faraz olg`a surildiki, maktabda musiqa
madaniyati darslarida O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodov ijro
5

etgan qo`shiqlardan o`quvchilarni ma`naviyatini tarbiyalashda keng foydalanish
mumkin, agar;
1.Xushovoz xonanda O zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin‘
Murodovning ijro etgan mumtoz ashulalari va noyob iste dodini o`rganish jarayoni
’
tizimlashtirilsa;
2.O zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodovning ashulachilik
‘
san atidagi uslublari o rganilib, oliy va o`rta maxsus o quv yurtlarida , musiqa va
’ ‘ ‘
san at maktablarida hamda umumiy o rta ta lim maktablarining ta lim jarayonida
’ ‘ ’ ’
qo llanilsa;
‘
3.Qo`shiq kuylash faoliyatini darsning boshqa faoliyat turlari bilan bog`lab
o`tilsa.
4.Tojiddin Murodov qo`shiqlarini kuylashlari uchun ularda nota uquvi va , yetarli
bilim va malaka bo`lsa;
Bitiruv malakaviy ishining ob`ekti. Maktabda amalga oshirib boriladigan
Musiqa madaniyati darslarining mazmuni.
“ ”
Bitiruv ishining predmeti. Dars va sinfdan tashqari musiqa mashg`ulotlarida
O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodov ijro etgan qo`shiqlar
vositasida o`quvchilarda ma`naviy-estetik tarbiyani singdirib borish jarayoni.
Bitiruv ishining metodologik asosi. Ta`lim to`grisida gi qonun, Kadrlar
“ ” “
tayyorlash milliy dasturi , O`zbekistonning birinchi Prezidenti I.A.Karimov, hamda
”
Prezidentimiz Sh.Mirziyoyevning asarlari, Sharq mutafakkirlarining san`at va inson
tarbiyasi masalalaridagi qarashlari, mustaqillik yillarida respublikamizda to`plangan
yetuk olimlar, nazariyotchilar, ilg`or pedagoglarning tajribalariga asoslanadi.
Bitiruv ishining ilmiy tadqiqot metodlari. Kuzatuv, suhbat, bahs-munozara, fikr
o`rganish, intervyu olish, ota-onalar fikrlarini o`rganish, sinov-tajriba ishlarini olib
borish.
Bitiruv malakaviy ishining ustuvor g`oyasi shundan iboratki, inson tarbiyasida
musiqa san`atining barcha janrlari kuchli tarbiya vositasi sifatida tan olingan. Zero,
musiqa san`ati insonning nafaqat idroki, kuchli his-hayajonlari, kechinmalari,
kayfiyati, to`lqinlanishi kabi bir qator holatlarga bog`liq. Bo`lg`usi musiqa
6

o`qituvchilari maktabda ushbu ishlarni mohirona uddasidan chiqa olsa albatta, yosh
avlod qalbida axloqiy va estetik sifatlar asta-sekin rivojlanib boradi.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
1.O`quvchilarni Qashqadaryo bulbuli Tojiddin Murodov ijro etgan qo`shiqlar
asosida axloqiy-estetik tarbiyalash dolzarb pedagogik muammo ekanligi yaxlit bir
butun holda tadqiq etildi;
2.Umumiy o`rta ta`lim maktablarida o`quvchilarni Tojiddin Murodov ijro etgan
qo`shiqlar asosida axloqiy tarbiyalashga qaratilgan mashg`ulotlarning mazmuni
ishlab chiqildi;
3.O`quvchilarni ma`naviy-axloqiy tarbiyalashga yo`naltirilgan noan`anaviy dars
uslublarining samaradorlik darajasi aniqlandi;
4.O`quvchilarning Tojiddin Murodov ijro etgan qo`shiqlar asosida axloqiy-astetik
tarbiyalashga yo`naltirilgan uslubiy tavsiyalar ishlab chiqildi;
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy ahamiyati:
Tadqiqot natijasida o`quvchilarning xushovoz xonanda Tojiddin Murodov ijro
etgan qo`shiqlar asosida axloqiy tarbiyalanganlik darajasini rivojlantirishga
yo`naltirilgan zamonaviy pedagogik texnalogiyalarning turlari, yangi turdagi o`quv
materiallarini belgilab berish yo`llari ko`rsatildi.
Yosh avlodni Tojiddin Murodov ijro etgan mumtoz qo`shiqlar asosida axloqiy-
estetik tarbiyalashda zamonaviy pedagogik texnologiyalar vositasida o`tilgan dars
metodlaridan foydalanish zarurligi asoslandi.
Bitiruv ishining nazariy yo`llari va amaliy natijalaridan umumiy o`rta ta`lim
maktablarida Musiqa madaniyati darslari va oliy o`quv yurti musiqa ta`limi“ ”
yo`nalishi talabalari amaliyotida foydalanish mumkin.
Bitiruv ishining bajarilish bosqichlari: Bitiruv ishi ikki bosqichda amalga
oshirildi:
Birinchi bosqichda (2017- yil sentabr, dekabr) bitiruv ishi muammosi
bo`yicha maqom san ati sharq xalqlari musiqa merosiga oid t
’ arixiy, musiqiy,
falsafiy adabiyotlar o rganildi. Tadqiqotchi tomonidan
‘ muammoning amaliyotdagi
ahvoli o rganildi.
‘
7

Ikkinchi bosqichda (2018-yil fevral, mart) tadqiqot doirasida tajriba-sinov ishlari
olib borildi, hamda uning natijalari amaliyotga tatbiq etildi. Benazir ovoz sohibi
Tojiddin Murodovning hayoti va ijodiy faoliyatini o rganish haqidagi‘ tajriba-sinov
natijalari tahlil qilindi, umumlashtirildi, baholandi, qayta ishlandi , mavjud tarixiy
materiallar bitiruv ishi shaklida rasmiylashtirildi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi va hajmi.
Bitiruv malakaviy ishi kirish, II bob, 5 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxati, ilovalar va suratlardan iborat.
.
I.BOB: Qashqadaryo musiqa madaniyatini rivojlanishida O`zbekistonda
xizmat ko`rsatgan artist Tojiddin Murodov ijodining tutgan o`rni va ahamiyati.
1.1. Tojiddin Murodpovning hayoti va ijod yo`li
Musiqa ham she riyat va rassomlikka o xshab odamlarning turfa holatini
’ ‘
tarannum etadi, fikrlarga qanot bag ishlaydi, inson yuragida orzu-umidlar, ezgu
‘
niyatlar uyg otadi.
‘
Musiqa inson hissiyotiga kuchli ta sir eta olish xususiyati bilan nafosat
’
tarbiyasining muhim manbai hisoblanadi.
Qadim misrliklar musiqani Ilohiy azim, deb unga sig inar va ko klarga
‘ ‘
ko tarib madh etardilar. Forslar va hindlar esa musiqaning kishilar o rtasida Ilohiy
‘ ‘
ruh sifatida yashashiga to la ishonganlar.
‘
Hind donishmandlaridan biri shunday degan ekan: «Ohanglar latofati go zal
‘
mangulikning mavjudligiga bo lgan umidlarimni mustahkamlaydi».
‘
Musiqa yosh avlodning ma naviy dunyosini boyitish bilan birga, ularning
’
axloqiy ideallari va es tetik his-tuyg ularini shakllantiradi. Shuning uchun ham
‘
mamlakatimizda musiqa ta limi va tarbiyasini takomillashtirishga jiddiy e tibor
’ ’
berilmoqda. Xalqimiz azal-azaldan san atni sevib, ardoqlab keladi. Shuning uchun
’
8

bo lsa kerak olamga ma lum va mashhur ko pgina san at darg alari, shoiru‘ ’ ‘ ’ ‘
allomalar bizning xalqimiz orasidan yetishib chiqqan. Albatta, san at sohasida
’
muvaffaqiyatga erishmoq uchun, avvalo, kishida iste dod va xudo yuqtirgan qobiliyat
’
bo lmog i lozim. Bunday hislatlar mehnat bilan birlashgandagina in
‘ ‘ son yuksak
cho qqilarni zabt eta oladi.
‘
Iste dodli san atkor, shirali ovoz sohibi Tojiddin Murodov ham ana shunday
’ ’
san at yo lida mehnat qilib charchamaydigan, o z ustida tinmay ishlaydigan
’ ‘ ‘
insonlardan edi.
Tojiddin Murodov 1939 yil 31 dekabrda Qashqadaryo viloyati Usmon yusupov
tumanining Jeynov qishlog ida tavallud topgan. Oilasidagi ijodiy muhit
‘
bolaligidanoq uning qo shiq kuylashga bo lgan qiziqishini orttirdi. Tojiddin
‘ ‘
Murodov ona tuprog imiz muhitida qadimdan ildiz otgan o zbek milliy,
‘ ‘
mumtoz qo shiqchiligiga o zgacha mehr qo ydi.
‘ ‘ ‘
Otasi Mulla Murodxon Homid o`g`li oddiy kolxozchi va onasi Ruqiyabibi uy
bekasi bo`lsa-da o`z zamonasining ziyoliy va kitobsevar kishilari edilar. Ularning
uyida tez-tez tongotar kitobxonliklar bo lar, Murodxon eshon to planganlarga
‘ ‘
Qur oni Karimdan, Ahmad Yassaviy, Alisher Navoiy, Fuzuliy, Huvaydo, Mashrab
’
g azallari hamda «Temurnoma», Bobo Rav
‘ shan, Amiri Adham kitoblarini ohang
bilan o qib berardi. Shunda
‘ do`stlarining yuraklari to lqinlanib ‘ ushbu g`azallarni
tinglashardi . Yosh Tojiddin ukalari bilan beg ubor, mehr to la o sha davralarning,
‘ ‘ ‘
kitobxonliklarning, tong otar gurunglarning doimiy shohidi bo`ladi va o sha
‘
sog inchli davralar, hikmatu, she ru g azallar ta sirida voyaga yetadi. Tog`asi
‘ ’ ‘ ’
Sulaymon Maqsadov ham(Jeynov qishlog`ining birinchi musiqa muallimi) chiroyli
jarangdor ovozga ega bo`lib, davralarda durustgina qo`shiq kuylagan. Yosh
Tojiddinning bolaligi otasi va tog`asi ta sitida o`tib o`zicha qo`shiq xirgoyi qilib
’
yurardi.Oilada yetti nafar farzandlar bo`lib, Tojiddin Murodov to`ng`ichi edi. Aka-
ukalar, Tojiddin, Nuriddin, Bahriddin, Muhiddin, Po`lat va G`avsiddinlarning
hammasi san at shaydolari bo lishgan.
’ ‘
Tojiddin Murodovning r afiqasi Muhiba aya farzandlar tarbiyasi bilan shug`ullanish
barobarida, uylarida gilam to`qish bilan shug`ullanardilar. Ularning o`n nafar
9

farzandlari bo`lib, o`g`illari Faxriddin, Komiljon, Sharofiddin, Karomiddin,
Kamoliddin, Lazizjonlar, qizlari Anora, Nigora,Shaxnoza, Muborakoylarni o`qimishli,
hunarli el koriga yaraydigan insonlar qilib tarbiyalaganlar.
Tojiddin Murodovni san atga bo lgan qiziqishi dastlab oilada shakllangan,’ ‘
chunki u maktabda o`qib yurgan o`spirinlik davrlaridayoq maktab musiqa to garagida
‘
qatnashib, rubob chalib, qo`shiq kuylab viloyat miqyosida o`tkazilgan tadbirlarda
g`oliblikni qo`lga kiritardi.
1958 yilda o rta maktabni bitirgach, Qarshi Davlat pedagogika institutining
‘
“ Fizika-matematika fakulteti
“ ga o`qaishga kiradi. U yoshligidanoq juda tirishqoq,
izlanuvchan, o`ziga nisbatan talabchan edi. Tojiddin Murodov institutda o qib
‘
yurgan kezlaridayoq noyob talantini namoyish etdi. Institutda o tkaziladigan har xil
‘
kechalar va bayram dasturlari endi usiz o tmaydigan bo ldi. Viloyat, tumanlarda
‘ ‘
o`tadigan hosil bayramlari, universitet tadbirlarida faol ishtiriok etish barobarida qo`li
bosh qoldi deguncha, torini olib yangi kuy, qo`shiq organishdan toliqmasdi Tojiddin
Murodov o`qishni tugatgach Jeynov qishlog`ida o`z mutaxassisligi bo`yicha
o`qituvchilik qila boshladi. Lekin, uning qalbidagi san atga bo lgan mehr va
’ ‘
ishtiyoqi gurkirab alangalanardi.
U 1960 1963 yillarda Qashqadaryodan yetilib chiqqan o ziga xos ovoz sohibi
— ‘
bo lgan ajoyib san atkor edi. Tojiddin Murodov qo shiq sahnasiga chiqqan yillarda,
‘ ’ ‘
Qashqadaryoda Bahrom Kamolov, Bayramali Omonqulov, Qodir aka Rajabov,
Komiljon Rayimjonov kabi san atkorlar bilan birga ijod qilgan. Ana shu ustozlarning
’
ko magi bilan, hamda o zining shirali ovozi tufayli tez orada nazarga tushib, ijodi
‘ ‘
gurkirab o sdi.
‘
1965 yilda Surxondaryo viloyat teatrida ishga joylashadi. U teatrda birinchi
darajali solist bo`lib ishlaydi. Chunki konsertlarda Tojiddin Murodov juda katta
olqishlarga sazovor bo`lardi. Har bir konsertda 20 tagacha qo`shiqlar kuylagan.
Surxondaryo teatrida bir oz ishlab, o`z ona yurti Qashqadaryo viloyatidagi
Mullato`ychi Toshmuhamedov nomli teatrda ishga keladi. Ushbu teatrda uzoq yillar
davomida foliyat ko`rsatib katta muvaffaqiyatlarga erishadi.
10

Tojiddin Murodov poytaxtga borib o`z iste dodi bilan katta shuhrat qoznishi’
mumkin edi. Lekin u o`z suygan yurti Qashqadaryoni aslo tark etmadi. Shu oshyonda
o sib, ulg ayib, kimolga yetdi. Faqat el xizmatida bo`lib, elning duosini oldi.
‘ ‘
San atkorni qishloqdoshlari dil-dilidan sevishardi. Qashqadaryoda biron-bir ommaviy
’
tadbir, to y-tantana Tojiddin Murodovsiz o tmagan. Dala shiyponlarida, yaylov-
‘ ‘
o tovlarda, yurtdoshlari davrasidagi dilkash suhbatlari, yurakdan jo shib aytgan
‘ ‘
qo shiqlari, yallalarini uning do`stlari to`lqinlanib xotirlashadi.
‘
1970 yillar Tojiddin Murodov katta hosil bayramlarida o`z qo`shiqlari bilan katta
tantanalar konsertlarida ulkan olqishlar oladi. Bu yillarda, konsertlarda qo shiqlar
‘
faqat jonli ovozda ijro etilardi. O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan san at arbobi
’
Qo`ziboy Hakimov iste dodli san atkor haqida Tojiddin Murodov kuylaydi” degan
’ ’ “
film konsertni suratga oladi. O sha yillari birinchi Prezidentimiz Islom Karimov
‘
Qashqadaryo viloyatining birinchi sarkotibi bo`lganlar.
Tojiddin Murodovga o zining ijodiy faoliyati va Respublikamiz musiqa
‘
san atiga qo shgan hissasi uchun 1975 yil O zbekistonda xizmat ko rsatgan
’ ‘ “ ‘ ‘
artist unvoni berildi.
”
Tojiddin Murodov 80-yillarda, ko pgina bastakorlar bilan ijodiy hamkorlik qilib,
‘
san atini boyitdi.
’ Jumladan, Rahmatjon Tursunov, Tilash Xo jamberdiev, Sulton ‘
Hayitboevlar bilan yaqin edi. Rahmatjon Tursunov bilan hamkorlikda yaratilgan,
Fuzuliy g azali bilan aytiladigan G amzasin” qo shig i san atkorning yangi
‘ “ ‘ ‘ ‘ ’
imkon qirralarini ochib berdi va bu qo shiq tezda xalqimiz olqishiga sazovor bo ldi.
‘ ‘
Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov qashqadaryolik saylovchilar huzurlarida
so zlagan nutqlarida Qashqadaryo vohasi madaniyati, san ati ravnaqiga munosib
‘ ’
hissa qo shgan mashhur ijodkorlar Ikroma Boltaeva, O lmas Saidjonov, Maryam
‘ ‘
Sattorova, Nasiba Sattorova, Zamira Suyunovalar bilan birga benazir ovozga ega
bo lgan Tojiddin Murodovning muborak nomini tilga olganlarining o zi ham qalbi
‘ ‘
pok, ko ngli daryo, yetuk san atkorga ko rsatilgan samimiy ehtirom va hurmatdan
‘ ’ ‘
dalolatdir.
Tojiddin Murodovning qo shiqlari chegara va masofa bilmas edi. Ozarbayjon,
‘
turkman xalqlari xonadonlariga ham xonandaning ovozi kirib boradi. 80-yillarda
11

Bokuda o zbek adabiyoti va san ati o n kunligi bo lib o tadi va bunda bastakor‘ ’ ‘ ‘ ‘
Rahmatjon Tursunovning mashhur ozarbay jon shoiri Samad Vurg unning «Agar
‘
sendan...» (Razzoq Abdurashid tarjimasi) g azalining musiqasi va matnini, Tojiddin
‘
Murodovning tasmaga yozilgan ovozi (qo shig i)ni mualliflarning iltimosiga ko ra,
‘ ‘ ‘
Samad Vurg unning uy-muzeyiga O`zbekiston xalq shoiri Normurod Narzullayev
‘
sovg a tariqasida tantanali topshiradi. Buni ham ikki el o zbek va ozarbayjon
‘ — ‘
xalqlarining bir-biriga yo llagan musiqali salomi desa bo ladi.
‘ ‘
Tojiddin Murodov tug ma iste dod sohibi, ilohiy ovozga ega, nafasi o tkir,
‘ ’ ‘
nozik didli san atkor edi. U san at koshonasi konservatoriya ostonasiga qadam
’ ’ —
qo yib, undan tahsil olgan emas. Xalq ichidan chiqqan hofiz xalq dardini, orzu-
‘
armonlari, quvonch-tashvishlarini madh etdi. U ayrim ashulachilarga o xshab
‘
o zgalar ovoziga taqlid qilib, birovlarning taronasini emas, o z qo shig ini,
‘ ‘ ‘ ‘
g azalini yurakdan kuyladi. Ayni paytda, o zbekiston radiosi va televideniesi
‘ ‘
xazinasida saqlanayotgan, Tojiddin Murodov mahorat bilan kuylagan o nlab o lmas
‘ ‘
qo shiqlar, kuy va navolar uning ulkan iste dodidan darak berib turibdi.
‘ ’
Qashqadaryom- san , G amzasin , Agar sendan , Jononasan , Intizor,
“ ” “ ‘ ” “ ” “ ” “
dil , Sog indim men, sog indingmi?” kabi ashulalar umrboqiy taronalardir.
” “ ‘ ‘
Garchi rasmiy bunday unvon sohibi bo lmasa-da, Tojiddin Murodovni
‘
kasbdoshlari, muxlislari «Xalq hofizi» kabi e zozlashardi. Xalqning e tirofi,
’ ’
tomoshabinlarning muhabbati san atkor ahli uchun eng oliy, yuksak mukofotdir
’
Murodovlar xonadonining San atkorlar oilasi” deb e tirof etilishida ham
“ ’ ’
mantiq bor. Tojiddin Murodov bu san at karvoniga sarbonlik qildi. Bu xonadonda
’
katta-kichikning tili kuy va qo shiq bilan chiqqan, soz ushlamasa, qo shiqqa jo r
‘ ‘ ‘
bo lmasa, ko ngli joyiga tushmaydi.
‘ ‘
Tojoddin Murodov butun hayoti davomida o zining
‘ barcha orzu-
umidlarini qo`shiqlariga s ingdirgan. O`z dav rida u ning mumtoz qo`shiqlar ijrochiligi
haqida juda ko p jurnalistlarning maqolalarida e lon qilingan.
‘ ’ Har bir iste dod egasi ’
o z san atini, albatta, kimdir davom ettirishini xohlaydi, shogirdlar yetishtirib, ularni
‘ ’
san atkor qilib tarbiyalashga harakat qiladi. Shu jihatdan qaraganda, Tojiddin
’
Murodovning ham shogirdlari talaygina.Uning san atiga havas qilib shogird
’
12

tushganlar juda ko`pchilikni tashkil etadi. Tojiddin Murodovning shogirdlaridan eng
birinchisi o`zining ukasi Po`lat Hamidovni va Sohib Jumayev, Qobil Shirinov, Sobir
Sultonov, Barat Jumayev, Saidakbar Abdullayevlarni aytib o`tishimiz joizdir.
I .2.Tojiddin Murodovning Qarshi shahridagi Mullato`ychi
Toshmuhammedov nomli teatrda olib borgan faoliyati
Qashqadaryo-qadimiy va navqiron o lka. Uning to rt tarafi olis yo llar va‘ ‘ ‘
cho llarga, sahro va daryolarga, qadimiy obidalaru zamonaviy koshonalarga,
‘
sarhadsiz barxanlaru go zal bog -rog larga tutashib ketadi. Bu yo llar va cho llar
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
go yo o qilmagan kitob, kuylanmagan qo shiq.
‘ ‘ ‘
Qashqadaryo vohasining cho l hududida joylashgan Jeynov qishlog ini chor-
‘ ‘
vadorlar, g allakorlar diyori desak adashmagan bo`lamiz.. Ko hna Jeynovning
‘ ‘
qadimgi tarixi, madaniyati, urf-odatlari, o lmas an analari o zi bir kitob, zargarona
‘ ’ ‘
kasbga, hunarga ega odamlarining hayoti, yashash tarzi bir doston, tilini, dinini,
e tiqodini yo qotmagan el-elat o lmaydi, xalq yashaydi, degan aqidaga jeynovliklar
’ ‘ ‘
jonli misol bo la oladilar.
‘
Xalq sevgan hofiz Tojiddin Murodov ana shu Jeynov qishlog`ining farzandi
13

bo`lib, uning saan atga kirib kelishi barcha qishloq bolalariga xos kechdi. U’
yoshligidan kuy va qo shiqqa o ch edi. Jeynovda bo ladigan yig in, to y va
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
sayillarga borib, u yerda kuylangan qo shiqlarni butun vujudi bilan tinglar, uyga
‘
kelgach, allamahalgacha esida qolgan qo shiq misralarini o zicha xirgoyi qilardi.
‘ ‘
1958 1963 yillarda Qarshi Davlat pedagogika institutida o`qib yurgan
—
davrlaridayoq lirik xonanda sifatida vohada tanilib ulgiradi. 1965 yilda Surxondaryo
viloyati musiqali drama teatrida ishlay boshlaydi. Surxondaryo teatrida unga berilgan
rollarni mahorat bilan ijro etadi. Ayniqsa xonandalik sohasida o`z mahoratini kuchli
namoyon etadi. Ko`p o`tmay Qashqadaryo viloyati ajralib chiqadi va 1968 yili
Mulla To ychi Toshmuhamedov nomidagi Qashqadaryo viloyat musiqali drama
‘
teatri direktori Muhiddin Majidov Tojiddin Murodovni teatrga ishga taklif etadi va u
shu yerda ishlay boshlaydi. Bu ulug` dargohda Respublikamiz san atkorlari orasida
’
o`zining mustahkam mavqeiga ega bo`lgan bahrom Kamolov, Majid Mamatov,
Muhtarama Nosirova, Aliqul To`layev, Hayit Mustafoqulovlardan san atning
’
san atning sehrli sirlarini qunt bilan o`rganadi.
’
Tojiddin Murodov o`sha vaqtdayoq hofiz sifatida O zbekistonga tanilgan edi.
‘
Lirik va klassik qo shiqlar kuylash bilan birga, o nlab muziqali spektakllarda rollar
‘ ‘
ijro etib, o zining aktyorlik iqgidorini ham namoyon qildi.
‘ U teatrda yangi ish
boshlagan vaqtlarida teatrda «To ychi hofiz» degan spektakl qo yiladi. Rejissyor J.
‘ ‘
Ashurov badiiy kengashda: «To ychi hofiz rolini Tojiddin Murodovga topshirsak
‘
nima deysizlar?» deganda teatr jamoasi Tojiddin Murodov bu rolni muvaffaqiyatli
o ynashiga katta ishonch bildirishadi. U hamkasblarining ishonchini oqlash uchun bu
‘
rolni balarishga ancha mehnat qiladi. Spektakl haqiqatdan ham tomoshabinlar
tomonidan juda yaxshi kutib olinadi, undagi ariya va duetlar tinglovchining yuragiga
mos yozilganligi sababli Tojid din Murodov mahorat bilan ijro etadi. Ayniqsa, oxirgi
ko rinishda shunday bir voqea bor edi. Bosmachilar bir uyga bostirib kirib oila
‘
a zolarini o ldirib ketishadi va tasodif tufayli 6 yoshli bir bola tirik qoladi. Tumonat
’ ‘
odam yig ilgan payt To ychi hofiz kirib keladi, bolani bag riga bosib «Qaro
‘ ‘ ‘
ko zim» qo shig ini kuylaganda zalda yig lamagan odam qolmagan. Hattoki, teatr
‘ ‘ ‘ ‘
artistlari ham sahnaning yoniga kelib shu ko rinishni ataylab tomosha qilib
‘
14

yig lashadi. ‘
1970-yilda rejisyor Qo`ziboy Hakimov tomonidan Yoriltosh spektakli
“ ”
qo`yiladi.
Spektakldagi bosh rol-Shohni rejisyor Tojiddin Murodovga topshiradi. U bu rolni
mahorat bilan ijro etib, o`zining aktyorlik iste dodini namoyish etadi.
’
Tojiddin Murodov bundan tashqari Ravshan va Zulxumorda musiqali dramasida
“ ”
Ravshan, Jayli va Majnun da Qays, Alpomish spektaklida Qultoy, «Jon qizlar»
“ ” “ ”
pyesasida Erka, Nurxon musiqali dramasida Haydar, Guli siyoh spektaklida
“ ” “ ”
G`ulom rollarini ham mahorat bilan ijro etgan. Shular bilan birgalikda o`zbek mumtoz
qo`shiqlarining mohir ijrochisi, takrorlanmas ovoz sohibi sifatida elning olqish,
ehtiromiga sazovor bo`ladi.
Tojiddin Murodov sahna san ati, bozingarlik mahorati bo`yicha maxsus bilim
’
olmagan, Lekin bu borada O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan san at arbobi Mansur
’
Ravshanov, Qo`ziboy Hakimov, xonandalar O`zbekiston xalq artisti Muhtarama
Nosirova, O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artistlar Aliqul To`layev va Muhiddin
Majidovlar unga yaqindan yordam berishadi. Ushbu ustozlarning ko`magida u
aktyorlik sohasida malaka hosil qiladi va ashulalarning katta avj qismlarini bemalol
aytadigan bo`ladi.
Tojiddin Murodov teatr sahnasida qancha rang-barang rollar ijro etmasin,
baribir xalq nazarida o ziga xos kuylash uslubiga ega bo lgan hofiz sifatida na
‘ ‘ -
moyon bo ldi. Chunki unda har kimga ham nasib etavermaydigan shirador, yoqimli,
‘
keng qamrovli noyob ovoz bor edi.
Tojiddin Murodov teatr aktyorlari bilan birgalikda juda ko`p gastrol safarlarida
bo`lib, Tojikiston, Turkmaniston respublikalarida, Xorazm, Buxoro, Surxondaryo,
Navoiy, Namangan, Andijon, qo yingki prespublikamizning barcha viloyatlarda
‘
konsert dasturlari bilan chiqish qilib xalq olqishiga sazovor bo`ladi.
Tojiddin Murodov teatr sahnasida qancha rang-barang rollar ijro etmasin,
baribir xalq nazarida o ziga xos kuylash uslubiga ega bo lgan hofiz sifatida na
‘ ‘ -
moyon bo ldi. Chunki unda har kimga ham nasib etaver-maydigan shirador, yoqimli,
‘
keng qamrovli noyob ovoz bor edi. Tojiddin Murodov shunday hofizlar toifasiga
15

kirardiki, u ijro etgan, uning repertuaridan o rin ol‘ gan aksariyat qo shiqlarni boshqa ‘
ashulachilar ayta ol- masdi.
Tojiddin Murodov zaxmatkash ilmi ma rifatli, do`stu-birodarlariga sadoqatli inson
’
edi. Uning ijod ahlidan do`stlari ko`p bo`lib, ular bilan muloqotda bo`lishni yaxshi
ko`rardi. Abdulla Oripov, Jumaniyoz Jabborov, Normurod Narzullayev, Ismoil
To`xtamishevlar bilan hamkorlik qilar, yangi sherlarini so`rab surishtirar edi. Bastakor
Rahmatjon Tursunov, Sulton Anvarov, Rahimjon Komiljonovlar unga atab
qo`shiqlarga kuy bastalashardi. Fuzuliyning G`amzasin , Samad Vurg`unning
“ ”
Agar sendan , Umon Jongitovning Jononasan qo`shiqlarini maromiga yetkazib
“ ” “ ”
kuylardi.
Qo shiq aytgan, kuylagan odam,
‘
Elu yurtdan duo oladi.
G azal kabi umri bardavom,
‘
Xalq dilida mangu qoladi.
Elning o g li Tojiddin Murod
‘ ‘ — —
Hofiz edi nafasi shirin.
Navolar yashar umrbod,
U qoldirib ketdi salb mehrin!
I.3. Jurnalist Sherali Sokinning O zbekistonda xizmat ko rsatgan artist
‘ ‘
Tojiddin Murodov bilan suhbati.
Bu xonandaning nomini eshitganda, qalbimizda beixtiyor tavajjuh hissi
uyg onadi. Bu tavajjuh, eng avvalo, kamtar va mehnatkash, chorak asr davomida
‘
xalqi- mizni dilkush ashulalarila xushnud etgan san atkorga muhabbatimizdandir.
’
Tojiddin Murodov bilan suhbatimiz dastlab qovushmadi. Kuni bilan o zining ijodiga
‘
bag ishlangan videofilmni suratga olish ishlarida qatnashgan hofiz bir oz
‘
hayajonlangani ustiga horigandi ham. U sukut saqlar, nimalarnidir sarhisob
qilayotganga o xshardi. Xonanda o yga tolarkan, xayolimdan quyidagi mulohazalar
‘ ‘
kechdi: Tojiddin Muro dov respublikamizning eng taniqli xonandalaridan biri sifatida
ko p sonli magnit yozuvlari, telefilmlar va radioeshittirishlar orqali shinavandalar
‘
16

ora- sida mashhurdir. Savti miskin” va Ey sabo” (Navo- iy), Qo shchinor”“ “ “ ‘
(Hofiz Sheroziy), Bozurgoni” (Fur- qat g azaliga Vola muxammasi),
“ ‘
G amzasin” (Fuzuliy), Xorazm chorgohi’ (Avaz Ugar), Girya” (Zavqiy),
‘ ‘ ‘ “
Dugoh” (Sobir Abdulla), Yarashgaydur” (Ismoil To xtamishev) kabi 500 dan
“ “ ‘
ziyod ashulani qiyomiga yetkazib ijro etadi. Xonandalar kahkashonida ovozi, ijro
uslubi o ziga xosligi bilan yorqin yulduz bo lib ajralib turadi. Uncha-muncha yengil-
‘ ‘
yelpi ashulalarni tan olmaydi.
... Nihoyat, suhbatdoshim bir piyola ko k choyni chanqovbosti qildi-da, asta
‘
hikoya boshladi.
1941 yili Qashqadaryo viloyatiga qarashli Jeynov qishlog ida tug ilibman.
‘ ‘
Otam Mulla Murodxon Homid o g li oddiy kolxozchi bo lsa-da, klassik adabiyot,
‘ ‘ ‘
tasavvufdan durustgina xabardor kishi sifati da Huvaydo, Mashrab, Ahmad Yassaviy
ijodini mukam- mal bilardilar.
Voshligimdanoq dalalarga chiqar, otamning og ir yumushlarida
‘
yordamlasharkanman, ko pincha u bilan birgalikda kuylardim. Tog am Sulaymon
‘ ‘
Maqsadov ham durustgina ovoz sohibi edilar. Muhit ta sirida bo lsa kerak,
’ ‘
qishlog imizda o qirkanman, maktab va maktablararo tadbirlarda xonishlarim bilan
‘ ‘
faol ishtirok etadigan bo lib qoldim, viloyat badiiy havaskorlik kollektivi tarkibida
‘
Toshkentda konsert berdim, zangori ekran orqali chiqish qildim.
“
Tojiddin Murodovich, muxlislaringiz yaxshi bilishadi, 1961 yili Respublika
yakkaxon xonandalar ko rigida Tahsin sizga” (Akmal Po lat) qo shig ingiz
‘ “ ‘ ‘ ‘
bilan qatnashib, birinchi darajali diplom sohibi bo lgandingiz. Oradan ikki yil o tib,
‘ ‘
Hamid Olimjon nomidagi Qarshi davlat pedagogika institutining fi zika-matematika
fakultetini tamomlab, kindik qoningiz to kilgan qishloqsa ixtisosingiz bo yicha dars
‘ ‘
bera boshlagansiz. Va...
... va 1965 yili Surxonsaryo viloyati (o sha mahallarda Qashqadaryo va
‘
Surxondaryo bitta viloyatga birlashgandi) musiqali srama va komediya teatriga aktyor
va xonanda bo lib ishga qabul qilindim. Fursatdan foydalanib, meni katta san at
‘ ’
yo liga olib chiqqan o zbekistonda xizmat ko rsatgan artist Bahrom Kamolov,
‘ ‘ ‘
yetuk san atkorlar Majid Mamatov, Rahmatjon Tursunovga minnatdorchilik
’
17

bildirmoqchiman.
1968 yildan 1980 yilgacha Qashqadaryo viloyat musiqali srama va komediya
teatrida xizmat qilib, Ravshan ( Ravshan va Zulxumor”), Mulla To ychi ( Mul“ ‘ “ la
To ychi Toshmuhamedov”), Qays ( Layli va Majnun”), Shoh ( Yoriltosh”), Qultoy
‘ “ “
( Alpomish”), Erka ( Jon qizlar”) kabi talay rollar ijro etgansiz. Ma lumki, siz
“ “ ’
sahna san ati, bozingarlik mahorati bo yicha maxsus ma lumot olmagansiz.
’ ‘ ’
Teatrga qanday singishib” ketdingiz?
“
Bu borada rejissyorlar O zbekistonda xizmat ko rsatgan san at arbobi
— ‘ ‘ ’
Mansur Ravshanov va Qo ziboy Hakimov, xonandalar O zbekiston xalq artisti
‘ — ‘
Muhtaram Nosirova, O zbekistonda xizmat ko rsatgan artistlar Aliqul To laev va
‘ ‘ ‘
Muhiddin Majidov menga yaqindan yordam berdilar. Shularning qanoti ostida malaka
hosil qildim, xususan, ashulaning katta avj qismini bemalol aytadigan bo ldim.
‘
Ayting-chi, xonandalikda nima muhim: mahoratmi, ilhommi, omadmi?
Xonandada ana shu sifatlarning hammasi bir nuqtada jam bo lishidan tashqari, u
‘
sabot va iroda sohibi bo lsagina muxlislar hurmatini qozonishi mumkin.
‘
Darvoqe, teatr tufayli siz respublikamizda tanildingiz. O zbekistonda xizmat
‘
ko rsatgan artist degan yuksak unvon bilan sharaflandingiz. Xo sh, shunday
‘ ‘
bo lgach, nega teatrni tark etdingiz?
‘
Buning bir necha sabablari bor. Ota-onam keksayib qolgan edilar, oila
tashvishlari (Tojiddin Murodov 10 farzandga suyukli ota, shular sababli), qolaversa
salomatligimning bir oz zaiflashgani va ba zi ko ngilxiraliklar bois bo lib, teatrni
’ ‘ ‘
tark etdim. Hozir qishlog imizda yosh avlodga matematika va ashuladan saboq
‘
beryapman. Biroq xonandalik deb atalmish olamdan bu yillar orasida bir zum bo lsin,
‘
uzoqlash- madim. Hozir salomatligim to la tiklangan. Endi yana teatrga qaytish
‘
orzusida yonmoqdaman.
Chorak asr davomida xonandalik texnikangizda biron-bir o zgarish yuz berdimi?
‘
Xonandalik faoliyatimni boshlaganimdan beri vokal texnikamda biron-bir
o zgarish bo lgan emas.
‘ ‘
Qolaversa, hofiz o zining vokal imkoniyatlaridan kelib chiqib tanlagan texnikaga
‘
bir umr sodiq bo lib qolmog i kerak. Bu - shaxsiy fikrim.
‘ ‘
18

San atkor bo lishingizda sizga kim ko proq yordam berdi? Otangizmi?’ ‘ ‘
o qituvchilaringizmi? Teatr aktyorlarimi?
‘
Otam xonandalik iqtidorimni erta payqagan, ilk muvaffaqiyatlarim padari
buzrukvorimning nomi bilan bog liq bo lsa-da, katta san at yo liga chiqishim
‘ ‘ ’ ‘
shart emas, juda nari borsa muziqa muallimi bo lishim kifoya, deb hisoblardilar.
‘
Katta san at yo lidagi raqobatlashishlar senga ko p ko ngilsizliklar,
“ ’ ‘ ‘ ‘
dilsiyohdiklar keltirishi mumkin”, derdilar. Ammo ovozimni tinglab ko rgan
‘
mutaxassislarning hammasi ham: Xonandalik borasidagi tajribangni davom etdir,
“
vokal materialingdan foydalan”, deb maslahat berdilar.
“
Xullas, xonandalikni ixtiyor etdim. Ammo san atkorlik yo lim faqat atirgullar
’ ‘
to shalgan yo l bo libgina qolmasdan, balki xoru xaslar, mashaqqatlardan ham
‘ ‘ ‘
iborat bo ldi.
‘
Ashula ijro etayotganingizda asablaringizni qanday boshqarasiz? Fikru zikringiz
ashulani ijro etishga qaratiladimi? Yoki haddan tashqari zo riqishning oldini olish
‘
uchun chalg ishga harakat qilasizmi?
‘
Avvalo shuki, xonanda o z-o zini nazorat qilish iqgidoriga ega bo lishi talab
‘ ‘ ‘
etiladi. Zero, sahnada kutilmagan voqea-hodisalar tez-tez yuz berib turadi. Garchand,
biron-bir nogahoniy voqea-hodisa kutilma gan taqdirda ham nazorat hissi xonandani bir
zum bo lsin, tark etmasligi kerak. Agar xonanda har qanday kutilmagan vaziyatga
‘
tayyor bo lib tursa, sahnada o zini erkinroq his etadi, ana shundagina butunisicha
‘ ‘
ashuladagi obrazga kira oladi.
Bordi-yu, xonanda u yoxud bu passaj, avj yoki fermatani «zabt» etish tashvishini
cheksa, muxlislar buni darhol his etib, ularning xonandadan ixlosi qaytishi mumkin.
Demak, nazorat faqat xonanda uchun vaziyatni jilovlash zarurligi ma nosida
“ ” ’
kerak. Masalan, usta haydovchi mashinani oson boshqaribgina qolmay, balki sherigi
bilan bemalol gaplasha ham ola di, ko zdan kechiradi, ammo istalgan lahzada
‘
tormozni bosishga yoki keskin burilishga tayyor turadi. o z-o zini nazorat qilishga
‘ ‘
haddan ziyod bino qo ymaslik kerak, albatta. Yo qsa, sahnada simyog ochga
‘ ‘ ‘
o xshab qaqqayib tu- raverasan, emin-erkin harakat qila olmaysan.
‘
Sharoit taqozosi bilan ijrochilik uslubingizni o zgartirganmisiz?
‘
19

Yo q. Men uchun qaysi sahnadan turib kuylashimdan qatiy nazar, ovozim zalni‘
quchib , yana o zimga qaytib kelishi mumkin. O shandagina zalda o tirgan har
“ ” ‘ ‘ ‘
bir muxlis ashulani qanday qabul qilayotganini his etib turaman.
Ovozni qizitish uchun qanday mashqlar bajarasiz? Bir kunda nechta vokaliz ijro
“ ”
etish kerak, deb hisoblaysiz? Ovozni qizitish uchun deysizmi? Nechta talab
“ ”
qilinsa, shuncha ijro etaman. Muhimi, me yorni bilish kerak. Aks holda, munaqa
’
vokalizxonlikdan keyin ovozi bo g ilgan xonanda sahnaga chiqmasa ham bo ladi.
‘ ‘ ‘
Shaxsan o zim vokalizlarni sahnaga chiqishdan ikki-uch soat avval kuylayman.
‘
Agar ovozingiz obi-tobiga kelmagan bo lsa-yu, ammo sahnaga chiqish talab
‘
etilsa, u holda qanday tadbir qo llaysiz?
‘
U holda, yaxshisi, ovozni tinch qo yish kerak. Bunday sharoitda hatto vokaliz
‘
kuylash ovozga salbiy ta sir ko rsatadi. Bordi-yu, baribir sahnaga chiqish talab
’ ‘
qilinsa, u holda fikr-zikr tanho vokalga qaratilmog i kerak. Bunday kezlarda shaxsan
‘
o zim ifodalilikning bahridan kechib bo lsa-da, eng ko p darajada ashu
‘ ‘ ‘ lani
jilovlab turishga harakat qilaman.
“ ”
Tojidsin Murodovich, ashulalaringizning ham masi ham bir-biridan ohorli, bir-
biridan dilbar. Ammo, nazarimda, Fuzuliy g azali bilan aytiladigan G amzasin
‘ “ ‘
sevding, ko ngil ashulangiz alohida jarangga ega. Ko plar mazkur ashulangizni
‘ ” ‘
sizning tashrif qog ozingiz deyishadi. Uning yaratilish tarixini aytib bersangiz.
‘
Gapning rosti, bu ashula mening o zimga ham ma qul. Uni ashulalarimning
‘ ’
erkasi deyish mumkin. 1973 yili poytaxtimizning Semashko nomidagi ku rortologiya
va fizoterapiya ilmiy tekshirish institu ti shifoxonasida davolanayotgandim. Musannif,
eski qadrdonim Rahmatjon Tursunov ham shu yerda muolaja olayotgan ekan. U
menga o zi yozgan namunalarini chalib ko rsatdi. Shulardan biri G amzasin
‘ ‘ “ ‘
sevding, ko ngil ashulasining kuyi andozasi bo lib chiqdi. Keyinchalik bu
‘ ” ‘
musannif bilan hamkorlikda Saodat bu (Vosit Sa dulla), Jononasan (Usmon
“ ” ’ “ ”
Jongitov) kabi ashulalar maydonga keldi.
Xonandalikka siz qo ygan talablar?
‘
Agar hofiz yonmasa, uning xonishlari yurakka yo l topmasa, kuylagan ashulasi
‘
tinglovchini seskantirmasa, ashulachilikni tashlab, boshqa kasb ixtiyor etgani ma qul.
’
20

Tengdoshlaringizdan tabiatan iqtidorli, ammo irodasizlik qilib, xonandalikni
tashlab ketganlari bo lganmi?‘
Bo lgan. Ancha-muncha bo lgan. Ular hozir boshqa- boshqa ishlarning boshini
‘ ‘
tutib ketishgan. Izzai mo min harom», deganlar. Ularni nomma-nom aytib
“ ‘
o tirmayman.
‘
Oilada izdoshlaringiz bormi?
Aka-ukalarimning hammasi ham xonandalik iqtidoriga ega. Xususan, ukam Po lat
‘
Hamidov, farzandlarim Sharofiddin va Karomiddin mening yo limni tanlashgan.
‘
Qaysi shoirlar va musanniflar bilan doimiy hamkorlik qilasiz?
Shoirlardan Turob To la, Abdulla Oripov, Normurod Narzullaev, Ismoil
‘
To xtamishev, Ikrom Otamurod bilan har galgi muloqot men uchun samarabaxsh
‘
bo ladi. Musanniflardan Matniyoz Yusupov, Rahmatjon Tursunov, Sulton Anvarov
‘
bilan bir necha yilki, ijodiy hamkorlik qilib kelaman. Bundan tashqari, bir qancha
atoqli xonandalar borki, ularni o zim uchun ustoz hisoblayman. Chunonchi, Matniyoz
‘
Yusulovdan Xorazm chorgohi va Xorazm segohi ni, Isoq Kataevdan Savti
“ ” “ ” “
miskin va Beboqcha ni, Orif Alimaxsumovdan Bozurgoni va Toshkent
” “ ” “ ” “
irog i ni, Quvondiq Iskandarovdan Feruz-1, II, III larni o rganganman.
‘ ” “ ” ‘
Ko pgina mutaxassislar ovozingizni tabiat ato etgan mo jizavor, lirik tenordagi
‘ ‘
ovoz sifatida qadrlashadi.
Buni inkor etmayman. Tabiat meni yaxshi ovoz bilan siylaganiga iqrorman.
Nazarimda, xonanda, eng avvalo, yaxshi ovozga ega bo lmog i lozim. Albatta, har
‘ ‘
bir xonandaning ovoz resurslariga mos yaxshi texnika ham kerak. Birovning ovoziga
taqlid qilishni nima bo lganda ham oqlab bo lmaydi. Nega? Chunki har bir inson
‘ ‘
alohida, betakror hodisa. Bas, shunday ekan, san atda Boyl-Moriot, Joul-Lens
’
qonunlari ro y be- rishi mumkin emas. Ashulada muziqa va so z, ta bir joiz
‘ ‘ ’
bo lsa, bir-biri bilan qo l ushlashib borishi kerak. Bu ikki unsurning har biri ham
‘ ‘
muhim, zero so zlar musiqani anglashda yordam beradi, musiqa esa obrazlilikda
‘
qo l keladi.
‘
To ng ich avlod vakillaridan biron-bir xonanda siz uchun namuna bo lganmi?
‘ ‘ ‘
Yo q, bo lmagan. Biroq Ma murjon Uzoqov, Komiljon Otaniyozovning ijro
‘ ‘ ’
21

yo liga hamon ixlos bi‘ lan qarayman. Bir gal, student edim, Komiljon akaning qistovi
bilan u kishining huzurida kuylaganman... Talay xonandalarni tan olaman. Masalan,
Sherali Jo raev xonandalik san atiga o ziga xos maktab yaratganligi uchun menga
‘ ’ ‘
qadrli. Ovoz imkoniyatlari xususida, menimcha, hech kim Otajon Xudoyshukurovning
oldiga tusholmaydi. Ijrochilik texnikasi jihatidan esa Rahmatjon Qurbonovni ustun
qo yaman. Bundan tashqari, qardosh Tojikistonda ikki buyuk hofiz Jo rabek
‘ — ‘
Murodov va Jo rabek Nabiev yashaydiki, ularga ham ixlosim baland.
‘
Bizning davrimizda buyuk ovoz sohiblari taqchilligiga ishonasizmi?
Ishonaman.
Bo sh vaqgingizni qanday o tkazasiz?
‘ ‘
Arabiy tilda bitilgan kitoblarni mutolaa qilish jonu dilim. Ahmad Yassaviyning
Hikmat-lar idan olam-olam bahra olaman. Keyin bo lajak ashulalarim uchun matn
“ ” ‘
qidiraman.
Hamma niyatlaringizga ham erishdingizmi?
Afsuski, umr shitob bilan o tib bormoqda. Xalqimga xizmat qilish yo lida ba zi
‘ ‘ ’
bir ishlarnigina amalga oshirdim. Ammo, orzularim behisob. Binobarin, qolgan
umrimni ham shu yo lda sarflayman.
‘
Suhbatimiz yarim tungacha cho zilib ketdi. Biz Tojiddin Murodov bilan
‘
birgalikda keng-mo l hovliga chiqamiz. Boshimiz uzra yulduzlar chaqnaydi. Hofiz
‘
uzoq vaqt osmonni ko zdan kechiradi. Nihoyat, u o zining tole yulduzi -Hulkarni
‘ ‘
topadi...
Suhbatdosh Sherali Sokin.
San at jurnali, 1989 yil.
“ ’ ”
II.BOB: O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artisti Tojiddin Murodov
ijodini o`quvchilarga o`rgatish orqali musiqa madaniyati darslari
samaradorligini oshirish yo`llari
II.1. Tojiddin Murodovning bastakor Raxmatjon Tursunov bilan ijodiy
hamkorligi
Musiqaning yetti pardasi orasida yetti ming olam sehri bor. Uning chorak,
22

nimchorak pardalardagi nolayu qochirimlar insoniy iztiroblardan, sadoqatdan,
bolaning onaga, onaning bolaga mehru muhabbatidan so ylaydi. Musiqa san atining‘ ’
sehri va qudrati ana shundadir. Biroq, musiqaning bunday sehru qudrati bilan yashash
har qanday xonanda va sozandaga ham nasib qilavermaydi.
O zbek mumtoz qo shiqlarining mohir ijrochisi, takrorlanmas ovoz sohibi
‘ ‘
Tojiddin Murodov ana shun day musiqa sehri bilan yashagan va ijod qilgan
san atkorlardan biridir Tojiddin Murodovga qo`shiqchilik san ati juda edrta
’ ’
uyg`ondi. Yuqorida aytib o`tganimizdek maktabda o`qib yurgan bolalik
chog`laridanoq maktab musiqa to`garagiga qatnashib, Viloyatimizda otkaziladigan
turli tadbirlarda ishtirok etib san atkorlar orasida o`z o`rnini topa boshladi. Xo
’ -
nandaning uzoq yillik mashaqqatli izlanishlari besamar kechmadi.
Tojiddin Murodov kamtarin, kamsuqum inson, ayni paytda, zahmatkash, ilmu
ma rifat shaydosi edi. U hofizlikda ham, muallimlikda ham, aktyorlikda ham
’
e tiborga molik ishlarni amalga oshira oldi. Yoshligidan elimizning mashhur hofizi
’
Komiljon Otaniyozovga havas qilib, tor jo rligida ashulalar ayta boshladi.
‘
Qoramag izdan kelgan, jingalak sochlari o ziga yarashiqli bu insonda
‘ ‘
samimiy bir joziba mujassam edi. Chunki uning ovozida odamni o ziga tortadigan
‘
ohangrabo, sehr bor edi. Qo shiq... bu hamisha va hamma vaqt, har yerda, har holat
‘
va kayfiyatda insonning eng yaqin do sti, qanoti va qalbidir. Shodlik yoki g am-
‘ ‘
anduh, baxt yoki faxru iftixor, ma yuslik va mas udlik daqiqalarida insonni
’ ’
qo shiqsiz tasavvur qilib bo lmaydi. Yurakdan chiqqan qo shiqqina yuraklarga
‘ ‘ ‘
yo l topadi...
‘
1966 yili Qarshi shahrida Bayramali degan ashulachi farzandini sunnat
to yiga ustoz Komiljon Otaniyozovni taklif etadi. Ustoz Komiljon Otaniyozov
‘
shogirdi Ortoq Otajonov bilan birga to`yga tashrif buyuradilar va yo`lda kelib
horiganliklari uchun ichkariga kirib bir payola choy ichib o`tirsalar tashqarida ashula
boshlanib qo`ng`iroqday ovoz yangray boshlaydi. Shunda choy ichib o tirgan ustoz
‘
birdaniga jim bo lib, juda yaxshi ovozi bor ekan, deb qo yadilar. Chunki, ustozning
‘ ‘
kuyiga qo yilgan chiroyli so z yangrayotgan edi. To y tugagandan keyin uyga kirib
‘ ‘ ‘
o tirishadi. «Haligi ashula aytgan yi- git qani?» deb Komiljon ustoz so`rab qoladilar.
‘
23

Mana-mana, men- man ustoz, degan ovoz chiqadi. Isming nima? so raydilar ustoz.‘
Tojiddin Murodovman, deydi u. Shunda ustoz «Mana shu to yning boshida aytgan
‘
ashulangning she ri mening yaratgan kuyimga uzukka ko z qo ygandek bo libdi,
’ ‘ ‘ ‘
shu kuyimni senga berdim, baraka top o g lim», deb Komiljon ustoz Tojiddin
‘ ‘
Murodovga oq fotiha beradilar 3
. Sal vaqt o tmay, bu qo shiq respublika radiosida
‘ ‘
berila boshladi. Va bu qo shiq Tojiddin Murodovning yaxshi qo shiqlari qatoriga
‘ ‘
kirdi. Qo shiq shunday boshlanar edi:
‘
Cho llar quvib el ko nglini chog etgan,
‘ ‘ ‘
Yangi yerda yangi chaman bog etgan,
‘
Mehnatidan osmono par tog etgan,
‘ ‘
Mardlar qabul eting qalb salomimni!
Ikkinchi ustozi O`zbekiston xalq hofizi Quvondiq Iskandarovdir.
1973 yili Semashko nomidagi shifoxonada muola- ja olayotib, shu yerda
davolanayotgan Tojiddin Muro dovni uchratib qoldim. U mening yangi bastalangan
ashu- lalarimga qiziqib qoldi. Shu tariqa «G amzasin sev- ding, ko ngil» (Fuzuliy
‘ ‘
g azali), «Agar sendan» (Samad Vurg un g azali), «Saodat bu» (Vosit Sa dulla
‘ ‘ ‘ ’
she ri), «Jononasan» (Usmon Jongitov she ri) kabi ashula- lar maydonga keldi.
’ ’
Tojiddin Murodov ohangni tez his qila olishi, ashuladagi zeru zabarlarni joy- joyiga
qo yib kuylashi, nafasni tejamkorlik bilan olishi, ashula matnini to g ri va aniq
‘ ‘ ‘
talaffuz qili- shi, ovoz diapazonining kengligi bilan meni maftun etgan edi.
San atkor ashulalarining elga manzur bo lishida o zbekiston xalq artisti,
’ ‘ ‘
mohir changchi Tilash Xo jam- berdiev (marhum) rahbarligidagi sozandalar ansamb-
‘
lining ham hissasi beqiyosdir. Bu ansambl ijro- sining o ziga xos tomoni shundaki,
‘
har bir cholg u as- boblari bir xil ovoz kuchida, bir xil sur atda va ritmik birlikda
‘ ’
yangraydi. Sozandalarning nolayu qochirimlarini joy-joyiga qo yib ijro qilishlari
‘
3
Nosirova B. Bir daraxtning ikki novdasi, Maqolalar to`plami. Qarshi, Nasaf nashriyoti. 24-25-betlar
“ ”
24

natijasida so z va kuy o zaro uyg unlashib, yaxshi badi- iy ifoda, tiniq ijro vujudga‘ ‘ ‘
keladi.
Tojiddin Murodov bir qancha atoqli xonandalar- ni ustoz, deb bilardi.
Matniyoz Yusupovdan «Xorazm chorgohi» va «Xorazm segohi»ni, Hoji Orif Alimax-
sumovdan «Bozurgoni» va «Toshkent irog i»ni, Isoq Kataevdan «Savti miskin» va
‘
«Bebokcha»ni, Quvondiq Iskandarovdan «Feruz-1, II, Ilarni o rgandi.
‘
U Ahmad Yassaviyning «Hikmatlar»idan olam-olam zavq olardi, badiiy
adabiyotni, mumtoz she rlar g aza- liyotini jonu dili bilan mutolaa qilar edi.
’ ‘
20
Ha... umr oqar daryo, deydilar. Tojiddin Murodov bosib o tgan hayot yo li
‘ ‘
bekatlarida qanchalab ulug in- sonlar bilan hamkorlik qildi. Qanchadan-qancha
‘
qo shiq shinavandalarining sevgan hofiziga aylandi. Halol mehnati bilan xalqning
‘
hurmat-e tiboriga musharraf bo ldi.
’ ‘
Tojiddin Murodovning mumtozlik pillapoyasidan o rin olgan hofizlik san ati
‘ ’
umrboqiylikka daxldor- dir.
****
1965 1980 yillar Tojiddin Murodov uchun haqiqiy ijodiy izlanish, el orasida
—
hofiz sifatida tani- lish bosqichi bo ldi.
‘
Zero, shu yillarda u «o rgandim», «Tahsin sizga», «Qashqadaryomsan» kabi
‘
o z qo shiqlarini yaratish bilan birga, «Girya», «Gulizorim»^ «Dugoh», «Segoh»,
‘ ‘
«Chor- goh», «Toshkent irog i», «Urtar», «Xorazm segohi», «Bayot 1», «Chapandozi
‘
gulyor» kabi ustoz san atkorlar ijro etgan mashhur qo shiqlarga qo l urdi va ularga
’ ‘ ‘
ikkinchi hayot bag ishladi.
‘
42
Uning o ziga xos hofiz bo lib shakllanishida qadr- don do sti, yurtdoshi,
‘ ‘ ‘
taniqpi bastakor Rahmatjon Tur- sunovning xizmatlari katga.
Ayniqsa, Fuzuliyning «G amzasin», Samad Vurgunning «Agar sendan...»
‘
g azallariga bastalangan ori
‘ ginal kuylari Tojiddin Murodovning hofizlik iqgi- dorini
to la namoyon qildi.
‘
25

Yuksak ijrochilik mahorati uchun 1975 yilda To jiddin Murodovga
«o zbekistonda xizmat ko rsatgan ar‘ ‘ tist» faxriy unvoni berildi.
*****
Tojiddin aka har gal qo lga tor olib sahnaga chiq- qanda san at yo lidagi ilk
‘ ’ ‘
murabbiysi, qishloqning birinchi muallimi, san at shaydosi, marhum amaki- si
’ —
Sulaymon Maqsadovning o gitlarini eslardi.
‘
Undagi san atga havasni ilk payqagan amakisi: «Tojiddin senda noyob
’ —
ovoz bor. Lekin ovozim bor deb hadeb baqiraverma. Har qanday ashulachi ikki xil
ohang- da qo shiq aytadi. Biri tomoqdan, ikkinchisi yurak- dan. Tomoqdan aytilgan
‘
qo shiq qancha baland bo lmasin tinglovchini zavqlantirmaydi. Yurakdan aytilgani
‘ ‘
esa sokin taralib, uncha jarangdor bo lmasa ham yurakka tegadi. Aytgan
‘
qo shig ing odamlar yuragidan o rin olol- masa, boshqa kasb etagidan tutganing
‘ ‘ ‘
ma qul. Shuni yaxshi bilginki, har qanaqa sohaga ham, avvalo, ixlos, e tiqod, mehr,
’ ’
yurak kerak». Ustoz o gitlari unga bir umr hamroh bo ldi. Tojid
‘ ‘ din aka turli xil
bayram, xalq sayllarida lirik va klassik qo shiqlar kuylash bilan birga, o nlab
‘ ‘
muzika- li spektakllarda rollar ijro etib, o zining aktyorlik iqgidorini ham namoyon
‘
qildi.
******
Qshpqadaryoninggina emas, balki o zbekistonimizning ham "Go zal va
‘ ‘
dovrug li bir go shasiga aylangan. Zamonaviy qulayliklarga ega bo lgan bu
‘ ‘ ‘
maskanni bugun butun disrimiz yaxshi biladi. Ko rganlar yana bir ko rishni orzu
‘ ‘
qiladi...
Xullasi kalom, Tojiddin do stimiz bilan tez-tez uchrashib, go yo hayotim
‘ ‘
yana bir yaxshi odam bilan boyi- ganini dildan his etardim. Mana, hozir ham ko zim
‘
o igida o shal kuychi qiyofasi barhayot turibdi: qo li- dagi sozini maromiga
‘ ‘ ‘
keltirib, chiroyli yangi bir qo shiq bilan ko ngillarni rom etishga shaylanib tur- gan
‘ ‘
holatda...
Bora-bora ijodiy hamkorlikka ham o tdik. Kunlar- dan bir kun bastakor
‘
do stimiz Rahmatjon Tursunov mening bir g azalimga musiqa bastalash niyati borli-
‘ ‘
26

gini va bu qo shiqni Tojiddin Murodovga mo ljal- layotganini aytdi. Xursand‘ ‘
bo lib ketdim. Rost-da, nomi tillarga tushgan bir hofiz sening so zlaringga e ti- bor
‘ ‘ ’
bermoqsa ekan, bu ayni mudsao-ku! Shunday qilib uchalamizning hamkorligimizdan
«Nasib etsin senga» degan qo shiq tug ildi. Qo shiq matni shunday edi:
‘ ‘ ‘
Do stginam baxtu bahor mangu nasib etsin senga, Ko ngling ichra neki bor
‘ ‘
orzu nasib etsin senga.
Sevgi bahri ichra dil durdonasin istar ko ngil, Izlagay ko nglingdagi inju
‘ ‘
nasib etsin senga.
Qo shiq ijrosining ko rkamligi bois, o z g azalim- ni o zim ham
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
boshqacharoq his etganday bo ldim, chunki hofiz g azal zaminida yotgan tuyg uni
‘ ‘ ‘
bo rttirib, unga yoqimli bir dard bag ishlaganday edi. Kamtarlik qil- may aytganda,
‘ ‘
hamkorligimiz natijasida yaxshi qo shiq tug ilganday edi. Mana, o tgiz yilki, u
‘ ‘ ‘
hamon ijro etib kelinmoqda. Bu o rinda asosiy hofizimizning xizmati katga
‘ —
bo ldi. Hofiz qiyofasi, timsoli, mayin ovozi, so zga munosib urg u bera olish
‘ ‘ ‘
san atiga doimo qoyil bo lardim. Chunki, hofizimiz Komiljon Ota- niyozov,
’ ‘
Matniyoz Yusupov, Fattohxon Mamadalievdek buyuk san atkorlar maktabidan ham
’
bahramand bo lgan iste dod sohibi edi.
‘ ’
Hayotning achchiq haqiqati shu bo ldiki, ayni avj nuqgada Tojiddin Murodov
‘
oramizdan ketdi. Xudsi shunday takdir uning xushovoz ukasi unutilmas Po lat- jonni
‘
ham o z hukmiga oldi. Ko nglimizdagi yagona, nurli tasalli bugungi kunda ota
‘ ‘ —
ishini yuksak mahorat bilan davom ettirayotgan aziz farzanddari Sharofidsin! Yosh
—
hofizimizga uzoq umr tilaymiz. Yuksak san atkorlar bilan ota ishini davom ettir- sin.
’
Biz barcha muxlislar katta yorqin yo l boshida da- dil borayotgan Sharofidsin
‘
ukamizga sharafiy hayot tilaymiz.
27

ISTE DODLI XONANDA VA AKTYoR ’
Mahbuba Ismoilova Qarshi davlat universiteti
dotsenti, pedagogika fanlari nomzodi
Xalq sevgan xonanda Tojiddin Murodov qadimiy va navqiron o lka
‘
Qashqadaryo viloyatining farzandi, shu vohaning yetuk san atkori bo lgan.
’ ‘
U 1941 yili Qashqa vohasining Jeynov qishlog ida ziyoli oilasida
“ ” ‘
dunyoga keldi. San atga bo lgan mehr Tojiddin akada juda yoshligidan
’ ‘
uyg ondi. U Jeynov qishlog ida bo ladigan to y va sayllarga borib, u
‘ “ ” ‘ ‘ ‘
yerda kuylangan qo shiqlarni butun vujudi bilan tinglab, uyga kelgach
‘
allamahalgacha qo shiq she rlarini sekin ovozda mashq qilar edi. O rta
‘ ’ ‘
28

maktabni bitirib, 1958-1963 yillarda Qarshi Davlat pedagogika instituti Fizika-
matematika fakultetida tahsil oladi. Talabalik yillaridanoq viloyat ko rik‘
tanlovlarida, institutda o tkazilgan tadbirlarda o z qo shiqlari bilan faol
‘ ‘ ‘
ishtirok etib, el mehrini qozondi. O qishni tugatib, bir yil o z qishlog ida
‘ ‘ ‘
o qituvchilik qiladi.
‘
1964 yildan Surxondaryo viloyat teatriga ishga joylashadi. Ko p o tmay
‘ ‘
Qashqadaryo viloyati ajralib chiqadi va 1968 yili Mulla To ychi
‘
Toshmuhammedov nomli viloyat teatri direktori Muhiddin Majidov uni shu
teatrga ishga taklif qiladi.
1965-1980 yillar xonanda va aktyor ijodining eng gullab yashnagan davri
bo ldi. U o z ijodi ustida tinmay ishladi va el orasida xonanda sifatida mashhur
‘ ‘
bo lib ketdi.
‘
Shu yillarda u O rgandim , Tahsin sizga , Qashqadaryomsan
“ ‘ ” “ ” “ ”
kabi o z qo shiqlarini yaratish bilan birga Gir ya , Gulizorim ,
‘ ‘ “ ’ ” “ ”
Dugoh , Xorazm segohi , Bayot 1 , Chapandozi gulyor kabi mumtoz
“ ” “ ” “ ” “ ”
qo shiqlarni o z sozi va ovozida mukammal o rgandi va ijro etdi.
‘ ‘ ‘
Uni xonanda bo lib shakllanishida qadrdon do sti va vatandoshi, taniqli
‘ ‘
bastakor Rahmatjon Tursunovning xizmatlari katta. Fuzuliyning G amzasin
“ ‘
sevding ko ngil , Samad Vurg unning Agar sendan... , Usmon
‘ ” ‘ “ ”
Jangitovning Jononasan , Vosit Sa uddulaning Saodat bu g azallariga
“ ” ’ “ ” ‘
bastalangan kuylari Tojiddin akaning xonandalik mahoratini to la namoyon etdi.
‘
Shu bilan birgalikda Tojiddin Murodov bir qancha musiqali drama va
spektakllarda bosh rollarni ijro etib, aktyorlik san atini ham namoyon eta oldi.
’
Mulla To ychi Toshmuhammedov nomli teatrda uning birinchi o ynagan roli
‘ ‘
To ychi hofiz spektaklidagi To ychi hofiz roli edi. Spektaklda yozilgan
“ ‘ ” ‘
ariya va duetlarni mahorat bilan ijro etib, el olqishiga sazovor bo ldi.
‘
29

Tojiddin Murodov bundan tashqari Ravshan va Zulhumor musiqali“ ”
dramasida Ravshan, Layli va Majnun musiqali dramasida Qays, Yoriltosh
“ ” “ ”
spektaklida Shox, Alpomish spektaklida Qultoy, Jon qizlar pe sasida
“ ” “ ” ’
Erka, Nurxon musiqali dramasida Haydar rollarini ham mahorat bilan ijro
“ ”
etgan.
Tojiddin aka sahna san ati, bozingarlik mahoratidan maxsus ma lumot
’ ’
olmagan. Lekin unga rejisyorlar O zbekistonda xizmat ko rsatgan san at
‘ ‘ ’
arbobi Mansur Ravshanov va Qo zibov Hakimov, O zbekistonda xizmat
‘ ‘
ko rsatgan artistlar Aliqul To laev va Muhiddin Majidov, O zbekiston xalq
‘ ‘ ‘
artisti Muxtaram Nosirovalar yaqindan yordam berishgan. Ularning mehribonligi
va tarbiyasi ostida u mohir aktyor va xonanda darajasiga ko tarildi.
‘
Yuksak ijrochilik mahorati uchun 1975 yilda Tojiddin Murodovga
O zbekistonda xizmat ko rsatgan artist faxriy unvoni berildi.
“ ‘ ‘ ”
U bir qancha atoqli xonandalarni ustoz deb bilardi. Matniyoz Yusupovdaan
Xorazm segohi va Xorazm chorgohini , Orif Alimaxsumovdan
“ ” “ ”
Bozurgoni va Toshkent irog i”ni, Isoq Kataevdan Savti miskin va
“ ” “ ‘ “ ”
Beboqcha”ni Quvondiq Iskandarovdan Feruz I-II larni o rganadi.
“ “ ” ‘
Uning ovozi mo jizakor lirik tenor ovozi edi. U qo shiqlarining avj
‘ ‘
pardalarini nihoyatda mohirlik bilan ijro etardi. Uning aktyorlik san atidan
’
xonandalik san ati ustun turardi.
’
Tojiddin Murodov aka-ukalarining hammasi xonandalik iqtidoriga ega.
Ayniqsa ukasi Po lat Hamidov, farzandlari Sharofiddin va Karomiddin uning
‘
yo lini tanlashgan.
‘
U umrining so nggi yillarida o zi tug ilib o sgan qishlog idagi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Navoiy nomli maktabda yoshlarga ta lim-tarbiya berish bilan birga, ko pgina
’ ‘
iqtidorli yoshlarga san atga o z yo lini topishida murabbiylik qildi.
’ ‘ ‘
30

Salohiddin Lutfullaev, Ro ziboy Rajabov, Tilov Kenjaevlar Tojiddin akani‘
o zlarining haqiqiy ustozi deb biladilar.
‘
2002 yili bevaqt o lim iste dodli xonanda va aktyor Tojiddin Murodovni
‘ ’
oramizdan olib ketdi. Uning vafoti oila a zolari, qovmu-qarindoshlari,
’
muxlislari va barcha do stlarini larzaga keltirdi. Shu o rinda beixtiyor
‘ ‘
Tojiddin akaning yaqin do sti, yurtdoshi, taniqli shoir Ismoil
‘
To xtamishevning do stining o limidan ta sirlanib yozgan quyidagi
‘ ‘ ‘ ’
Yog ilsin sizga nomli she ri misralarini yodga olmoqchimiz.
“ ‘ ” ’
“Sanoqli farzandlar el husniga zeb,
Farz erur ularni aylamoqlik yod
Sizni bu hayotdan erta ketar deb,
Kim ham o ylagandi Tojiddin Murod?
‘
Nogahon tinibdir jo shqin sozingiz,
‘
Ko zda yosh tinglayman yuragim sasin
‘
Tasmalarda qolgan xush ovozingiz
–
Vujudim sel qilib yangrar G amzasin”
“ ‘
Ha rostdan ham G amzasin sevding ko ngil qo shig i Tojiddin
“ ‘ ‘ ” ‘ ‘
Murodov kuylagan qo shiqlarning shohi edi. Uning bir-biridan go zal
‘ “ ” ‘
qo shiqlari ko p, lekin G amzasin sevding ko ngil qo shig i uni elga
‘ ‘ “ ‘ ‘ ” ‘ ‘
tanitdi. Tojiddin Murodov ijrosiga havas qilib hozir ham bu qo shiqni ko p
‘ ‘
xonandalar kuylamoqdalar. Biroq bu ashula ijrochiligining zamirida Tojiddin
Murodovning shirali ovozi turibdi. O zbekiston radiosining oltin fondida
‘
Tojiddin Murodov ijro etgan Xorazm segohi , O rgandim , Gulizorim ,
“ ” “ ‘ ” “ ”
31

Samarqand Ushshoqi , Gir ya , G amzasin sevding ko ngil va bir“ ” “ ’ ” “ ‘ ‘ ”
qancha ashulalari radioto lqinlar orqali yangrab turadi. Uning qo shiqlari
‘ ‘
muhlislari qalbida abadiy yashaydi.
I.2. Munojot Yo`lchi y evaning ustoz san atkorlar Muhammadjon Mirzayev va
’
Shovkat Mirzayev lar bilan ijodiy hamkorligi
O zbekiston madaniyati uchun maqom
‘ san ati ’ musiqaviy hodisa bo lib, ular ‘
xususiy musiqa tarkibiga kiradi. Falsafiy nuqtai nazardan, maqomlar yuqori estetik
–
kuchga ega bo lgan, ruhiyatning yagona borliqqa intilishi, tubsiz go zallik va
‘ ‘
32

garmoniyani ifoda etuvchi, borliqni obrazlar, tushunchalar, hayotiy tasavvurlar orqali
musiqiy anglanilishidir. Bu yerda birining ta sirida ikkinchisi paydo bo luvchi,’ ‘
o zaro aloqador, yakuni boshlanishi bilan bog lanuvchi doira g oyasi muhim belgi
‘ ‘ ‘
hisoblanadi. Maqomda mujassam bo lgan falsafa ma naviy kamolotga yetaklaydi va
‘ ’
tovushlarda ifodalangan ilohiy go zallikdan bahra olishni ta’minlaydi.
‘
Maqom san atida an anaviy ijtimoiy xulq-atvor me yorlari bilan
’ ’ ’
bog langan, musiqaga ma naviy asos sifatida qaraladigan o ziga xos boy mazmun
‘ ’ ‘
mavjud. Bejizga mashhur kishilar musiqani insonga kuchli ta sir etuvchi omil sifatida
’
e tirof etmaganlar.
’
Musiqiy mantiq nuqtai nazaridan maqom murakkab, ko p o lchamli,
– ‘ ‘
o zini o zi tashkil etuvchi tizimdir. Undagi mazmun tovushlar olami va
‘ – ‘
tovushlarning o zaro munosabati musiqiy, ritmik va konstruktiv modullar orqali
‘
ifodalangan. Mantiqiy tuzilishiga ko ra maqomlarni musiqiy tafakkurning yuqori bir
‘
ko rinishi sifatida e tirof etish mumkin. Bir so z bilan aytganda maqom, xayollar
‘ ’ ‘
og ushidagi mantiqqa ega bo lgan musiqiy g oyalar va obrazlarning katta sohasidir.
‘ ‘ ‘
Yoshi ulug kishilarning e tirof etishlaricha maqom ma naviy ozuqa hisoblanadi.
‘ ’ ’
Maqomning butun boyligi va jilodorligiga ega bo lgan cholg`uchilik qismi
‘
vokal hisoblanadi. Unda musiqachi qalb qo ri orqali namoyon bo ladi. Shuning
‘ ‘
uchun ham cholg`uchilik musiqani sun iy xisoblaganlar. Hech qanday hatto eng
’
mukammal skripka yoki g ijjak ham soprano va tenor bilan tenglasha olmaydi.
‘
Cholg uchi qanchalik o zining rubobi, dutori, tanburi bilan harakat qilsa ham u
‘ ‘
jonsiz predmetlar hisoblanadi. Insonning ko p
‘ qavatli oberton ovozi esa , bevosita
yo l bilan his tuyg ularni ifoda etadi. Uning tembri yumshoq, chuqur, hayajonli,
‘ ‘ –
xarakterli, boyroq, har qanday cholg u asbobidan jozibaliroqdir. Ijrochining ovozi har
‘
doim eng noyob va qimmatbaho ne mat hisoblangan. Uning sehri har doim ilohiy
’
kuchga tenglashtirilgan. Agar ijroda mumtoz falsafiy sheriyat matnlaridan
foydalanilsa, u go zallikka ta zim qiluvchi iltijoga aylangan.
‘ ’
Yaxshi ijrochilar doimo millatning faxri hisoblanib, katta hurmatga sazovor
bo lganlar. Levicha hofiz, Xo ja Abdulaziz, Domla HalimIbodov va ularning boshqa
‘ ‘
izdoshlari doimo eng samimiy olqishlar qurshovida bo lganlar va hozir ham xuddi
‘
33

shunday. Har bir davr o zining qo shiqchilariga ega bo lgan. Ularning go zalligi‘ ‘ ‘ ‘
tarixan o zgaruvchan, u so zsiz har bir avlod tinglovchisiga mos bo lganligi bilan
‘ ‘ ‘
musiqachilarga nisbatan ehtiyojiga sabab bo lgan. Musiqa tufayli asoslangan yuqori
‘
hayotiy ideallarning estetik mazmuni abadiy qoladi. Maqomchilik tarixida ushbu
san atni o zining talanti bilan ilohiylashishiga sabab bo lgan yorqin ijrochilar juda
’ ‘ ‘
ko p bo lgan. Ammo ularning charchagan an analar ichida maqomga yangicha
‘ ‘ ’
yo nalish berganlari ozchilikni tashkil etadi. Bunday qat iyatli qadam uchun nafaqat
‘ ’
talant, ilhom, balki kuchli iroda, o zining xaqchilligiga chuqur ishonch, musiqaning
‘
nazariy asoslari va tarixini bilish talab etiladi. Zamonaviy maqom ijrochiligida xuddi
shunday hodisa muallifi Munojot Yo lchiyeva bo ldi.
‘ ‘
Mutaxassislarning fikricha, Munojot Yo lchiyevaning o zining ajdodlari va
‘ ‘
zamondoshlaridan farqini tahlil qilib aytish joizki, birinchidan eng aniq farq
Munojotning ayol ekanligida bo lib, maqom yo nalishida bu kam uchraydi.
‘ ‘
VIII asrlardayoq Kardovada o sha davrning taniqli musiqachisi Zir yab,
‘ ’
o zining akademiyasini tashkil etib, eng yaxshi ijrochi bu ayollar deb hisoblagan.
‘
Musiqa erkaklar tomonidan yaratiladi, go zallik tashuvchi ayollar bilan tarqatiladi
‘
degan g oya hukmron edi. Gap faqat tashqi ko rinishda emas. Talantning
‘ ‘
uyg unligi, bilim, san atdagi mahorat tashqi qiyofaga go zallik baxsh etadi.
‘ ’ ‘
Musurmon lar musiqa san atining ilk davri
’ da, ya ni ’ X - asrda ayollarning
imkoniyati cheklangan. Rasmiy saroylardagi musiqiy bazmlarda ayollarning ishtiroki
man etilgan. Maqom faqat erkaklarning ishi deb qaralgan.
Faqat XX asrga kelib, ayollar ijtimoiy o yin kulgu- teatr va musiqaga jalb etila
‘
boshlandi. Shu davrda eng ko zga ko ringan qo shiqchilardan biri bizning
‘ ‘ ‘
zamondoshimiz Halima Nosirova edi. Uning talanti va quvvati janrlarning
chegarasidan o zib ketgan edi. U hamma sohalarda; an anaviy qo shiqchilikda va
‘ ’ ‘
operada ham mashhur edi. Butun ijodiy yo li 30- 40-50-60-yillarda va hatto
‘ –
umrining oxirigacha kamdan kam qo shiqchilar tinglovchilarning ardog ida
‘ ‘
bo lgan. Uning qo shiqlari bilan turli yoshdagi, turli ijtimoiy qatlamdagi, turli
‘ ‘
uslubdagi qiziqishlarga ega bo lgan tinglovchilar faxrlangan. Halima Nosirova
‘ niong
haqiqiy talanti, qo shiqchilik san atida andoza bo lib qoldi.
‘ ’ ‘
34

Keyinchalik opera va maqomchilik taniqli qo shiqchilar ijrosida kesishmadi.‘
Munojot Yo lchieva Halima Nosirovadan keyin maqom ijrosida yangi
‘
barchani lol qoldirgan hodisa bo ldi. Maqom ijrochiligida yangi yulduzning paydo
‘
bo lishi bilan xonandalarning maqomi o rniga tushdi. Yaxshiroq tushunish uchun
‘ ‘
yana izga ammo yaqinroq tarixga qaytamiz. O tayotgan davr maqomda ansambl
‘
uslubini yaratgan Yunus Rajabiy faoliyati bilan bog liq. Unda Buxoro Shashmaqomi
‘
Farg ona -Toshkent an analari bilan birlashdi. Maqomchilikning asosini azaldan
‘ ’
Buxoro Shashmaqomi tashkil etgan. Amirlarning saroy maktabidagi ustozlar
maqomlarning tarixiy usullarini saqlanib qolishini nazorat qilib, barcha qoidalarga
qat iy rioya qilinishini talab etardilar. Bu an anadagi kuylar o zining tiniqligi,
’ ’ ‘
fantaziyaga boyligi, egiluvchanligi bilan ajralib turar edi. Tinglovchilarda maqomning
erkaklar ovozi jarangli ijro etilgan avji hayajonga solar edi. Yengil ijro etiladigan
yuqori notalar va ularga yondoshuv noodatiy emotsional holatni yuzaga keltirar edi.
Bu san atni juda kamchilik egallagan edi. Shu tufayli ular yuqori baholangan. Buxoro
’
Shashmaqomining o zi elita hisoblanib, hamma uchun bo lmagan.
‘ ‘
Farg ona-Toshkent maqomlari o zgacha o ringa ega bo lgan. Ularning
‘ ‘ ‘ ‘
shakli murakkab va kuyi Buxoro uslubidek tiniq bo lmagan. Ammo, ularning
‘
yoyilishiga ularning demokratik xarakterdaligi va hammaga mo ljallanganligi tufayli
‘
edi. Yuqori emotsional tonus ijrochining samimiyligi, musiqaviyligi bilan
to ldirilgan. Bu yerda ovozning katta diapozoni talab etilmaganligi tufayli bunday
‘
kuyni har kim ijro etishi mumkin bo lgan.
‘
Buxoro uslubining yorqinligini saqlash va Farg ona-Toshkent uslubining barcha
‘
uchunligini zamonaviy ijrochilikda birlashtirish Yunus Rajabiyning asosiy maqsadi
bo lgan va buni amalga oshirish manbai maqom ansambli hisoblangan. 40-yillarning
‘
oxiriga kelib, kuchli maqom ijrochiligi belgilangan darajada o zini yo qotdi.
‘ ‘
Sekinlik bilan ijodiy hayotdan saroy maktablari bilan aloqasi bo lgan keksa ustalar
‘
keta boshladilar. Yangi davrdagi davlat ta lim muassasalarida bunga o qitilmas edi.
’ ‘
Ustoz-shogird munosabatlari asosida tahsil olayotgan alohida musiqachilarning
“ ”
harakatlari tufayli maqomning avvalgi maqomini tiklashning imkoni yo q edi.
‘
Ularning qayta tiklanishi o zining tajribasi, obro si va e tiqodi bilan maqomga
‘ ‘ ’
35

ansambl uslubini kiritgan Yunus Rajabiy tufayli amalga oshdi. Yunus Rajabiy maqom
ansambliga davlat maqomi berilishiga sababchi bo ldi. U jamoaviyligi,‘
demokratizmga egaligi, ommaviyligi bilan to liq zamon ruhiga mos edi.
‘
Maqom ansambli Radio komitet qoshida tashkil etildi va uning sharofati bilan
kichik va katta konsert birlashmalarida, o quv muassasalarida, madaniyat saroylarida
‘
ansambl jamoalari tashkil etildi. Ansambllarga yuqori darajada tiniqlikka erishish
uchun maqom ijrochiligiga ayollar ovozi qo shildi. Shunday qilib, XX asrning
‘
o rtalariga kelib, maqom ijrochiligiga ayollar biriktirildi. Ularning ichidan maqomni
‘
o zlarining original ijodi bilan boyitgan talantli qo shiqchilar yetishib chiqdilar.
‘ ‘
Berta Da v i dova, Kamuna Ismoilova kabilar bu san at turida yangicha y
’ o ‘ nalishlarni
ochdilar.
1976 yilda Yunus Rajabiy olamdan o
‘ tdi , ammo uning amaliyoti tufayli
shakllangan maqomdagi ansambl modeli hayotini davom ettirdi. Unda ustozning
murojatlari bilan asoslangan qo shiqchilar va cholg uchilar avlodi yetishib chiqdi.
‘ ‘
Maqomlar davlat tomonidan rasman tan olindi. Unga o qitish konservatoriya va
‘
musiqa maktablarida amalga oshirildi. Maqom musiqasini eng yaxshi ijrochisi uchun
e lon qilinadigan an anaviy konkurslarga Yunus Rajabiy nomi berildi va xalqaro
’ ’
statusga ega bo ldi. Ijroning umumiy darajasi yuqori edi. Bularning barchasi
‘
maqomga yangi hayot baxsh etdi. Ammo haqiqiy ijodiy hodisa yangilanishni, yangi
g oya, kutilmagan o zgarishlarni taqazo etadi. Ommaviylik va belgilangan
‘ ‘
reglament san at uchun eng yaxshi ko rsatkich bo la olmaydi.
’ ‘ ‘
Munojot Yo lchiyevani umumiy fondan yuzaga chiqargan asosiy sifati
‘
mazmundor maqom ijrochiligining qaytishi uning sifati hisoblanadi. Maqom
tabiatining o zi his-tuyg ularning individual tarzda ifodalanishini anglatadi.
‘ ‘
Munojot Yo lchievaning dastlabki chiqishiyoq olamshumul voqea bo ldi.
‘ ‘
Unda maqom ijrochiligining asosiy tamoyillari qayta tug ilganligi sezilib turardi. Eng
‘
avvalo, yuqori darajadagi ma naviyati, o ziga xos jihati faqat kuchli individuallikka
’ ‘
ega bo lgan e tiqodli kishigagina xosdir. Munojot Yo lchiyevaning ushbu chiqishi
‘ ’ ‘
tasodif emas edi.
36

Munojot Yo lchiyeva konservatoriyaga maktabni tugatgan zahotiyoq kirdi.‘
Uning qobiliyati qabul hay atini qabul imtihonlaridayoq hayratga soldi. Past
’
bo yoqli tembr, quyuq alt tub aholi ovozi ichida juda kamchilikni tashkil etib,
‘ –
ajoyib faktura sifatida namoyon bo ldi. U qabul komissiyasi yo naltirgan opera
‘ ‘
ijrochisi bo lishi mumkin edi. Ammo, abiturient sifatida Munojot Yo lchi
‘ ‘ y eva
an anaviy qo shiqchilikni tanlab qattiq turib oldi. Shunday qilib u sharq musiqasi
’ ‘
nomli yangi kafedra talabasi sifatida Shavkat Mirzayevning guruhiga tehsil ola
boshladi.
Yosh ijrochining shunday ustoz qo liga tehsil olishi taqdirning tuhfasi , baxtli
‘
voqea bo ldi. Shavkat Mirzaevga talantli talabasi san atda yangi qirralarni kashf
‘ ’
etishiga imkon berdi.
Ustozlik rutbasi, u s t oz- shogirdlik maqomi Sharqda qadim-qadimdan
“ ”
alohida, o ziga xos an anaga ega. Kasbu -hunarda yoki ilmu san atda
‘ ’ ’
barkamollikka erishgan insonlarni ustoz, yoki usta deb atash ya ni o z
’ ‘
sohasining yetuk bilimdoni sifatida e tirof etish so zning bitta ma nosi.
’ ‘ ’
Ikkinchi ma no qatlami esa bu o z bilimlari, tajribasi va mahoratini boshqa bir
’ ‘
insonga, aksariyat holda yosh yigit-u qizlarga o rgatish, o qitish. ta lim berish,
‘ ‘ ’
ma lum bir sohada faoliyat yuritishga tayyorlash demakdir. O zbekiston xalq
’ ‘
artisti Munojot Yulchiyeva bugungi kunda har ikki ma noda ham, darhaqiqat,
’
ustozlik darajasiga yetishdi.
Kishi ismining xosiyati b o
‘ ladi deydilar. Farzand tu g ‘ ilganda, ota-ona, ya q inlar
niyat q ilib, mur g
‘ akning isti q boliga umidlanib, nedir bir yoru g ‘ ismlar qo`yishga
h arakat qilishadi. Ism topilgach esa u o g
‘ irlik q ilmasmikan deya yana biror muddat
turli ilo h iy ruhlardan h oliroq u shl ab turishga, ismni go h i aytib, go h i aytmay yoki
pardalab, yashirganday b o
‘ lib, aytib-aytmay yurishadi. Va q ti-soati yetib, ism
g o
‘ dakka o g ‘ irlik q ilmaganini sezgach, dadil, go h i erkalab q isqartirib, yoki butun
ma no salmo
’ g ‘ i bilan t o ‘ la h urmatlab cha q iraverishadi. H urmatlab aytga n yo
chorlaganning salmo g
‘ i b o ‘ lak, kishini beixtiyor hushyor tort t iradi. Ayni q sa, ism
ma nosi zalvorli, teran
’ tushunchali va ko pincha tarixiy mohiyatga ega bo lsa, ‘ ‘
shunday oniy taraddud bag shlaydi kishiga. (Qadimiy va teran mazmunli Munojot
‘
37

ismi fikrimizning isboti bo la oladi.) Arab tilida faxriy suhbat, iltijo ma nolarini‘ ’
anglatuvchi Munojot so zi kamida uchta jiddiy hodisani ifoda etadi. Birinchisi,
“ ” ‘
sof diniy man noda. Yolg iz Allohga murojaat qilib, inson o z qalbidagi
’ ‘ ‘
kechinmalarini, orzu- o ylarini bayon etib, duo qilmog i;
‘ ‘
Ikkinchisi, Sharq mumtoz adabiyotida katta asarlar yaratish oldida Ollohga
hamddan so ngg va payg ambarlarga na tdan avval aytiladigan iltijolar bo lib,
‘ ‘ ’ ‘
asarni yozishga ruhiy madad, imkon tilash, kuch-quvvat ato etishini so rash tarzida;
‘
Uchinchisi esa musiqa shaklida. Ya ni o zbek mumtoz kuylarining yirik
’ ‘
shakldagi cholg u kuylar turkumidan biri Munojot deb ataladi. Masalan, Savti
‘ “ ” “
munojot , Ufori
” “ munojot ” kabi Munojot kuylari insondagi lirik kayfiyatni aks “ ”
ettiradigan jozibali, dilga xush yoquvchi maftunkor asarlardan. Shu bois bo lsa
‘
kerakki bastakor, O zbekiston xalq artisti Imomjon Ikromov Alisher Navoiy
‘
hazratlari tavalludining 500 yilligini nishonlash uchun tayyorgarlik kechgan 1940-
yillarda ulug shoirimizning Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulru kelmadi
‘ “ ”
matnli g azalini Munojot kuyiga bog lab, yana bir umrboqiy ashula yaratdi. Bu
‘ “ ” ‘
ashula O zbekiston xalq artisti Berta Davidova ijrosida xalqimiz ma naviy
‘ ’
dunyosidan mustahkam joy oldi. Ashula shu qadar mashhur bo lib, ommalashib
‘
ketdiki, yuzlab o zbek xonadonlari yangi tug ilgan qiz chaqaloqlariga Munojot
‘ ‘ “ ”
deya ism ham qo ydilar. Ajabmaski, Munojotxonning ota-onasi Abduvali aka bilan
‘
Muborakxon aya ham shu ashuladan ruhlanib, o`z kenjalarining ismini Munojot
qo`ygan bo`lsalar.
Munojotxon tug ilgan Andijon viloyatining Buloqboshi tumani Shirmoybuloq
‘
qishlog ida san at yoki
‘ ’ san atkorlar ’ bilan bog liq favqulodda biror hodisa ‘
bo lgani
‘ kuzatilgan emas. Ko hna vodiyning mehnatkash, kamtarin fuqarosining bir ‘
qismi yashaydigan obod hudud. Bir tomoni X o
‘ jaobod, bir tomoni O ‘ sh bilan,
Aravon bilan tutash to g
‘ li yerlar. Kim bilsin, balki Bulo q boshi, Shirmoybulo q
atamalarining h am bu h ududlarga nisbat berilishida o
‘ zgacha bir ma no bordir. ’
Zotan ismlar, nomlar sira tasodif belgisi emas. Aksincha biror xususiyat, fazilat,
h islatdan mujda.
38

Inchunun hofizamizning noyob musiqiy iste dodi ham xuddi aynan buloq’
boshidan hovuchlab olingan zilol suvday sof, pokiza va musaffo, shirmoyday totli va
yoqimli ta m kabi
’ vujudga singuvchi sohir ovoz. Munojot ana shunday hislatli,
xosiyatli yerlarda o rta
‘ maktabda o qidi, maktabdagi musiqa to garagida rubob ‘ ‘
chalishni o rganib, qo shiq aytib yurib
‘ ‘ voyaga yetdi. U maktabdaligidayoq musiqaga
alohida moyilligi, iste dodini namoyish eta
’ bilgan va taqdirini san at bilan ’
bog lanishi muqarrar ekanligiga qat iy ishongan edi.
‘ ’ Shu ishonch uni maktabni
bitiribo q , Toshkentga, Konservatoriya atalmish san at maskaniga yetakladi.
’
Dastlab, opera ijrochiligi yunalishida qizning ovozini tinglab ko rib, qabul
‘
hay ati
’ uni yaroqsiz deb topdi. Mazkur o quv ‘ yurtining an anaviy ijrochilik ’
yo`nalishi bo yicha
‘ dars beradigan o qituvchisi ‘ Shavkat Mirzaevni esa, bil’aks,
o spirin qizning ovoz qudrati o ziga jalb
‘ ‘ etdi. Kamdan kam uchraydigan noyob
kuchli ovoz, yorqin ijro madaniyatiga intilish va katta-katta sahnalarga yarashadigan
adl qomat talabgor qizchaning istiqboliga umid bilan qarashga har qancha asos berardi.
Keyinchalik o sha qabul hay ati a zolaridan biri o z professional xatosini tushunib
‘ ’ ’ ‘
Munojotni opera ijrochnligi yo`nalishiga bermoqchi ham bo ladi. Biroq o zbekona
‘ ‘
an analar ruhida kamol topgan qizcha odob doirasida, ammo o ziga xos qat iyat
’ ‘ ’
bilan an anaviy ijrochilikdan boshqa bir yo nalishga o tmasligini bildirdi va u
’ ‘ ‘
yaqinda tashkil etilgan Sharq musiqasi kafedrasida, Shavkat Mirzayev sinfida tahsilni
davom ettirdi.
Hayotda baxtli tasodiflar ko p. Kimdir daf atan xazina topib olishi yo tuyqus
‘ ’
mol-dunyoga ega bo lishi mumkin. Kimdir dastlab uchratgan qizni sevib qolib,
‘
baxtiyor turmush qurishi va yana kimdir tasodifan biror sababdan muolaja topib, uzoq
yillar azob bergan dardlaridan forig bo lishi mumkin. Hayotda har narsani kutsa
‘ ‘
bo ladi. Ayniqsa san at dunyosida tasodiflar, baxtli uchrashuvlar va hodisalar ko p
‘ ’ ‘
bo ladi. Biroq Munojot Yo`lchiyeva bilan Shavkat Mirzayev uztoz-shogirdligi tasodif
‘
bilan boshlangan bo lsada, aslida bu tasodif dunyosidan emas. Aksincha, bu hech
‘
qaerda yozilmagan qonuniy hodisadek, yozuq, qismatdek tuyuladi.
Butun O rta Osiyoda mashhur atoqli sozanda va bastakor, O zbekiston xalq
‘ ‘
artisti Muhammadjon Mirzayev xonadonida tug ilib o sib, ota ta limida qashkar
‘ ‘ ’
39

rubobida ijrochilik mahoratini kamolga yetkazgan Shavkatjon ham o spirin 17-18‘
yoshlarida el-yurt, ustozlar nazariga tushib ulgurgan edi. Ota ustozligida va ota
qatoridagi yana bir ma naviy rahnamosi, ustozi komili O zbekiston xalq hofizi
’ ‘
Ma murjon Uzoqov bilan hamkorlik uni rosmana ustazoda, mohir sozanda sifatida
’
shaklanishiga bosh omil bo lgan edi. Bu omil vaqti yetib Ma murjon akaning
‘ ’ o z ‘
davrida ulug hofizlardan meros bo lib o tgan Farg ona-Toshkent yo lidagi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ijrochilik maktabi yo nalishida Shavkat Mirzayevni Munojot Yo`lchiyeva bilan ijodiy
‘
izlanishlar olib borishi uchun dastlabki saboqlar vazifasini o tadi.
‘
San atning tabiati qiziq. Hofizlarniki esa yanada turfa. O spirin palla Shavkat
’ ‘
Ma murjon aka yonida sozandalik bilan birga unga go`yo farzanddek g amxo rlik
’ ‘ ‘
qilar, ayniqsa turli gastrol-safarlarda hamxona bo lib, issiq-sovug idan boxabar
‘ ‘
bo lar edi. Shunday kezlarda u atoqli hofizning ichki san at laboratoriyasini kuzatar,
‘ ’
ustozning nafas yo`llarini rostlab, ovozini sozlashgacha bo lgan barcha o ziga xos
‘ ‘
xususiyatlaridan voqif bo`lar edi. Ana shu kuzatishlar va Ma murjon aka bilam
’
hamkorlikdagi faoliyat navqiron Shavkatning egallagan amaliy ilmlarini nazariy
jihatdan ham takomillashtirishga, rivojlantirishga undadi. Shu tariqa u konservatoriya
talabasiga aylanib, kompozitorlik fakul’teti tayyorlov bo limida biroz muddat ta lim
‘ ’
oldi. Biroq an anaviy ijro usullarini teran ilmiy ijodiy asosda o rganish istagi
’ ‘
keyinroq - konservatoriyada 1972- yili Sharq musiqasi kafedrasi ochilgandan
keyingina amalga osha boshladi. U bu yerda mashhur bastakor va sozanda,
O zbekiston xalq artisti Faxriddin Sodiqov qo lida tahsil oldi. Chanqoqlik bilan
‘ ‘
ustozning bor bilim va tajribasini o zlashtirishga harakat qildi. Ustoz vafotidan
‘
so ng esa uning ishini o zi davom ettiradi. Konservatoriyaning yuqori kurslariga
‘ ‘
o tib, ustozlik qila boshladi. Milliy cholg ulardan talabalar ansambli tuzib,
‘ ‘
Samarqandda o tkazilgan birinchi an anaviy musiqa xalqaro anjumanida
‘ ’
muvaffaqiyatli ishtirok etdi. Mana shunday faoliyat bilan shug ullanib,
‘
konservatoriyada an anaviy ijro yo nalishini rivojlantira borib hamda shu yo lda
’ ‘ ‘
turli yangi musiqalar yaratib, bastakor sifatida ham tanilib turgan bir pallada u qabul
hay atida Munojotni ilk bor eshitdi. Qizdagi aynan o zi ma qul ko rgan va
’ ‘ ’ ‘
40

chuqur o rgangan ijro maktabiga xos xususiyatlar mavjud ekanligini bilgach,‘
Munojot bilan alohida ishlay boshladi.
Munojotninng dastlabki qadamlarini tugatib va bevosita uning rosmana
san atkor sifatida shakllanishida kamarbastalik qilib yurgan ustoz Muhammadjon
’
Mirzayev derdilarki - Kaptar ishqibozi osmonga misol yigirmata kaptarni uchirsa,
“
shundan bittasining samoda ming turfa aylanib, muqom qilishlariga mahliyo
bo ladi. Shundan zavq oladi, shunga yanada ko proq, alohida mehr beradi. Munojot
‘ ‘
ham shunday, maxsus tarbiyaga, e tiborga munosib . Ota va ustoz o gitlariga amal
’ ” ‘
qilib, mana o`ttiz yildan ko`proq vaqt o`tibdi hamki, ular hamkorlikda aynan ustoz-
shogird sifatida izlanib kelmoqdalar. Aynan Shavkat Mirzayevning Munojot
Yo lchiyeva uchun ishlab chiqib joriy etgan ta lim metodikasi to shu bugunga
‘ ’
qadar o zining eng yaxshi samaralarini berib kelmoqda. Ayni Farg ona Toshkent
‘ ‘ –
yo lidagi ijro usul ohang bilan bir qatorda ashula matnini har bir so zi va
‘ ‘
tovushigacha yetkazb berish, hatto she r misralari qatidagi tag ma nosini-da
’ ’
anglay olish darajasida ijro qilish mahorati Munojot Yo lchiyeva repertuaridagi
‘
ashulalar misolida o zining yuksak takomilini topdi.
‘
Shavkat Mirza y ev ashula ta lim metodikasida matn-she rning o rni
’ ’ ‘
alohida. Ba zi bastakor, ayniqsa kompozitorlar she rning o rnini hamisha
’ ’ ‘
ikkinchi qatorga qo`yib kelishadi. Vaholangki, bu to g ri emas. Ustozlar
‘ ‘
aytmoqchi, ohang - u matn bamisli jon - u tan. Ashula, qo shiqda ham ular biri
‘
ikkinchisisiz yashashi mumkin emas. Biroq bunda matn- she r mas uliyati ham
’ ’
bo lakcha. Biror kuyga she r tanlash bu shunchaki ish emas. Ayniqsa
‘ ’
Munojotdek favqulodda ovoz sohibi uchun. Ovoz imkoniyati, ovoz qirralari,
ohang toblanishlari, bir ovoz ichidan chiqib keladigan qo sh ohang, hatto aytish
‘
mumkinki, ovoz ichidagi ovoz, bular bari matnning ham nihoyatda saralangan,
quyma bo lishini taqozo etadi. Shukrki adabiyotimiz tarixida hazrat Alisher
‘
Navoiydek, Mashrab-u Furqat, Xuvaydoy-u Xaziniydek yo o zimiznikidek
‘
bo lib ketgan Fuzuliydek nazm ustozlarining benazir g azalu muxammaslari
‘ ‘
bor. Ulardagi majoz tariqi, so fiyona tasavvur va tushunchalar mutanosib
‘
ohang bilan qo shilib ajib kayfiyat, alohida muhit, muvaqqat ilohiy ma volar
‘ ’
41

paydo etadi. Bu holat faqat va faqat ashuladagi uch unsur kuy-g azal ovoz‘
mutanosibligida, mutloq muvofiqligidagina ro`y beradi. Bunday mushtaraklik,
g ayri shuuriy birlik noyob hodisa, yuksak san at demakdir.
‘ ’ Bu san at ’
insonga poklov q uvvati bilan, yi g
‘ i uy g ‘ otish q udrati bilan ta sir etadi. Yi ’ g ‘ i
bu shunchaki g
‘ am-andu h dan, zaxmat-masha qq atdan, ya q iningni yo` q otish-
musibatdangina paydo b o
‘ ladigan h odisa emas. U shunchaki go`yandaning
giryasi h am emas. Yi g
‘ i shu kabi ji h atlari q atorida yana bir turlik b o ‘ ladi.
Ya ni u isti
’ g ‘ for yi g ‘ isi, tazarru yi g ‘ isi h am b o ‘ ladi. U dillarni poklaydi,
k o
‘ ngilni b o ‘ shatadi, yumshatadi. Bu b o ‘ shatish, yumshatish birlamchi
h olatdagi alamdan, darddan fori g
‘ lanish emas, balki dardni chu q urro q h is
q ilish, k o
‘ ngil so`qmoqlarida ch o ‘ kindi b o ‘ lib yotgan barcha kechinmalarni
k o
‘ z g ‘ atib, insonning poklanishi, tozarishi va Ollohga ya q inlashuvi uchun
imkon berishdir. Ma q om, mumtoz ku y ashula ana shunisi bilan benazir, shunisi
bilan insoniy va umuminsoniy. Munojot ustozi bilan ayni shu ji h atni kashf etib,
o
‘ z ijrosida o ‘ sha ma no-mazmun va ’ x ususiyatni, mutanosiblikni kasb eta
bilgani uchun h am umum e tirof topdi. Bizda
’ h am xorijda h am. Yana
ani q ro g
‘ i bizda va dunyodagi isti g ‘ for yi g ‘ isiga ja mi muxlisu mu ’ tr iblar
nazariga nazarkarda b o
‘ ldi. Shavkat Mirzayev ta lim metodikasining eng afzal ’
ji h ati shunda edi. U bir tabiiy iste dodli ovoz so
’ h ibining t o ‘ la ma nosida ’
xonanda b o
‘ lib shakllanishi va yuzaga chi q ishi uchun har tomonlama
imkoniyat yaratdi. O
‘ n yillar davomida maxsus kuzatishlar, o ‘ rganishlar
asnosida tizimli musiqiy ta limning yangi bir namunasi paydo b
’ o ‘ ldi va u
Munojot Yo`lchiyeva misolida bugungi kunda o
‘ zining ni h oyatda puxta
ishlangan uslubiy bir yo`l ekanligini namoyish etdi. Biroq bu yo`l or q ali
muvaffa q iyatli natijaga kelguncha anchagina zaxmat chekishga va k o
‘ p h oy-u-
h avaslardan voz kechishga t o g
‘ ‘ ri keldi. Zero yuksak san atdagi hech bir ’
muvaffa q iyat me h iat-masha qq atsiz amalga oshmaydi.
O tgan asrning 80-yillari boshi. Bir palla shunday bo ldiki, Munojotning
‘ ‘
ovozi xastalandi. Bu katta xonanda san atkorlarda bo lib turadigan holat.
’ ‘
Ayrimlar buni boshqacha talqin qila boshladi. Ya ni, ovoz tarbiyasi noto g ri
’ ‘ ‘
42

olib borilyapti, ustozi sozanda bo lsa, ovozni qaerdan bilsin. Xonandani‘
xonanda tarbiyalashi kerak, qabilida. Shavkat aka bunday noxolis gap-so zlarga
‘
chek qo yish maqsadida Munojotni Moskva
‘ Davlat Konservatoriyasiga olib
boradi. Ovoz organlari bo yicha yirik mutaxassis
‘ Izmailova tekshirib ko rib, ‘
barcha shubhalar noo rin ekanini, aksincha ustoz
‘ vokalchimi, sozandami
qat iy nazar, eng
’ muhimi ovoz xususiyatlarini bilishi, uning eng oddiy
gigienasidan to muntazam qo llash texnikasigacha
‘ bo lgan ‘ barcha jarayonlarni
doimiy nazoratda saqlash lozimligini uqtirdi. Shu jihatdan Munojotning ovozi
to g ri
‘ ‘ tarbiyalanayotganini, faqat tovush organlarining biroz shamollashi yuz
berganini aytadi. Xonanda ijodiy yo lining boshlang ich pallalarida ro`y
‘ ‘
bergan bu voqea va nufuzli mutaxassis tashxisi Shavkat Mirzayev bilan Munojot
Yo`lchiyeva ustoz-shogirdlik hamkorliklarining mustahkamlanishi uchun yana
bir shahodat bo ldi. Ammo bu keyinroq, Munojot katta sahnaga chiqib, el-
‘
yurtga tanila boshlagan dastlabki pallada yuz berdi. Bungacha esa u o zbek
‘
mumtoz musiqasi, ijrochilik an analari,
’ yo llari ‘ bo yicha ustozi va boshqa ‘
muallimlaridan anchagina nazariy bilim va amaliy saboqlar oldi.
Munojot tabiiy iqtidorga va konservatoriyaning dastlabki kurslarida
muayyan malakaga ega bo lgan esa-da,
‘ u uzoq vaqt katta auditoriya oldida
chiqishlar qilishdan saqlanib turdi. Chunki ustozi Shavkat Mirzayev qiyomiga
yetmagunicha biror narsani namoyish etishda ehtiyotlanadigan mushohadali
inson.
Hazrati Alisher Navoiyning har yili intiq nishonlanadigan tavallud kuni 9
— fevral
mumtoz she r va qo shiq muxlislari uchun haqiqiy bayram hisoblanadi. 1980 yilning
’ ‘
9 fevrali alohida bir bayram o`laroq ko pchilikning yodida uzoq vaqt muhrlanib
‘
qoldi. Shu kuni Nazm va navo teleko rsatuvida Munojot hazrat Navoiy
“ ” ‘
g azallari bilan Ushshoq va Munojot ashulalarini ijro etdi. Bu uning
‘ “ ” “ ”
O zbekiston xalqi deb atalgan nihoyatda katta va san atsevar auditoriya oldidagi ilk
‘ ’
bor chiqishi edi.
Hech bir mubolag asiz ta kidlamoq joizki, teleko rsatuv namoyishining
‘ ’ ‘
ertasigayoq san atga, musiqaga, hazrat Navoiy ijodiga bir qur qizg in mardum
’ ‘
43

borki, bari Munojot Yo`lchiyeva degan kutilgan va kutilmagan hodisa bilan
qiziqdi. Hatto, odatdagidek, xalqona mish-mishlar tarqadi, rivoyatlar to qila‘
boshla n di. Shukrki, bu jarayon roppa-rosa o ttiz yildan beri tinmaydi.
‘
Atrofida mish-mish yurmagan, afsonayu r i voyatga aylanmagan san atkor
’
rosmana san atkor emas. Bugun biz qo shiqchilikda ustoz-hofizlar- Mulla
’ ‘
To ychidan boshlab Ma murjon akagacha, Hojixon Boltayevdan, Komiljon
‘ ’
Otaniyozovgacha, Halima opadan Nazira Ahmedovagacha, teatr san atida Abror
’
Hidoyatovdan Shukur Burxonovgacha, Lutfi ayadan Zaynab Sadriyevagacha rivoyatu
afsonalari orqali yaxshiroq bilamiz, yaqinroq ko ramiz o zimizga. Shu kabi
‘ ‘
Munojotni ham xalqimiz suyub afsonalarga aylantirib yuborganiga allazamon
bo ldi. Zero uning butun o ttiz yillik ijodiy yo li ham afsonaviy hodisalar,
‘ ‘ ‘
uchrashuv va safarlarga boy.
Munojot Yo`lchiyeva 1980-82 yillarda O
‘ zbekiston teleradiokompaniyasining
Maqom ansamblida ishladi. Bu paytda Shavkat Mirzayev
“ ” O ‘ zbekiston
televidenie va radio Davlat qo
‘ mitasi q oshidagi Ma “ q om ansamblining badiiy ”
ra h bari b o
‘ lib ishlar, jamoani yosh ovozlar, i q tidorli xonandalar h isobiga
t o
‘ ldirib, Yunus Rajabiy an analarini ’ bezavol sa q lash va davom ettirishga
harakat q ilar edi. Uning sa y-
’ h arakati bilan ansamblga Abdusaid Azimov,
Komila Aminova kabi umidli yoshlar qo
‘ shildi. Va h ech mubola g ‘ asiz Munojot
Yo`lchiyevadek yor q in iste dodning kirib kelishi
’ h am ansambl badiiy
salo h iyatini yuksaltirishga x izmat q ilar edi. Ammo ma q om san atining
’
ijrochiligi bobida yana bir o
‘ ziga xosligi borki, bu shub h asiz uning va q ti-va q ti
bilan yangilanib, o
‘ zgarib, rivojlanib borishi uchun xizmat q iladi. Bu k o ‘ pro q
so h ada kuchli, boy ichki va tash q i imkoniyatlarga ega ovoz so h ibining paydo
b o
‘ lishi bilan belgilanadigan h olat. Shunga k o ‘ ra ma q omda goh ansambl,
go h ida esa yakkaxon ijrochilik yo`nalishlari ustivor b o
‘ lib rivo jl anadi. Munojot
Yo`lchiyeva shu ma noda ya
’ q in o ‘ tgiz- q ir q yil davomida ustivorlik q ilgan
ansambl ijrochiligi doirasida endi yakka ijroga tabiiy moyilligi va o z
‘ i ga xos
badiy i mkoniyatlari, salohiyati bilan ajralb qola boshladi. Shu zaylda Munojot
ustozi bilan birga 1982 yildan Muhiddin Qoriyoqubov nomidagi O zbekiston
‘
44

filarmoniyasiga o tib, hozirga qadar yakkaxon bo lib ishlab keladi.‘ ‘
Uning repertuarida o zbek mumtoz shoirlari hazrat Alisher Navoiy,
‘
Zahiriddin Bobur, Boborahim Mashrab, Muqimiy, Furqat, Miskindan to yangi
davr g azalnavislari Chuchtiy-u, Habibiygacha hassos shoir Abdulla Oripov
‘
she rlariga bastalangan ashulalar, jumladan, maqom ashulalari, ya ni
’ ’
S a rahbori navo , S a rahbori Dugoh , M o g ilchai navo , T a l qini
“ ” “ ” “ ” “ ‘ ‘
Ushshoq kabi, an anaviy mumtoz va xalq yo lida Ushshoq , Munojot ,
” “ ” “ ” ’ ‘
C h orgoh , T a novor , O zgancha , G i r ya , O m onyor katta
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” ‘
ashula yo lidagi Ey dilbari jonim Ishqing o tig a Muhammadjon
‘ “ ” “ ‘ ‘ ”
Mirzayev kabi bastakorlarning N i hon etdi , M e hnat ahli , B u l ajab ,
“ ” “ ” “ ”
Q a yondir , R a no kabi , o nlab sara asarlar bor. Bularning har biri
“ ” “ ” ’ ‘
o zicha bir olam, o zicha bir tarix. Har birining ortida ustoz Shavkat
‘ ‘
Mirza y ev bilan birgalikdagi ne-ne zaxmatli mehnatlar yotibdi.
Shukrki bu zaxmatlar zoe ketmadi. Sabr va matonat,chidam va zukkolik
bilan qilingan mehnat, sarflangan kuch- quvvat samara berdi.O sha 1980 yilgi
‘
ilk chiqishdan beri o tgan davr mobaynida Munojot ne-ne tinglovchiyu
‘
muxlislarni ko rdi, Osiyo, Yevropa, Amerika, Afrika qit alari bo ylab
‘ ’ ‘
qanchadan-qancha safarlarda bo ldi, ashulalar kuyladi. Uning qator kompakt
‘
disklari 90-yillardayoq Fransiya, Angliya, Germaniyalarda chiqib, ming-
minglab nusxalarda dunyoga tarqadi.Munojot hamma davrlarda ham faqat va
faqat san ati bilan halol xizmat qildi. Zamonlar qutqulariga uchib, siyosatdon
’
arbob-u noyib bo lishga, amaldor-u faol jamoatchilikka intilmadi. Hamisha
‘
haddini va san atini bildi. Pir sanab, etak tutgan Shavkat Mirzayevga umr
’
davomida sadoqatda bo lib kelyapti. Diqqatga sazovor yana bir jihati
‘
shundaki, Munojot aynan milliy san ati-o zbek mumtoz ashulalari bilan
’ ‘
dunyoga chiqdi, xalqaro e tirof topdi. Yuneskodek nufuzli Xalqaro
’
tashkilotning nomoddiy madaniy yodgorliklar bo yicha hay atning a zosi
‘ ’ ’
etib saylanib, jahon madaniyati taqdiri va istiqbollari bilan bog liq bag oyat
‘ ‘
katta masalalarni hal etishda dunyo tan olgan ulkan san at arboblari bilan
’
yonma-yon turib faoliyat ko rsatmoqda. San atga sadoqati, qanoat hissi va
‘ ’
45

iste dodi uni yuksakliklarga ko tardi. Olamga tanitdi. Shu bilan birga uning’ ‘
ayni kamoli, insoniy va ijodiy barkomolligi ona yurt O zbekistonning
‘
Mustaqilligi yillariga to g ri keldi va aynan shu buyuk hodisa tufayli yuzaga
‘ ‘
chiqdi.
Istiqlol bilan hamqadam o tgan yigirma yeti yillik davr endi bizga Munojot
‘
Yo lchiyeva misolida o ziga xos milliy san at fenomenini, ustoz
‘ ‘ ’
san atkorni namoyish etdi.
’
Toshkent Konservatoriyasi binosi eskirib, yangi davr sa ati va
’
san atkorlarning bor bo yi yuz ko rsatishi uchun torlik qilib qolgan bir
’ ‘ ‘
davrda butkul yangitdan, yangi manzil-markazdan, aynan shahrimizning
o troq aholisi zichroq joylashgan xududda jahon andozaliriga mos
‘
muhtasham O zbekiston davlat kotservatoriyasi qad ko tardi. .Shaxsan
‘ ‘
O zbekiston Prezindenti tashabbusi bilan va rahnamoligida qurilib, so ng
‘ ‘
yurtboshimizning o zlari ishtirokida ochilgan konservatoriya birinchi
‘
navbatda milliy talantlarning bo y ko rsatishi uchun xizmat qilmog i
‘ ‘ ‘
kerakligini chuqur anglagan Munojot Yo`lchiyeva xuddi shu binoning katta
konsert zalida, hali bo yoqlar hidi ketib- ketmay, 2002 yil 17- mayida
‘
birinchilardan bo lib, yakkaxon konsert dasturini namoyish etdi. Ustoz
‘
Shavkat akaning chuqur mushohada va mulohazalari bilan tartiblangan
konsert dasturini tomosha qilish uchun uzoq- yaqindan haqiqiy muxlislar jam
bo ldi. Vodiyning qadimiy xalq ashulasi Tanovor bilan boshlangan konsert
‘ “ ”
hazrat Navoiy tafakkur yolqinlari, ya ni Ushshoq , Munojot , bilan davom
’ “ ” “ ”
etib, E y dilbari jonim katta ashulasiga ulandi. So ng so fiy shoirimiz
“ ” ‘ ‘
Boboraxim Mashrab so zlari bilan Ishqning o tig a yangradi. Sarahbori
‘ “ ‘ ‘ ” “
dugoh , Bul ajab , Qayondir , O zgancha , Omonyor ashulalari konsertning
” “ ” “ ” “ ” “ ” ‘
ikkinchi qismini bezadi. Konsert Munojot Yulchiyeva san atining chin
’
ma nodagi bayramiga aylandi.
’
O zbekiston xalq artisti O lmas Rasulov ustoz-shogird an anasiga
“ ” ‘ ‘ ’
shunday ta rif beradi: Haqiqiy an anaviy ustoz-shogird deb Shavkat Mirzayev
’ ” ’
bilan Munojot Yo lchiyevani tan olaman, 35 yildan beri birga izlanishyapti,
‘
46

ishlashyapti bular. Aslida, mana shunaqa bo lishi kerak ta lim, maqom‘ ’
ta limi. Ijro ham ilmda, axir! Unda ham izlanish kerak, zaxmat kerak! Nima
’
uchun Munojot Yo lchiyeva (vaholanki,u ham bugunning ashulachisi!) shuhrat
‘
topdi,o ziga xos ovoz sohibiga aylandi? Shavkat aka bilan gaplashganimda
‘
aytdiki: Men Munojotga iloji boricha ashulaning eng birinchi nusxasini ijro
”
ettirishga harakat qilaman,birlamchi manbaga intilaman. Masalan, Tong
”
otguncha”ni o nlab xonandalar aytdi. Men Munojotga bu ashulani ayttirmoqchi
‘
emasdim, o zining aytgisi keldi. Shunda meros titib, Ma murjon Uzoqovning
‘ ’
T o n g otguncha”sini topib, shu yo lni o rgatdim .
“ ” ‘ ‘ Ko ryapsizmi, ‘ demak,
an anani davrga singdirishda ham gap ko p ekan.Ustozlarda ham gap ko p.
’ ‘ ‘
Aytaylik, Shavkat Mirzaev bo lmaganida, Munojot Yo lchi
‘ ‘ y eva ham bu
darajaga yetmasdi, ehtimol” 4
.(2. 2 .160b).
Chin ma noda Munojot Yo`lchiyeva ijro yo li, saboq maktabi shakllandi.
’ ‘
Ustoziga sodiq shogird endi o zi ustozlik maqomiga yetishib, o z
‘ ‘
davomchilarini tarbiyalab, o zbek zaminining iste dodlarga naqadar boy
‘ ’
ekanini dunyoga namoyish etaversin. Zero bunday jarayonning namunasi
ham, ibrati ham uning o zidir.
‘
4
Abdul azizova I.
’ Arjumand.Toshkent, Sharq nashriyoti matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati.2012 ” ” yil.
160-bet
47

II.3. Munojot Yo lchi‘ y evaning chet eldagi ijodiy safarlari
Munojotxon Yo lchieva ijro etgan qo`shiqlar chet ellarda ham mashhur bo`lib,
‘
xorijdagi konsertlariga chipta olish oson emas edi. Xonandaning shuhrati shunchalar
keng yoyilgan ediki, o nlab xorijiy axborat vositalari uning yurtimizdagi va chet
‘
eldagi har bir chiqishiga munosabat bildirishadilar, so zimizning isboti uchun internet
‘
2008 yil 27 oktabr sanasudagi ma lumotlar.
’
Munojot Yo lchiyeva bu yil Parij shahrining shahar teatirida namoyish etgan
‘
konsertining o n sakkiz yilligi nishonlanadi. O sha xotirada saqlanib qolgan 1986
‘ ‘
yilgi konsert xonandaning G`arbiy Yevropa mamlkatlaridagi favqulodda mashhurligini
boshlab bergan edi. Shu yillar davomida uning muxlislari doirasi paydo bo ldi.
‘
Ularning aksariyati musiqa namunasining ajabtovur ovozini tinglovchi uchun
Fransiyaning turli shaharlaridan kelishadi.
Tabiiyki chiptalar qoidaga ko ra bir necha oy avval sotib bo li
‘ ‘ n adi. 2008 yil 18
oktabrda ham xuddi shunday bo ldi. Parij shahri teatrining sakkiz yuz ellik kishilik
‘
konsert zalida Olma otsang yerga tushmaydi”. Odamlar anfiteatr zinalarida
“
o tirsalarda konsertga kirishlari uchun omad kuluib boqishidan baxtiyor edilar. Yana
‘
bir guvohlik, Fransiya poytaxti Parijda nashr etiladigan gazeta muxbirining Parij
shahar teatrining Butun dunyo musiqasi dasturi rahbari Sudaba Kiyaning
“ ”
aytishicha o zbek xonandasi Munojotxon Yo lchievaning Yevropa bo ylab
‘ ‘ ‘
gastrollari avvaldan rejalashtirilgan. Shunga qaramay G`arbiy Yevropadagi ko plab
‘
shaharlarda xonandaning o zini konsert berishga taklif qilishni istashadi. “Men
‘
o qishga kirganimda - deb eslaydi Munojot Yo lchiyeva, vokal bo limiga
‘ ‘ ‘
48

topshirgan edim. Ustozlar o vozi opera janriga to g ri kelmaydi deb maqom‘ ‘
yo nalishi, an anaviy ijrochiligiga o tkazib yubor
‘ ’ ‘ ish di. Ustozim Shavkat Mirzayev
ovozimni qayta eshitib, ovozing operaga to g iri kelmasa maqomga to g iri kelar
‘ ‘ ‘ ‘
dedilar va meni an anaviy iojrochilik bo`limiga o`qishga qabul qildilar. 2-kursga
’
o qib yurganimda opera bo limiga qabul qilamiz deb chaqirishdi. Men rozi
‘ ‘
bo lmadim, negaki meni qo llab-quvvatlaydigan ustozim-ustozlarim va o zim ham
‘ ‘ ‘
maqom yo nalish ustida ishlashga ahd qilgan edim. O shanda 20 yoshli qizaloq
‘ ‘
bo lishimga qaramay oldimga katta maqsadlar qo ygandim. Maqomni tanladim shu
‘ ‘
yo ldan ketaman. Sizni Moskvadagi konservatoriyaga yuboramiz. O qishni
‘ ‘
tugatganingizdan keyin Italiyaga malaka oshirish kurslarida o qib kelasiz deya meni
‘
yo limdan qaytarmoqchi bo lishdi. Ammo men o z fikrimdan, maqsadlarimdan
‘ ‘ ‘
qaytmaganimni hozir ham eslab ko rsam o zim ham hayron bo laman. O sha
‘ ‘ ‘ ‘
paytlari ochiq fikr aytishga insonlarni qo`yishmasdi.
Gap qaytarganim uchun 5 yilgacha davlat tadbirlarida chiqishga yo l
‘
qo ymadilar. Bora-bora hammasi o z yo liga tushib ketdi. Yurgan yo lim
‘ ‘ ‘ ‘
to g ri ekanligiga yana bir bor amin bo ldim. Mana bugun san atimizni butun
‘ ‘ ‘ ’
dunyo tan olyapti. Hozir shashmaqom ashullalarning mavqie Yevropa klassik
musiqalari bilan teng deb ayta olaman - deydi O zbekiston xalq artisti Munojotxon
” ‘
Yo lchieva.
‘
Shashmaqom yaxlit mukammal asar deb aytishdi, Belgiyaliklar. Bu gapni
“ ”
eshitish biz uchun katta faxr. Shashmaqom mintaqaviy loyihaga kiritildi va
“ ”
noyob durdona asar sifatida tan olindi. Parij va Londondagi konsert dasturlarimizdagi
chiptalar 3-4 oy oldin sotib bo linar ekan. Bu esa xorijliklarning o zbek
‘ ‘
ashulalariga qiziqishi qancha ortib borayotganligidan dalolatdir. Mening asosiy ijodim
deydi xonanda Munojot Yo lchiyeva. Maqom va o zimizning estrada
‘ ‘
yo nalishimizda ham ijod qildim. Ba zi to lqinlar orqali efirga ketdim. Kichik
‘ ’ ‘
davralarda xalqimizning xizmatlarida shularni ijro qilaman. Lekin konsertlarimizda
faqat o zimizning maqom yo nalishimizda ijro qiladigan dasturlarim bilan chiqishlar
‘ ‘
qilaman.
49

Bu mening tanlagan yo lim. 1984 yildan dunyo sahnalariga chiqa‘
boshlaganman. U paytlari xorijliklar O zbekistonni bilishmas, bunday o lka
‘ ‘
borligini tasavvur ham qilmasdi. Shunday bo lsa ham xorijlik muxlislarim anchagina
‘
edi. Shunda xorijlik muxlislarim O zbekistonning qaerda joylashganini aytar edilar.
‘
Kechagidek esimda,- dedi Munojot Yo lchieva. 1990 yilning boshida Amerikadagi
‘
Osiyo jamiyati taklifi bilan okean ortiga safarga borib keldik. Fransiyaga taklif
“ ”
qilishdi.1991 yilda u yerda qator dastur bilan chiqanimizdan keyin bizga katta yo l
‘
ochildi. Fransiya madaniyat uchog iga safarimizdan so ng nufuzli festivallarga
‘ ‘
taklif qila boshlaganidan buyon o zim ham bunga amin bo ldim. San at tufayli,
‘ ‘ ’
maqom tufayli ko p yurtlarda bo ldim. Ajoyib insonlar bilan tanishdim. Eng
‘ ‘
quvonarlisi qaysi millat vakili bo lmasin mumtoz san atimizni ko tarinki ruhda
‘ ’ ‘
qabul qilishadi. Hattoki O zbekistonga turist bo lib kelayotgan xorijlik muxlislar
‘ ‘
ham o zlari uchun konsert uyushtirib berishimizni so raydilar. Ko pincha fransuz
‘ ‘ ‘
sayyohlari kelishadi. Bajonidil uyushtirib beraman. Chet ellarda CD disklarimiz
chiqqan. Shuni quvonch bilan ayta olaman - deydi xonanda O zbekiston xalq artisti
‘
Munojotxon Yo lchieva.
‘
Yurtboshimizning qo llab-quvvatlashlari davlatimiz tomonidan yaratilib
‘
berilayotgan shart-sharoitlar bizning ijodimizda kengroq targ ib qilinishida yanada
‘
katta yordam beryapti. Munojotxon Yo lchieva keng ma noda Yevropaliklarni yana
‘ ’
zabt etdi. Brusselning Bosh konsert zallaridan biri Bozor-Muzic da O zbekiston
“ ” ‘
xalq artisti maqom yo nalishi ijrochisi taniqli Munojot Yo lchievaning yakka
‘ ‘
ijrochilik konserti bo lib o tdi. Yevropa poytaxtlaridan birida uyushtirilgan ushbu
‘ ‘
konsert tashkilotchilari Belgiyaning Art centr Bozor madaniyat markazi bo ldi.
“ ” ‘
Maftunkor qadimiy sharq ruhi va muhiti bilan bezatilgan konsert zali
tomoshabinlarga liq to la edi. O zbekiston xalq artisti Munojat Yo lchievaning ilk
‘ ‘ ‘
kuylash daqiqalaridayoq eshituvchilar, muxlislar san at shaydolari uning sehrli
’
hamda hech kimni beparvo qoldirmaydigan ovozini diqqat bilan maroq ila tingladilar.
Konsert yakunlangandan so ng esa, butun zalda o tirgan muhlislar o rnilaridan
‘ ‘ ‘
tik turib iste dodli xonanda Munojotxon Yo lchievani va uning ishtirokida hamroh
’ ‘
bo lgan mahoratli musiqachilarga baralla aytiladilar Art centr Bozor madaniyat
‘ “ ”
50

markazi menijeri Tont Vander Ekenning aytishicha u o zbek xonandasining yuksak‘
mahoratiga juda qoyil qoldi. Uning maqom ijrosiga o ta samimiy va butun
‘
ruhiyatini, jismi bilan kirib yondashganligi esa barchani yanada maftun etib
qo ydi.
‘
Brusselda yuzdan ortiq millat va elatlar yashaydigan ko p millatli shahar deb
‘
ta kidlaydi. Tont Vander Eken bu narsa ayniqsa ushbu konsertda o zbek xonandasi
’ ‘
Munojot Yo lchiyevaning ijrosini ko rgani tashrif buyurgan tomoshabinlardan
‘ ‘
yaqqol ko rinib turibdi. Munojotxon Yo lchiyevaning unutilmas qo shiqlari
‘ ‘ ‘
hamda o zbek klassik cholg ularining ajoyib tovushlarini eshitib, bu namoyishi
‘ ‘
bilan ular barchani zabt etishdi.
Konsert tamom bo lganda esa Munojot Yo lchi
‘ ‘ y eva sahnadan tomoshabinlar
oldiga chiqdi. Maqomchilik san atining buyuk xonandasi, ajoyib iste dod va
’ ’
yuksak mahorat egasini yana uzoq olqishladilar. Markaz menejerining aytishiga
qaraganda, Bozor-Muzic musiqa zalida shu kunga qadar dunyodagi musiqa
“ ”
san atining juda ko plab menejerlari konsert bergan, lekin ulardan ko pchiligi
’ ‘ ‘
tomoshabinlarning bunday zavqli va iliq qabuliga sazavor bo lishmagan edilar.
‘
Xonanda o z ijodiy faoliyati davomida g arb va sharqning Germaniya, Avstraliya,
‘ ‘
Fransiya, Belgiya, Gollandiya, Italiya, Ispaniya, Shvetsariya, Norvegiya, Shvetsiya,
Finlandiya, AQSh, Yaponiya, Janubiy Koreya, Xitoy, Hindiston, Pokiston, Braziliya,
Marokash, Ukraina, Rossiya, Iordaniya, Tunis kabi yana bir qancha davlatlarda
o zbek xalqining milliy merosi bo lgan shashmaqom va xalq yo lidagi milliy
‘ ‘ ‘
qo shiq va ashulalari bilan yakkaxon konsert dasturlarida va nufuzli festivallarida
‘
chiqishlar qilib kelmoqda.
Munojot Yo lchiyeva 1982 yildan buyon to shu kungacha Muhiddin
‘
Qoriyoqubov nomidagi Akademik va xalq badiiy jamoasida yakkaxon xonanda
sifatida faoliyat yuritib kelmoqda. Munojot Yo lchiyevaning ustozi ko p yillardan
‘ ‘
beri mahoratli sozanda, bastakor O zbekistonda xizmat ko rsatgan artist Shavkat
‘ ‘
Mirzayev rahbarligidagi sozandalar ansambli bilan hamkorlikda ijodiy faoliyat olib
bormoqda.
51

Toshkent shahrining 2200 yilligi tarixiy sanasini nishonlash maqsadida
YuNESKO kafilligida Parijda o tkazilgan ko rgazma va konsertda Munojot‘ ‘
Yo lchiyeva Fransiyadagi muxlislarini yana bir tashrifi bilan xushnud etdi. Yana bir
‘
bor xorijda nozikta’b musiqa shinavandalarining uzoq olqishi va alyorlariga sazovor
bo ldi. O zbekistonning chekka bir Buloqboshi tumanida oddiy bir mehnatkash
‘ ‘
xonadonida tug ilgan va voyaga yetgan o zbek qizining jahon san at markazini
‘ ‘ ’
zabt etayotgani qay bir O zbekistonlikni faxr tuyg ulariga to ldirmaydi deysiz.
‘ ‘ ‘
Uning o sha yangi konservatoriyada namoyish etgan konserti ham shundan dalolat
‘
beradiki, o zbek mumtoz ashulachilik maktabining benazir namunasi o laroq
‘ ‘
qanchadan - qancha davomchilari paydo bo lishiga chekka-chekka qishloq
‘
shaharlarda jamalaklar taqib, qo shiqlar xirgoyi qilib yurgan ne-ne qizaloqlarning
‘
qalbida katta san atga mehr uyg onishiga sabab bo layotgandir. Chin ma nosida
’ ‘ ‘ ’
O zbekiston xalq artisti Munojot Yo lchiyeva ijro yo li, saboq maktabi shakllandi.
‘ ‘ ‘
Ustozga sodiq shogird endi o zi ustozlik maqomiga yetishib o z davomchilarini
‘ ‘
tarbiyalab, o zbek zaminining iste dodlarga naqadar boy ekanini dunyoga namoyish
‘ ’
etaversin. Zero bunday jarayonning yorqin namunasi ham, ibrati ham uning o zidir.
‘
Munojot Yo lchiyeva bilan jurnalist Ozoda Nazarova suhbatla
‘ shgan. Ushbu
suhbatdan lavhalar keltirmoqchimiz.
Mumtoz navolar kuychisi bo lish san at yo lida samarali mehnat qilib ijod qilib
‘ ’ ‘
el nazariga tush ish, muhlislar olqishiga sazavor bo lish uchun yaratgan tomonidan
‘
berilgan noyob iste dodning o zi kamlik qiladi. Boisi iste dod tinimsiz mehnat va
’ ‘ ’
urinishlar tufayligina sayqallanadi, yuzaga chiqadi va xonandani yuksaklikka eltadi.
Milliy musiqa madaniyatimiz, o zbek qo shiqchilik san ati sohasida har biri
‘ ‘ ’
o ziga xos sehrli ovozga ega bo lgan Jo raxon Sultonov, Saodat Qobulova, Berta
‘ ‘ ‘
Davidova, Kommuna Ismoilova qatoriga Munojot Yo lchiyevani ham qo shib tilga
‘ ‘
oladilar. Boisi shuki Munojot ijro etgan mumtoz navolar qo shiqlar, ijod namunalari
‘
xalq qo shiqlari allaqachon o zbek san at ixlosmandlari qalb to ridan joy olib
‘ ‘ ’ ‘
ulgurgan.
Ayniqsa mumtoz musiqalarni maromiga yetkazib shunday ijro etadilarki u
kishining ovozidagi dard, nola har bir san at ixlosmandiga o zgacha ta sir etadi.
’ ‘ ’
52

Onasi Muborak aya Munojotni kelajakda yetuk san atkor bo lishini orzu qilardi.’ ‘
Sababi Muborakxonga yaratgandan noyob ovoz, iste dod in om etgandi. Lekin
’ ’
oila azolarining qarshiligi tufayli bu orzulariga yetisha olmagandi. Munojot
bolaligidan onasining ana shu ushalmagan orzu istaklarini amalga oshirish maqsadida
qattiq bel bog ladi. Qahramonimiz poytaxt Toshkentga kelib, Toshkent Davlat
‘
konservatoriyasiga imtihon asosida o qishga qabul qilindi.
‘
Munojot Yo lchi
‘ y eva o sha damlarni eslarkan shunday dedi: ‘ - Qabul jarayonlari
uch kun davom etdi. Men vokal bo limiga hujjatlarimni topshirdim taqdirni qarangki
‘
televediniye- radio to lqinlari orqali men qo shiqlarini sevib tinglaydigan
‘ ‘
O zbekistonda xizmat ko rsatgan artist Shavkat Mirzayev ovozimni yaxshilab
‘ ‘
eshitib ko rdilarda siz an’anaviy ijrochilik bo limiga kirib tahsil olishingiz kerak,
‘ ‘
men o zim sizga ustozlik qilaman dedilar. Bu hayotimdagi eng unutilmas damlardan
‘
biri edi. Ana shu kundan boshlab ustozlar qo lida ta’lim- tarbiya olib, san’atning sirli
‘
olamiga kira boshladim.Ular menga mehrlarini ayamay, o git berib, san’atdagi
‘
bugungacha erishgan barcha muvaffaqiyatlarimga sababchi bo ldilar.
‘ Lekin bugunga
qadar m en san’at ni barcha siru-sinoatlarini o rganib bilib oldim deya olmayman.
‘
Ustozlarim bor ekan doim shu aziz insonlarga suyanaman, ulardan o rganishga
‘
harakat qilaman.
Hozirda nafaqat o zbek millatiga mansub balki rus va turli millat vakillari kelib,
‘
mendan o zbek maqom yo nalishi bo yicha tahsil olishmoqda. O zbekiston Davlat
‘ ‘ ‘ ‘
Konservatoriyasi shogirdlar bilan ishlashimiz uchun barcha shart - sharoitlarni yaratib
berdi. Men boshqa hamkasblarim qatori an anaviy ijrochilik yo nalishi bo yicha
’ ‘ ‘
yoshlarimizning ovozlarini tekshirib ko raman. Agar ulardagi idrok, ovoz intilishi
‘
menga ma qul bo lsa ularga o zimdagi bor bilim va malakalarni berishga harakat
’ ‘ ‘
qilaman. Boisi mendagi iqtidor menga tegishli emas. Bu xalqimizniki ularga
o zimdagi bor me rosni qoldira bilishim va o rgatishim zarur. Bunda birinchi
‘ ’ ‘
Prezidentimiz I.Karimovning ta kidlab o tgan maktabning o rni va ahamiyati juda
’ ‘ ‘
katta.
Ozoda Nazarova: - Ijodingizning dastlabki yillarida kimlarning ijro yo nalishiga
‘
taqlid qilgansiz?
53

Munojat Yo lchi‘ y eva:-Rahmat juda chiroyli va o rinli savol bo ldi. Sizga ‘ ‘
aytsam maktabda o qib yurgan kunlarimdayoq Habiba Oxunovaning barcha
‘
qo shiqlarini sevib ijro etardim va unga o xshashga harakat qilardim. O zbekiston
‘ ‘ ‘
Davlat Konservatoriyasiga kirish imtihonlarida ham aynan shu buyuk san atkor
’
Habiba Oxunovaning Ona yurtim nomli qo shig ini ijro etib berganman.
“ ” ‘ ‘
Lekin keyinchalik ustozlarim ko magida o z yo nalishimni topishga harakat
‘ ‘ ‘
qildim. Boisi san atda bu juda muhim omil sanaladi. Bu sohada muvaffaqiyatga
’
erishmoqchimisan. Senga birgina asosiy talab qo yiladi. U ham bo lsa o z ijro
‘ ‘ ‘
yo nalishingni topish.
‘
Ozoda Nazarova:- Sahnada qo shiqni jonli ijro ettishda ovoz juda muhim
‘
ahamiyatga ega. Ba zi yosh san atkorlar o zlaridagi o sha noyob iste dodlarni
’ ’ ‘ ‘ ’
yetarlicha va to g ri foydalana olmaydilar. Yillar o tib o z ovozlariga putur
‘ ‘ ‘ ‘
yetkazib qo yadilar. Sizni ovozingiz ham jarangdor va yoqimli. Sizdan buning
‘
sababini bilmoqchi edik.
Munojot Yo lchiyeva:- Bizga berilgan bu ovoz ilohiy ne mat. Shunday ekan
‘ ’
undan to g ri foydalangan holda xalqimizning ko nglini, kayfiyatini sara
‘ ‘ ‘
qo shiqlar bilan xushnud qilishimiz lozim va shart.
‘
Ustozlarimiz konservatoriyada tahsil olayotganimizda Sizlardagi ovoz yaratgan
“
tomonidan berilgan mukofotdir. Bunday sohib noyob ovoz xar biringizda bor.
Shunday ekan uni sayqallantirib borish bilan bir qatorda doimo asrab avaylashga
e tibor qarating deyishardi. Men ham o zim ustozlik qilgan shogirdlarimga
’ ” ‘
doimo buni o qtirib kelaman.
‘
Ozoda Nazarova:- Siz juda ko p xalqaro ijodiy safarlarda bo lasiz. O zbek
‘ ‘ ‘
maqom san atini dunyoga tanitishdagi xizmatlaringiz beqiyos.Aytingchi xalqaro
’
gastrollarda shu siz ijro etgan maqom qo shiqlariga chet ellik muhlislar qanday
‘
fikrni bildirishgan?
Munojot Yo lchiyeva:- Ular biz ijro etayotgan qo shiqlarni tinglayotganlarida
‘ ‘
qandaydir boshqacha holatga tushib qolganlariga ko p bora guvoh bo lganman.
‘ ‘
Tilni bilmasalarda maqom qo shiqlarimizni shu darajada berilib, eshitadilarki,
‘
buni ko rib beixtiyor qalbimizda faxr tuyg usi paydo bo ladilar. Qo shiqlarni
‘ ‘ ‘ ‘
54

yanada jozibali qalbdan chuqur mehr bilan kuylayapsiz. Bu esa tomoshabinlar
qalbidan chuqur o rin egallaydi. Muhimi bir birimizni dildan tushunishimizdir.‘
Esimda 2000 yilda Belgiya poytaxti Bryusselda Ayol ovozi nomli xalqaro
“ ”
fistivalga bizni taklif qilishdi. Festival doirasida turli mamalkatlardan tashrif
buyurgan san atkorlar san at shinavandalari muxlislarning o ziga xos fikr
’ ’ ‘
almashinishlari uchun maxsus darslar o tish yo lga qo yilgan ekan. Buni qarangki
‘ ‘ ‘
tashkilotchilar bizga o zimiz ijro etayotgan maqom qo shiqlarimizni chet elliklarga
‘ ‘
ham o rganish uchun ochiq darslar tashkil etib dars o tib berishimizni iltimos qilib
‘ ‘
so rashdi. Avvaliga biz biroz hayron bo ldik. Ular tilimizni bilishmasa, qanday
‘ ‘
o rgatamiz? Belgiyada fransuz tili ikkinchi til hisoblanar ekan. Shu bois tarjimon
‘
bilan birgalikda avvalo qo shiqning so zini matnini lotin alifbosi va doskaga
‘ ‘
yozib chiqdik. Keyin bu so zlarni bo yoqlab talaffuz qilishga o rgatdik. Omon
‘ ‘ ‘ “
yor , Tanavvor qo shiqlarining so zlarini musiqasini besh kun deganda chet
” “ ” ‘ ‘
elliklarga o rgatishga muvaffaq bo ldi
‘ ‘ k . Ulardagi dard, nola, ohang, talaffuz
biznikiga o xshamasada, o zbek san atiga bo lgan va qo shiq o rganishga chin
‘ ‘ ’ ‘ ‘ ‘
ma noda intilishining o ziyoq tahsinga sazovor bir holatdir. Keyinchalik ana shu
’ ‘
yordam 3-4 ta chinakam o zbek san ati ixlosmandlari, hatto yurtimizga kelib bizdan
‘ ’
o zbek san atiga doir juda ko p bilimlarni o zlashtirishdi va hozirda o zlarida
‘ ’ ‘ ‘ ‘
san atimizni targ ib qilishmoqda.
’ ‘
Ozoda Nazarova -Munojotxon siz bir necha bor Sharq taronalari
“ ” xalqaro
festivalida qatnashgansiz. Xalqaro ushbu san at an
’ jumanida oltin bulbul sovriniga
ham loyiq ko rildingiz. Biz avvalambor bir mening ijroimga berilgan mukofot emas,
‘
balki o zbek san atiga berilgan yuksak mukofot, yuksak bahodir. Qarang
‘ ’
Shashmaqom necha asrlardan buyon shu kunga qadar yashab keldi va yana necha
“ ”
asrlar yashaydi. Maqom san ati ko pchilik sharq xalqlari musiqa me rosida mavjud
’ ‘ ’
bo lib milliy musiqamizning asosini tashkil qiladi. Maqomlar ma lum tarkibda
‘ ’
yaratilgan turkumli musiqiy majmua bo lib, bastakorlik ijodiyotining o ziga xos
‘ ‘
sayqal berilgan turidir. Maqomlar keng ma noda xalq musiqasi qomusidir. Chunki
’
ularda xususan shashmaqomda o zbek va tojik xalqlari musiqasiga xos vazn,
‘
xususiyatlari sado ohanglari, g ayri usullari she riyat bilan xalq ashula yo llarining
‘ ’ ‘
55

bog lanish qoidalariga asoslangan qator lavhalar to laqonli ifodasini topgan.‘ ‘
Maqom deb kuy va ashulalarning nardasiga aytiladi. 12 maqomning Shashmaqomga
munosabati masalasiga kelsak ulardan maqom va ashulalar nomi ko pincha bir xil.
‘
Bu esa 12 maqomdagi ayni maqom va sho balar olti maqomga birlashtirilib yaxlit
‘
turkum holiga keltirilgan. 2003 yilda Shashmaqom Yunesko tomonidan Noyob
“ ” “
durdona san at asari deya tan olindi. Bundan ko rinib turibdiki o zbek musiqa
’ ” ‘ ‘
mumtoz san ati jahonga yuz tutdi. Uni butun dunyo tan olmoqda. Ozoda Nazarova: -
’
Qaysi san atkorlarning ijod namunalarini sevib tinglaysiz?
’
Munojot Yo lchiyeva:- Men o zbek san atimizning darg alari buyuk
‘ ‘ ’ ‘
ustozlarimizdan Jo raxon Sultonov, Ma murjon Uzoqov, Yunus Rajabiy, Berta
‘ ’
Davidova, Habiba Oxunova, Komunna Ismoilova, Hadya Yusupova, Orifxon
Hotamov, Orif Alimaxsumov kabi o zbek usta san atkorlarini sevib tinglayman.
‘ ’
Qolaversa biz bilan yelkama-yelka ijod qilib kelayotgan Mahmud Tojiboyev, Mahmud
Yo`ldoshev, Mashrabxon Ermatova, ayol xonandalarimizdan O zbekiston xalq artisti
‘
Matluba Dadaboeva, O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan artist Nasiba Sattorovalarning
qo shiqlarini eshitganimda qalbim qandaydir orom oladi. Hofiza O zbekiston xalq
‘ ‘
artisti Munojot Yo lchiyeva o zining noyob ovozi chuqur hissiyot va dardli
‘ ‘
nolalarga boy ijrosi o ziga xos yurakdan kuylagan uslubi bilan ajralib turadi.
‘
Munojot Yo lchiyeva ijro etgan ashulalari gramplastinkasi Toshkent 1981 yil, uning
‘
ijodiga bag ishlangan videofil’m o zbekkinoxronika studiyasi 1982 yil, o zbek
‘ ‘ ‘
teleradiokompaniyasi videofil’m studiyasi tomonidan 1987-1993-2000 yillardagi
ijodiy faoliyati videofilmlarda suratga olingan.
II.BOB: O`quvchilarga O`zbekiston xalq artisti Munojot Yo`lchiyeva ijro
uslublarini o`rgatish asosida musiqa madaniyati darslari samaradorligini
oshirish
II.1.Munojot Yo`lchiyeva ijrosidagi konsertlar haqida fikr mulohazalar
Istiqlol yillarida birinchi Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida milliy
musiqa san atimizni rivojlantirish, uning betakror an ana va maktablarini tiklash,
’ ’
56

targ ib-tashviq etish borasida keng qamrovli ishlar amalga oshirildi. Yurtimizda‘
Sharq taronalari xalqaro musiqa festivali, san at haftaliklari, turli ko rik-tanlovlar
“ ” ’ ‘
va boshqa tadbirlarni yuksak saviyada o tkazish an anaga aylandi.
‘ ’
Bu jarayonda yoshlarni bebaho san atimiz namunalaridan bahramand etish,
’
ularning badiiy-estetik didini yuksaltirish bilan birga milliy musiqa san atimiz rivojiga
’
munosib hissa qo shayotgan insonlar mehnatini e zozlashga ham alohida e tibor
‘ ’ ’
qaratilayotir.
O zbekiston xalq artisti, Buyuk xizmatlari uchun ordeni sohibasi Munojat
‘ “ ”
Yo lchiyevaning O zbekiston xalqaro anjumanlar saroyida 2014 yil 20 noyabr
‘ “ ‘ ”
kuni bo lib o tgan Qalb navolari deb nomlangan Konsertida bu jihatlar yana bir
‘ ‘ “ ”
bor o z ifodasini topdi.
‘
Elu yurt ardog idagi xonanda, o zbek milliy musiqa san atining yetuk
‘ ‘ ’
namoyandasi Munojot Yo lchiyeva konsertining xalqimiz bunyodkorlik salohiyatining
‘
yorqin ifodasi bo lgan O zbekiston xalqaro anjumanlar saroyida o tkazilishida
‘ “ ‘ ” ‘
ramziy ma no mujassam. Zero, ushbu muhtasham koshona nafaqat milliy me morlik
’ ’
san atimizning ajoyib namunasi, ayni paytda mamlakatimizning yuksak iqtisodiy,
’
intellektual salohiyati, kuch va imkoniyatlari ifodasidir.
Istiqlol yillarida yurtimizning barcha joylarida bunyod etilgan madaniyat va
san at saroylari, O zbekiston davlat konservatoriyasi, O zbekiston davlat san at
’ ‘ ‘ ’
institutining muhtasham binolari, Konsert zallari, ijodiy markazlar, studiyalar, bolalar
musiqa va san at maktablari ijrochilik san atimizning o ziga xos an analarini
’ ’ ‘ ’
davom ettirish, yoshlarni milliy merosimizga hurmat va ehtirom ruhida, yuksak
ma naviyat sohiblari etib tarbiyalashdek ulug vor maqsadlarga xizmat qilmoqda.
’ ‘
Shu kuni ushbu muhtasham saroy bayramona tarovat kasb etdi. Konsertga
tashrif buyurgan san at ixlosmandlari, yurtimizda faoliyat ko rsatayotgan xalqaro
’ ‘
tashkilotlar va diplomatik korpus vakillari, chet ellik mehmonlar va keng jamoatchilik
Prezidentimiz Islom Karimov tashabbusi va g oyasi asosida barpo etilgan
‘
O zbekiston xalqaro anjumanlar saroyini katta qiziqish bilan tomosha qildi.
“ ‘ ”
Ushbu koshona timsolida xalqimizning bunyodkorlik salohiyati, mustaqillik yillarida
erishgan muvaffaqiyatlarini yana bir bor yaqqol tasavvur etdi.
57

O zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi, O zbekiston‘ “ ‘
madaniyati va san ati forumi jamg armasi tomonidan tashkil etilgan mazkur
’ ” ‘
madaniy tadbir xalqimizning jahon e tirof etgan san atkor ijodiga hurmati va
’ ’
muhabbatining yorqin ifodasidir.
Munojat Yo lchiyevaning ijodi nafaqat xalqimiz, balki xalqaro miqyosda ham
‘
millionlab insonlarni o ziga maftun etib kelmoqda. O zbekiston davlat
‘ ‘
konservatoriyasida an anaviy xonandalik va maqom ijrochiligi sirlarini o rgangan
’ ‘
san atkor milliy mumtoz qo shiqlar, maqomlar, katta ashulalarni maromiga yetkazib
’ ‘
kuylaydi. Noyob ovozi, tuyg ularga boy ijrosi, yurakdan kuylash uslubi musiqa
‘
ixlosmandlarini o ziga rom etadi.
‘
Xonanda 1997 yilda Samarqandda ilk marta o tkazilgan Sharq taronalari xalqaro
‘ “ ”
festivalida birinchi o ringa loyiq topilgan. Ustozi O zbekistonda xizmat ko rsatgan
‘ – ‘ ‘
artist Shavkat Mirzayev rahbarligidagi musiqachilar guruhi bilan birga Osiyo, Yevropa,
Amerika, Afrika mamlakatlarida ko p bor ijodiy safarlarda bo lgan. O zbekiston
‘ ‘ “ ‘
san ati kunlari , festival va Konsertlarda milliy san atimiz jozibasini namoyish yetib,
’ ” ’
kelmoqda jahon musiqa ixlosmandlari, san atshunoslarning e tirofi va olqishiga sazovor
’ ’
bo lib. M.Yo lchiyeva ijrosidagi mumtoz qo shiqlardan iborat disklar dunyoning
‘ ‘ ‘
o nlab mamlakatlarida sevib tinglanadi. Prezidentimiz farmoniga ko ra, eng ulug , eng
‘ ‘ ‘
aziz bayramimiz Vatanimiz mustaqilligining 20 yilligi arafasida O zbekiston
– ‘
xalqartisti Munojat Yo lchiyeva Buyuk xizmatlari uchun ordeni bilan taqdirlandi.
‘ “ ”
Yurtimizda Munojatxonning qo shiqlari kirib bormagan xonadon yo q, desak
‘ ‘
mubolag a bo lmaydi, deydi Toshkentlik Momoxon aya Salohiddinova.
‘ ‘ –
Milliy musiqiy merosimiz, maqom namunalari, mumtoz navolar insonni ruhan
poklaydi, yuksaltiradi. Tinglovchining qalbi va ongida olijanoblik, iroda, sabr-qanoat,
halollik singari ezgu fazilatlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Sevimli san atkorimiz
’
repertuari ham ayni shu yo nalishdagi ijro namunalaridan iboratdir.
‘
Jahonning eng rivojlangan davlatlari vakillarining hayrati va havasini keltiruvchi
bunday muhtasham anjumanlar saroyida sohir nafas xonanda konsertining o tkazilishi
‘
birinchi Prezidentimiz Islom Karimov tomonidan ijod ahli, san at ixlosmandlariga
’
ko rsatilayotgan cheksiz mehr va e tibor ifodasidir.
‘ ’
58

Yurtimizdagi tinch va osuda, farovon hayot tufayli istiqlolimiz, saodatli kunlarimiz,
yaratuvchanlik, bunyodkorlik timsoliga aylangan shunday ko rkam binolar ‘
bunyod etilmoqda, bayramlar o tkazilmoqda. Milliy mumtoz qo shiqlarimizning inson
‘ ‘
qalbi va tafakkurigata siri ruhiyat, ma naviyat, ichki kechinmalar bilan uzviy bog liq.
’ ’ ‘
Shuning uchun bo lsa kerak, Munojat Yo lchie va ijrosidagi qo shiqlarni millati,
‘ ‘ ‘
tilidan qat i nazar, barcha xalqlar vakillari rohatlanib tinglaydi.
’
O zbekistonga kelgan sayyoh bu ajib diyorningboy tarixi, ma naviy merosi, san ati
‘ ’ ’
va madaniyatiga albatta maftun bo lib qoladi, deydi amerikalik Adam Smit Albion.
‘ –
Men Munojatning qo shiqlarini diskda ko p marta eshitgandim. Endi uning jonli
‘ ‘
ijrosini tinglashga musharraf bo ldim. Bu konsertda turli yosh, millat, mamlakat
‘
vakillarini uchratdim. Xonanda yurakdan kuylaydi, shu bois o zbek tilini bilmagan
‘
muxlis ham uning ijrosini berilib tinglaydi. Mumtoz kuy-qo shiqlaringiz inson ruhini
‘
poklaydi, ma naviyatini yuksaltiradi. Konsert yuksak saviyada o tdi. Konsert mana
’ ‘
bunday muhtasham saroyda bo lgani uning ta sir kuchini yanada oshirdi. Undan har bir
‘ ’
inson katta ma naviy ozuqa, ijobiy quvvatoldi. Mamlakatingizda madaniyat, san at,
’ ’
ma naviyat rivoji yo lida ko rsatilayotgan ulkan e tibor va g amxo rlik ana shunday
’ ‘ ‘ ’ ‘ ‘
bayramlar, Konsertlarda o zining yorqin ifodasini topmoqda.
‘
Jahonning ko plab mamlakatlari sahnalarida konsertlar bergan bo lsamda,
– ‘ ‘
xalqimizning mehri baribir bo lakcha, deydi O zbekiston xalq artisti M.Yo lchiyeva.
‘ ‘ ‘
- Istiqlol yillarida milliy madaniyatimiz, san atimiz, boy ma naviy merosimizni
’ ’
jahonga tanitish uchun keng imkoniyatlar yaratildi. Prezidentimiz Islom Karimovning
san at ahliga g amxo rligini hayotimiz, kundalik faoliyatimiz, ijodimizda doimo his
’ ‘ ‘
etib yashaymiz. Mustaqilligimizning 20 yillik bayrami arafasida bir guruh san atkorlar
’
qatori mening ham mehnatlarim qadrlanib, Yurtboshimiz farmoniga asosan Buyuk
“
xizmatlari uchun ordeni bilan taqdirlandim. Buning uchun Prezidentimizdan behad
”
minnatdorman. O zbekiston xalqaro anjumanlar saroyida muhtasham, betakror
“ ‘ ” –
koshonada kuylash, yakkaxon konsert berish har qanday xonanda uchun oliy baxt! Ana
shu e tibor bizga hamisha ruhiy madad, ma naviy quvvat, cheksiz ilhom bag ishlaydi.
’ ’ ‘
Doimiy izlanishga, yangidan-yangi, yanada mukammal, xalqimizning ko ngil mulkiga
‘
aylanuvchi qo shiqlarni muxlislarga taqdim etishga undaydi. Zero, buyuk ajdodlarimizga
‘
59

beshik bo lgan shu tabarruk Vatanni kuylash, uning sahovatli, mehridaryo, samimiy,‘
pokiza qalbli xalqiga xizmat qilish san atkor uchun buyuk saodatdir.
’
Yuksak va ko tarinki saviyada tashkil etilgan, mumtoz navolar, jozibali raqslar bilan
‘
o tgan konsert o ziga xos bayramga aylanib ketdi. Xalqimizning ardoqli xonandasining
‘ ‘
yuksak saviyali, nozikdidli, g oyat madaniyatli konsert dasturi barchada o chmas
‘ ‘
taassurot qoldirdi.
II.3. O zbekiston xalq artisti Munojot Yo lchiyeva hayoti va ijodini yoshlar
‘ ‘
tarbiyasidagi ahamiyati
Kelajak buyuk O zbekistonning poydevori xisoblanishi yosh avlodni xar
‘
tomonlama yetuk shaxs bo lib voyaga yetishishida, ularning ta lim tarbiyasiga,
‘ ’
ma naviy kamoloti masalasida davlatimiz tomonidan qator maqsadli isloxatlar
’
amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda o zbek xalqining milliy o zligini anglash
‘ ‘
jarayoni jadallashishi munosabati bilan yosh avlodni ma naviy va axloqiy
’
tarbiyasining axamiyati beqiyosdir.
O quvchilarda milliy g ururni shakllantirish va takomillashtirish hozirgi
‘ ‘
kunda aholida e tibor qaratiladigan muammolardan biri sanaladi. Zero, milliy
’
g ururni yuksaltirish orqali Vatanga, uning istiqboliga sadoqat va ishonch
‘
tuyg ularini tarbiyalash imkoniyatlari kattadir.
‘
Jamiyat taraqqiyoti xech qachon to xtab qolmaydigan tabiiy va tarixiy
‘
jarayondir. Shuning uchun tezkor o tayotgan texnika asri davrida musiqa madaniyati
‘
o qituvchisi zimmasiga ham o lkan vazifalar yuklatilmoqda. Musiqa madaniyati
‘ ‘
darslarida o quvchilarni ma naviy, badiiy, axloqiy madaniyati shakllantirish, milliy
‘ ’
g urur, vatanparvarlik tuyg ularini, ijodiy fikr doirasini kengaytirish, hamda ijodiy
‘ ‘
mahoratini, tashabbuskorlikni shakllantirish musiqa o qituvchisi oldidagi muhim
‘
vazifalarga kiradi. Musiqa madaniyati o qituvchisining pedagogik mahoratlaridan biri
‘
ta lim va tarbiya sohasida orttirilgan tajribalarni o rganishi jarayoni puxta egallashi
’ ‘
lozim. Bu esa ko pgina muammolarni xal etishda yaqindan yordam beradi.
‘
60

Umumiy o rta ta lim maktablarining musiqa madaniyati darslarida kiritilgan‘ ’
qo shiqlar dasturida istiqlolning mustaqilligimizning, o zligimizning, bayram va
‘ ‘
an analarimizni, Vatanni sevish kabi qo shiqlar o quvchilar milliy g ururini
’ ‘ ‘ ‘
shakllantirishda muximdir. Mustaqillik yillarining dastlabki kunlaridan O zbkekiston
‘
xalq artistlari xam ko plab Vatanni sevish, ardoqlash, ulug lash, mustaqilligimizni
‘ ‘
tarannum etuvchi qo shiq va kuylar yaratishdi.
‘
Qo shiq, musiqa o quvchilardagi yaxshi fazilatlarni ko paytirib, yaxshilikka
‘ ‘ ‘
yetaklaydi.
Milliy madaniy merosimizni o rganish orqali o z millatiga mansubligi bilan
‘ ‘
faxrlanish hissini uyg otadi. Qo shiq, musiqa ma naviy madaniyatimizning muhim
‘ ‘ ’
tarkibiy qismidir. Shuning uchun yurtimizning barcha yoshlari milliy madaniyatimiz
tarkibiy qismlari bo lgan musiqa va qo shiq kuylash san atidan boxabar bo lishi
‘ ‘ ’ ‘
lozim. Musiqa madaniyati darslarida o rgatiladigan qo shiqlarning maqsadi
‘ ‘
o quvchilarga musiqa tarbiyasi ko nikmalari orqali milliy g urur tuyg ularini
‘ ‘ ‘ ‘
singdirishdan iborat. Shular barovarida Vatanga, millatga mehr-muxabbatni komil
inson qilib tarbiyalash aloxida o rin tutadi.
‘
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning maxsus farmoni asosida
‘
O zbekiston Respublikasi mustaqilligining besh yilligi munosabati bilan o tkazilgan
‘ ‘
O zbekiston-Vatanim manim qo shiq bayrami xalqimiz madaniy-ma naviy
“ ‘ ” ‘ ’
hayotida unutilmas voqea bo ldi. Umuman O zbekiston Vatanim manim
‘ “ ‘ – ”
mavzusidagi ko rik- tanlovining o tkazilishi mustaqillikning mohiyatini anglash,
‘ ‘
Vatanni ardoqlash va ulug lash yo lidagi muhim qadam bo ldi, mamlakat va
‘ ‘ ‘
xalqimiz hayotida qo shiq bayramning odat tusiga kirishi uchun zamin yaratildi.
‘
Dars jarayonini rejalashtirishda fan bo yicha xar bir mavzuni
‘
o zlashtirishning maqbul usulini tanlash g oyatda muhim axamiyat kasb etadi.
‘ ‘
Musiqa madaniyati dars texnologiyasini rejalashtirilayotganda har bir o quvchining
‘
imkoniyatlaridan kelib chiqib, individual yondashish xam o ta muhim.
‘
61

Darsni boshqarish texnologiyasida avvalam bor darsning maqsadi aniq bo lishi‘
barovarida, qanday usulda va qanaqa ketma ketlikda shu maqsadda erishish
–
mumkinligini ko rish mumkin.
‘
Zamonaviy noan anaviy usullardagi foydalanish rivojlangan mamlakatlarda
’
ancha yillardan buyon qo llanilib kelmoqda. Xo sh savol tug ilishi mumkin.
‘ ‘ ‘
Noan anaviy usullardan foydalanish oddiy darslardan nimasi bilan farq qiladi.
’
Noan anaviy usullardan foydalanilganda dars jarayonida o quvchilarning faolligi
’ ‘
oshadi, ular faqat eshituvchi emas balki o qituvchi tomonidan beriladigan
‘
topshiriqlarni ijodiy bajaruvchi, o z fikrini erkin bayon qiluvchi, nazariy bilimlarini
‘
amalda qo llay oluvchi shaxsga aylanadi.
‘
Musiqa madaniyati darslarini tashkil etish o qituvchining pedagogik maxorati,
‘
muloqot madaniyati, nutqining ravonligi, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni
egallaganlik darajasi va ko rgazmali qurollardan samarali foydalanishga bog liqdir.
‘ ‘
Musiqa madaniyati darslarida pedagogik texnologiyalaridan unumli foydalanish
ijobiy natijalarni beradi. Pedagogik texnologiyalarning interfaol metodlaridan
foydalanish musiqa madaniyati darslarida o qituvchi va o quvchilar o rtasidagi
‘ ‘ ‘
muloqotni tabiylashtirish musiqa bo yicha o quvchilarning puxta bilim olishlari,
‘ ‘
erkin fikrlashlari o z qobiliyatlarini to liq namoyon qila olishlari, musiqiy
‘ ‘
ta limning samaradorligini oshirishda imkon beradi.
’
Ta limda zamonaviy noan anaviy usullardan foydalanish davr taqozosi
’ ’
hamda talabidir. Ma lumki no anaviy usullardan foydalanish dars jarayonida
’ ’
o quvchi, talabalarning oddiy tinglovchidan faol ijodkorga aylantiradi.
‘
Chunki,talaba erkin fikrlaydi,o z bilim va iqtidorini namoyon eta oladi.
‘
Munojot Yo lchieva ijodini o rganish,targ ib etish bo yicha Termiz san at
‘ ‘ ‘ ‘ ’
kollejida tajriba sinovlari ham o tkazildi. Tajribalardan ma lum
‘ ’
bo ldiki,talabalarning deyarli kupchiligi Munojot Yo lchieva ijro etgan
‘ ‘
qo shiqlar nomlarini yoddan ayta olishdi. Keyingi tajribalarda esa ustoz
‘
san atkorning chet eldagi ijodiy safarlari xususida o tkazildi.Talabalar tajriba
’ ‘
62

jaryonida o zlarining bilim darajalarini yana bir bor sinovdan‘
o tkazishdi.Tajribalar yangi pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda
‘
o tkazildi. Aqliy hujum , Qora quti , Klasster kabi interfaol metodlardan
‘ ” ” ” ” ” ”
foydalanildi hamda yaxshi natijalarga erishildi.
Biz quyida ayrim interfaol metodlar ustida to xtalib o tamiz.
‘ ‘
“Aqliy xujum metodi.
”
Bu metoddan foydalanish o quvchilarning oldiga qo yilgan muammolar
‘ ‘
keng va mantiqli fikrlash hamda shaxsiy fikrlarni bildirishi, asoslash orqali amalga
oshiriladi. O quvchilar tomonidan aytilgan xar bir fikr rag batlantiriladi. Xar bir
‘ ‘
o quvchi o z fikrini ixtiyoriy ravishda bildirsa umumiy fikrlar asosida yangi yangi
‘ ‘ –
fikrlar paydo bo ladi. Bunda tahlil qilinayotgan muammo yuzasidan o quvchilarga
‘ ‘
keng imkoniyatlar yaratilishi muhimdir.
Mazkur metodni qo llash uchun har bir o quvchiga bir varaqdan ish qog ozi
‘ ‘ ‘
tarqatiladi.Ular muammo yuzasidan o z fikrlarini yozib boradilar va o z fikr
‘ ‘
muloxazalarini asoslab boradilar. Belgilangan vaqt tugagandan so ng, tarqatilgan
‘
qog ozlar yig ishtirib olinadi va undagi doskaga yozib boriladi. O quvchilarga
‘ ‘ ‘
bildirilgan fikrlarga yangi g oyalar qo shishga imkon beradi. Bu jarayon
‘ ‘
o quvchilar tomonidan yangi fikrlar aytish to xtaganidan keyingina yakunlanadi.
‘ ‘
Shu zaylda o qituvchi yordamida muammoning yechilishiga erishiladi.
‘
Mazkur uslubni qo llash bo yicha olib borgan tajriba sinovi ishlaridan ayrim
‘ ‘
namunalarini keltiramiz.
Darsning mavzusi: Munojot Yo lchieva hayoti va ijodiy faoliyati (kollej 2 kurs
‘
talabalari an anaviy ijrochilik bo limi )
’ ‘
Darsning maqsadi: o quvchilarni Munojot Yo lchieva hayoti va ijodiy faoliyati
‘ ‘
bilan tanishtirish.
Dars jarayonida quyidagi vazifalar amalga oshiriladi.
63

1.Munojot Yo lchieva hayoti va ijodi‘
2. Ustoz shogird an ananasi .
– ’
3.O zbek mumtoz musiqasiga xurmat xissini uyg otadi.
‘ ‘
Dars jixozlari: Munojot Yo lchieva rasmlari, magnitofon,audio, video
‘
yozuvlar,jadvallar.
Darsning rejasi:
1.Munojot Yo lchieva hayoti va ijodi.
‘
2.El ardog idagi san atkor.
‘ ’
3.Munojot Yo lchieva va Ozoda Nazarova bilan ijodiy suhbatlari.
‘
Yana bir tomoni bu metodni qo llash uchun xar o quvchiga bir varaqdan ish
‘ ‘
qog ozi tarqatiladi va ularga o zlari bilgan Munojot Yo lchieva ijodini haqidagi va
‘ ‘ ‘
yaratgan asarlaridan misollar keltiriladi. Varaqda o quvchilarning ism-familyasini
‘
yozishlari va ularning bergan javoblari belgilanmasligi, shuning uchun xar bir
o quvchi o zi bilganicha varaqlarga javob yozishi zarurligi o qtiriladi.
‘ ‘ ‘
Belgilangan vaqtda o quvchilar o zlari bilgan ma lumotlarni varaqlariga
‘ ‘ ’
yozib borishadi. Muhimi, bu ishda xar bir o quvchi mustaqil fikr yuritish bilan band
‘
bo ladi, ya ni muammoni xal etish faqat o qituvchi tomonidan emas, balki
‘ ’ ‘
o quvchilarning ham sa y-xarakatlari bilan amalga oshiriladi. Muammoni xal
‘ ’
etishga barcha birdek xujum boshlaganlari uchun ham bu metod Aqliy xujum”deb
“
ataladi.
O tgan vaqt davomida natijalarni aniqlatish maqsadida o qituvchi tarqatilgan
‘ ‘
varaqlarni yig ishtirib oladi.
‘
Munojot Yo lchieva bo yicha keltirilgan faoliyatlari doskaning o ng tomoniga va
‘ ‘ ‘
ular yaratgan asarlarning nomi doska o rtasida, bu asarlar qaysi yili ijro etilganligi
‘
yoki yaratilganlligi , doskaning chap tomoniga yozib boriladi.
64

Buning uchun o qituvchi o quvchilar tomonidan varaqda yozilgan javoblarni‘ ‘
doskaga yozib boradi. O quvchilar esa yozilgan javoblarni qanchalik ahamiyatli
‘
ekanligiga etibor berib borishlari tabiy. Bir xil yozilgan javoblarni xam aloxida
ta kidlab o tish lozim.
’ ‘
Agar u doskada yozilgan bo lsa, uni qayta yozib o tirilmaydi.Ayrim javoblar
‘ ‘
o qituvchi tomonidan to g irlanib, ularga qisqacha izoh berib, to ldirib boriladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Aqliy xujum metodidan foydalanish natijasida malumotlar o z ifodasini topdi.
” ” ‘
O quvchilar doskaga yozilgan bu malumotlarni o z daftarlariga yozib
‘ ‘
olishadi.Ayni paytda, ular O zbekiston xalq artisti Munojot Yo lchieva ijodi, ijro
‘ ‘
etgan qo shiqlari xaqida anchagina keng malumotga ega bo ladilar.
‘ ‘
Dars yakunida o qituvchi bu malumotlarni yanada boyitib borish lozimligini
‘
o qtiradi va ularga tinglangan xar bir qo shiqlarni yodda saqlab qolish vazifasini
‘ ‘
yuklaydi.
Klaster (Tarmoqlash) usuli quyidagicha tashkil etiladi:
“ ”
O qituvchi tomonidan doskaga O zbekiston xalq artisti Munojot Yo lchieva
‘ ‘ ‘
ijro etgan asarlari deb yoziladi. O quvchilar Munojot Yo lchieva ijro etgan
‘ ‘
asarlar nomlarini o ylab doskaga o rtadagi doira shaklidan chiziq tortib yon
‘ ‘
tomonlariga yozadilar. Masalan Munojot Yo lchieva ijro etgan qo shiqlar so zi
“ ‘ ‘ ” ‘
doskaning o rtasiga yoziladi. Xar bir doskaga chiqqan o quvchi aylana chizib
‘ ‘
Munojot Yo lchieva tomonidan ijro etilgan qo shiqlar nomlarini yozadi.
‘ ‘
65 Гашти

навоСара ҳ бо
ри
дуго ҳ
Ни ҳ он
этди УшшоқОмонё
р
Сарви
чоргоҳ

Сара ҳбо
ри
дуго ҳ

Xuddi shunday metod orqali Munojot Yo lchievaning chet eldagi ijodiy safarlari
‘
ham yozib o rganiladi
‘ .
66Муножт
Йўлчиева
ижро
этган
қ ўши қ лар Дуго ҳ
хусайнийБунча
янгли ғ
Зафар
тарон
аси
Айладин
г МуножотМеҳнат
аҳли
Сара ҳ бор
и навоТанова
р
Найлайи
н
Муножт
Йўлчиева
ижро
этган
қ ўши қ лар
Германия
Гонкон
Бразилия
Иордани
яРоссия Испани
яБразилия
Тунис ФранцияИзлайман

Сара ҳбо
ри
дуго ҳ

Сара ҳбо
ри
дуго ҳ
Noan anaviy usullardan qora quti usuli xam o quvchilar qobiliyatlarini
’ “ ” ‘
rivojlantirishda muhim ekanligi bir necha bor o z tasdig ini topdi.
‘ ‘
Qora quti usuli o quvchilarning egallagan bilimlarini yanada mustahkamlash
“ ” ‘
uchun qo l keladi. Ayni paytda o quvchilarni hamkorlikda ishlashga hamda ularning
‘ ‘
o z-o zini boshqarish malakalarini oshirishga ham imkon beradi.
‘ ‘
Xar bir usuldan foydalanishda shu usulga mos keladigan mavzudan kelib
chiqishga alohida etibor berish lozim bo ladi.
‘
Mazkur usuldan o quvchilarning egallagan bilimlarini mustahkamlash maqsadida
‘
unumli foydalanish mumkin. Xususan, Termiz san at kollejida An anaviy ijro
’ ’
yo nalishi 2- kursida M.Yo lchievaning hayoti va ijodi xaqidagi darsda
‘ ‘
o quvchilarga mumtoz musiqaga bo lgan qiziqishni mustahkamlash mumkin.
‘ ‘
67
?
Излайман

АвстрияЖануби
й Кория
Хиндисто
н Марока
ш БелгияАфрика
Голлондия

Darsda M.Yo lchievaning bolaligi va ijodiy yutuqlari xaqida malumot berish,‘
uning xayoti va ijodiga xos xususiyatlar, ijro etgan qo shiqlarini tahlil etish,
‘
o quvchilarda musiqa namoyondalarining ijodini o rganishga bo lgan qiziqishini
‘ ‘ ‘
oshirish, o quvchilarni milliy ruxda tarbiyalash kabi vazifalar xal etiladi.
‘
Qora quti usulidan foydalanish uchun dastlabki xar bir partada o tirgan ikki
“ ” ‘
o quvchining hamkorlikda ishlashiga imkon beriladi. Ular M.Yo lchievaning hayoti
‘ ‘
va ijodiga taalluqli asosiy sanalarni tarqatilgan kartochkalarga qayd etib boradilar.
Malum vaqtda o quvchilar, bu vazifani bajarganlaridan so ng, o qituvchi ularning
‘ ‘ ‘
kartochkalarni tekshirib chiqadi.
Topshiriqni to g ri bajargan partadagi ikki o quvchining biri doskaga chiqib,
‘ ‘ ‘
topshirilgan vazifaning to g ri javobini yozuv taxtasiga bo r bilan yozib qo yadi.
‘ ‘ ‘ ‘
Doskaga quyidagi sonlar yozib belgilanadi:
1980,1991,1994,1985,1998,2004 yil. So ngra o qituvchi bu savollarning
‘ ‘
ahamiyati xaqida to xtalib tushuncha beradi. Sanalarning manosini to g ri izohlab
‘ ‘ ‘
bergan o quvchi o qituvchilik vazifasini bajaradi va dars o z-o zini boshqarish
‘ ‘ ‘ ‘
tarzida olib boriladi.
O qituvchi vazifasini o tayotgan o quvchi kursdoshlariga xar bir partaga 6
‘ ‘ ‘
tadan kartochka tarqatib chiqadi va o quvchilarga Munojot Yo lchieva hayotiga oid
‘ ‘
eng muhim sanalar va ijro etgan asarlaridan eng mashxurlarini yozish topshiriladi.
O tkazilgan bu usuldan foydalanishi darsda ilgari foydalanilgan usullarni
‘
yangilash imkonini berishi, o quvchilar bu usullarni qo llashda faol ishtirok
‘ ‘
etishlari, darsni qiziqarli tashkil qilishiga erishishi, beriladigan bilim va axborotlarning
o quvchilar ongiga chuqur singdirishiga erishishni taminlashni ko rsatdi.
‘ ‘
Inson qanday holatda bo lmasin o ziga maqul bo lgan musiqani tinglaydi va
‘ ‘ ‘
undan estetik zavq oladi. Misol uchun kayfiyati yo q paytda mungli, g amgin
‘ ‘
kuylarni, kayfiyati chog paytda sho x-shodon kuylarni tinglagisi keladi. Musiqani
‘ ‘
68

ana shunday hollarda tinglab zavq olish ham katta san atdir. Kishida musiqa tinglash’
madaniyati ona qornidaligidan boshlanadi desak xato qilmaymiz.
Tajribamizdan shu narsa aniq bo ldiki, mayin kuy-qo shiq tinglaganda ona
‘ ‘
ham va qornidagi bola ham tinch uxlaydi. Aksincha shovqinli musiqalar tinglanganda
ona va qornidagi bolanining bezovtaligi aniqlandi. Musiqa madaniyati
mashg ulotlarining barcha jarayonlarida musiqa tinglash va uni idrok etish asosiy
‘
o rinni egallaydi. Musiqa tinglash jarayonida o ziga xos jiddiy vazifalar turadi.Shuni
‘ ‘
ta kidlash lozimki, o quvchilarning eshitish imkoniyati kuylash imkoniyatidan
’ ‘
ancha keng bo ladi.
‘
Musiqa tinglash jarayoniga shuning uchun alohida e tibor beriladi. Chunki
’
olimlarni fikricha musiqa tinglash ham musiqaviy tarbiya hisoblanadi.
O quvchilarning musiqa madaniyatining shakllanishi va rivojlanishida musiqa
‘
tinglash malaka va ko nikmalari muhim rol o ynaydi.
‘ ‘
Yuqorida aytib o tilgan pedagogik usullar pedagogik texnologiyalar orqali dars
‘
jarayonini qiziqarli shaklda tashkil etish, o quvchilarda musiqiy madaniyat
‘
shakllanganligi va uning rivojlanishi dinamikasi xaqida aniq tasavvurga ega bo lish
‘
mumkin.
Darslarning barcha o quv elementlari, hamda keyingi darslarning ham o zaro
‘ ‘
mantiqiy bog lanishi rejalik, sistemalilik asosini tashkil etadi. Kuylash va tinglash
‘
uchun asarlarni bolalar bilimi va malakalari, ovoz va kuylash malakalari darajasiga xos
tanlash, hamda ularni soddadan murakkabga qarab o zlashtirib borish tamoyillari
‘
asosida tartibga solish, rejalashtirish sistemalilik demakdir.
Dars jarayonida yangi pedagogik texnologiyalarning bir necha tamoyillari mavjud
bo lib, darsning umumiy maqsadidan, mazmunidan kelib chiqqan holda qiziqarli dars
‘
tashkil etish, test savollari asosida o quvchining bilimini sinab ko rish, muammoli
‘ ‘
vaziyatlar asosida savol-javoblar tariqasida dars o tish va boshqa turli xil usullardan
‘
foydalanishdan iborat.
69

Test jarayonida talabalarga Munojot Yo lchieva ijro etgan qo shiqlarni‘ ‘
belgilash vazifasi beriladi. Talaba bu jarayonda bor bilim va esda saqlab qolish
qobiliyatidan foydalanishga xarakat qiladi. Bunda dars sifati ham ijobiy tomonga
o zgarib Munojot Yo lchieva haqidagi bilim va ko nikmlari kengayadi.
‘ ‘ ‘
Dars jarayonida an anaviy xalq qo shiqlarini o rgatishda yangi pedagogik
’ ‘ ‘
texnologiyalarning qiziqarli turli usullardan foydalanish o quvchilarning ongiga tez
‘
ta sir eta olish qo shiqni o rganishga asos bo ladi. Biroq pedagogik
’ ‘ ‘ ‘
texnologiyalarning turli usullarini aralash-quralash qilib o quvchilarni
‘
zo riqtirmaslik, zeriktirmaslik uchun o qituvchi o z tajribalariga tayanishi lozim.
‘ ‘ ‘
Yangi pedagogik texnologiya butun o qitish va o qish jarayonini ishlab chiqish,
– ‘ ‘
amalga oshirish va baholashning tizimli usuli bo lib, maqsadga erishishga
‘
yo naltirilgan, hamda ta lim jarayonini yanada samarali tashkillashtirishning jonli,
‘ ’
jonsiz vositalari bilan shug ullanishga asoslanadi.
‘
Bu usullar o quvchi- talabalarning topqirligini bilimdonligini va o z fikrlarini
‘ ‘
erkin bayon qilish ko nikmalarni oshiradi. Darslarda qo llanilayotgan har qanday
‘ ‘
pedagogik texnologiyalar zamirida yosh avlodni ma naviy dunyosini shakllantirishda,
’
bilimdonlikka, xozirjavoblikka, hamda dars jarayonida faol ishtirok etishga qaratilgan.
Men o z dissertatsiyamda O zbekiston xalq artisti Munojot
‘ “ ‘
Yo lchievaning ijro uslubi va talqini targ ibot va tashviqot etish maqsadida
‘ ” ‘
Termiz san at kolleji An anaviy ijrochilik bo limi 2- kurs tabalalari bilan
’ ’ ‘
birgalikda 1 soatlik tajriba olib bordim. Tajribada shuni aniqladikki, an anaviy
’
ijrochilik sohibasi Munojot Yo lchievaning hayoti va ijodi, ijro etgan qo shiqlari
‘ ‘
talabalarda katta qiziqish uyg otdi. Ba zi talablarning xonandaning ijodiy faoliyati
‘ ’
bilan tanish emasligi tajriba vaqtida aniqlandi. Tajriba yakunida esa bu kamchilik
bartaraf etilib, talabalar eslab qoluvchi va tez o rganuvchi bir necha metod
‘
qo llanildi. Tajribada qo llanilgan metodlar ilova tariqasida taqdim etildi.
‘ ‘
Yuqorida qo llanilgan no ananaviy usullardan foydalanish orqari O zbekiston
‘ ’ ‘
70

xlaq artisti Munojot Yo lchieva ijodi bilan yaqindan tanishish o rganish bahtiga‘ ‘
muyassar bo ldik.
‘
XULOSA
Mustaqilligimizning dastlabki kunidayoq milliy merosimziga an ana
’
qaririyatlarimiz, urf- odatlarimiz barobarida milliy musiqamizni rivojlantirish,
o rganish hamda amaliyotga tadbiq etish davlat siyosati darajasiga
‘
ko tarildi.Yurtboshimiz I.A.Karimov Eng asosiy mezon-hayot haqiqatini aks
‘ “
ettirish”nomli asarida mumtoz qo shiqchiligimizning mohir ijrochisi Munojot
‘
Yo lchieva ijodiga juda katta baho berib shunday deganlar”Munojot Yo lchieva
‘ ‘
san atkor ustoz darajasiga yetishdi.Ilgarilari san at olamida Yunus Rajabiy,Halima
’ ’
Nosirova maktabi bo lganligini ta kidlab shular barobarida Munojot Yo lchieva
‘ ’ ‘
maktabini tashkil etish g oyasini ilgari surdilar .San atkorga bundan ortiq baxt
‘ ” ’
bo`lmasa kerak. Haqiqatdan ham Munojot Yo lchiyeva keng ma noda o zbek
‘ ’ ‘
xalqining milliy merosi bo lgan Shashmaqom va xalq yo lidagi milliy qo shiq va
‘ ‘ ‘
ashulalarimizni faqat O zbekistonda emas hatto Germaniya, Avstraliya, Fransiya,
‘
Belgiya, Italiya, Ispaniya, Norveniya, Shvesiya, AQSh, Yaponiya, Janubiy Koreya,
Xitoy, Xindiston, Pokiston, Rossiya va boshqa bir qator chet el davlatlarida o z
‘
ijrosi bilan ko rsata olgan buyuk san atkordir. Shuning uchun noyob iste dod
‘ ’ ’
sohibasi, el e zozlagan yetuk xonanda, O zbekston xalq artisti Munojot
’ ‘
Yo lchievaning ijro uslubi va uning talqini mavzusidagi dissertatsiyamizda
‘
ijodkorning hayoti va ijodi chuqur o rganildi hamda to plangan tadqiq qilingan
‘ ‘
ma lumotlar kelajak avlod uchun yaxlit manba sifatida tayyorlandi. Dissertatsiya
’
kirish uch bob, xulosa, adabiyotlar ro yxati va ilovalardan iboratdir.
‘
I- Bob “Milliy mumtoz qo shiqchiligimizning mohir ijrochisi deb
‘ ”
nomlanib O zbekiston xalq artisti Munojot Yo lchievaning hayoti, ijodiga oid
‘ ‘
ma lumotlar keltirilib o rganilib tadqiq etildi. Ushbu bobda o zbek musiqasi
’ ‘ ‘
rivojiga katta hissa qo shgan atoqli yetuk san atkorlar Muxammadjon Mirzaev
‘ ’
71

hamda Shavkat Mirzaevlar bilan olib borilgan ijodiy hamkorliklari chuqur
o rganildi va yoritildi. ‘
II- Bob El ardog idagi san atkorning qalb navolari deb nomlanib
“ ‘ ’ ”
Munojot Yo lchievaning Ozoda Nazarova bilan ijodiy muloqot suhbatlari hamda
‘
xonandaning chet eldagi gastrol safarlaridagi erishgan yutuqlari haqidagi
ma lumotlar o rganilib tadqiq etildi. Ayniqsa chet ellarda o zbek musiqa
’ ‘ ‘
madaniyatini targ ib etishdagi o rni va ahamiyati ko rsatib berildi.
‘ ‘ ‘
III- Bob Noyob iste dod sohibasi el e zozlagan yetuk xonanda”debnomlanib
“ ’ ’
unda O zbekiston xalq artisti Munojot Yo lchievaning O zbekistondagi konsert
‘ ‘ ‘
faoliyati ayniqsa, O zbekston xalqaro anjumanlar saroyidagi konserti haqidagi
“ ‘ ”
musiqa mutahassislarining fikr mulohazalari hamda, ushbu konsertning yosh
xonandalar ijodidagi o rni, ahamiyati o raganilib ko rsatilib o tildi. Hamda
‘ ‘ ‘ ‘
ushbu bobda Munojot Yo lchievaning ustozlik faoliyati va yoshlar tarbiyasidagi
‘
ahamiyati o rganilib yoritildi.
‘
Munojot Yo lchieva o zbek xalq musiqa madaniyatining ajralmas qismi
‘ ‘
bo lgan mumtoz musiqa san atining rivojlanishida xamda dunyo xalqlari
‘ ’
o rtasida targ ib qilishda ulkan xissasini qo sha oldi.
‘ ‘ ‘
Musiqa madaniyatining mumtoz musiqa va Shashmaqom ijrochilik san ati
’
tarixida o chmas iz qoldirayotgan buyuk ovoz soxibasi O zbekiston xalq artisti
‘ ‘
Munojot Yo lchievaning yaratgan mumtoz ashulachilik maktabi va ijodiy faoliyati
‘
chuqur o rganildi. Kelajakda o zbek mumtoz ashulachilik san ati mazmunini
‘ ‘ ’
boyitishda Munojot Yo lchievaning ijod maktabi o quvchi, talabalarning
‘ ‘
musiqiy, badiy axloqiy madaniyatini shakllantirishda,nafosat,badiiy did va musiqiy
dunyoqarashini o stirishga xizmat qiladi.
‘
Ta limda zamonaviy noan anaviy usullardan foydalanish davr taqozosi hamda
’ ’
talabidir.Ma lumki no anaviy usullardan foydalanish dars jarayonida
’ ’
72

o quvchi,talabalarning oddiy tinglovchidan faol ijodkorga‘
aylantiradi.Chunki,talaba erkin fikrlaydi,o z bilim va iqtidorini namoyon eta oladi.
‘
Munojot Yo lchieva ijodini o rganish, targ ib etish bo yicha Termiz san at
‘ ‘ ‘ ‘ ’
kollejida tajriba sinovlari ham o tkazildi. Tajribalardan ma lum bo ldiki,
‘ ’ ‘
talabalarning deyarli kupchiligi Munojot Yo lchieva ijro etgan qo shiqlar
‘ ‘
nomlarini yoddan ayta olishdi. Keyingi tajribalarda esa ustoz san atkorning chet
’
eldagi ijodiy safarlari xususida o tkazildi. Talabalar tajriba jar
‘ a yonida o zlarining ‘
bilim darjalarini yana bir bor sinovdan o tkazishdi. Tajribalar yangi pedagogik
‘
texnologiyalardan foydalangan holda o tkazildi. Aqliy hujum , Qora quti ,
‘ “ ” “ ”
Klasster kabi interfaol metodlardan foydalanildi hamda yaxshi natijalarga
“ ”
erishildi.
O sib kelayotgan yosh avlodni ma naviy ongini yuksaltirishda, iste dodini
‘ ’ ’
har tomonlama kamol toptirishda O zbekiston xalq artisti, El yurt hurmati ,
‘ “ ”
Fidokorona mehnatlari uchun va Buyuk xizmatlari uchun ordenlari
“ ” “ ”
sohibasi Yo lchieva Munojot Abduvalievnaning ijodiy yo li ibrat bo lishiga
‘ ‘ ‘
ishonamiz.
Kelajakda Munojot Yo lchieva ijodini keng qamrab oluvchi ushbu dissertatsiya
‘
natijalari jamlanib, qo shimcha yangiliklaar kiritilib uslubiy qo llanma sifatida
‘ ‘
nashr ettirilsa maqsadga muvofiq bo lardi.
‘
Biz ishonamizki kelajakda Munojot Yo lchieva kabi yetuk xonandalar
‘
kelajagimiz bo lmish yoshlar orasidan yetib chiqishiga va Munojot Yo lchieva
‘ ‘
maktabi davomchilari sifatida mumtoz musiqa san atini jahon bo ylab tarannum
’ ‘
etishiga ishonamiz.
.
73

Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati‘
1.Rasmiy nashrlar
1.1. Karimov I.A Yuksak manaviyat-yengilmas kuch Toshkent .Manaviyat .2008-
21bet.
1.2.Karimov .I.A.”Eng asosiy mezon hayot haqiqatini aks ettirish T:
– ”
O zbekiston nashryoti. 2009 yil, 28- bet
“ ‘ ”
1.3.Karimov.I.A.Barkamol avlod O zbekiston taraqqiyotining
‘
poydevori.Toshkent .Sharq -1998. 30-bet
2.Kitoblar,to plamlar.
‘
2.1. Ablullaev R.O zbek mumtoz musiqasi.Toshkent .Yangi asravlodi.2008.
‘
2.2. Abdul azizova I.
’ Arjumand.Toshkent, Sharq nashriyoti matbaa aksiyadorlik ” ”
kompaniyasi Bosh tahririyati.2012
2.3. Dadajonov S”Musiqa o qituvchisi ixtisosi asoslarini takomillashtirish (metodik
‘ ”
tavsiyanoma)Farg ona 1990y 2.4.Jabborov A,Boyqo ziev A.
‘ ‘
O zbeknavo Uztozlar yulduzlar, shogirdlar. Toshkent Cho lpon nashriyoti
“ ‘ ” “ ‘ ”
2000y 6-7bet
74

2.5. Yo ldoshev J.G.Yangi pedagogik texnologiyalar yo nalishlari, ‘ ‘
muammolari,echimlari.Xalq talimi 1999,4 bet
2. 6 . Yo ldashev J.G.Usmonov.S.A.Pedagogik texnologiya asoslari ,Tashkent 2001 y
‘
2. 7 . Ibroximov O.O zbek xalq musiqa ijodi.Toshkent.O qituvchi.1994y.
‘ ‘
2. 8 . Ishmuxamedov.R.Bolalarni tarbiyalash va sog lamlashtirish ishlarida pedagogik
‘
texnologiya.Toshkent.UDAP.2004 y
2. 9 . Ishmuxamedov.R.Innovatsion texnologiyalar yordamida talim samaradorligini
oshirish yo llari Tashkent ,Nizomiy nomidagi TDPU,2005y
‘
2. 10 . Imomnazarov M.Eshmuxamedova M.Milliy manaviyatimiz asoslari.Tashkent.
2001,-432 b
2. 11 . Ishmuxamedov R.Inn o vatsion texn o logiyalar yordamida talim samaradorligini
oshirish y o llari.Toshkent ,TDPU,2009.-198b
‘
2.1 2 . Ishmuxamedov R.O quv jarayonida interfaol uslublar va pedagogik
‘
texnologiyalarni qo llash uslubiyoti.Toshkent RBNMM,2008.-68 b
‘
2.1 3 . Ishmuxamedov R.Abduqodirov A.Pardaev A.Talimda innovatsion
texnologiyalar. Toshkent . Istedod 2008.-168 b
” ”
2.1 4 . Karomatov F.I.O zbek xalq musiqa merosi(20asrda).Toshkent,1975y.
‘
2.1 5 . Karimova D,Qodirov D,Karimov S.Musiqa to garagini tashkil etish.
‘
Toshkent.”Ilm ziyo 2012 4-29 bet.
”
2.1 6 . Karimova D va boshqalar . Musiqa pedagogik maxorat asoslari Toshkent iqtisod
” ”
moliya 2008 yil
2.1 7 . Matyoqubov O. Maqomat”. Toshkent Musiqa nashriyoti 2004
“ “ ”
2.1 8 . Matyoqubov O. Maqomat. Toshkent. Fan. 2004y.
75

2.1 9 . Nazarova O.El sevgan san atkorlar.Toshkent.O zbekiston.20011.’ ‘
2. 20 . Raxmatullaeva D.O zbek musiqa tarixi .Toshkent 200y.
‘
2. 21 . Rajabov I.“Maqomlar masalasig doir . Toshket, O zbekiston Davlat badiiy
” ‘
adabiyot nashriyoti,1992
2.2 2 .Rajabov I. Maqom asoslari .Toshkent, 1992
“ ”
2.2 3 .Rajabiy Yu Musiqa merosimizga bir nazar .Toshkent,G afur G ulom
“ ” ‘ ‘
nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti, 1978
’
2.2 4 .Rajabov I.,”Maqomlar .Toshkent San at nashriyoti,2006
” “ ” ’
2.2 5 . Rajabov I Maqomlar masalasiga doir”O zbekiston davlat badiiy adabiyot
“ ‘
nashriyoti.Toshkent,1963
2.2 6 . Sayidaxmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar Toshkent ,moliya 2003
2.2 7 . Solomonova G.Abdullaev R.S.O zbek musiqa tarixi
‘
xrestomatiyasi.Toshkent,O qituvchi,1983,-135b.
‘
2.2 8 . Tursunov R.Mannopov S.An anaviy qo shiqchilik uslubiyoti. Toshkent. Ijod
’ ‘
dunyosi. 2003y.
2.2 9 . Tolipov U.Usmonboeva M.pedagogik texnologiyalarining tatbiqiy
asoslari .Toshkent. 2006 y
2. 30 . Uspenskiy V.A. Shashmaqom .Moskva 1924
“ ”
2. 31 . Shashmaqom an analari va zamonaviylik. Toshkent, Musiqa” nashriyoti
’ ”
2005
2.3 2 . Shashmaqom an analari va zamonaviylik xalqaro ilmiy konferensiya
’
materiallari.Samarqand,2005.
2.3 3 . EgamberdievZ.,Egamberdiev Z.Musiqa sehri.O qituvchi,1989y.
‘
76

2.3 4 . Eshonqulov J,Abdurahmonov I.Asrlarga tengdosh
qo shiqlar.Toshkent,Respublika o quv markazi,1991.‘ ‘
2.3 5 . Yunusov R. Shashmaqom taronalari xususida Toshkent 1997
“ ”
2.3 6 .Yunusov R. Makom
” ы i mugam ы ».Tashkent,»Fan»,1992.
2.3 7 . O‘zbekiston san’ati.(1991-2001).Toshkent.”Sharq” nashriyoti,2001.
2.3 8 . O‘zbek pedagogikasi antologiyasi.Tashkent.Tarbiyachi.1995 y
2.3 9 . O‘zbek xalq musiqasi 6 tom .Xorazm maqomlari.Toshkent, O‘zbekiston Davlat
badiiy adabiyot nashriyoti, 1958
2. 40 . O zbekiston san ati tarixi va zamonaviylik.Yosh olimlarning ilmiy-amaliy
‘ ’
konferesiya materiallari.Toshkent.Yangi asr avlodi,2006y.
2. 41 . “ O zbeknavo :Ustozlar,yulduzlar,shogirdlar.Toshkent, Cho lpon
‘ ” ” ‘ ”
nashriyoti,2000,-223b.
2.42. Xamidov X.O zbek an anaviy qo shiqchilik madaniyati tarixi.
‘ ’ ‘
Toshkent.O qituvchi.1996y.
‘
2.43. Xamidov.X .Musiqa qo shiqchiligimiz tarixi.Toshkent.O qituvchi,1995y.
‘ ‘
2.44. Xudoynazarov M.An anaviy ashulachilar ansambli.Toshkent,Islom
’
Universiteti,2004 y.
2.45. Qarshiboev M.Manaviy yuksalish yo‘lida.Toshkent Manaviyat,2008.-168 b
3. MAQOLALAR.
3.1.Subxon Sh.Soxir ovoz soxibi.Guliston jurnali //2009 2-son.
3.2.Nodiraeva N.Ustoz zimmasidagi yuk.. Bekajon // 2009y № 79
3.3.Qurbonova M.Munojot Yo‘lchievaning tanlagan yo‘li. Bekajon gazetasi // 2011 y
№97
77

$3.4. WWW.munojot com 3.5. www.mtrk.uz 3.6. . ziyonet.uz 3.7.ya\ya www.maqom.com Адабиётлар 1. Шерали Сокин “Яна театрга қайтаман...” Мақола. – Т.: “санъат журнали 1989 й. 2. Бўритош Носирова “Бир дарахтнинг икки новдаси” – Т.: “Шарқ” нашриёти 2004 й. 3. Исмоил Тўхтамишов “Бу гулшан саҳнада” -Т.: “Янги аср авлоди” нашриёти 2006 й. 4. Бўритош Носирова “Эзгуликка чорлаган наволар” – Т.: “Янги аср авлоди” нашриёти. 2006 й. Qarshi shahri 5-son umumiy o`rta ta’lim maktabi tajribalaridan lavhalar 78$