Xor asarlari ijrochiligida bolalar ovozi turlari va ular bilan ishlash usullari - Музыка - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Музыка

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Xor asarlari ijrochiligida bolalar ovozi turlari va ular bilan ishlash usullari

Купить

« Xor asarlari ijrochiligida bolalar ovozi turlari va
ular bilan ishlash usullari » mavzusidagi
Ilmiy rahbar: ______
Himoyaga tavsiya etildi”
_________ fakultet i
Dekani__________
____ __________20
“ ” 26 yil.
2 0 26 yil
6
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

MUNDARIJA
Kirish ...... .... ..3…………………………………………………………… ……… …
I Bob. Xor asarlari ijrochiligi asosida ta lim samaradorligini ta minlash
’ ’
omillari
1.1. Maktab o quvchisi ovozining shakllanishi va tarbiyalash ..... .......11
’ …… ……
1.2 . O`quvchilarni varaqdan o qishga o rgatishning dastlabki tashkiliy
’ ’
jarayoni .. ..........23
………………………… ………………………………………………
II Bob. Bolalar ovozi turlari va ular bilan ishlash usullari
2.1. Bolalar xoriga asar o rgatish usullari .......... 32
’ ……………………………… …
2.2 Xor asarlari ustida ishlash va ko p ovozlikka o tish
’ ’ …………………………………
. ....... 43
…………………… ………… ………
2.3. O tkazilgan sinov tajriba ishlari ...61
’ ……………………………………………
XULOSA .. ..64
………………………………………… ……………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro yhati . 67
’ ………………………………………… …
ILOVALAR............................................................................................................69
2
6
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

KIRISH
Ma rifatparvarlik biz uchun bugun ham o z ahamiyatini yo qotgani“ ’ – ‘ ‘
yo q, yo qotmaydi ham. Aql zakovatli yuksak ma naviyatli kishilarni tarbiyalay
‘ ‘ ’
olsakgina, oldimizdagi maqsadimizga erisha olamiz, yurtimizda farovonlik va
taraqqiyot qaror topadi. Agar shu muommoni yecha olmasak, toat ibodatlarimiz bir
pul, taraqqiyot ham, kelajak ham, farovon hayot ham bo lmaydi, shunday ekan
‘
mustaqil fikrga ega bo lgan shaxs ma naviyatini kamol toptirish bizning bosh
‘ ’
milliy g oyamiz bo lishi zarur .
‘ ‘ ” 1

O zbekiston Respublikasining Ta lim to g risidagi Qonuni,
‘ “ ’ ‘ ‘ ”
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi talablari asosida ta lim tizimida ro y
“ ” ’ ‘
berayotgan o zgarishlar umumiy o rta ta lim maktablaridagi boshqa o quv
‘ ‘ ’ ‘
fanlari qatori musiqa predmetining o qitilishi tubdan yangilandi. Musiqa
‘
madaniyati o quv predmeti o quvchilarning ma naviy, badiiy va axloqiy
‘ ‘ ’
madaniyatini shakllantirishga, milliy g urur va vatanparvarlik tarbiyasini amalga
‘
oshirishga, ijodiy mahorat, nafosat va badiiy didni o stirishga, fikr doirasini
‘
kengaytirishga, mustaqillik va tashabbuskorlikni tarbiyalashga xizmat qiladi.
Barcha o quv fanlari qatori musiqiy ta limda ham DTS ning joriy etilishi
‘ ’
milliy musiqiy meroslardan to laqonli foydalanish imkonini beradi.
‘
Musiqa ta limida DTS ning yangi mazmuni o quvchilarning musiqiy bilim
’ ‘
va malakalari bilan birga ularda kuzatuvchanlik, xotirani mustahkamlash, ularda
ijodkorlik, mustaqillik, tashabbuskorlik kabi xislatlarni rivojlantirishni
ta minlaydi.
’
O zbekiston Respublikasida ijtimoiy-iqtisodiy, ma naviy o zgarishlar
‘ ’ ‘
yuz bermoqda. Uzluksiz ta limni amalga oshirishdagi davlat hujjatlari qabul
’
qilindi va ular asosida ta lim sohasida islohatlar amalga oshirilmoqda. Jamiyat
’
hayotining hozirgi bosqichida ta lim-tarbiya jarayoni samaradorligiga erishish
’
ustuvor vazifa qilib qo yilgan va ushbu jarayonda jamoa bo lib kuylashga
‘ ‘
o rgatish zamon talabidir. Musiqa madaniyati darslarida jamoa bo lib kuylash
‘ ‘
1
Karimov. I. A. Yuksak ma naviyat-yengilmas kuch . Toshkent. 2008-yil. Ma naviyat. 112-bet
“ ’ ” ’
3
6
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

dars samaradorlini oshirishning asosiy manbailaridan biridir. Mavzuning
dolzarbligi ham shundadir.
Mavzuning dolzarbligi . Ma lumki, hozirgi vaqtda ta lim-tarbiya sohasida’ ’
islohatlar qizg in olib borilmoqda. Ayniqsa, o quvchi yoshlar ongiga jamoa
‘ ‘
bo lib kuylash g oyasini singdirishda yangi pedagogik texnologiyalar asosida
‘ ‘
ta lim prinsiplariga asoslangan interfaol usullardan keng foydalanish, ularda
’
vatanparvarlik xis tuyg ularini, ma naviy axloqiy sifatlarni shakllantirishga katta
‘ ’
e tibor berilmoqda.
’
Musiqiy ta limda jamoa bo lib kuylash yuqorida ta kidlab o tilgan
’ ‘ ’ ‘
maqsad va vazifalarimizni amalga oshirishda eng muhim va samarali omillardan
biri hisoblanadi.
Mustaqil O zbekiston respublikasining «Miilliy maktab konsepsiyasi»,
‘
«Uzluksiz pedagogik ta lim konsepsiyasi», «Umumta lim maktablarining
’ ’
musiqa ta lim-tarbiya konsepsiyasi», «Ta lim to g risida» qonun singari
’ ’ ‘ ‘
muhim ilmiy va rasmiy pedagogik hujjatlarning e lon qilinishi, zamonaviy
’
o qituvchi shaxsi va uning kasbiy sifatlari tavsifnomasini ishlab chiqishga, uni
‘
tayyorlash va shakllantirish jarayoniga yangicha yondashishni taqozo qilmoqda. 2
Musiqa janrlari ichida eng demokratik va ommaviy xususiyatga ega
“ ”
bo lgan tur bu xor san atidir. U kishilarimizning kundalik hayoti bilan
‘ — ’
chambarchas bog liq bo lib, ularni g oyaviy-estetik jihatdan tarbiyalaydi.
‘ ‘ ‘
Mashhur musiqa nazariyotchisi, faylasuf, bastakor va musiqa madaniyati
shakllanish davrining asoschilaridan biri B. Asafyev fikricha, xor san ati
’
musiqani tushuna bilish vositasidir. 3
Jamoa bo lib kuylash ommani «estetik ruhda tarbiyalash bilan birga,
‘
kishilarni xalq qo shiqlari ijodiyoti durdonalari, o zbek, rus va chet el klassik
‘ ‘
vokal-xor asarlari namunalari bilan tanishtiradi, ularning ma naviy dunyosini
’
boyitadi.
2
Ta'lim to'g'risidagi qonun. 12- modda. Umumiy o rta ta lim.
’ ’
3
R. G . Qodirov. Boshlang ich maktabda ko povozli kuylash Toshkent. O qituvchi. 1997-yil. 8-b
’ “ ’ ’ ” ’
46
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

Jamoa bo lib kuylash ommani musiqaviy tarbiyalashda kishilarni loqayd‘
eshituvchi emas, balki faol qatnashchilarga aylantiradi. Ba zi bir ijtimoiy
’
kuzatishlarga qaraganda, havaskorlik xor kollektivlarida astoydil qatnashgan
kishilar hayotda ham, ishlab chiqarishda ham serg ayrat bo ladilar. Xor shunday
‘ ‘
bir san atki, unda adabiy va musiqiy ijodiyot o zaro uyg unlashib, yaxlit badiiy
’ ‘ ‘
obraz yaratiladi. Bu san at doimo xalq qo shiqchilik ijodiyoti bilan bog liq
’ ‘ ‘
bo lib, xususan, o zbek , rus va ayrim boshqa qardosh xalqlar milliy musiqa
‘ ‘
madaniyatining shakllanishi va rivojlanishida muhim rol o ynab kelgan. Xor
‘
san ati ijodiy rivojlandi, u ko p millatli xarakterga ega bo ldi..
’ ‘ ‘
O tmishda professional xor ijrochiligiga ega bo lmagan qator qardosh
‘ ‘
respublikalarda yangi xor san ati o ziga xos yo llar bilan shakllana bordi.
’ ‘ ‘
Mazkur xalqlar o zlarining milliy an analariga tayangan holda musiqa
‘ ’
madaniyatlarini yarata boshladilar. Bu muhim ishni amalga oshirishda ilg or rus
‘
musiqa madaniyati va xor ijrochilik tajribasi ham katta rol o ynadi.
‘
Tarix o tmishida xalqlar hayotida sodir bo lgan ijtimoiy o zgarishlar
‘ ‘ ‘
bilan birga, musiqa olamida ham, xususan, xor san atida ham yangi yo nalishlar
’ ‘
paydo bo ldi.
‘
Shunday qilib, xor san ati keng tarqalgan va ko p turlarga ega bo lgan
’ ‘ ‘
janr.Ta kidlaganimizdek, umumestetik tarbiyaning muhim tomonlaridan biri,
’
musiqiy tarbiya hisoblanib, xor san ati esa musiqa madaniyatining tarkibiy va eng
’
xalqchil qismini tashkil qiladi.
Jamoa bo lib kuylash madaniy hayotimizda keng o rinni tutgan, inson
‘ ‘
shaxsiyatini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadigan san at turidir.
’
Musiqa tarbiyasi esa, nafosat tarbiyasining asosiy va murakkab qirralaridan biridir,
u atrofdagi go zal narsalarni to g ri idrok etishga va qadrlashga o rgatadi.
‘ ‘ ‘ ‘
O quvchilarga nafosatli tarbiya berishda umumta lim maktablaridagi, musiqa
‘ ’
madaniyati darslarini ahamiyati katta. O quvchilar nafosat hissini, san at sirlarini
‘ ’
tushunishni va qadrlashni, san atdan bahramand bo lishni, avvalo maktablarda
’ ‘
o rganadilar. Nafosat didini shakllantirish uchun esa, musiqa madaniyati darslari
‘
bilan bir qatorda sinfdan tashqari musiqa tarbiyasini ahamiyati katta. Chunki,
56
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

sinfdan tashqari musiqa tarbiyasining ommaviy va to garak shakllarida bolalar‘
yalpi tarzda jalb etiladi. Zotan, musiqa tarbiyasi sozanda yoki o quvchini emas,
‘
eng avvalo insonni tarbiyalaydi O sib kelayotgan yosh avlodni musiqa, go zallik
‘ ‘
olamiga olib kiradi. Chunki, musiqa inson hayotiga kuchli ta sir ko rsatish
’ ‘
imkoniyatiga ega va ahloqiy-nafosat tarbiyasining muhim vositasidir. Inson
musiqa bilan ona allasi orqali tanishib, umrbod musiqadan zavq topadi.
Musiqadan ozuqa olish uchun esa, inson yuksak madaniyatli, sof qalb egasi,
go zallikni xis eta oladigan bo lishi kerak. Olimlardan birlari: «Odam shaxs
‘ ‘
bo lishi uchun, u ruhiy tomonidan rivojlanishi, o zini bir butun inson deb his
‘ ‘
qilmog i kerak» - degan edi.
‘
Musiqa madaniyati fani bo yicha dars beruvchi pedagoglarning hozirgi
‘
kundagi asosiy vazifasi haqida fikr yuritar ekan, Prezidentimiz I.A.Karimov
o zining «Yuksak ma naviyat - yengilmas kuch» asarida alohida ta kidlaydi
‘ ’ ’ 1
:
«... agar insonning qulog i yengil-yelpi, tumtaroq ohanglarga o rganib
‘ ‘
qolsa, bora-bora uning badiiy didi, musiqa madaniyati pasayib ketishi, uning
ma naviy olamini soxta tushunchalar egallab olishi ham hech gap emas.
’
Oxir-oqibatda bunday odam «Shashmaqom» singari milliy merosimizning
noyob durdonalarini ham, Motsart, Betxoven, Bax va Chaykovskiy kabi
dunyo tan olgan buyuk kompozitorlarning asarlarini ham qabul qilishi qiyin
bo ladi. ... musiqiy ta limni yanada rivojlantirish masalalari o ta muhim
‘ ’ ‘
ahamiyat kasb etadi». 4
Shaxsni rivojlantirish uchun avvalo, uning hulqiga ta sir etuvchi omillarni,
’
uning tabiatini, qiziqishini o rganish lozim. Buning uchun shaxsni turli
‘
munosabatlar doirasiga qo yib kuzatish kerak. Ana shundagina uning ijtimoiy
‘
hulqi, ma naviy qiyofasi, insoniy fazilatlari ro yobga chiqadi. «Har bir inson
’ ‘ –
degan edi Abu Nosir Al-Farobiy o z tabiati bilan shunday tuzilganki, u yashash
– ‘
va yuksak yetuklikka erishish uchun, insonlar jamoasiga ehtiyoj tug iladi, shu
‘
sababli u ko p narsalarni o zaro yordamlashuvi orqali yetuklikka erishadi».
‘ ‘
4
. Karimov I. A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch Toshkent. Ma naviyat. 2008-yil. 76-b
“ ’ ” ’
66
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

Endilikda mustaqil Respublikamiz ijtimoiy hayotimizining barcha sohalarida
tubdan o`zgarishlar, yangilanishlar jadal suratlar bilan amalga oshirilmoqda.
Ayniqsa, o`z tariхimiz, sa`natimiz, madaniyatimiz, ma`naviyatimizni o`rganish va
bunda kelajagimiz bo`lgan yosh avlodni bahramand qilish asosiy vazifalardan biri
bo`lib turibdi.
O`zbek xalqi o`zining tarixida buyuk olim va fuzololari Beruniy, Al-
Xorazmiy, Al-Farobiy, Ibn Sino, Imom Buxoriy, At-Termiziy, Ahmad Yasavviy,
Ulug`bek, Navoiy, Bobur kabi siymolar, fanning barcha sohalarida ulkan
tadqiqotlar yaratib, butun jahonni larzaga soldilar.
O`zbekistonning yorqin kelajagini ta`minlash uchun yosh avlodni ota-“
bobolarmizni yaratgan ma`naviy merosidan bahramant qilish siyosatimizning
actual masalalaridan biridir.
” 5
Shaxsning har tomonlama komil inson bo`lib shakllanishida barcha fanlar
qatori musiqaning alohida o`rni bor. Musiqa shaxs ma`naviy barkamolligining
tarkibiy qismlaridan biri sifatida namoyon bo`ladi. Musiqa sanatining yosh
avlodga kuchliroq ta`sir ko`rsatishi faqat uni faol hamda chuqur idrok etishni emas,
balki o`quvchilarning shu san`at bo`yicha dars jarayonida o`rganilayotgan хоr,
vоkal, solfedjio faoliyatlarini shakllantirish va rivojlantirishni taqozo etadi.
Mоdomiki shunday ekan, umumta`lim maktablarida olib borilayotgan musiqa
darslarining mohiyatini bugungi kun musiqa-pedagogikasi nuqtai nazaridan
o`zgartirish, darslarni yangi pedagogik tehnologiya asosida o`tish maqsadga
molikdir. Chunki bungi kun musiqa ta`limining eng muhim maqsadlaridan biri
nazariy va amaliy jihatdan bilimli, ijodkor, qobilyatli yoshlarni tarbiyalab
yetishtirishdir.
O`quvchilarda yuqorida keltirilgan bilim va ko`nikmalarni shakllantirishda
musiqa darslarida jamoa bo`lib kuylash va nota o`quvi faoliyatlariga ko`proq
e`tiborni qaratish muhimdir.
Ashulani to`g`ri aytish va o`rganishni tezlashtirish uchun esa notaga qarab
yani solfedjio qilib aytish malakalarini egallash katta ahamiyatga egadir. Bu
faoliyat o`quvchilarda nota o`qishni shakllantirish bilan bir qatorda ular uchun
5
Karimov I. A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch Toshkent. Ma naviyat. 2008-yil. 76-b
“ ’ ” ’
76
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

eng muhim bo`lgan eshitish, ya`ni musiqani ongli idrok etish qobilaytini ham
rivojlantiradi. Bu esa o`quvchilarda musiqa darsining vоkal-xor, jamoa bo`lib
qo`shiq aytish, musiqa nazaryasi, musiqa tinglash qobilyati va boshqa qator
faoliyatlarni osonlik bilan o`zlashtirishda juda katta yordam beradi. Mavzumizning
mohiyati shundaki, hozirgа qadar dars jarayonida musiqa faoliyatlarining
barcha turlaridan dars imkoniyati chegarasida foydalanilmoqda.
Musiqa darslarining saviyasi, sifati yanada unumli bo`lishligi uchun dars
davomida jamoa bolib kuylash, ya`ni nota o`qish va notaga qarab kuylash
faoliyatlariga ko`proq vaqt ajratish darsning sifatini ta`minlaydi.
Xulosa qilib aytganda nota o`qish va jamoa bolib kuylash, ya`ni xor sinfi
darsi davomidagi barcha faoliyatlarni nazariy va amaliy jihatdan bir biriga
bog`laydi, o`quvchilarda aniq va yuqori kuylash saviyasini shakllantiradi. Musiqa
darslari samaradorligini yanada oshirish ularni ilmiy va amaliy nuqtai nazaridan
o`rganish bugungi kun musiqa pedagogikasini dolzarb vazifalaridan biridir.
Shundan kelib chiqgan holda biz o`z bitiruv malakaviy tadqiqot ishimizning
mavzusini tanladik.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi: Musiqa darslarining samaradorligini
oshirishda jamoa bolib kuylash va ovoz ustida ishlash malakalaridan yanada
kengroq foydalanishning imkoniyatlarini nazariy va amaliy jihatdan yanada
chuqurroq o`rganish va maktab o`quv tizimiga tadbiq etish.
Tadqiqotimizning obyekti: O`rta maktabda musiqa madaniyati darslarining
o`qitilish jarayoni.
Tadqiqot predmeti : Musiqa madaniyati darslarining jamoa bo`lib kuylash
faoliyati jarayonida o`quvchilarning notalarni erkin o`qishi va kuylashga hamda
toza ovoz hosil qilishga bo`lgan badiiy ehtiyojini qondirish hamda qiziqishlarni
shakllantirish.
Tadqiqotning vazifasi : obyekti va predmetidan kelib chiqib quyidagi
vazifalar belgilab olindi:
86
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

1. Musiqa madaniyati darslarini tashkil etgan faoliyatlarga umumiy izoh
berib chiqish;
2. Musiqa madaniyati darsining asosiy faoliyatlaridan biri jamoa bolib
kuylashni o`quv mahshulotlariga yanada kengroq tadbiq etish imkoniyatlariga
tasnif berish;
3. Musiqa darslarida jamoa bolib kuylashning shakl va usullarini ishlab
chiqish.
Tadqiqot jarayonida shunday ilmiy faraz olg`a surildiki, maktabda musiqa
darslarida qo`shiqlarni sifatli aytishda notaga qarab kuylash, jamoa bolib
kuylash,toza ovoz hosil qilishdan keng foydalanishda biz quyidagi faoliyatlar
orqali amalga oshirishimiz mumkin, agar:
1. O`quvchilarga notalarni erkin o`qish va kuylash orqali qo`shiq aytish
san`atiga bo`lgan qiziqishlarini jamoa bolib kuylash faoliyati orqali amalga
oshirilsa;
2. O`quvchilarga notalarni erkin o`qishlari va kuylashlari uchun darsdan
tashqari o`quv mashg`ulotlari tashkil qilinsa va faoliyat ko`rsatilsa.
3. Tanlangan qo`shiqlarning notalarini o`quvchilar tomonidan erkin
o`qish va kuylashlarida yetarli bilim va malaka bo`lsa;
4. Jamoa bolib kuylash faoliyati darsning boshqa faoliyatlariga bog`lab
o`tilsa;
Tadqiqotning metadologik asosini mutaffakirlamizning musiqa san`atining
o`qitilishini tarbiyaviy ahamiyati haqidagi fikrlari, O`zbekiston respublikasining
Ta`lim to`grisda gi qonuni, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi milliy“ ” “ ”
musiqaviy qadriyatlarini shakllantirish to`g`risida, xalq ta`limining musiqa, estetik
tarbiya sohasida chiqarilgan farmonlari va hujjatlari tashkil etadi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi va nazariy ahamiyati: shu bilan aniqlandiki,
maktabda musiqa madaniyati darslarning samaradorligini, sifatini, unumdorligini
yanada oshirishda jamoa bolib kuylash ya`ni xor faoliyatidan kengroq foydalanish
zarurligi isbot qilindi.
96
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

Jamoa bolib kuylash faoliytidan kengroq foydalanishning imkoniyotlari shakl
tuzulishi hamda uning mazmuni yoritib berildi.
O`quvchilarning unga bo`lgan tayyorgarliklarining darajasi va ko`rsatkichlari
aniqlandi: O`quvchilarga musiqa darslarida jamoa bolib kuylash orqali qo`shiqlarni
sifatli o`rgatish hamda keng ommalashtirish samaradorligini shart sharoitlar
nazariy va tajribada asoslandi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati shu bilan belgilandiki, undagi nazariy
hulosalar o`quvchilarning toza ovoz hosil qilishni tez o`zlashtirishlarida xor
sinfidan keng foydalanish kerakligini ko`rsatdi.
Muammoga tegishli uslubiy ko`rsatlamalarni Musiqaviy madaniyat“ ”
darslari va mashg`ulotlarini o`qitishda va olib borishda o`quvchilarni darsdan
bo`sh paytlari faoliyatlari jarayonida samarali kuylash mumkin. 6
Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki bob, xulosa , adabiyotlar ro`yxati va
ilovalardan iborat.
6
R. G . Qodirov. Boshlang ich maktabda ko povozli kuylash Toshkent. O qituvchi. 1997-yil. 15-b
’ “ ’ ’ ” ’
106
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

I BOB. XOR ASARLARI IJROCHILIGI ASOSIDA TA LIM’
SAMARADORLIGINI TA MINLASH OMILLARI
’
1.1. Maktab o quvchisi ovozining shakllanishi va tarbiyalash
’
Bugungu kunda musiqa madaniyatining rivojlantirishda bolaning ovozini
tarbiyalash va saqalash masalasi juda katta ahamiyatga egadir. Biroq bolalarni toza
ovoz sohibi qilib tarbiyalash masalalari musiqa ta`limi fanining anchagina
murakkab va eng kam o`rganilgan qismidir.
Hozirda bolalar ovozini tarbiyalash va saqlash muommosini o`rganish
masalalari bilan mamlakatimizning yirik musiqashunos mutahassislari,
professorlari shug`ullanmoqdalar. Bu olimlar tovush apparatining tuzilishi va
rivojlanish xususiyatlarini tekshirib chiqib, bolalar ovozini tarbiyalash va
saqlashning ilmiy asoslangan bir qancha metodlarini taklif etdilar.
Yuqori nafas yo`li sog`lom bo`lgan ko`pgina bolalarni tekshirib chiqish
natijasida bolalarning nisbatan ko`pchiligining tovush apparati sog`lom
bo`lmaganligi xatto ovoz boylamlari (pardalari) nosog` ekanligini aniqlashdi.
Mutahassislar olib borgan juda ko`p kuzatishlar natijasida shu narsa aniqlanganki
bu kassalikka musiqa darslarida va xor to`garaklarida qo`shiq aytishga
o`rgatishning noto`g`ri yo`lga qo`yilganligi asosiy sabab bo`lgan. Bu narsa o`z
navbatida bolalar xor jamoasiga rahbarlik qila bilmaslikdan, maktabdagi ashula
o`qituvchisining malakasi kamligidan kelib chiqadi. Afsuski, umumiy ta lim
’
maktablarida ashula o`qituvchisi masalasi hozirga qadar hal qilinmagan, natija
Respublikamizning ko`pchilik maktablarida ashuladan unchalik xabari bo`lmagan,
bolalar ovozining xususiyatlari, ularning rivojlanish davrlari, bolalar ovozi
gigiyenasi asoslari va uni saqlash masalalari haqida deyarli hech qanday tasavurga
ega bo`lmagan kishilar ashula darsini olib bormoqdalar.
Har bir ashula o`qituvchisi va xor jamoasining rahbari tovush apparatining
tuzilishini, bolalarda uning rivojlanish xususiyatlarini bilish hamda ashula aytish
jarayonining fiziologik qonunlarini tushunishi kerak.
116
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

Mana shularga asoslanibgina ashula aytadga ovozni tarbiyashda bu usulni
qo`llash mumkin.
Ovoz apparatining tuzilishi
Qo`shiq aytish apparatining tovush hosil qiladigan asosiy qismi hiqildoq,
tomoqning yuqoridagi nafas yo`lidir. Hiqildoq tog`aylardan iborat bo`lib ular
muskullar yordamida harakatga keladi. Uzuksimon, cho`michsimon va
qalqonsimon tog`aylar tovush hosil qilishda asosiy ro`l o`ynaydi. Hiqildoqning
ichki devori ovoz yorig`ini hosil qiladi, uning chetlari esa ovoz boylamlaridan
iborat bo`lib, ular gorizantal holatda yotadi va elastik to`qimalardan tuzilgan
bo`ladi. Ovoz boylamlari oldingi tomonda qalqonsimon tog`ayga yopishib, o`zaro
birlashib turadi, orqa tomonda esa bir-biridan uzoqlashib, o`rtasida o`tkir burchak
hosil bo`ladi, shuning uchun ovoz yorig`i uchburchak shaklidadir. Boylamning
uchlari tog`ayga yopishgan: qalqonsimon tog`aylar boylamlariga birlashtiradi va
ajratib turadi. 7
Asosiy harakatlanitiruvchi kuch vazifasini tog`aylarni bir-biriga
yaqinlashtiradigan yoki uzoqlashtiradigan qalqon-uzuksimon bir juft muskul
bajaradi. Boylamlar u yoki bu darajada tarang tortilishi va qisqarishi, butunicha
yoki chetlarigina tebranishi mumkin. Bu narsa tegishli tog`aylarning yaqinlashishi
yoki uzoqlashish darajasiga bog`liqdir. Boylamlar tinch turganda deyarli harakatsiz
holatda bo`ladi, ular orasidagi tovush yorug`i deyarli katta bo`lmaydi, havo esa
nafas olinayotganda ovozsiz o`tib turadi. Tovush hosil qilish uchun muskullarni
ma`lum darajada zo`riqtirish talab qilinadi, bu zo`riqish esa nafas olish va nafas
chiqarishda havo ko`proq olingandagina, ya`ni ashula aytish nafas olinayotgan va
chiqarilayotgan vaqtdagina hosil bo`ladi. Tovush nasaf chiqarish paytida havo
oqimi hiqildoq orqali o`tib, butun ovoz apparatini yoki ashula aytish apparatini
harakatga keltirishdan hosil bo`ladi. Ashula aytilayotganda o`pkadan chiqgan
havo kuch bilan boylamlarni chiqib uni harakatga keltiradi. Boylamlar ko`tariladi,
7
Xor jamoalari bilan ishlashda dirijyorlik mahorati. J.J.Kozimov . Samarqand . 2009-yil
126
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

cho`ziladi, ovoz yorig`i bir qadar kengayadi shundan so`ng boylamlar yana o`z
holiga qaytadi va ovoz yorig`I deyarli yopiladi. Yangidan havo oqimining kirishi
bilan bu jarayon takrorlana boradi. Boylamlarning shu hilda harakat qilishi
natijasida tovush hosil bo`ladi. Shunday qilib ovoz boylamlari muskullar va
tog`aylar hiqildoqning ichki qismlari bo`lib ashula aytadigan ovoz mana shu yerda
hosil bo`ladi.
Biroq ovoz boylamlari hosil qilgan tovush zaif va deyarli tembrsiz bo`ladi.
Tovush o`ziga hos hossalarga, ya`ni tembr va kuchga ega bo`lishi uchun
qo`shimcha sharoitlarni talab qiladi. Bunda rezonatorlar, halqum, burun halqum va
o`giz katta ahamiyatga ega. Huddi mana shular tovushga ma`lum tus va kuch
beradi. Bundan tashqari tovush tovush kuchi boylamlarni harakatga keltiradigan
havo oqimining kuchiga va ko`lamining kengligiga bog`liq. Amplituda qancha
keng bo`lsa, ovoz shuncha kuchli chiqadi va aksincha ampilituda qancha zaif
bo`lsa, tovush ham shuncha nimjon bo`lib chiqadi.
Tembor (tovush tusi) hosil qilishda hiqildoqning elastik qismi ham bir qadar
ahamiyatga ega, lekin bunda boylam ustidagi kamgak bilan hiqildoq ustidagi
kamgak sohta ovoz boylamlaridan to tilning uchigacha, tishlar va labgacha
bo`lgan a zolari asosiy rolni o`ynaydi.’
Tovushning ohirgi х ossasi, uning balandligi ovoz boylamlarining tarang
bo`lib tortilishi darajasiga, ularning tebranish tezligiga bog`liqdir. Boylamlar
qancha ko`p tarang bo`lib tortilsa, ovoz shuncha baland, qancha bo`sh tortilsa ovoz
shuncha past bo`lib chiqadi. Boylamlarning tarang qilib tortilishining chegarasi
bor, agar bu chegaradan o`tib ketilsa, og`ir travmaga du с hor bo`lishdan tashqari,
ashula aytish u yoqda tursin, hatto gapirishga ham ovoz chiqmay qolishi mumkin.
Demak, tovushning barcha asosiy hossalari – kuchi, tembri va balandligi ovoz
boylamlarigagina bog`liq bo`lib qolmasdan balki butun tovush apparatiga ham
bog`liqdir.
136
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

Ashula aytish jarayoni juda takkomillashgan, juda murakkab funksiyalar
ketma-ketligidan iborat bo`lib, ularni faqat bir-biri bilan organik bog`langan bir
butun holda qarab chiqish mumkin. Ashula aytish apparatining hamma ishi va
butun ashula aytish jarayoni oily nerv faoliyatining umumiy qonuniga bo`y sungan
va halqali refleksning yorqin misoli bo`lib hizmat qiladiki, bir juft yoki bir guruh
muskullar harakatga kelsa, boshqa muskullar ham harakatga keladi. Chunonchi
tovush chiqarmoqchi bo`lishingiz bilan ovoz muskullari boylamlari bilan
birgalikda harakatga keladi, hamda avtomatik tarzda, hech qanday zo`riqishsiz,
fiziologik zaruriy nafas chiqariladi, bu siz albatta tovush hosil bo`lmaydi. Shunday
qilib, aytish funksiyasini bajarish uchun barcha tayanch muskull nafas apparatini
ishga solish va hiqildoqning ovoz hosil qiladigan qismlarini harakatga keltirish
zarur. Tovush hosil qiluvchi tovush fiziologiyasining asosiy holatlari kattalarda
qanday bo`lsa bolalarda ham shunday bo`ladi. Biroq shuni esdan chiqarmaslik
kerraki, bolalarning tovush apparati juda nozik bo`lib, u o`ziga juda ehtiyotlik va
ustalik bilan muomala talab etadi. Ko`p vaqt kattalarda uchraydigan tovush
apparati kassaliklari va undagi defektlar, bolalik chog`ida unga vokal tarbiyasining
noto`g`ri berilganligi natijasidir.
Bolalarning tovush apparatini tekshirish, uning turli davrlarda qanday
rivojlanishi va tovush hosil qilishining turli ko`rinishlarini kuzatib borish bolalar
bilan olib boriladigan vokal-xor ishlarining metodikasini to`g`ri ishlab chiqarishda
muhim ro`l o`ynaydi. Tovush tanglaydan chiqganida boylamlar oralig`ida yoriq
qoladi, tovush ko`krakdan chiqganida ular bir biriga mahkam yopishadi. Sado
chiqarishning uchunchi aralash turi ham bor. U ovoz boylamlari chetlarining va
ovoz muskullari ba`zi qismlarining tebarinishidan hosil bo`ladi. Bolalar ovozi
uchun diapazonning deyarli butun davomida tovushning tanglaydan chiqishi
xaraktirlidir. Faqatgina kattaroq yoshda (12-13 yoshda) tovush aralash tarzda
chiqadi, biroq tanglaydan chiqadigan tovushning yuqorigi qismida diapason
saqlanadi. Tanglaydan chiqadigan sado o`zining taabiyligi, yengiligi va yorqiniligi
bilan, ya`ni bolalar ashulasining ajralmas qismi sifatida ajralib turadi. Bolalar
146
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

ashula aytayotganda ko`krakka zo`r berib aytsalar, quloqqa juda suniy va“ ”
yoqimsiz eshitiladi. Jadallashtirilgan tovush bilan ashula aytayotgan bolalar
stroboskop orqali kuzatilganda diapazonning butun davomida ovoz boylamlarining
tebranishi ko`krakdan bo`layotgan zo`riqish tufayli yuz berayotganligini va shu
bilan birga ashula aytayotganda bolalardagi umumiy zo`riqishni, gavdalari qotib
qolganday yuz va bo`yinlari jiddiy holatda ekanligini ko`ramiz. Ashula zo`riqib,
noto`g`ri diapazon va tessiturada (balandlikda) aytilsa barcha vokal
muskullarining o`ziga xos bo`lmagan normada ishlashiga ovoz boylamlarining
haddan tashqari amplituda tebranishiga sabab bo`ladi, natijada chinqiroq ,
kuchanib chiqarilgan tovush hosil bo`ladi. Bu hol,asosan tovush asossan tovush
apparatini holadan ketkazadi, uni buzilishiga olib keladi va turli kassaliklarni
keltirib chiqaradi. Turmushda kattalarda taqlid qilib ashula aytish, ko`p vaqt ashula
o`qituvchisining turli ashulalarni har-xil uslubda ijro etishi bolalarning
yoshligidanoq ko`krakka zo`r berib ashula aytishga odatlanishlariga sabab
“ ”
bo`lmoqda.
Uzoq vaqt davomida ashulani zo`riqib, shuningdek, baland tessiturada va
diapazonning chetki tovushlarni suiste`mol qilish oqibatsiz qolmaydi, ko`pincha u
ovozning buzilishiga olib keladi: ovoz termolatsinalgan hirrilaydigan, gijillaydigan
bo`lib qoladi, to`ng`illash, bug`iqlik va shu kabi nuqsonlar paydo bo`ladi. Jadal
ovoz bilan ashula aytadigan bolalarni tekshirish natijasida ovoz boylamlarida
tugunchalar ning paydo bo`lishi, boylam chetlarining yog`onlashishi,
“ ”
boylamlarning bir-biriga yopishmaslik, hiqildoqning yallig`lanishi va shu kabi
kassaliklar borligi aniqlandi. Bu hol bolalar ovoziga hos bo`lgan noziklik,
yoqimliylik va go`zallikni yo`qotadi, ko`pincha esa butunlay ashula ayta olishni
yo`q qiladi.
Bolalar bilan olib boriladigan vokal xor ishlarida tog`ri metodika ishlab
chiqish uchun har-xil yoshli bolalardagi tovush apparatining rivojlanish
hususiyatlarini bilish, ashula aytadigan ovozning shakllanishi bosqichlariga qarab
ijrochilik imkoniyatlarni bilish muhim ahamayatga egadir.
156
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

Bolaning butun organizmi kabi tovush apparati ham doim o`sib va o`zgarib
boradi shuning uchun ham bolalar katta bo`lgan sari tovushning harakteri va kuchi
o`zgaradi. Bu o`zgarish ayniqsa o`gil bolalarning tovush apparatida tez sezirarli
darajada yuz beradi. Natijada bola ovozi erkaklar ovoziga aylanadi.
Normal rivojlanadigan bolalar ovoziga xos bo`lgan bola ovozining
shakllanishidagi asosiy davrlar bilan tanishamiz:
1. Yetti-to`qqiz yoshli bolalarning ovozi o`zining yengiligi, tiniqligi va
yorqinligi hamda ovozning tanglaydan chiqishi bilan ajralib turadi. O`g`il va qiz
bolalarning ovozi bir biriga o`xshaganligi sababli ba`zi vaqtda ashulani kim ijro
etayotganligini- og`il bolami, qiz bolami bilish qiyin. Ovozlarning deyarli
hammasi diskant ovozlardir. Diapazoni do1, re1, dan do2-re2 gacha birinchi
oktavadagi fa, sol, lya tovushlari eng yaxshi sado beradigan tovushlardir.
2. O`n-o`n bir yoshli bolalarning ovoz ancha kuchli va quyuqroq
eshitiladi. Quyu tovushlarda, ko`krakdan chiqarib aytish elementlari uchraydi. Bu
yoshda ovoz shakllana boshlaydi, xiyla muayyan temberdagi ohang paydo bo`ladi.
Shu tufayli o`g`il bolalar ovozi diskant va altga bo`linadi. Qiz bolalarning ovozi
yengil va tiniq bo`lib ba`zan ularda tembr alomatlari ham uchraydi lekin o`g`il
bolalardagidek ravshan bo`lmaydi. Ovozning bir ikkiga bo`linishi shartli bo`lib,
asosan diapason kengligi va musiqa o`quvining sifatiga qaraladi.
Diapazon: diskantlar (birinchi ovozlar) do1 dan fa 2, primarlar tovushlar sol1,
lya 1, si 1, altlar (ikki ovozli) si dan re2 gacha, primar tovushlar fa, solgachadir.
Bolalarning yoshiga qarab ovozini harakterlashda shu narsani nazarda tutish
kerakki, bolalar ovozi ko`p vaqt normadan chiqib ketadi. Odatda bu hol, bolalarda
barvaqt kattalarga hos ko`krak tovushi paydo bo`lishida ko`rinadi. Bunday ovozlar
o`zining kuchliyligi va to`liqligi bilan ajralib turadi, biroq bunday ovozlar g`ayri
tabiiy va yoqimsiz eshitiladi. Ba`zan buning aksi ham bo`ladi ya`ni ovozning
rivojlanishi kechikadida, uzoq vaqtgacha, butun diapazon davomida bolalik ovozi
saqlanib qoladi.
166
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

Bolalar bilan olib borilagan vokal ishlarida bu hodisalarni hisobga olish
kerak.
Mutatsiya: o`g`il bolalar ovozini saqlab qolishda o`tish davri katta
ahamiyatga ega, bunda bolalik ovozi erkak ovozga aylanadi, ya`ni mutatsiya
(o`zgarish) ro`y beradi.
O`gil bolalarda mutatsiyaning boshlanish davri odatda jinsiy balog`atga
yetish davriga to`g`ri keladi. Bu narsa ko`proq 12-15 yosh orasida yuz beradi, lekin
ba`zan mutatsiya ertaroq 11-12 yoshda ba`zan kechroq 16-18 yoshda sodir bo`ladi.
Ba`zi vaqtlarda mutatsiya butunlay bo`lmay qoladi, u vaqt bunday erkaklarda
hayotning ohirigacha ingichka ovoz saqlanib qoladi. Mutatsiyaning boshlanishi“ ”
ko`pgina sabablarga chunonchi, iqlimga bog`liqdir. Mamlakatning shimoliy
tomonida mutatsiya kech boshlanadi, janubiy tomonida esa erta boshlanadi.
O`zbekistonda mutatsiya ko`pincha 12-13 yoshlarda boshlanadi. Mutatsiyaning
turi va davom etishi turlichadir.
Mutatsiya davri ko`pincha 1 yilga yaqin davom etadi, ba`zan bir necha hafta,
bir necha oy va hatto bir necha yil (5 yil)gacha davom etish hollari ham ucharaydi.
O`g`il bolalarda mutatsiya boshlangan paytni o`z vaqtida payqash va unga vokal
rejimini to`g`ri belgilash uchun mutatsiyaning eng harakterli belgilarini bilish
kerak. Mutatsiya boshlinishidan bir necha oy oldin mutatsiya boshlanganligining
daslabki belgilari paydo bo`la boshlaydi: ovoz u qadar mustahkam bo`lmaydi,
goho-goho intanatsiyasida sohtalik yuz beradi, ashula aytgisi kelmaydi, yoki agar
aytsa ham past tissiturada aytishga harakat qiladi. Bu belgilar paydo bo`lib bir
yo`qolib turadi. Bu vaqtda o`qituvchining juda ziyrak bo`lishi, butun diqqat
etiborini shu belgilarning o`z vaqtida fahmlashga jalb etishi kerak.
Mutatsiyaning o`zi turlicha o`tadi. Ba`zida ovoz asta sekin bolalarning
o`ziga ham uning atrofidagilarga ham bilinmay o`zgaradi: ba`zi paytlardagina
ashula aytayotganda ovoz xirrilab, tez charchab qoladi, sohta intonatsiya paydo
bo`ladi. Bu holda ovoz bo`linib chiqadi, erkak ovozining elementlari paydo bo`la
176
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

boshlaydi bu mutatsiyaning osoyishta formasi bo`lib, ashula aytadigan ovozni
shakllantirish uchun juda qulaydir. Biroq ba`zan mutatsiya boshqa formalarda ham
yuz beradi. O`g`il bolaning ovozi ashula aytayotganda vaqtida hatto gapirib
turganda ovozi o`ziga bo`y sunmay qo`yadi, birdaniga o`tkaziladi. Ovozda ba`zan
past bas tovushi ba`zan aksincha juda baland tovush paydo bo`ladi. Ovozning bu
hil sakrashi dastlab tez-tez, keyin esa bora bora siyraklashib, past tovushlar“ ”
ustunlik qiladi va bolalik ovozi erkak ovozga aylanadi. Mutatsiyaning barcha
turlari va formalari bilan tanishib chiqish qiyin. Yuqorida biz tanishgan mutatsiya
formalari eng ko`p tarqalgandir.
O`qituvchi mutatsiyaning dastlabki belgilari namayon bo`la boshlagan
o`quvchini diqqat bilan kuzatib boorish bu davrda ovozni juda ehtiyot qilish
lozimligini tushuntirish kerak: xor bo`lib ashula aytayotganda yuqori ovozga
aytishga yo`l qo`ymaslik, ovozni charchatib qo`yadigan ashula aytishga ijozat
bermaslik, qisqa qilib aytganda, ashula aytish rejimini yaratib berish kerak.
Mutatsiya boshlanishi bilan bola shu davrda ashula ayitshni to`htatishning zarurligi
va maqasada muvofiq ekanligini tushuntirib, ashula aytishni butunlay taqiqlash
lozim.
Qizlar ovozini juda ko`p tekshirish va kuzatishlar natijasida o`g`il
bolalardagidek qizlarda mutatsiya bo`lmasligi aniqlandi.
Qizlarning tovush apparati sekin ashta kattalashadi, lekin o`g`il bolalarnikidek
emas. Ovoz osyishtalik bilan rivojlanadi, sekin asta xotinlar ovoziga xos
hususiyatlarni: to`liqlik, kuchlilik va temberni hosil qiladi.
Bolalar ovozini saqlash metotlari. Bolalarning ovoz apparati tuzilishini va
xushovozlikning shakllanish hususiyatlarini chuqur o`rganish bolalar ovozini
saqlash va tarbiyalash uchun ma`lum metodika ishlab chiqishni zarur qilib qo`ydi.
Bu ikki tushunchani (bolalar ovozini shakllanishi va uni saqlash tushunchasini) bir
biridan ajratib bo`lmaydi. Chunki bolalarni ashula aytishga to`g`ri o`rgatish ovoz
saqlashning eng muhim usulidir, demak umumiy ta`lim maktablarida musiqa
186
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

tarbiyasini amalga oshiruvchi ashula o`qitivchilarning roli juda kattadir. Bolalarni
qo`shiqchi qilib tarbiyalash o`qituvchilarning malakasiga, bolalar ovozidagi
hususiyatlarni bila olishiga, qo`shiqqa o`rgatish metodikasini qanchalik
egallaganiga bo`g`liqdir.
Har bir o`qituvchi bolalarni ashula aytishga o`rgatar ekan u ashulani
bolalarga hos go`zal jaranglagan, tiniq tovush bilan qiynalmasdan, erkin hech
qanday zo`riqishsiz aytadigan qilib tarbiyalashga intilish kerak. Bolalarning vokal
xor malakalarini egallashi, ashulachilik qobilyatini doimiy o`stirib borishi,–
ijrochilik imkoniyatlarini rivojlantirish ustida muntazam ish olib borishi kerak.
Ashula aytish malakalarini egallash ustida ish borilganda yelkani bukchaytirib yoki
boshni orqaga tashlab o`tirishning nafas olishga va tovush hosil qilishga yomon
ta`sir qilishni ko`rsatadigan har-xil ko`rgazmali qurollardan foydalanish juda
yaxshi natijalar beradi. Sinfga bolalarning ashula aytayotganda to`g`ri va noto`g`ri
holatda turganligini ko`rsatadigan plakatlarni osib qo`yish mumkin.
Tovush hosil qilish ustida olib boriladigan ishni to`g`ri tashkil qilish bolalar
ovozini saqlashda juda muhim ahamiyatga ega bu yerda o`qituvchining o`zi
shahsan na`muna ko`rsatishi ayniqsa muhimdir. Bolalardan talab qilinadigan
tovushni hosil qilishga erishish uchun o`qituvchining o`zi shu tovushni tallafuz
qilib ko`rsatishi kerak. Buning uchun o`qituvchi ma`lum darajada vokal
madaniyatiga ega bo`lishi, o`z ovozini mohirlik bilan boshqara bilishi kerak.
Bolalarni ovoziga qarab diskant va altlarga ajratish davri masulyatlidir. Bu ishda
xatoga yo`l qo`yilsa bolalarning ovozini ishdan chiqarib qo`yish mumkin. Yo`l
qo`yilgan xatolarni o`z vaqtida tuzatish uchun bolalarning ovoziga diqqat bilan
quloq solib, o`rganib boorish zarur.
Qoloq va istedodli bolalarni aniqlash uchun ashula darsida va xor
to`garaklarida har bir bolani yakkama yakka kuzatib borish zarur.
B o l a l a r n i o v o z i g a q a r a b d i s k a n d v a a l t l a r g a a j r a t i s h d a v r i
m a s u l i y a t l i d i r . B u y o s h d a x a t o g a y o l q o y i l s a b o l a l a r n i n g o v o z i n i
’ ‘ ‘
196
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

i s h d a n c h i q a r i b q o y i s h m u m k i n . Y o l q o y i l g a n x a t o l a r n i o z‘ ‘ ‘ ‘
v a q t i d a t u z u t i s h u c h u n b o l a l a r n i n g o v o z i g a d i q q a t b i l a n q u l o q s o l i b ,
o r g a n i b b o r i s h z a r u r .
‘
Q o l o q v a i s t e d o d l i b o l a l a r n i a n i q l a s h u c h u n a s h u l a d a r s i d a v a
’
x o r t o g a r a k l a r i d a h a r b i r b o l a n i y a k k a m a - y a k k a k u t a t i b b o r i s h z a r u r .
‘
A y n i q s a y a x s h i v o k a l s a n a t i n i e g a l l a g a n b o l a l a r g a a l o h i d a v a
’
m u n t a z a m r a v i s h d a e t i b o r b e r i b b o r i s h k e r a k , c h u n k i k e y i n c h a l i k
’
b u n d a y b o l a l a r d a n h a q i q i y a s h u l a c h i l a r y e t i s h i b c h i q i s h i m u m k i n .
B o l a l a r o v o z i n i s a q l a b q o l i s h u c h u n r e p e r t u a r n i t o g r i t a n l a s h
‘ ‘
k a t t a a h a m i y a t g a e g a . S h u n a r s a n i e s d a t u t i s h k e r a k k i , h a d d a n t a s h q a r i
b a l a n d y o k i h a d d a n t a s h q a r i p a s t t e s s i t u r a l i a s h u l a l a r b o l a l a r o v o z i g a
z a z a r l i d i r .
M a k t a b d a x o r j a m o a s i n i t a s h k i l q i l i s h d a b o l a l a r n i n g y o s h i g a
q a r a b , t a x m i n a n b i r x i l y o s h d a g i b o l a l a r n i t o p l a s h k e r a k l i g i n i h a m
‘
y o d d a s a q l a s h z a r u r . A m m o q u y i v a y u q o r i s i n f o q u v c h i l a r i n i b i t t a
‘
x o r g a b i r l a s h t i r i s h b u t u n l a y m u m k i n e m a s . C h u n k i s h u n d a y s o s t a v d a g i
b o l a l a r n i n g h a m m a s i u c h u n m o s k e l a d i g a n r e p e r t u a r t a n l a s h q i y i n ,
b u n d a n t a s h q a r i x o r d a a s h u l a a y t i s h i n a t i j a s i d a o v o z a p p a r a t i n i
t o l i q i s h i h a m z a r a r l i d i r . S h u n i n g u c h u n a s h u l a y t a v e r m a s d a n , m u s i q a
m a s h g u l o t l a r i n i n g b o s h q a t u r l a r i b i l a n n a v b a t l a s h t i r i b t u r i s h k e r a k .
‘
B o l a l a r o v o z i n i p r o f i l a k t i k a t a d b i r l a r i n i n g h a m k a t t a a h a m i y a t i
b o r . B u n g a , b i r i n c h i n a v b a t d a , t u s h u n t i r i s h i s h l a r i k i r a d i . B u i s h n i
a s h u l a o q i t u v c h i l a r i k e n g b o l a l a r o m m a s i o r t a s i d a v a b o l a l a r g a
‘ ‘
b e v o s i t a a l o q a d o r b o l g a n k a t t a l a r o r t a s i d a : m a k t a b r a h b a r l a r i ,
‘ ‘
o q i t u v c h i l a r i , v a h o k a z o l a r o r t a s i d a o l i b b o r i s h l a r i k e r a k .
‘ ‘
H a r b i r a s h u l a o q i t u v c h i s i v a b a d i i y j a m o a n i n g r a h b a r i o q u v
‘ ‘
y i l i i n g b o s h i d a b o l a l a r g a o v o z n i e h t i y o t q i l i b s a q l a s h , o y i n v a q t i d a ,
‘
206
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

a y n i q s a h a v o s o v u q b o l g a n d a h a d d a n t a s h q a r i b a q i r i s h , c h a q i r i s h n i n g‘
z a r u r l i g i n i t u s h u n t i r i s h k e r a k .
B o l a l a r n i s h a m o l l a s h d a n s a q l a s h k e r a k . S h a m o l l a s h b a d a n q i z i b
k e t g a n d a y o k i u z o q a s h u l a d a n k e y i n b u t u n b a d a n e m a s , b a l k i f a q a t g i n a
t o v u s h a p p a r a t i q i z i b k e t g a n d a s o v u q s u v i c h i s h , m u z q a y m o q
y e y i s h d a n p a y d o b o l i s h m u m k i n .
‘
O c h i q h a v o d a o m m a v i y o y i n - t o m o s h o l a r , s a y i l l a r
‘
o t k a z i l a y o t g a n v a q t d a e k s k u r s i y a v a n a m o y i s h v a q t i d a q a t t i q o v o z
‘
b i l a n a s h u l a a y t i s h n i n g z a r a r l i e k a n l i g i n i t u s h u n t i r i s h k e r a k . O c h i q
h a v o d a a s h u l a a y t i s h m u m k i n , l e k i n s o v u q h a v o d a v a j a d a l o v o z b i l a n
a y t i s h m u m k i n e m a s .
O t a - o n a l a r o r t a s i d a h a m t u s h u n t i r i s h i s h l a r i o l i b b o r i s h k a t t a
‘
a h a m i y a t g a e g a . K o p i n c h a o t a - o n a l a r b i l m a s d a n k a t t a l a r r e p e r t u a r i g a
‘
h o s a s h u l a l a r a y t t i r i b , o z b o l a l a r i n i n g o v o z i n i b u z i b q o y a d i l a r .
‘ ‘
O t a - o n a l a r a s h u l a a y t i s h g a q o b i l y a t l i b o l g a n b o l a l a r i b i l a n f a h r l a n i b ,
‘
o z t a n i s h l a r i o l d i d a u l a r g a a s h u l a a y t t i r a d i l a r . N a t i j a d a e s a b o l a l a r
‘
k a t t a l a r g a t a q l i d q i l a m a n d e b a s h u l a u s l u b i n i b u z a d i v a o v o z l a r i n i
i s h d a n c h i q a r a d i l a r .
P r o f i l a k t i k a t a d b i r l a r i n i n g y a n a m u h i m l a r i d a n b i r i x o r
t o g a r a k l a r i q a t n a s h c h i l a r i n i n g v a a s h u l a c h i l i k q o b i l i y a t i b o l g a n
‘ ‘
b o l a l a r n i n g o v o z a p p a r a t i q o b i l i y a t i n i n g o v o z a p p a r a t i h o l a t i n i
m u t a x a s s i s - v r a c h k o r i g i d a n o t k a z i s h d i r .
‘ ‘
O q i t u v c h i a s h u l a a y t a y o t g a n i d a b o l a l a r n i n g o v o z i d a b i r o r
‘
n o s o z l i k n i s e z i b q o l s a , s h u n d a y b o l a l a r n i n g t o v u s h a p p r a t i n i , s h u
b i l a n b i r g a , a s h u l a a y t a y o t g a n v a q t d a h i q i l d o g i n i n g o g r i y o t g a n i d a n
‘ ‘
s h i k o y a t q i l g a n b o l a l a r n i h a m v r a c h g a k o r s a t i s h i k e r a k .
‘
216
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

X u l o s a q i l i b s h u n i a y t i s h k e r a k k i , v a t a n i m i z n i n g v o k a l v a j a m o a
h a m d a m u m t o z q o s h i q l a r i m i z n i r i v o j l a n t i r i s h d a b o l a l a r o v o z i n i‘
s a q l a s h d a t a r b i y a l a s h m a s a l a s i k a t t a d a v l a t a h a m i y a t i g a e g a d i r .
226
.

J
o
‘
r
а
е
v
а

А
z
i
z
а
О
P
B

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
А
ҳ
m
е
d
о
v
а

M
о
ҳ
i
g
u
l
B
о
b
о
n
а
z
а
r
о
v
а

N
а
f
i
s
а
N
а
b
i
е
v
а

Ҳ
а
n
i
f
а
S
а
y
d
u
l
l
а
е
v
а

Z
u
l
f
i
y
a
D
а
m
а
е
v
а

G
u
l
n
о
z
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
а
ҳ
k
а
m
I
I
.
А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
J
o
‘
r
а
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
R
а
ҳ
m
а
t
о
v
а

X
u
r
s
h
i
d
а
S
о
ҳ
i
b
о
v
а

D
i
l
а
f
r
u
z
X
а
l
i
l
о
v
а

Z
u
l
а
y
ҳ
о
О
s
t
о
n
о
v
а

S
h
а
k
а
r
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
B
о
z
о
r
о
v
а

G
u
l
n
о
r
а
Қ
u
r
b
о
n
о
v
а

B
i
b
i
s
о
r
а
P
i
r
n
а
z
а
r
о
v
а

L
а
y
l
о
C
h
о
r
i
е
v
а

S
h
о
ҳ
i
s
t
а
T
o
‘
l
а
е
v
а

D
i
l
s
о
r
а
I
.

А
k
u
s
h
е
r
l
i
k

c
h
а
қ
а
l
о
қ
l
а
r

b
o
‘
l
i
m
i
d
а
n
:
1
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

G
u
l
s
а
n
а
m
2
.

E
r
n
а
z
а
r
о
v
а

M
u
ҳ
а
b
b
а
t

1 . 2 . O`quvchilarni varaqdan o qishga o rgatishning dastlabki’ ’
tashkiliy jarayoni
O q u v c h i l a r n i k u y l a s h g a o r g a t i s h d a d a s t l a b k i c h i k - k i c h i k
‘ ‘
m u s i q a v i y j u m l a l a r d a n f o y d a l a n i s h m u h i m a h a m i y a t g a e g a d i r .
B u n d a y m a l a k a l a r n i e g a l l a b , b o l a l a r m a k t a b d a o r g a n i l g a n
‘
q o s h i q l a r n i a n c h a i f o d a l i v a b a d i i y q i l i b i j r o e t a o l a d i l a r v a b u e s a
‘
u l a r n i n g y a x s h i d i d l i b o l i b , t o g r i t a r b i y a l a n i s h i g a v a m u s i q a n i
‘ ‘ ‘
t u s h u n a b i l i s h l a r i g a x i z m a t q i l a d i .
B u x i l d a g i m a l a k a l a r n i e g a l l a b o l i s h i s h i a s h u l a a y t i s h n i
o r g a n i s h g a k i r i s h i l g a n b i r i n c h i k u n l a r d a n b o s h l a b o q o l i b b o r i l i s h i
‘
k e r a k . S h u n i n g u c h u n b o l a l a r n i n g s h u s o h a d a g i k e l g u s i t a r a q q i y o t i g a
s a b a b c h i b o l a d i g a n d a s t l a b k i d a v r d a g i i s h i a y n i q s a m a s u l i y a t l i d i r .
‘ ’
E g a l l a n g a n m a l a k a l a r k e y i n g i y i l l a r d a m u s t a h k a m l a n a d i v a
c h u q u r l a s h t i r i b b o r i l a d i .
H a r b i r b o l a n i a s h u l a n i t o g r i a y t i s h g a o r g a t i s h m u m k i n ,
‘ ‘ ‘
b i r o q b u x i y l a m u r a k k a b v a u z o q d a v o m e t a d i g a n j a r a y o n b o l i b ,
‘
a s h u l a o q i t u v c h i s i d a n k a t t a s a b o t m a t o n a t n i t a l a b e t a d i . O q i t u v c h i
‘ ‘
a s h u l a n i t o g r i a y t i s h b o l a l a r d a r e f l e k s b o l i b q o l i s h g a a s t a - s e k i n
‘ ‘ ‘
v a m e t o d i k j i h a t d a n e r i s h m o g i k e r a k . A g a r k u y l a s h m a l a k a s i h o s i l
‘
q i l i s h i s h i n i , a s o s a n o r g a n i l a d i g a n q o s h i s h n i n g b a d i i y o b r a z i u s t i d a
‘ ‘
o l i b b o r i l a d i g a n i s h g a b o y s i n d i r i b o l i b b o r i l s a , b u j a r a y o n a n c h a
‘
m u v a f f a q i y a t l i b o l a d i . A s h u l a n i n g b a d i i y o b r a z i u s t i d a g i i s h b i l a n
‘
u n i n g v o k a l t o m o n u s t i d a g i i s h o r t a s i d a b i r - b i r i g a i k k i y o q l a m a
‘
b o g l i q l i k b o l i s h i k e r a k : y a n i o q i t u v c h i a s h u l a n i n g b a d i i y i j r o
‘ ‘ ’ ‘
e t i l i s h i g a h a r a k a t q i l i s h i b i l a n u n i n g s o f t e x n i k t o m o n i u s t i d a h a m
p u h t a i s h o l i b b o r a d i : o q i t u v c h i t o g r i a s h u l a c h i l i k m a l a k a s i b i l a n
‘ ‘ ‘
t a r b i y a l a b b a d i i y o b r a z n i m u m k i n q a d a r t o l i q r o q a n i q l a s h u c h u n
‘
s h a r o i t y a r a t a d i . 8
8
R. G . Qodirov. Boshlang ich maktabda ko povozli kuylash Toshkent. O qituvchi. 1997-yil. 23-b
’ “ ’ ’ ” ’
23

S i n f d a o r g a n i l a d i g a n h a r b i r q o s h i q i f o d a l i , y u k s a k b a d i i y ,‘ ‘
b o l a l a r t a s a v v u r i g a c h u q u r t a s i r q i l a d i g a n b o l i s h i k e r a k . A g a r
’ ‘
q o s h i q b o l a l a r n i q i z i q t i r s a , u l a r n i n g o n g i g a o m o t s i o n a l t a s i r e t s a , u
‘ ’
v a q t d a q o s h i q a y t i s h u s u l l a r i n i n g s o f t e x n i k a s i t o m o n i u s t i d a o l i b
‘
b o r i l a d i g a n i s h u l a r g a z e r i k a r l i t u y u l m a y d i .
K o p i n c h a a s h u l a o q i t u v c h i l a r i k u y l a s h m a l a k a l a r i n i v a q t i n i
‘ ‘
b e k o r g a o l a d i g a n n a r s a d e b , u n g a n a z a r p i s a n d q i l m a y d i l a r , q o s h i q
‘
u s t i d a o l i b b o r i l a d i g a n i s h n i n g o z i m a k t a b o q u v c h i l a r i g a y e t a r l i
‘ ‘
d e b h i s o b l a y d i l a r . B u n d a y q a r a s h l a r b i l a n k e l i s h i b b o l m a y d i , c h u n k i
‘
b u m e t o d q o l l a n g a n d a k u y l a s h m a l a k a l a r i b o l a l a r t o m o n i d a n a n c h a
‘
k e c h v a s e k i n o z l a s h t i r i l a d i .
‘
A s h u l a o q i t u v c h i s i m a x s u s m a s h q l a r n i t a n l a s h d a q a n c h a i j o d k o r
‘
b o l s a , u o z m a q s a d i g a s h u n c h a t e z r o q e r i s h a d i .
‘ ‘
K u y l a s h m a s h q l a r i h a r b i r a s h u l a d a r s i d a n m a l u m o r i n o l i s h i
’ ‘
k e r a k . B u m a s h q l a r j u d a x i l m a - x i l b o l i s h i m u m k i n , l e k i n h a m m a
‘
v a q t b o l a l a r n i n g y o s h x u s u s i y a t l a r i h i s o b g a o l i n i s h i k e r a k .
K u y l a s h m a l a k a l a r i u s t i d a i s h o l i b b o r i l a d i g a n i s h m e t o d l a r i
b o l a l a r n i n g y o s h i g a q a r a b o z g a r i b b o r a d i . B o s h l a n g i c h m a k t a b d a
‘ ‘
o q i t u v c h i n i n g m a s h q l a r i n i o z o v o z i b i l a n b i l a n k o r s a t i s h i a s o s i y
‘ ‘ ‘
m e t o d h i s o b l a n a d i . B e s h i n c h i , o l t i n c h i s i n f l a r d a n b o s h l a b e s a , b o l a l a r
b u y o s h d a a t r o f - m u h i t g a h i y l a o n g l i m u n o s a b a t d a b o l g a n l i k l a r i
‘
s a b a b l i , b u m e t o d a n c h a o z g a r a d i . O v o z b i l a n k o r s a t i s h i m e t o d i
‘ ‘
b i l a n b i r g a b o l a l a r n i n g u y o k i b u v o k a l - x o r m a l a k a s i n i o n g l i i d r o k
e t t i r i s h i m e t o d i d a n h a m f o y d a l a n i s h i j u d a m u h i m d i r .
B o l a l a r u m u m i y o r t a t a l i m m a k t a b l a r i d a q o s h i q a y t i s h n i
‘ ’ ‘
o r g a n i s h i j a r a y o n i d a q a y h i l d a g i k u y l a s h m a l a k a l a r i n i h o s i l q i l i s h l a r i
‘
k e r a k ? A s h u l a a y t i s h i u c h u n q o m a t n i r o s t l a s h , a s h u l a c h i l i k k a x o s
24

n a f a s o l i s h , t o v u s h h o s i l q i l i s h , d i k s i y a , s o z , a n s a m b l b u l a r n i n g
h a m m a s i k u y l a s h m a l a k a l a r i d i r .
A s h u l a a y t i s h d a g i h o l a t . B i r i n c h i a s h u l a d a r s i d a n b o s h l a b o q
b o l a l a r g a k u y l a s h m a l a k a l a r i n i n g a s o s l a r i b e r i l a d i . B u y e r d a e n g
a s o s i y v a z i f a a s h u l a a y t i s h u c h u n q o m a t n i r o s t l a s h n i v u j u d g a
k e l t i r i s h d i r .
Q o s h i q a y t i s h u c h u n q o m a t n i t o g r i r o s t l a s h d e g a n d a n i m a n i‘ ‘ ‘
t u s h u n a m i z ? B u n d a b i z , q o s h i q a y t a y o t g a n d a g a v d a , b o s h , o y o q v a
‘
q o l n i n g q a n d a y h o l a t d a t u r i s h i l o z i m l i g i n i t u s h u n a m i z . Q o s h i q
‘ ‘
a y t i s h u c h u n q o m a t n i t o g r i r o s t l a s h , q o s h i q a y t i s h d a n a f a s n i b i r
‘ ‘ ‘
t e k i s o l i s h , a s h u l a n i t a b i i y e r k i n r a v i s h d a a y t i s h n i t a m i n l a y d i .
’
D e m a k , o q i t u v c h i b u n d a y m a l a k a n i h o s i l q i l i s h u c h u n j u d a k o p
‘ ‘
e t i b o r b e r i s h i k e r a k .
’
Q o s h i q a y t i s h u c h u n q o m a t n i t o g r i r o s t l a s h n i m a l a r d a n
‘ ‘ ‘
i b o r a t ? M a l u m k i , a s h u l a n i t i k k a t u r g a n h o l a t d a i j r o e t i s h i e n g q u l a y
’
v a m a q u l u s u l h i s o b l a n a d i . B u n d a g a v d a n i e r k i n , y e l k a n i k e r i b , u n i
’
s a l o r q a g a t a s h l a s h , k o k r a k q a f a s i n i t o g r i t u t i s h l o z i m . B o l a l a r
‘ ‘ ‘
t i k k a t u r i b a s h u l a a y t a y o t g a n l a r i d a g a v d a n i b u k m a s d a n v a y e l k a l a r n i
b u k c h a y t i r m a s d a n , q o l l a r n i e r k i n , b e m a l o l p a s t g a t u s h i r g a n ,
‘
o y o q l a r n i s a l e l k a k e n g l i g i d a n k i c h i k r o q o c h g a n h o l a t d a , u n g a t a y a n i b
t u r i s h l a r i g a e t i b o r b e r i s h i k e r a k . B o s h n i b i r o z o z i g a q u l a y
’ ‘
b o l g a n t a b i i y h o l a t d a k o t a r i b t u r i s h i l o z i m . B u n a r s a l a r n i d o i m
‘ ‘
k u z a t i b , e s l a r i g a s o l i b t u r i s h , a s h u l a a y t a y o t g a n b o s h n i q a n d a y t u t i s h
l o z i m l i g i n i k o r s a t i b t u r i s h z a r u r , c h u n k i b a z i b o l a l a r b o s h l a r i n i
‘ ’
j u d a t i k k o t a r a d i l a r y o k p a s t g a e n g a s h t i r i b t u r a d i l a r . A s h u l a
‘
d a r s l a r i d a k o p i n c h a b o s h q a c h a h o l a t l a r h a m q o l a n i l a d i : o t i r i b
‘ ‘ ‘
a s h u l a a y t i s h h o l a t i . O t i r i b a s h u l a a y t i s h d a h a m g a v d a v a b o s h n i n g
‘
h o l t i k k a t u r i b a s h u l a a y t i s h u c h u n q o m a t n i r o s t l a s h h o l a t i g a
o x s h a y d i . T a x m i n a n s t u l n i n g c h e k k a r o g i g a , o y o q l a r i n i t i k k a t u r i b
‘ ‘
25

a s h u l a a y t g a n d i g i n a o x s h a s h b i r - b i r i d a n s a l a j r a t i b , t a y a n c h n i‘
s e z d i r g a n r o q q i l i b o t i r i s h i k e r a k . Q o l l a r i n i e s a t i z z a g a q o y i s h i
‘ ‘ ‘
l o z i m .
B o l a l a r d a t o g r i t u r i b a s h u l a a y t i s h k o n i k m a s i n i t e z d a h o s i l
‘ ‘ ‘
q i l i b b o l m a y d i . B o l a l a r b u n i o s o n g i n a t u s h u n i b , b i l i b o l a d i l a r - u ,
‘
l e k i n t e z d a e s l a r i d a n h a m c h i q a r a d i l a r . S h u n i n g u c h u n o q i t u v c h i
‘
b o l a l a r a s h u l a a y t a y o t g a n d a q a n d a y o t i r g a n l i k l a r i n i d o i m k u z a t i b
‘
t u r i s h i l o z i m .
T a j r i b a l i o q i t u v c h i l a r b i r o r a s h u l a o r g a n i l a y o t g a n d a y o k i
‘ ‘
m a s h q q i l i n a y o t g a n d a v a q t i - v a q t i b i l a n b u t u n s i n f g a , b a z a n e s a
’
a l o h i d a b o l a l a r g a t o g r i o t i r i s h q o i d a s i n i e s l a t i b t u r a d i . A g a r
‘ ‘ ‘
b u l a r b i l a n k e t m a - k e t t a r z d a s h u g u l l a n i b b o r i l m a s a , b o l a l a r a s h u l a n i
‘
t o g r i h o l a t d a a y t i s h g a e r i s h a o l m a y d i l a r .
‘ ‘
D o i m o b o l a l a r n i n g q a n d a y o t i r g a n l i k l a r i n i k u z a t i b b o r i s h b i l a n
‘
o q i t u v c h i d a r s g a u y u s h q o q l i k r u h i n i k i r g i z a d i . B o l a l a r o z i n i y a x s h i
‘ ‘
t u t a d i g a n , d i q q a t n i b i r j o y g a t o p l a y d i g a n b o l a d i l a r . B u i s h a y n i q s a
‘ ‘
b o s h l a n g i c h s i n f l a r d a j u d a k o p s a b r - m a t o n a t t a l a b e t a d i . H a m m a
‘ ‘
v a q t q o s h i q a y t i s h g a k i r i s h i s h i d a n o l d i n o q i t u v c h i b o l a l a r g a
‘ ‘
t o g r i o t i r i s h k e r a k l i g i n i e s l a t i s h i z a r u r .
‘ ‘ ‘
O r g a n i l g a n a s h u l a l a r n i e n g y a x s h i s i t i k k a t u r i b i j r o e t i s h
‘
m a q u l , o v o z t o l i q j a r a n g l a b c h i q a d i . O q i t u v c h i b o l a l a r n i a s h u l a
’ ‘ ‘
a y t i s h u c h u n o r i n l a r i d a n t u r a y o t g a n i d a s h o v q i n s i z , b e j i r i m l i k b i l a n
‘
t u r i s h g a o r g a t i s h l o z i m . A g a r a s h u l a d a r s i m a x s u s j i h o z l a n g a n
‘
b i n o d a o t k a z i l m a s a , b o l a l a r p a r t a d a n s h o s h i l m a y o s o y i s h t a l i k b i l a n
‘
c h i q i b , o z o r i n l a r i y o n i d a t i k k a t u r i s h l a r i k e r a k .
‘ ‘
A s h u l a o r g a n i b b o l i n g a c h , u n i i j r o e t a y o t g a n d a b o l a l a r n i n g
‘ ‘
y u z l a r i o l a - z a r a k b o l m a s d a n , i f o d a l i , m a n o l i b o l i s h i z a r u r .
‘ ’ ‘
26

Y u z d a g i m i m i k a i j r o e t i l a y o t g a n a s h u l a n i n g m a z m u n i v a x a r a k t e r i n i
a k s e t t i r i s h i k e r a k .
N a f a s o l i s h . Q o s h i q a y t i s h d a g i t o g r i h o l a t a s h u l a a y t i s h d a g i‘ ‘ ‘
n a f a s n i t o g r i o l i s h m a l a k a s i n i e g a l l a s h n i n g a s o s i d i r . A s h u l a a y t i s h
‘ ‘
s a n a t i - b u n a f a s o l i s h s a n a t i d i r , d e b a s h u l a c h i l a r a y t m a g a n l a r b e j i z .
’ ’
B o l a l a r n i n g d e y a r l i h a m m a s i a s h u l a a y t a y o t g a n d a n a f a s o l i s h d a n
f o y d a l a n i s h n i b i l m a y d i l a r . B o l a l a r n a f a s o l g a n l a r i d a o p k a n i n g f a q a t
‘
y u q o r i g i q i s m i g i n a h a v o b i l a n t o l d i r a d i l a r , b u e s a y e l k a l a r n i n g
‘
s i r t d a n e n t i k i b - e n t i k i b k o t a r i l i s h i d a n b i l i n i b t u r a d i .
‘
B o l a l a r n i a s h u l a a y t i s h u c h u n n a f a s o l i s h n i n g e n g q u l a y , f o y d a l i
i s h i d a n , y a n i c h u q u r n a f a s o l i s h u s u l i d a n f o y d a l a n i s h g a o r g a t i s h
’ ‘
k e r a k , b u h o l d a o p k a l a r h a v o b i l a n r o s a t o l d i r i l a d i . B o l a l a r g a n a f a s
‘ ‘
o l i s h d a y e l k a l a r n i q i m i r l a t m a y , o s o y i s h t a t u r i s h n i d o i m o e s l a t i b t u r i s h
k e r a k . A g a r b o l a l a r d a n b i r o r t a s i n i n g n a f a s o l a y o t g a n d a y e l k a l a r i
k o t a r i l s a , o q i t u v c h i o s h a b o l a n i n g n a f a s o l i s h i g a
‘ ‘ ‘
y o r d a m l a s h m o g i l o z i m .
‘
B u n i n g u c h u n o q i t u v c h i q o l l a r i n i a s h u l a a y t m a y o t g a n d a
‘ ‘
b o l a n i n g i k k i y e l k a s i g a q o y i b t u r i b , n a f a s o l a y o t g a n d a y e l k a l a r i n i n g
‘
q i m i r l a s h i g a y o l q o y m a y d i .
‘ ‘
O q i t u v c h i b e s h i n c h i v a u n d a n y u q o r i s i n f l a r d a b o l a l a r g a n a f a s
‘
o l i s h v a q t i d a f a q a t y e l k a l a r i g a g i n a e t i b o r b e r m a s d a n q a n d a y q i l i b
’
y a x s h i n a f a s o l i s h l o z i m l i g i n i h a m t u s h u n t i r i s h z a r u r . B o l a l a r n a f a s
o l a y o t g a n l a r i d a k a f t l a r i n i p a s t k i q o v u r g a l a r i g a q o y i b t u r i b , b u
‘ ‘
h o l n i o z l a r i t e k s h i r i s h l a r i m u m k i n . A g a r n a f a s o l i n s a , p a s t k i
‘
q o v u r g a k o t a r i l a d i . K e y i n y o t i b n a f a s o l g a n d a h a m s h u n d a y
‘ ‘
b o l i s h i n i b o l a l a r g a t u s h u n t i r i s h i k e r a k .
‘
27

B o l a l a r n i t o g r i n a f a s o l i s h g a o r g a t i s h f a q a t a s h u l a a y t i s h‘ ‘ ‘
u c h u n g i n a z a r u r b o l i b q o l m a y , b a l k i b o l a l a r n i n g s o g l i g i u c h u n
‘ ‘ ‘
h a m z a r u r d i r .
N a f a s o l i s h n i n g h a r a k t e r i v a s u r a t i i j r o e t i l a d i g a n a s a r g a
“ ” ’
b o g l i q d i r . A g a r a s h u l a n i c h o z i b , s e k i n - a s t a a y t i s h k e r a k b o l s a ,
‘ ‘ ‘
c h u q u r v a o g i r n a f a s o l i n a d i . A g a r a s h u l a s h o x c h a n r o q b o l s a ,
‘ ‘ ‘
n a f a s h a m t e z v a y e n g i l o l i n a d i .
M a s a l a n : J . N a j m i d d i n o v n i n g P i a n i n o , F . N a z a r o v n i n g P a x t a o y
“ ” “ ”
q o s h i q l a r i n i i j r o e t i s h u c h u n h a r b i r j u m l a n i g b o s h l a n i s h d a
‘
b o l a l a r n i n g s e k i n - a s t a , o g i r n a f a s o l i s h l a r i g a e r i s h i s h k e r a k .
‘
A s h u l a c h i l i k k a x o s n a f a s o l i s h n i n g i k k i n c h i l a h z a s i n a f a s
c h i q a r i s h d i r . A s h u l a a y t a y o t g a n d a n a f a s n i c h i q a r i s h n i n g m o h i y a t i
n i m a d a n i b o r a t ? B u n i n g m o h i y a t i s h u n d a k i , o p k a g a o l i n g a n n a f a s d a n
‘
u n u m l i f o y d a l a n i s h d i r . N a f a s c h i q a r i s h d a n o l d i n b i r d a q i q a
t o x t a t i l a d i . B u n i b o l a l a r n a f a s i n g l a r n i y u t i n g l a r d e g a n d a n a f a s n i
‘ “ ”
b i r d a q i q a c h i q a r m a y t u r i s h l o z i m l i g i n i t u s h u n a d i . B u n a r s a o p k a d a g i
‘
z a p a s h a v o d a n r a t s i o n a l f o y d a l a n i s h g a y o r d a m b e r a d i , a k s h o l d a
m u s i q a i b o r a s i n i n g b i r i n c h i t o v u s h i d a y o q o p k a d a g i h a v o s h a m o l
‘
b o l i b q o l a d i . A s h u l a b o g i q j i l o s i z c h i q a d i . B i r o q o p k a g a
‘ ‘ ‘ ‘
h a d d a n t a s h q a r i k o p h a v o o l i s h h a m y a r a m a y d i . A s h u l a a y t a y o t g a n d a
‘
h a v o o r t i q o l i n s a , u t o v u s h n i n g s i f a t i g a , i n t o n a t s i y a n i n g a n i q
c h i q i s h i g a s a l b i y t a s i r q i l a d i .
’
O q i t u v c h i d i r i j y o r l i k i s x o r a s i y o k i a u f - t a k t n i a s a r n i n g
‘
h a r a k t e r i g a m o s k e l a d i g a n q i l i b k o r s a t s a , b o l a l a r n i n g n a f a s o l i s h v a
‘
n a f a s c h i q a r i s h l a r i g a y o r d a m b e r i s h i m u m k i n .
A u f - t a k t m o m e n t l a r i n a f a s o l i s h t a k t i g a b i r i n c h i s i b u n a f a s
–
o l i s h n i k o r s a t i s h d i r . U m u s i q a n i n g x a r a k t e r i v a s u r a t i n i a k s
‘ ’
e t t i r i s h i k e r a k . U y o k i b u i b o r a u c h u n q a n c h a l i k h a v o z a p a s i
28

k e r a k l i g i g a q a r a b d i r i j y o r n i n g q o l h a r a k a t i t e z , m u t a d i l v a s e k i n‘ ’
b o l i s h i k e r a k . O q i t u v c h i n a f a s o l i s h k e r a k l i g i n i k o r s a t m o q c h i
‘ ‘ ‘
b o l g a n d a q o l i b i l a n t a k l i f q i l u v c h i h a r a k a t q i l a d i .
‘ ‘
B o l a l a r n i b i r i n c h i s i n f d a n b o s h l a b d i r i j y o r n i n g i s x o r a s i n i
t u s h u n t i r i s h g a o r g a t i s h k e r a k , u v a q t d a n a f a s o l i s h t o g r i s i d a
‘ ‘ ‘
b o l a l a r g a t u s h u n t i r i b o t i r i s h n i n g h o j a t i q o l m a y d i , c h u n k i b o l a l a r a u f -
‘
t a k t l a r d a n b i l i b o l a d i l a r .
A s h u l a r e p e r t u a r i v a m a x s u s m a s h q l a r n i i j r o e t t i r i s h o r q a l i n a f a s
o l i s h i u s t i d a i s h o l i b b o r i l a d i . B u n d a y m a s h q l a r d a n b i r i m o j o r
g a m m a l a r i n i y a r i m n o t a l a r d a s e k i n l a s h g a n s u r a t d a i j r o e t i s h d i r .
’
G a m m a d a n a f a s n i m a l u m j o y d a o l i s h o l i s h k e r a k v a b u n a r s a n i
’
b o l a l a r n i n g h a m m a s i b i r v a q t d a b a j a r i s h l a r i n i k u z a t i b t u r i s h k e r a k .
D a s t l a b k i p a y t l a r d a b u n g a t e z l i k d a e r i s h i b b o l m a y d i . B a z i b o l a l a r
‘ ’
b i r o l i n g a n n a f a s b i l a n y a r i m g a m m a n i o x i r i g a c h a y e t k a z a o l m a y d i l a r .
K e y i n r o q b o r i b b o l a l a r d a n a f a s o l i s h v a n a f a s c h i q a r i s h y a x s h i l a n i b
k e t a d i h a m d a u l a r m a s h q l a r n i t o g r i i j r o e t i s h a d i . Q u y i s i n f l a r d a
‘ ‘
a y t i l a d i g a n g a m m a n i n g s u r a t i y u q o r i s i n f l a r d a g i g a q a r a g a n d a t e z r o q
’
b o l i s h i k e r a k .
‘
Y u q o r i s i n f l a r d a = 6 0
Q u y i s i n f l a r d a = 8 0
A s h u l a c h i l i k k a x o s n a f a s o l i n g a n i r i v o j l a n t i r i s h u c h u n h e c h
q a n d a y r i t m s i z , o v o z n i p a s a y t i r i b b o r i s h g a q a r a t i l g a n u z u n
n a t i j a l a r d a g i m a s h q l a r n i i j r o e t i s h j u d a f o y d a l i d i r .
C h u q u r n a f a s o l i s h g a q a r a t i l g a n m a s h q l a r d a n t a s h q a r i y e n g i l
k a l t a n a f a s o l i n a d i g a n m a s h q l a r n i h a m b e r i s h k e r a k .
A s h u l a a y t a d i g a n n a f a s n i r i v o j l a n t i r i s h u c h u n m a s h q l a r h a r
q a n c h a f o y d a l i b o l s a h a m , o q i t u v c h i b u s o h a d a a s o s i y o r i n n i
‘ ‘ ‘
29

a s h u l a r e p e r t u a r i g a b e r i s h k e r a k l i g i n i y o d d a n c h i q a r m a s l i g i z a r u r .
B o l a l a r u c h u n h a r b i r y a n g i a s h u l a n a f a s o l i s h g a o r g a n i s h y o l i d a g i‘ ‘
m a s h q b o l i b x i z m a t q i l a d i .
‘
K i c h i k y o s h d a g i m a k t a b o q u v c h i l a r i r e p e r t u a r i g a m u s i q a
‘
i b o r a l a r i n i n g u z i l i s h s h u y o s h d a g i b o l a l a r g a m o s k e l a d i g a n
a s h u l a l a r d a n k i r i t i s h k e r a k .
K e y i n c h a l i k , b o l a l a r u l g a y a b o r g a n s a r i a s h u l a a y t a y o t g a n d a
‘
n a f a s d a n t o g r i f o y d a l a n i s h m a l a k a l a r i n i h a m e g a l l a b b o r a d i l a r .
‘ ‘
V a z i f a t o b o r a m u r a k k a b l a s h i b b o r a d i . U l a r o l d i d a k a t a i j r o c h i l i k
i m k o n i y a t l a r i o c h i l a d i . R e p e r t u a r g a k e n g n a f a s o l i b a y t i l a d i g a n
a s h u l a l a r k i r g i z i l a d i . M a s a l a n , F . A b d u l l a y e v n i n g M u s t a q i l l i k
“
l o l a l a r i m i z , I . A k b a r o v n i n g B a x o r a s h u l a s i q a y t a , y e n g i l n a f a s o l i s h
” “ ”
m a l a k a l a r i n i e g a l l a s h g a y o r d a m b e r a d i .
H a r b i r a s h u l a o r g a n i l a y o t g a n d a o q i t u v c h i b o l a l a r n i n g
‘ ‘
h a m m a s i n a f a s n i b i r v a q t d a o l i s h l a r i n i k u z a t i b t u r i s h i k e r a k . S h u n i n g
u c h u n a s h u l a n i n g q a y e r i d a n a f a s o l i s h m a q u l b o l i s h i n i o l d i n d a n
’ ‘
y a x s h i o y l a b k o r i s h k e r a k .
‘ ‘
N a f a s o l i s h l a h z a s i h a r b i r m u s i q a i b o r a s i n i n g b o s h l a n i s h p a y t i g a
t o g r i k e l t i r i s h g a h a r a k a t q i l i s h i k e r a k . , m u s i q a i b o r a s i n i n g o z i
‘ ‘ ‘
k o p i n c h a s h e r i y i b o r a n i n g b o s h l a n i s h i g a m u v o f i q k e l a d i . K o p
‘ ’ ‘
v a q t b o l a l a r a s h u l a n i n g j u d a m u v o f i q j o y i d a , h a t t o k i s o z o r t a s i d a
‘ ‘
n a f a s o l a d i l a r . S h u b i l a n m u s i q a v i y v a s h e r i y f i k r n i n g r a v o n
’
b o r i s h i n i b u z a d i l a r . O q i t u v c h i a s h u l a n i n g q a y s i j o y l a r i d a n a f a s o l i s h
‘
k e r a k l i g i n i k o r s a t i b b e r g a n d a n s o n g , k o r s a t m a s i n i n g p u x t a
‘ ‘ ‘
b a j a r i l i s h i g a e r i s h i k e r a k .
O q i t u v c h i b e s h i n c h i s i n f d a n s i n f d a n b o s h l a b o z i s h i d a x o r g a
‘ ‘
x o s b o l g a n h a l q a s i m o n n a f a s n i t a l a b q i l a d i g a n a s h u l a l a r d a n
‘
f o y d a l a n i s h i k e r a k . H a l q a s i m o n n a f a s t u f a y l i i j r o c h i l i k i m k o n i y a t l a r i
30

k e n g a y i b b o r a d i , b i t t a a s h u l a c h i u d d a l a y o l m a g a n n a r s a n i j a m o a
u d d a l a b k e t a d i . X a l q a s i m o n n a f a s d a n m u s i q a i b o r a s i b i t t a n a f a s u c h u n
u z u n l i k q i l i b q o l a d i g a n p a y t l a r d a f o y d a l a n i l a d i . H a l q a s i m o n n a f a s
o l i s h d a b o l a l a r n i n g h a m m a s i n a f a s i n i b i r v a q t d a o l m a s l i k l a r i k e r a k ,
b a l k i z a n j i r d a g i x a l q a d e k k e t m a - k e t , n a v b a t m a - n a v b a t n a f a s o l i s h l a r i
l o z i m . S h u n i n g u c h u n b u n d a y n a f a s o l i s h h a l q a s i m o n n a f a s o l i s h
d e y i l a d i . H a l q a s i m o n n a f a s o l i s h d a b o l a l a r y o n i d a t u r g a n o r t o g i n i‘ ‘
k u z a t i b b o r i s h i , u n i n g o v o z i g a q u l o q s o l i s h i k e r a k . H a l q a s i m o n n a f a s
o l i n g a n d a i b o r a n i n g t u r l i j o y i d a , h a t t o k i e n g n o q u l a y j o y l a r i d a h a m
n a f a s o l i s h m u m k i n . B o l a l a r n a f a s i n i r o s t l a b o l g a c h , u m u m a y l a y o t g a n
a s h u l a g a e h t i y o t l i k b i l a n o v o z i n i b o s h q a l a r n i n g o v o z i d a n a j r a l i b
t u r m a y d i g a n q i l i b j o r b o l i s h i k e r a k . H a l q a s i m o n o l i s h i n i m a s h q
‘ ‘
q i l i s h u c h u n y u q o r i d a a y t i l g a n m a j o r g a m m a s i d a n f o y d a l a n i s h
m u m k i n . E n d i n a f a s n i q a t i y b e l g i l a n g a n j o y d a o l m a s d a n h a l q a s i m o n
’
t a r z d a o l i s h k e r a k .
Y u q o r i s i n f l a r d a h a l q a s i m o n n a f a s o l i s h u s u l i d a n k e n g
f o y d a l a n i s h i m u m k i n , c h u n k i b u v a q t g a k e l i b b o l a l a r x i y l a g i n a
a s h u l a c h i l i k t a j r i b a s i n i e g a l l a g a n v a q i y i n - q i y i n a s a r l a r n i i j r o e t a d i g a n
b o l a d i l a r .
‘
X u l o s a q i l i b a y t a d i g a n o q u v c h i l a r n i g o z a l o h a n g l a r d a
‘ ‘
k u y l a s h l a r i d a t o g r i n a f a s o l i s h n i n g a h a m i y a t i j u d a k a t t a d i r .
‘ ‘
II Bob. BOLALAR OVOZI TURLARI VA ULAR BILAN ISHLASH
USULLARI
2.1. Bolalar xoriga asar o rgatish usullari
’
O zbekiston Respublikasining Ta lim to g risida gi Qonun va Kadrlar
‘ “ ’ ‘ ‘ ” “
tayyorlash milliy dasturi asosida ishlab chiqilgan Davlat ta lim standarti barcha
” ’
31

fanlar qatori musiqiy fanlarni o qitishga ham ma lum talablar qo ydi. Davlat‘ ’ ‘
ta lim standarti talablari asosida, avvalo ta lim tizimining asosiy
’ ’
bo g inlaridan biri bo lgan umumta lim maktablarida o qitiladigan Musiqa
‘ ‘ ‘ ’ ‘ “
madaniyati darslari uchun maxsus na munaviy o quv dasturi ishlab chiqildi va
” ’ ‘
hayotga tadbiq qilindi. Hozirgi davrda musiqiy fanlarni o qitish yuzasidan ta lim
‘ ’
tizimining barcha bo g inlari uchun Davlat ta lim standartlari va na munaviy
‘ ‘ ’ ’
o quv dasturlari ishlab chiqilgan. Lekin, Musiqa madaniyati darslarini
‘ “ ”
standart talablari va na munaviy o quv dasturlari asosida o tish yo lida bir
’ ‘ ‘ ‘
qancha muammolar to planib qoldiki, bu muammolarni oqilona hal qilish hamda
‘
ishni to g ri yo lga qo yish uchun birgina musiqa fani o qituvchisining
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
imkoniyati yetmaydi. Avvalo shuni aytish kerakki, Ta lim to g risida gi
“ ’ ‘ ‘ ”
Qonunda barcha fanlarning uzluksiz ta lim tizimi bosqichlari (maktabgacha
’
ta lim, umumta lim, o rta maxsus ta lim, oliy ta lim va oliy ta limdan
’ ’ ‘ ’ ’ ’
so nggi ta lim) da o z yo nalishlari bo yicha muntazam va uzluksiz ravishda
‘ ’ ‘ ‘ ‘
o qitilishi ko zda tutilgan. Bu esa, Ta lim to g risida gi Qonun talablariga
‘ ‘ “ ’ ‘ ‘ ”
to g ri keladi va bir qator muammolar tug dirmoqda. Muammolarning
‘ ‘ ‘
birinchisi shundan iboratki, har bir bola yashash va ta lim olish jarayonida
’
qandaydir fanga yoki sohaga qiziqa boradi. Shu jumladan, maktabgacha tarbiya
muassasalari hamda umumta lim maktablarida o qitiladigan musiqa
’ ‘
mashg ulotlari va darslari, bolalarning ma lum qismini ushbu sohaga qiziqtiradi.
‘ ’
Ularda kelgusi hayotlarida musiqa ilmiy va ijodiyoti sohasi mutaxassisi bo lish
‘
ishtiyoqini hosil qiladi. Shunday ekan bolalarni o z qiziqishlariga ko ra tanlash,
‘ ‘
rag batlantirish va kelgusida shu sohada bilimlarini oshirishlari uchun kerakli
‘
shart-sharoit yaratish lozim.
Musiqa janrlari ichida eng demokratik va ommaviy xususiyatga ega bo lgan
“ ” ‘
tur bu xor san atidir. U kishilarimizning kundalik hayoti bilan chambarchas
— ’
bog liq bo lib, ularni g oyaviy-estetik jihatdan tarbiyalaydi.
‘ ‘ ‘
32

Mashhur musiqa nazariyotchisi, faylasuf, bastakor va musiqa madaniyati
shakllanish davrining asoschilaridan biri B. Asafyev fikricha, xor san ati’
musiqani tushuna bilish vositasidir.
Xor san ati ommani «estetik ruhda tarbiyalash bilan birga, kishilarni xalq
’
qo shiqlari ijodiyoti durdonalari, o zbek, rus va chet el klassik vokal-xor asarlari
‘ ‘
namunalari bilan tanishtiradi, ularning ma naviy dunyosini boyitadi.
’
Xor san ati ommani musiqaviy tarbiyalashda kishilarni loqayd eshituvchi emas,
’
balki faol qatnashchilarga aylantiradi. Ba zi bir ijtimoiy kuzatishlarga qaraganda,
’
havaskorlik xor kollektivlarida astoydil qatnashgan kishilar hayotda ham, ishlab
chiqarishda ham serg ayrat bo ladilar. Xor shunday bir san atki, unda adabiy va
‘ ‘ ’
musiqiy ijodiyot o zaro uyg unlashib, yaxlit badiiy obraz yaratiladi. Bu san at
‘ ‘ ’
doimo xalq qo shiqchilik ijodiyoti bilan bog liq bo lib, xususan, o zbek , rus
‘ ‘ ‘ ‘
va ayrim boshqa qardosh xalqlar milliy musiqa madaniyatining shakllanishi va
rivojlanishida muhim rol o ynab kelgan. Xor san ati ijodiy rivojlandi, u ko p
‘ ’ ‘
millatli xarakterga ega bo ldi..
‘
O tmishda professional xor ijrochiligiga ega bo lmagan qator qardosh
‘ ‘
respublikalarda yangi xor san ati o ziga xos yo llar bilan shakllana bordi.
’ ‘ ‘
Mazkur xalqlar o zlarining milliy an analariga tayangan holda musiqa
‘ ’
madaniyatlarini yarata boshladilar. Bu muhim ishni amalga oshirishda ilg or rus
‘
musiqa madaniyati va xor ijrochilik tajribasi ham katta rol o ynadi.
‘
Tarix o tmishida xalqlar hayotida sodir bo lgan ijtimoiy o zgarishlar bilan
‘ ‘ ‘
birga, musiqa olamida ham, xususan, xor san atida ham yangi yo nalishlar paydo
’ ‘
bo ldi.
‘
Shunday qilib, xor san ati keng tarqalgan va ko p turlarga ega bo lgan
’ ‘ ‘
janr.Ta kidlaganimizdek, umumestetik tarbiyaning muhim tomonlaridan biri,
’
musiqiy tarbiya hisoblanib, xor san ati esa musiqa madaniyatining tarkibiy va eng
’
xalqchil qismini tashkil qiladi.
33

Xor san ati madaniy hayotimizda keng o rinni tutgan, inson shaxsiyatini’ ‘
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadigan san at turidir. Xor musiqa
’
tarbiyasi esa, nafosat tarbiyasining asosiy va murakkab qirralaridan biridir, u
atrofdagi go zal narsalarni to g ri idrok etishga va qadrlashga o rgatadi.
‘ ‘ ‘ ‘
O quvchilarga nafosatli tarbiya berishda umumta lim maktablaridagi, musiqa
‘ ’
madaniyati darslarini ahamiyati katta. O quvchilar nafosat hissini, san at sirlarini
‘ ’
tushunishni va qadrlashni, san atdan bahramand bo lishni, avvalo maktablarda
’ ‘
o rganadilar. Nafosat didini shakllantirish uchun esa, musiqa madaniyati darslari
‘
bilan bir qatorda sinfdan tashqari musiqa tarbiyasini ahamiyati katta. Chunki,
sinfdan tashqari musiqa tarbiyasining ommaviy va to garak shakllarida bolalar
‘
yalpi tarzda jalb etiladi. Zotan, xor musiqa tarbiyasi sozanda yoki xonandani emas,
eng avvalo insonni tarbiyalaydi O sib kelayotgan yosh avlodni musiqa, go zallik
‘ ‘
olamiga olib kiradi. Chunki, musiqa inson hayotiga kuchli ta sir ko rsatish
’ ‘
imkoniyatiga ega va ahloqiy-nafosat tarbiyasining muhim vositasidir. Inson
musiqa bilan ona allasi orqali tanishib, umrbod musiqadan zavq topadi.
Musiqadan ozuqa olish uchun esa, inson yuksak madaniyatli, sof qalb egasi,
go zallikni xis eta oladigan bo lishi kerak. Olimlardan birlari: «Odam shaxs
‘ ‘
bo lishi uchun, u ruhiy tomonidan rivojlanishi, o zini bir butun inson deb his
‘ ‘
qilmog i kerak» - degan edi.
‘
Dirijyor asarni har tomonlama o rganib bo lgach, o zining tuzgan ish rejasi
‘ ‘ ‘
asosida uni xonandalarga o rgatishga kirishadi. Asar ustida olib boriladigan
‘
ishning asosiy qismi asarni xorga o rgatish jarayonida bajariladi va xor ishining
‘
asosini ham shu asarni o rganish protsessi tashkil qiladi. Chunki asarni o rganish
‘ ‘
bilan birga, xorda vokal-xor ishlari olib boriladi.. Xonandalarga qo shiq
‘
o rgatish paytida ular yaxshi muzika namunalari bilan tanishadilar. Ularning
‘
muzikaviy ongi, madaniyati, didi o saveradi. Ijro malakalari osha boradi, vokal
‘
ko nikmalari shakllana boradi. Xonandalarning melodik va garmonik eshitish,
‘
hamohang (ansambl) bo lib kuylash va notani tez o qish va to g ri intonatsiya
‘ ‘ ‘ ‘
qilish qobiliyati takomillasha boradi.
34

Xorga asar o rgatishning turli usul va metodlari ijrochilik tajribasida ma lum.‘ ’
Oddiy qilib aytganda, asar, avvalo texnik tomondan o rganiladi. Keyin uning
‘
badiiy ijrosi (sayqallash) ustida ish olib boriladi. Umuman, asarni o rganishdan
‘
oldin uni eshittirish ham muhim rol o ynaydi.
‘
Shunday qilib, asar o rgatish jarayonini shartli ravishda uch qismga bo lish
‘ ‘
mumkin:
asarni xonandalarga eshittirish;
—
o rgatish;
— ‘
mustahkamlash va badiiy ifodali qilib aytishga o rgatish ishlarini tugallash.
— ‘
Asarni xonandalarga eshittirishdan oldin uning mualliflari (so z va musiqa)
‘
haqida va asar mazmuni to g risida tushuncha berish lozim. Ijrochilarni asar
‘ ‘
bilan tanishtirishda ularga asarning asosiy mazmunini tushuntirish kifoya. Shundan
so ng asarning badiiy, ta sirchan ijrosi eshittiriladi.
‘ ’
Dirijyor shuni esda tutishi kerakki, asarni xonandalarga ta-nishtirishida ijro yaxshi
bo lmasa, zng yaxshi yozilgan qo shiq ham xor qatnashchilarida yaxshi taassurot
‘ ‘
qoldirmasligi va ularda asarga nisbatan qiziqish uyg otmasligi mumkin.
‘
Asar, albatta, ma lum bo laklarga bo lingan holda o rgatiladi. Ma lumki,
’ ‘ ‘ ‘ ’
ko pchilik hollarda qo shiqlar shaklan ikki qismdan iborat bo ladi.
‘ ‘ ‘
Qo shiqning kirish qismi daromad va ikkinchi qismi naqoratni tashkil qiladi.
‘ —
O z navbatida, har ikkala qismi ham jumlalarga bo linadi. Qo shiqni mana shu
‘ ‘ ‘
frazalarga bo lib o rgatiladi. Qo shiq har bir xor partiyasiga alohida o rgatilib,
‘ ‘ ‘ ‘
keyin birgalikda kuylanadi.
Aytganimizdek, boshda asar texnik tomondan, ya ni uning adabiy teksti, ritmik
’
tuzilishi o rganiladi va solfedjio qilinadi.
‘
35

Asar texnik tomondan o rganilayotgan davrda xonandalarning taktdagi hissalarni‘
dirijyorlik (taktirovaniye) qilib borishi yaxshi foyda beradi. Buning uchun ular
dirijyorlik shakllarini (sxemalarni) bilishlari kerak.
O rgatiladigan asar shaklan har xil (bir, ikki, uch, to rt va h. k.) qismlarda
‘ ‘
bo lishi mumkin. Lekin ularni xorga o rgatish metodn yuqorida qayd qi-
‘ ‘
linganidek bo ladi.
‘
Asar o rganishni asarning melodik-intonatsion tuzilishiga qarab , har xil
‘
ovozdan boshlash mumkin. Masalan, ancha tajribaga ega bo lgan xorlar uchun
‘
avval birinchi ovozni (asosiy kuyni) eshitish va o rganishdan boshlash qolgan
‘
ovozlarni o rganishga birmuncha qulaylik tug diradi. Chunki tajribali
‘ ‘
xonandalar asosiy kuyni anglamay, o z partiyalaridagi kuyni hamohanglikda ayta
‘
olmaydilar. Ular uchun asosiy kuyni eshitib, o z kuylarini aytishi partiyalarni bir-
‘
biriga moslashtiradi, shunda partiyalar bir butunlikda yangraydi. Asosiy kuy
xonandalarga kuylash, eshitish va nazorat qilib borish imkonini beradi. Aksincha,
tajribasizlik xorlarda avval asosiy (yuqoridagi) kuy birinchi ovozda o rgatilsa, uni
‘
boshqa ovozdagi xonandalar ham eshitib, o z partiyalaridagi kuyni aytishda
‘
adashishlari mumkin. Shuning uchun har bir asarni o rgatishda uning melodik-
‘
intonatsion tuzilishiga qarab ish tutish maqsadga muvofiqdir.
36

Asarni xor partiyalari bilan alohida o rganishning o z afzalliklari bor.‘ ‘
Birinchidan, kuyni xonandalar tez va aniq o rganadilar. Ikkinchidan esa, alohida
‘
partiyada xonandalar ovozining bir tekisligiga, yaxshi ansamblga, sozga, to g ri
‘ ‘
va aniq so z talaffuziga erishish mumkin.
‘
Qo shiq o rgatishni boshlashda xor rahbari avval qo shiqning
‘ ‘ ‘
o rgatiladigan qismini bir-ikki marta chalib (yoki ovozi bilan aytib) eshittiradi.
‘
Qo shiq bo lakchasining kuyi bir oz esda qolgach, shu jumla so zi bilan past
‘ ‘ ‘
ovozda ayta boshlash kerak.
Aytganimizdek, yangi ibora oldingisi bilan qo shib yuborilishi lozim. Aks
‘
holda iboralar alohida o rganilib, ular orasida bog lanish bo lmaydi va asarni
‘ ‘ ‘
bir butun tasavvur qilish qiyin bo ladi. Shuning uchun ham qo shiq bir butun,
‘ ‘
lekin jumlalarga bo lib o rgatiladi. Umuman, bir jumla puxta o zlashtirilmay,
‘ ‘ ‘
ikkinchisiga o tmaslik kerak, ammo agar kuyini o zlashtirish juda qiyin jumla
‘ ‘
uchrasa, asarning davomini o rganaverish lozim va xonandalar ma lum bir
‘ ’
epizod yoki muzikaviy gap bilan tanishtirilgach, oldingi jumla kuyini yana
qaytarilsa, uni o zlashtirish birmuncha yengil bo ladi. Urgatish davomida rahbar
‘ ‘
37

tekstning aniq talaffuzini, ritmlarini, tovush xarakterini, to g ri nafas olishni‘ ‘
ko rsatib va takrorlatib turishi kerak.
‘
Shuningdek, murakkab jumlani tinmay qaytaravermasdan, balki ijrodagi
ayrim xatolarni aniqlashi va shunga mos mashqlardan foydalanish mumkin.
Talaffuzdagi ayrim nuqsonlarni keyingi mashg ulotlarda yo qotib borish kerak.
‘ ‘
Masalan, eslab qolish qiyin interval («sakrashlar») uchrasa, o sha interval
‘
tovushlarini yukoridan pastga yoki pastdan yuqoriga qarab solfedjio qilish va
alohida takrorlash yo li bilan eslab qolish mumkin. B. Umidjonov qayta ishlagan
‘
o zbek xalq qo shig i «Qora soch» asari bunga misol bo la oladi .
‘ ‘ ‘ ‘
Asar texnik jihatdan o rganilgandan so ng xor rahbar boshchiligida
‘ ‘
uning badiiy ijrosi ustida ishlashga kirishadi. Bunda asarning badiiy g oyasini
‘
ochish, obrazlari, xarakteri va ijro uslubi (stil) ustida ish olib boriladi. Har bir
kichik yoki katta muzika jumlasi ma lum notalar yig indisidan iborat. Shu
’ ‘
kichik-kichik muzika bo lakchalari ritm va talaffuz jihatdan xonandalarga
‘
tanishligini hisobga olib, uni jumlalash, ya ni har bir kichik muzika
’
bo lakchalarini ijro qilishga o tiladi. Muzikaviy iboralar boshlanish, yuqori (avj)
‘ ‘
va oxirgi qismlardan iboratligi uchun ularning so z va muzika, logik urg ularini
‘ ‘
bilib ijro qilinadi. Har bir muzikaviy jumla o rtasida ovoz sal kuchayib, oxiri esa
‘
yumshoqroq ijro qilinishi darkor. Ovozni kuchaytirish (o rta qismda) va
‘
kuchsizlantirish (oxirida) natijasida ifodali ijroga erishiladi. Har bir muzika
bo lakchasini bir maromda (tovush kuchida) kuylamay (agar fakturada avtor
‘
tomonidan bir xil nyuans belgisi qo yilgan bo lsa ham), balki nyuanslardan
‘ ‘
foydalanish va ifodali ijroga erishish lozim. Asarni jumlalarga ajrata olish
(bo laklarga bo la olish) katta mahoratdir.
‘ ‘
Xor asarining badiiy mazmunini ochish uchun uning to g ri ijro tempini
‘ ‘
topa olish alohida o rin tutadi. Chunki asar kompozitor tafakkuriga binoan,
‘
ma lum temp «chegara»sida ijro qilinmasa, uning asl ma nosi eshituvchilarga
’ ’
tushunarli bo lmaydi. Masalan, M. Burhonovning «Lenin partiyasiga oda», A.
‘
Xolminovning «Lenin haqida qo shiq» asari kabi tantanavor va B.
‘
38

Umidjonovning «Go zal» (jo rsiz xor) kabi lirik xarakterli asarlarining ijro tempi‘ ‘
bir oz tezlashtirilsa, asar xarakteri buziladi. Tantanavor ruh-dagi asarda
tantanavorlik, lirik asarda esa mayinlik yo qoladi.
‘
Asardagi dinamik tuslarning aniq bajarilishi, poetik tekstning emotsional va
aniq talaffuzi uning badiiy ta sirchanligini oshiradi.
’
Asar o rganilgach, unga sayqal («vpevaniye») berish davri bosh-lanadi va
‘
xor asarning asl ma nosiga tushungan holda, uni ijro qila boshlaydi.
’
Shunday qilib, asar texnik, badiiy tomondan mukammal o rganilib va
‘
sayqal berilgach, general mashg ulotlarga o tish mumkin.
‘ ‘
General repetitsiyadan so ng xor konsertga chiqishi mumkin. Shuni ham
‘
aytish kerakki, asar xonandalar ongiga singib yetmasdan va ijro hamohang sadoga
ega bo lmay turib, uni tomoshabinga havola qilib bo lmaydi.
‘ ‘
Ijrochilar dirijyorning har bir harakati-yu nozik imo-ishoralariga rioya qilib,
asarni bexato-benuqson ijro etishlari va shu jarayonda asarning badiiy obrazlarini
ta sirchan ifodalay olishlari zarur. Ana shundagina dirijyor bilan xor kollektivi
’
o rtasida ijodiy yakdillik yuzaga keladi va asar ijrosi tinglovchiga ham,
‘
tomoshabinga ham manzur bo ladi.
‘
General mashg ulot ko pincha konsertga chiqishdan oldin bir marta,
‘ ‘
ba zida esa, ikki va hatto uch marta o tkazilishi ham mumkin.
’ ‘
San at bu insonga xos shunday faoliyat turiki, uning vositasida bir inson
’ –
o z boshidan kechirayotgan hissiyotlarni tashqi belgilar orqali boshqalarga
‘
yetkazadi, ular yesa bu hissiyotni o z qalblariga ko chiradilar.
‘ ‘
Xor, ya ni jamoa deb maxsus tashkil qilingan, vokal-xor texnikasiga,
’
badiiy-ifoda vositalariga ega bo lgan va shu vositalar orqali ijro qilinadigan
‘
asarning mazmunini eshituvchilarga yetkazib bera oladigan ijrochilarni atash
mumkin. Xorga musiqa qobiliyati bor, ya ni musiqaviy xotiraga, eshitish
’
qobiliyatiga, ritmga va shirali ovozga ega bo lgan kishilar qabul qilinadi.
‘
39

Xorga qo shiq aytishga moyil va qo shiq aytish qobiliyatiga, qaysi‘ ‘
partiyaga mansubligi, ma lum ovoz balandligi (diapazoniga), yoqimli, chiroyli
’
tembrga, ovoz kuchliligi, ovoz barqarorligi, ovoz chidamliligi kabi sifatlarni
o zida mujassamlashtirgan kishilar tanlanadi. Shuningdek, ijrochilarning
‘
intonatsiyaning tozaligi (sluxi), musiqiy xotirasi, nutqi (so z talaffuzi), ritmni
‘
sezish qobiliyati, musiqiyligi, notani o qiy olish (solfedjio) kabi muhim
‘
tomonlarini tekshirib ko rish foydali va maqsadga muvofiqdir. Ovozlar tembri
‘
xarakteriga qarab joylashtirilgandan so ng vokal-xor malakalarini o stirish
‘ ‘
uchun muntazam ravishda o quv-tarbiya ishlari olib borilishi lozim.
‘
Xorda olib boriladigan vokal ishlarining asosiy maqsadi ijrochilarda
to g ri kuylash malakalarini o stirishdan iboratdir. Vokal ishlariga:
‘ ‘ ‘
- xorning muhim elementlari ustida ishlash (hamohanglikka, yaxshi sozga,
so z talaffuziga, badiiy ifoda vositalariga erishish);
‘
- to g ri nafas olish, vokal tovush barpo qilish va uni shakllantirish.
‘ ‘
40

Vokal-xor texnikasiga, asosan, nafas, tovush hosil qilish, uni cho zish,‘
dinamika, intonatsiya va diksiya malakalari kiradi. Xor ijrochilari yaxshi vokal
texnikaga ega bo lmasa, u xorning ijrosida na uyg unlik (ansambl), na tiniq soz,
‘ ‘
na aniq talaffuz va badiiy ifoda bo ladi. Shuning uchun xorda har doim vokal-xor
‘
texnikasini rivojlantirish va ularni takomillashtirib borish zarur. Chunki xorda
yaxshi ansamblga, sozga, dinamik mustahkamlikka, diksiyaga va tembr
bo yoqlariga erishishda vokal fundament mustahkam bo lishi kerak.
‘ “ ” ‘
Yaxshi tembrli ovoz badiiy ijro vositalaridan biri ekan, ovoz sifatini
yaxshilash ustida ko proq ishlash lozim. Ovozni to g ri yo lga qo yish qiyin
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
protsess hisoblanib, ovoz apparatining to g ri holatda bo lishi va ovoz
‘ ‘ ‘
chiqarishi, ovozni cho zib tura olishi, nafas tayanchiga erishish kabi muhim
‘
jarayonlarni o z ichiga oladi. Xorda ovozning ochiq bo lishiga yo l
‘ “ ” ‘ ‘
qo ymaslik kerak. Yarim yopiq ( niqobdor ) ovozda kuylash asosan, akademik
‘ “ ”
ijro uslubiga mansubdir. Bu ko nikmani o zlashtirish uchun yuqori tanglay
‘ ‘
maksimal ko tarilib, tovush yarim yopiq holda og iz bo shlig idan chiqishini
‘ ‘ ‘ ‘
va bunda artikulyatsiya apparati (og iz, lab, tish, til, tanglay) ham ishtirok etishini
‘
yaxshi tushunish kerak. Xor rahbari esa, xonandalarga bu jarayonni amalda
ko rsatib berishi lozim bo ladi.
‘ ‘
Xorda so z va musiqa bir-biri bilan bog liq ekan, har ikkalasi ustida jiddiy
‘ ‘
ish olib boriladi. So zning aniq va to g ri talaffuzi ovozning intonatsiyasiga,
‘ ‘ ‘
sifatiga ijobiy ta sir ko rsatadi. Mashhur qo shiqchi F.I.Shalyapin yaxshi
’ ‘ ‘ “
aytilgan so z uning yarim kuylanganidir , degan edi.
‘ – ”
Xor ijrosining asosiy badiiy-ifoda vositalariga asarning g oyaviy
– ‘
mazmunini ochib berish hisoblanadi. Agar xor ijrochilari yaxshi intonatsiyaga va
sozga, ansamblga va so z talaffuziga, vokal-xor texnikasiga ega bo lsa-yu, uning
‘ ‘
ijrosi badiiy ifodaga ega bo lmasa unda ijro qilinayotgan asarning g oyaviy-
‘ ‘
badiiy mazmuni tinglovchilarga yetib bormaydi. Ijroda badiiy ifoda tinglovchilar
qalbini hayajonga soladi, ma naviy oziq beradi hamda asar muammolarini
’
tasavvur etishga ko maklashadi.
‘
41

Xorda yaxshi sozga, sof intonatsiyaga va ansamblga erishishdan qat iy’
nazar, unda nyuanslar, dinamika va jumlalash kabi ijro vositalari yetishmasa, uning
ijrosi jonli, emotsional, qiziqarli bo lmaydi.xorda olib boriladigan barcha ishlar
‘
badiiy-ifodali ijri bilan chambarchas bog liq bo lishi zarur.
‘ ‘
Ijodiy muhit rahbar va xor jamoasining hamkorligida yaratiladi. Ijodiy ishni,
intizomni yo lga qo yishda, oldinga qo yilgan maqsadga erishishda xor rahbari,
‘ ‘ ‘
dirijyorning mustahkam irodasi va talabchanligi muhim rol o ynaydi.
‘
Musiqachilar jonsiz jismda ijro etsa va uning ijrolari cholg uning sifati hamda
‘
o zlarining mahoratlariga bog liq bo lsa, dirijyor ko plab bir-biridan farq
‘ ‘ ‘ ‘
qiluvchi insonlar bilan ishlaydi. U o z oldida turgan xor ijrochilarini bir jamoada
‘
to plab, ularni shunday birlashtirishi kerakki, bu jamoa uning boshqaruvida xuddi
‘
yaxshi sozlangan musiqa cholg usidek yangrashi lozim. U jamoa ijrochilarining
‘
xarakterlarini bilishi, ular bilan munosabatga kirishganda individual yo l tutishi,
‘
oldinga qo yilgan vazifalarni bajarishda hammaga bir xil talab qo yish maqsadga
‘ ‘
muvofiqdir.
42

2.2 Xor asarlari ustida ishlash va ko p ovozlikka o tish’ ’
Asar ustida ishlash jarayoni asosan uch bosqichdan iborat bo ladi:
‘
dirijyorning asarni mustaqil o rganishi va xor bilan ishlashga
— ‘
tayyorgarlik ko rishi;
‘
asarni xorga o rgatish;
— ‘
konsertlarda ijro qilish.
—
Asar ustida ishlash dirijyor va kollektivning butun ijodiy faoliyati bilan
bog liq bo ladi. Asarni har tomonlama tahlil qilish, uni kollektivga o rgatish va
‘ ‘ ‘
hatto uni konsertda ijro qilish jarayoni ham asar ustida ishlashga kiradi. Chunki
ijro pashida ham (boshlang ich davrlarda) asar ustida ish olib boriladi.
‘
O rganilgan asar darhol ko ngildagidek jarangga ega bo lavermaydi.
‘ ‘ ‘
Repetitsiya va konsertlarda asarning har bir ijrosi uni sayqallab boradi. Akkordlar
sadosi, partiyalarning hamohangligi yaxshilana boradi. Ijrochilar esa
tinglovchilarga asarning asl ma nosini yetkazib berish uchun ijro mahoratlarini
’
orttira bora-dilar.
43

Xor rahbari biron-bir asarni xorga o rgatishdan avval shu asarni har‘
tomonlama tahlil qilishi, puxta o rganishi va yodlab olishi lozim. O rganish
‘ ‘
bosqichida asarni:
umumiy tahlil;
—
musiqiy-nazariy tahlil;
—
vokal-xor masalalari bo yicha tahlil qilishi kerak. Umumiy tahlil
— ‘
chog ida asar va kompozitor (shuningdek, tekst avtori) haqida ma lumotlar
‘ ’
to planadi, asar yaratilgan davrga, kompozitorning ijodiga oid materiallar bilan
‘
tanishiladi. Kompozitorning musiqiy tafakkuri va uning ijodidagi xarakterli
tomonlari aniqlanadi. Asarni o rganish uning badiiy g oyasini aniqlash va
‘ ‘
asarning mazmuniga tushunib yetishdan boshlanadi. Shundan keyin asar
g oyasini ochish uchun qanday badiiy ifodali vositalardan foydalanilganligi
‘
aniqlanadi. Asardagi poetik tekstning mazmuni aniqlangach, uning muzikaga mos
kelishi yoki kelmasligi aniqlanadi.
Shundan so ng asar musikiy-nazariy tomondan tahlil qilinadi. Bunda
‘
asarning qaysi muzika shaklida yozilganligi, yozilish uslubi (sklad pisma) va
faktura yozuvi, lad va tonligi, muzikaviy tematikasi, ritm va o lchovi, ijro sur ati
‘ ’
(temp) plani, kuyi va garmoniyasi, dinamik tuslari va boshqalar aniqlanadi.
Keyingi bosqich vokal-xor tahlili. Bunda xorning turi va ko rinishi
— ‘
(ayollar, erkaklar yoki aralash, I II III IV va hokazo ovozli xorlar), xordagi soz
— — —
va intonatsiya, ansambl, ovoz partiyalari, ularning diapazonlari, tessiturasi, nafas,
so z talaffuzi, uchraydigan qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish yo llari
‘ ‘
aniqlanadi.
Rahbar asarni fortepyanoda (yoki boshqa muzika asbobida) chalishi, xor
partiyalarini, interval va akkordlarni o rganishi, har bir ovoz partiyasi kuyini
‘
ifodali ayta olishi kerak. Bu hol asarni xorga o rgatish jarayonini tezlashtiradi. U
‘
asarni vokal-intonatsiya, nazariy va boshqa tomonlardan puxta o zlashtirgach, shu
‘
44

asar-ni dirijyorlik qilish texnikasi ustida ham ish olib borishi, kerakli texnik
usullarni o rganib olishi shart.‘
Shuni aytish kerakki, asar dirijyor tomonidan puxta o zlashtirilmasa,
‘
o rgatish davrida u ko p qiyinchiliklarga duchor bo ladi.
‘ ‘ ‘
Agar asarning orkestr jo rligida ijro etilishi nazarda tutilsa, orkestr
‘
partiturasi bilan ham tanishish kerak. Dirijyor asarni to liq o rganib bo lgach,
‘ ‘ ‘
nafas olish yo llari va joylari (sezuralar), badiiy ijro planini belgilaydi, nota
‘
materiali partitura va xor partiyalari tayyorlaydi va asarni xorga o rgatish ish
— ‘
plani tuzadi. Ish planida mashg ulotlar qanday tartibda o tishi va ularning
‘ ‘
mazmuni batafsil beriladi. Shuningdek, o rgatiladigan asarning fakturasidagi
‘
ba zi ritmik xususiyatlar, xorning tayyorgarlik darajasi, vaqti kabi ishning texnik,
’
tashkiliy tomonlari (nota tekstining to g riligi, konsertmeyster kerak yoki
‘ ‘
kerakmasligi) hisobga olinadi.
Shuningdek, ish planida asarni ma lum bo laklarga bo lish, o zlashtirish
’ ‘ ‘ ‘
qiyinroq bo lgan jumlalarni aniqlash, bu qiyinchiliklarni bartaraf qilish yo llarini
‘ ‘
topish, asarning musiqaviy shaklini aniqlash, nafas olish joylarini belgilash va
hokazolar aks ettiriladi.
45

Boshlang ich sinflarda musiqa darsini tashkil etish orqali o quvchilarda‘ ‘
estetik tarbiyani shakllantirishda eng avvalo qo shiqdan, kuydan zavq olishni
‘
o rgatish muhimdir. O qituvchi ularga dars berishda, o quvchilarda estetik
‘ ‘ ‘
tarbiyani uyg otishda quyidagi vazifalarni bajarishi lozim:
‘
bolalarda musiqani sevish, unga havas va qiziqish uyg otish;
‘
vokal-xor malakalari hamda qo shiq kuylashning boshlang ich saboqlarini
‘ ‘
berib borish;
o quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini o stirish;
‘ ‘
nutq madaniyatiga rioya etish;
o quvchilarning badiiy didlarini tarbiyalash (kiyinish madaniyati, gavdani tik
‘
tutish holatlari).
Ushbu vazifalarni amalga oshirish birinchi sinfdan boshlab, toki yuqori
sinfgacha sistemali ravishda davom etib boradi. Musiqa madaniyati o quv
‘
dasturiga kiritilgan ashulalar ham o quvchilarning yoshi va qiziqishi, mazmunan
‘
rang-barangligi, qiziqarli ohangdorligi bilan estetik madaniyatni yuksaltirishda
alohida ahamiyat kasb etadi. Unda, ayniqsa ona Vatan, go zal tabiatni
‘
ifodalovchi, yil fasllari, qushlar va hayvonot olami haqidagi lirik raqs hazil-
mutoyiba xarakteridagi ko plab qo shiqlar o quvchi yoshlarning estetik zavqini
‘ ‘ ‘
oshiribi borishga, tarbiyaviy-madaniy vazifalarni uddalashga va ashula aytishda
zaruriy malakalar hosil qilishga yordam beradi.Tabiat va yil fasllari haqidagi
qo shiqlarni o rganish va ijro etish o quchilarda o ziga xos katta taassurot
‘ ‘ ‘ ‘
qoldiradi, ularda tabiat go zalligiga bo lgan ijobiy munosabatlarini shakllantirib
‘ ‘
boradi. Qo shiqlarda ifoda etilgan tabiatning go zalligi, o ziga xos husn chiroyi
‘ ‘ ‘
yil fasllarining takrorlanmas xususiyatlarini idrok etish va his qilish, maqsadga
muvofiq uyushtirib boriladigan qisqa va qiziqarli suhbatlar, savol-javoblar hamda
tabiatni bevosita kuzatishlar jarayonida amalga oshiriladi.Musiqa va estetik
46

madaniyatning paydo bo lishi hamda shakllanib borishida tinglanayotgan har bir‘
asarni o quvchilar tomonidan to la o zlashtirib olinishiga bog liq. Shunda
‘ ‘ ‘ ‘
o quvchi o qituvchi tomonidan berilayotgan saboq va tarbiya ko nikmasini
‘ ‘ ‘
o zida to la mujassamlashtiradi. Ma lumki, musiqiy tarbiya jamiyat hayotining
‘ ‘ ’
muhim qismidir. U inson ruhiyatiga kuchli ta sir ko rsatish imkoniyatiga ega
’ ‘
bo lib, ularning his-tuyg ularini o ziga xos badiiy tilda ifoda etadi. Bir so z
‘ ‘ ‘ ‘
bilan aytganda aynan folklor san ati orqali inson hayotni o rganadi, tasavvuri
’ ‘
kengayadi,qadimiy urf-odatlar va milliy an analarimizga sodiq bo lishni o zida
’ ‘ ‘
shakllantiradi, shu bilan birga estetik rivoj topadi. O zbek folklorini o rganish
‘ ‘
orqali yoshlar xalqona milliy ko rinishni o zlarida ifodalaydi,erkin, mustaqil
‘ ‘
fikrlashga ega bo ladilar. Shu bois,folklor san ati ularda nafosat hissiyotlarini
‘ ’
ham tarbiyalab, ularning ma naviy, g oyaviy hamda axloqiy dunyosini har
’ ‘
tomonlama takomillashtirib, oliyjanob fazilatlarni kamol toptirshda ta sirchan
’
vosita sifatida qo llaniladi. Yoshlarda estetik tarbiyani shakllantirishni ravnaq
‘
toptirish uchun eng avvalo pedagog kadrlarga e tiborni qaratish zarur. Biz har bir
’
so zimizda musiqa insonni tarbiyalaydi deya qayta-qayta ta kidlaymiz, biroq,
‘ ’
musiqani to la anglagan haqiqiy mutaxassisgina yosh avlodga musiqa sirlarini
‘
to g ri yo nalishda o rgata oladi. Tajribalardan kelib chiqib joylarga
‘ ‘ ‘ ‘
borganimizda musiqa mutaxassisligiga ega bo lmagan tajribasiz
‘
o qituvchilarning musiqa darslarini berayotganligiga duch kelganmiz. Ular dars
‘
jarayonida o quvchiga nota savodini, musiqa tinglashni, musiqaga ritmik jo r
‘ ‘
bo lishni va musiqa bilan harakatni o rgatish tugul mavzuda berilgan qo shiqni
‘ ‘ ‘
baqir-chaqir orqali noto g ri o rgatayotganligining guvohi bo lganmiz.
‘ ‘ ‘ ‘
Xo sh, bola ushbu darsda qo shiqni to g ri o rgana olmayapti-ku, qanday
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qilib estetik zavq olsin! O quvchilarni kuzatganimizda darsga befarq, ovozi tushsa
‘
tushmasa qo shiqni hirgoyi qilishga harakat qilayotganligini, partalarni chalib
‘
shovqin bilan o tirishini o zida hech qanday madaniyat, zamonaviy usuldagi
‘ ‘
dars ko rinishi uchramaydi. Demak, bunday muammolarning yechimi o z kasbiy
‘ ‘
mutaxassisligiga ega kadrlarni joyiga qo yishni to g ri
‘ ‘ ‘
rejalashtirishdadir. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi hamda Davlat ta lim
“ ” ’
47

standartlarida pedagoglarning kasbiy mutaxassisliklari bo yicha zamonaviy‘
darslarni tashkil etishlari belgilab qo yilgan. Bugungi kunda musiqa
‘
ma naviyatimizni rivojlantirish davlatimizning bosh vazifasiga aylanib bormoqda.
’
O zbekiston davlat konservatoriyasi binosini qayta qurib topshirilishining o zi
‘ ‘
va musiqa san ati rivojining chora-tadbirlari to g risidagi Qarorlarning ijrosi
’ ‘ ‘
hamda xalqaro miqyosdagi festivallarning tashkil etilishi yuqoridagi fikrimizga
asos bo ladi. Birgina O zbekiston Vatanim Manim ko rik-tanlovining
‘ “ ‘ ” ‘
o tkazilishi jarayonida ta lim muassasalari o quvchi yoshlari qo shiq kuylash
‘ ’ ‘ ‘
bilan birga o zaro do stlikni, o zaro tajriba almashishni qo lga kiritar edilar.
‘ ‘ ‘ ‘
Shu tanlov orqali milliy-azaliy qadriyatlarga munosabat, Vatan tarannumi hamda
eng muhimi O zbekistonda taxsil olayotgan iqtidorli yoshlarning betakror
‘
qobiliyatlari baholanar edi. Bugungi kunda bunday tadbirlar yanada ko payib,
‘
turli forumlar, Barkamol avlod , Kelajak ovozi , Qalbimda Vatan madhi
“ ” “ ” “ ”
ruknlari ostida keng o tkazib borilmoqda. Bunday tadbirlarni o tkazishning o zi
‘ ‘ ‘
yoshlarda estetik tarbiyani, milliy ma naviy dunyoqarashni kamol topishida
– ’
muhim ahamiyat kasb etadi. Yoshlar ilm-fandan qanchalik bahramand bo lsalar
‘
musiqa san atidan ham shunchalik ozuqa oladilar. Milliy musiqa orqali ularda har
’
tomonlama mukammallik, shu birga halollik, kamtarlik, eng asosiysi yaxshilik va
ezgulik hukmron bo ladi. Xalqimiz merosining noyob namunalaridan
‘
foydalanish, milliy qadriyatlarni asrab-avaylash, targ ib etish, xalqimiz, ayniqsa
‘
yoshlarimizda mustaqillik tuyg usini shakllantirish- yoshlar o rtasida estetik
‘ ‘
tarbiyaning mukammal bo lishida muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, milliy
‘
an analarimiz va urf-odatlarimiz davomiyligini, ularning umuminsoniy
’
qadriyatlar bilan uyg unlashib borishi taqozo etadi.
‘
48

Ko p ovozli musiqani eshitish va kuylash, undagi go zallikni anglash va‘ ‘
idrok etish imkonini beradi. Havaskorlik xorlari qo shiq aytish ma lum
‘ ’
malakalarga erishgunga qadar bir ovozli ashulalar o rgatiladi. Xor toza unisonga
‘
erishgach, sekin-asta keyingi bosqich ko p ovozlilikning oddiy shakli ikki
‘
ovozlilikka o tish davri boshlanadi. Ikki ovozlilik ko nikmalarini o stirishda «k
‘ ‘ ‘
a n o n» uslubida har xil mashqlar, qo shiqlar aytish yaxshi natija beradi. Bunda
‘
xalq kuylaridan keng foydalanish mumkin. «K a-n o n» uslubida qo shiq aytish
‘
kelgusida ko p ovozli ashula aytish malakalarini o stirishga zamin yaratadi. Ikki
‘ ‘
ovozda qo shiq aytishni didaktik prinsiplar asosida oddiydan murakkabga, ya ni
‘ ’
dastavval, faqat ikki ovozlilik elementiga ega bo lgan ashulalar, keyin esa, to liq
‘ ‘
ikki ovozli ashulalardan o rgatish ko zda tutiladi.
‘ ‘
Repertuar tuzishda ijrosi qulay o zbek va rus qo shiqlaridan tashqari,
‘ ‘
havaskorlik kollektivlari uchun yozilgan ajoyib asarlardan ham foydalanish
mumkin.
SH. Ramazonovning «O zbekiston», «Kommunizm madhiyasi», «Terimchi
‘
qizlar taronasi», X. Izomovning «Sevikli yor», F. Nazarovning «Ohangaron», A.
49

Muhamedovning «Go zal Farg ona», «Jon qizlar», M. Leviyevning «Yali-yali»,‘ ‘
M. Nasimovning «Ulug Vatan» va «Gul sayri» («Dilbarim» syuitasidan), M.
‘
Ashrafiyning «Oktabrga shon-sharaflar», S. Yudakovning «Jon O zbekiston», D.
‘
Zokirov va K. Kenjayevning «yoshlik» qo shiqlari, asosan, ikki ovozli
‘
havaskorlik xorlari uchun yozilgan.
Xor kollektivi ikki ovozli ashulalarning murakkab formalari bilan tanishgach
va ko p ovozli qo shiq aytishning ma lum xor-vokal malakalariga ega
‘ ‘ ’
bo lgach, asta-sekin uncha murakkab bo lmagan ikki-uch tovushlilikka o tish
‘ ‘ ‘
imkoni yaratiladi. Ish jarayonida xonandalarni uch-to rt ovozli ashulalardagi
‘
garmonik sadolarni (akkordlarni) eshitishga o rgatib boriladi. Keyinchalik ko p
‘ ‘
ovozli ashulalarni muzika asboblari jo rligisiz (a-kapella) aytish hamda uning
‘
chiroyli va ta sirchan yangrashini sezish qobiliyati ri-vojlantiriladi.
’
Ikki ovozli ashula aytish ko nikmalarini shakllantirish uchun (yengil xalq
‘
qo shiqlarini) «a-kapella» uslubida kuylash yaxshi natija beradi.
‘
Demak, xorda ko p ovozli qo shiq aytish ko nikmalarini rivojlantirish
‘ ‘ ‘
uchun avval oddiy ikki, so ng to liq ikki ovozli qo shiqlar, oddiy uch ovozli,
‘ ‘ ‘
keyin to liq uch ovozli qo shiqlar va shu tar-tibda to rt, besh ovozli qo shiqlar
‘ ‘ ‘ ‘
o rgatiladi.
‘
Umuman, ko p ovozli asarlar ustida ishlashning xilma-xil uslublari bor.
‘
Ba zilar qo shiq o rgatishni ikkinchi ovozdan boshlashni tavsiya qiladilar.
’ ‘ ‘
Lekin asarning asosiy kuyini yaxshi sezmasdan ikkinchi ovozni o rganish qiyin
‘
va noto g ri. Shuning uchun ham, ikki ovozli qo shiq o rgatishda, birinchi
‘ ‘ ‘ ‘
ovozlar bilan boshlash maqsadga muvofiq bo ladi. Bunda har ikki xor partiyasi
‘
qo shilib, soprano va tenor partiyalariga birinchi ovoz, alt va bas partiyalariga
‘
ikkinchi ovoz o rgatiladi (S T, A B).
‘ — —
Ikkinchi ovozlar qo shiqning asosiy kuyini yaxshi anglab olganlaridan
‘
so ng, o z (ikkinchi ovozni) partiyalarini o rganish ancha yengil bo ladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Keyinchalik ikki ovozli, ya ni ikkinchi ovozlar ancha murakkab bo lgan
’ ‘
50

qo shiq o rgatishga o tiladi. Bu davrda har bir partiya o rgatilayotganda‘ ‘ ‘ ‘
xonandalarni ikkinchi ovoz kuyi bilan ham tanishtirib boriladi. Shuningdek, ijro
davomida jo rsiz kuylash-ga hamda toza intonatsiya, ansambl birligiga va xor
‘
ohangining boshqa elementlariga e tiborni kuchaytirib borish yo llari
’ ‘
o rgatiladi.
‘
Shunday qilib, xorda ko p ovozlilikda kuylash avval ikki ovozlik
‘
ashulalardan boshlanib, to liq to rt ovozli (undan ham ko p) asarlarga o tiladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Buning eng muhim shartlaridan biri, havaskorlik xorining nota bilan kuylay
olishiga, umuman, muzika savodiga bog liq.
‘
Ko p ovozlilikda kuylash mahoratiga ega bo lish havaskorlik xori
‘ ‘
a zolarini muzika san atining ajoyib namunalari bilan tanishtira boradi va ular
’ ’
ko p ovozli xor muzikasi go zalligini tushunish, qadrlash va sevishga
‘ ‘
o rganadilar.
‘
Ko rik deganda, mashg ulotlarning eng oxirgisi, ya ni eng muhimi
‘ ‘ ’
tushuniladi.
Odatda, ko rik (general) mashg ulot konsertdan bir kun oldin o tkaziladi.
‘ ‘ ‘
Uni konsert kuni, xususan, konsertdan bir-ikki soat oldin o tkazilmaydi, chunki
‘
bunday hollarda ovoz toliqadi, natijada konsert yomon o tadi. Ba zida ko rik
‘ ’ ‘
(general) mashg ulot ikki marta (ikki-uch kun oralig ida) o tkazilishi ham
‘ ‘ ‘
mumkin. Ko rikdan so ng xonandalarning yaxshi dam olishi konsertning
‘ ‘
muvaffaqiyatli o tishini ta minlaydi.
‘ ’
Asar konsert repertuariga kiritilgandan so ng ham, uning ustida ishlash
‘
jarayoni aslo tugamaydi.
Aksincha, konsertdan konsertga xonandalarning ijrochilik mahorati oshib,
asar ijrosi «yetila boradi», sayqal topadi.
51

Konsertdan oldin dirijyor o zini va xonandalarni psixologik tayyorlashi‘
(«sozlashi») kerak, bu konsertning muvaffaqiyatli o tishi omillaridan biri
‘
hisoblanadi.
Xorda asarni yoddan ijro etish usuli ham mavjud. Bu progressiv usulda
xonandalar dirijyorning ishoralarini yaqqol ko radilar va aniq bajaradilar. Eslab
‘
qolish qiyin bo lgan siklik-polifonik asarlar nota bilan ijro qilinadi. Shuningdek,
‘
havaskorlik xorlari tomonidan ayrim mukammal xor asarlari yod bo lmaguncha,
‘
nota bilan ijro qilinishi mumkin.
Boshlang ich formadagi havaskorlik xorlari nota bilan kuylash
‘
ko nikmalarini hali yaxshi egallamaganliklari sababli, asar o rganish va uning
‘ ‘
ijrosi notasiz, muzikaviy eshitish qobiliyati orqali (sluxdan) bo lishi mumkin.
‘
Umuman programmani yoddan ijro qilishi maqsadga muvofiq.
Havaskorlik xorlari o zlarining konsert programmalari bilan kishilarning
‘
muzika madaniyatini oshiradi, ularning badiiy-estetik ehtiyojlarini qondiradi,
havaskor xonandalar sahna madaniyatini egallab, ijro tajribalari boyib boradi.
Xorning barcha konsert-chiqishlari tarbiyaviy ahamiyatga ega. Har bir
konsert-chiqish esa, ma lum maqsadni o z oldiga qo yadi. Xor ijrochiligi
’ ‘ ‘
tajribasida konsert berishning quyidagi formalari uchraydi:
Buyuk sanalarga bag ishlangan (Oktabr inqilobi, V. I. Lenin tug ilgan
— ‘ ‘
kun, 8 mart Xalqaro xotin-qizlar kuni, Sovet Armiyasi kuni va hokazo)
—
konsertlar:
uchrashuv konsertlari;
—
tematik konsertlar (konsert-suhbat va konsert-leksiyalar);
—
badiiy havaskorlik festivallari, ko rik va konkurslarda chiqish;
— ‘
ashula bayramlarida qatnashish;
—
adabiy-badiiy montajlarda qatnashish;
—
52

hisobot konsertlari (ma lum davrdan so ng keng programmada ijodiy— ’ ‘
hisobot konserti beriladi).
Havaskorlik xorining mana shunday konsertlar bilan chiqishi, ashula
bayramlarida faol qatnashishi ijodiy faoliyatining ravnaqi uchun katta ahamiyatga
ega. Bunday chiqishlarda kollektiv o ziga xos sinovlardan o tadi va badiiy
‘ ‘
barkamollik yo lida chiniqa boradi.
‘
Klub havaskorlik xori «solo» (yakka) konsertlar berishdan tashqari, umumiy
konsertlarda ham qatnashadi. Bunday umumiy-qo shma konsertlarda xor
‘
kollektivi bir-ikki asar bilan konsertning ochilishida, yopilishida ishtirok etadi.
Xor kollektivi ochiq havoda mustaqil konsertlar berganda, sahnani
radiolashtirish yo lidan foydalanishi lozim.
‘
Rahbar konsert o tadigan zalning akustik xususiyatlarini bilishi, konsertdan
‘
oldin qisqa mashg ulot o tkazib, xorni zal akustikasiga moslashtirishi, sahnada
‘ ‘
xorning turish o rnini, sahnaga qaysi tomondan kirish va chiqib ketish, turish
‘
holati (necha qator bo lib), xor kiyimini oldindan bilishi, kollektiv bilan kelishib
‘
olishi maqsadga muvofiqdir.
Shuningdek, xor rahbari har bir konsert-chiqishning qachon va kimlar uchun
o tishiga qarab, programma tuzadi, xor uchun forma tanlaydi va sahnada
‘
skameykalar bo lishi kabi tashkiliy masalalarni hal qiladi.
‘
Har bir konsertga chiqishdan oldin yuqoridagi masalalarni oldindan hal qilish,
puxta tayyorgarlik (bir-ikki kun oldin programma ustida ishlash) ko rishi kerak.
‘
Xonandalarni konsertga juda erta chaqirib qo yish ularni charchatadi va ijro sifati
‘
buziladi.
Navbatdagi konsert programmasini yaxshi repetitsiya qilish va xorni
psixologik tomondan ham tayyorlash (sahnada tutish va h. k.) kerak.
Tinglovchilarni charchatib qo ymaslik uchun konsert programmasini har xil
‘
xarakterli asarlardan (tematik va siklik konsertlardan tashqari) tuziladi.
53

Shuningdek, programmani tuzishda asarlarning uzviy bog liqligi, ma lum‘ ’
mazmunga ega bo lishini ham hisobga olish kerak. Programma oddiy asarlardan
‘
(konsert tematikasiga qarab) boshlanib, sekin-asta o zining kulminatsion
‘
nuqtasiga chiqishi va tugashi lozim.
Tomoshabinlar iltimosiga binoan, birorta asar qayta ijro qilinishi lozim
bo lib qolsa, kichikroq bo lsa, boshdan oxirigacha to liq, agar katta bo lsa,
‘ ‘ ‘ ‘
oxiridan (yoki o rta qismidan) ma lum bir bo lagi (kupleti) ijro qilinadi.
‘ ’ ‘
Konsertning muvaffaqiyatli o tishi rahbarning konsertni ko tarinki ruhda
‘ ‘
(yuksak zmotsionallikda) o tkaza bilishiga, uning iste dodiga bog liq. U
‘ ’ ‘
muzika obraziga kirib, xorchilarni ham shu obrazda ruhlantirishi va asarning
mazmunini ochib berishda interpretator bo lishi, xor bilan birga, asar obrazini
‘
yaratishi kerak.
Asar yuqori saviyada ijro qilinsa, uni eshituvchi auditoriya va havaskor
ijrochilarga badiiy ta siri kuchli bo ladi. Asar talqinida dirijyorning roli katta. U
’ ‘
konsertning boshlanishidan to oxirigacha ko tarinkilikdagi ijroni batafsil kuzatib
‘
borishi shart. Har bir konsert-chiqishdan so ng, albatta, konsertning qanday
‘
o tganligi, undagi kamchilik va yutuqlar xonandalar ishtirokida muhokama
‘
qilinadi. Tajribasiz xonandalarning konsert vaqtida ansambldan chiqishi,
detonatsiya va distonatsiya qilishi (nota talaffuzining pasayishi yoki ko tarilishi),
‘
dirijyorning noaniq ishorasi va boshqa hollar uchrasa ular ko rib chiqiladi.
‘
O smirlar ovoziga xos xususiyatlarni muvaffaqiyatli shakllantirish uchun xor
‘
va vokal malakalarini shakllantirishning professional yo l-yo riqlariga bevosita
‘ ‘
murojaat qilishga to g ri keladi.
‘ ‘
Vokal malakalarini shakllantirishning muhim yo li bu kuylash uchun
‘
olinadigan nafasni to g ri olishdan boshlanadi. O quvchilar odatda kuylash
‘ ‘ ‘
uchun yelkalarini va ko krak qafasini yuqori ko tarib, nafas olishni to g ri
‘ ‘ ‘ ‘
yo l deb hisoblaydilar. Shuningdek, ular olingan nafasni tez chiqarib yuboradilar
‘
va qolgan nafas orqali zo riqib kuylashga odatlangan bo ladilar.
‘ ‘
54

Musiqa o qituvchisining birinchi navbatdagi vazifasi kuylash uchun‘
olinadigan nafasni o quvchilarning to g ri olishlariga odatlantirishdan iborat
‘ ‘ ‘
bo ladi.
‘
To g ri nafas olish uchun quyidagi shartlarga amal qilish lozim bo ladi:
‘ ‘ ‘
1. Nafasni olayotganda yelkani ko tarmaslikka odatlanish.
‘
2. Nafasni faqat burun orqali emas, balki qisman og iz orqali ham olish.
‘
3. Nafasni xaddan tashqari, tiqilib qoladigan darajada ko p olmaslik.
‘
4. Nafasni musiqa frazasiga mo ljallab ola bilish.
‘
5. Nafas asosan qorin bo shlig iga olish.
‘ ‘
6. Nafasni to xtata olish.
‘
7. Olingan nafasni rasamatli, tejamli sarflay olish.
8. Nafasni sinfdoshlari bilan birday ola bilish va uni birday sarflay boshlash.
Olingan nafasni to g ri sarflash uchun o quvchilar kuylanadigan frazani
‘ ‘ ‘
hisobga olishlari lozim bo ladi. Nafas ovoz pardalarini erkin tebratib, og iz komi
‘ ‘
tomonga yo naltiriladi. Nafasni tomoqda qisib bo g in ovoz hosil qilishdan
‘ ‘ ‘
saqlanish muhim ahamiyatga ega bo ladi.
‘
Nafasni kuylash uchun yo naltirishning muhim jihati bu og iz komida
‘ ‘
kuylanadigan so zlarni shakllantira olishga bog liq bo ladi. Og iz komida
‘ ‘ ‘ ‘
tishlar, lablar, til tangli orqali unli va undoshlarni to g ri talaffuz qilish jarayoni
‘ ‘
ham kuylashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bunda ovoz hosil qilishda muhim
bo lgan quyidagi jihatlarga e tiborni qaratish tavsiya etiladi:
‘ ’
1. Unlilarni cho zib kuylash, ovoz hosil qilishning muhim tomoni ekanligini
‘
bilish.
2. Undoshlar qisqa va keskin talaffuz qilishda.
55

3. So zlarni og iz komida aylantirib to g ri shakllantira olish.‘ ‘ ‘ ‘
4. Nafasni tovush parvozini ta minlash holda erkin parvoz qildirishga
’
odatlanish va hokazo.
V-VII sinf o quvchilarining kuylash malakalarini rivojlantirishda musiqa
‘
darsiga xos faoliyat turlaridan biri bo lgan jamoa bo lib qo shiq kuylash muhim
‘ ‘ ‘
o rin tutadi. Jamoali kuylash jarayonida barcha o quvchilar birdan kuylash
‘ ‘
imkoniyatiga ega bo ladilar. Bu esa o quvchilarga olam jahon zavq
‘ ‘
bag ishlaydi. Barcha sinfdoshlari bilan birgalikda hamjihat bo lib kuylaganlarida
‘ ‘
o quvchilar bu birlashishda qanchalik katta kuch borligini chuqur his qiladilar.
‘
Zero, xor jamoasida qo shiq kuylash barcha yoshdagi kishilar uchun ham zavq
‘
bag ishlay oladi. Afsuski, kattalar bunday baxtni his qilish baxtidan benasib
‘
bo lib qoladilar. Chunki, kattalarni birlashtiruvchi xor jamoalari bizning xalqimiz
‘
uchun odat bo lmagan. Xususan, ko pchilikni birlashtiruvchi pensionerlar xori
‘ ‘
yoki katta yoshdagi kishilar xori deyarlik uchramaydi. Vaholanki, yevropalik
qariyalardan tuzilgan xorlarda keksalar ham cheksiz zavq-shavq bilan kuylaydilar
va o zlarining yolg iz ekanliklarini his qiladilar.
‘ ‘
O smir yoshdagi bolalar uchun xorda kuylash nihoyatda zavqli va unda
‘
o quvchilar boshqa o quv predmetlaridagi charchoqni sezmay qoladilar. Ayni
‘ ‘
paytda shuni alohida ta kidlash lozimki, musiqa darslarida bolalarning vaqtini
’
boshqa faoliyat turlari bilan ko proq mashg ul bo lish hollari ham uchraydi. Bu
‘ ‘ ‘
esa o quvchilar jamoa bo lib kuylashdek zavq bera olmaydi.
‘ ‘
Shuningdek, xorda kuylaganda o quvchilarga xordan tashqari ko p tanbex
‘ ‘
berish, ularni kuylashdan to xtataverish ham ularni ranjitib qo yadilar. Sinfdagi
‘ ‘
barcha o quvchilar ham birday kuylash qobiliyatiga ega emasliklarini his qilgan
‘
holda ular tomonidan yo l quyiladigan ayrim kamchiliklardan norozi bo laverish
‘ ‘
ham yaramaydi.
Xorga xos bir qator muhim elementlar mavjudki, bu spetsifik xususiyatlarga
amal qilish o quvchilarning kuylash malakalariga professionalizmlik kirita oladi.
‘
56

Professor P.Chesnokovning ta biri bilan aytganda xorda agar uch muhim’
element bo lmasa, bunday tomonni xor deb atash noto g ri bo ladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Bulardan biri - bu xorning sozidir. Soz - bu kuylash jarayonida uchraydigan
barcha interval va akkordlarning to g ri talaffuz qilinishidan iboratdir. Musiqa
‘ ‘
nazariyasidan ma lumki - intervallar tovushlari birin-ketin keladigan melodik
’
intervallar va bir paytda talaffuz qilinadigan garmonik intervallardan iborat
bo ladi.
‘
O zbek musiqiy bisotiga oid ko plab materiallar asosan melodik tarzdagi
‘ ‘
intervallar qo shilmasidan tashkil topgan, xususan folklor qo shiqlari, marosim
‘ ‘
qo shiqlari, turli xalq an analarida kuylanadigan qo shiqlar ham xatto
‘ ’ ‘
xalqimizning nodir asarlari bo lgan og zaki an anadagi yirik sikllardan tashkil
‘ ‘ ’
topgan maqomlar ham asosan melodik tarzdagi intervallardan iboratdir.
Barcha insonlar singari bolalar ovozi ham har doim birday qo shilavermaydi.
‘
Ko pincha bu o quvchilarning kayfiyatiga, salomatligiga va o quvchiga ham
‘ ‘ ‘
bog liq bo ladi. Shuning uchun ham ma lum bir notani kuylaganlarida birisi
‘ ‘ ’
sezilar-sezilmas darajada pastroq, ba zisi balandroq va ba zisi barqaror
’ ’
kuylaydilar. Bunda talaffuzlar majmuisi tabiiy soz deyiladi. Fortepianoda ma lum
’
agarda jaranglaydigan notaga ega pasaytirishga ham, yuqorilatishga ham moyillik
ko rsatmaydi. Shuning uchun ham bu cholg u asbobining sozini tekkis soz deb
‘ ‘
yuritiladi .
57

Bolalar ovozi ham kattalar singari tabiiy sozga ega bo lganligi uchun‘
intervallar talaffuzida ba zi kamchiliklar mavjud bo ladi.
’ ‘
Ko p yillik tajribaga ega bo lgan xor mutaxassislari intervallarni to g ri
‘ ‘ ‘ ‘
talaffuz qilish uchun ayrim intonatsion xususiyatlardan foydalanish zarurligini
isbotlaganlar.
Kuylash jarayonida intervallarni bu qonun-qoidalarga amal qilgan holda
ularning aniq talaffuziga erishish mumkin bo lishini isbotlashgan.
‘
Melodik intervallarni to g ri kuylash uchun ularning bosqichlarini
‘ ‘
quyidagicha kuylash tavsiya etiladi:
1. Barcha sof intervallar sof-1, sof-4, sof-kvinta va sof-oktavalarning har ikki
bosqichini (ya ni pastga va yuqoriga notalarini) barqaror kuylash lozim.
’
58

2. Barcha kichik intervallar kichik-2, kichik-3, kichik-6, kichik-7
intervallarning 1-bosqichi barqaror, ikkinchi bosqichi esa pasaytirish, ya ni past’
tomonga intiltirib kuylanadi.
3. Barcha katta intervallar katta-2, katta-3, katta-6 va katta-7 intervallarining
1-bosqichi barqaror va 2-bosqichlari esa yuqorilatish yo li bilan kuylanadi.
‘
Major va minor gammalari ham asosan yuqoridagi qonun-qoidalardan kelib
chiqqan holda kuylanadi.
Xorga xos muhim elementlardan biri bu ansambl bo lib, u fransuz tilidan
‘
olingan va barcha xor qatnashchilarining birgalikda, hamjihat kuylashlarini taqozo
etadi.
Ansambllar vokal ijrochilari uchun quyidagicha tarkibdan iborat bo lishi
‘
mumkin:
1 kishi ijrosi «solo» deyiladi.
2 kishilik ansambl «duet» deyiladi.
3 kishilik ansambl «trio» deyiladi.
4 kishilik ansambl «kvartet» deyiladi.
5 kishilik ansambl «kvintet» deyiladi.
6 kishilik ansambl «sekotet» deyiladi.
7 kishilik ansambl «septet» deyiladi.
8 kishilik ansambl «oktet» deyiladi.
Bulardan eng ko p uchraydigan duet, kvartet va kvintet ansambllari
‘
hisoblanadi.
59

Ammo shuni alohida ta kidlash lozimki, ansambllarning tub mazmuniga’
yetmaslik natijasida ayrim xatoliklarga yo l qo yiladi. Bu ayniqsa kvartet yoki
‘ ‘
kvintet haqida so z yuritilganda sodir bo ladi.
‘ ‘
Ko rik-tanlovlarda ayrim maktab rahbarlari to rt kishi ijrosidagi har qanday
‘ ‘
qo shiqni bu kvartet deb bahslashadilar. Vaholanki, to rt kishi ijrosidagi
‘ ‘
qo shiq bir yoki ikki ovozli vokal ansambli bo lib chiqadi.
‘ ‘
To rt kishi qo shiq kuylaganlarida, agar ular qo shiqning ayrim joylarini
‘ ‘ ‘
to rt ovozlik qilib kuylasalargina u kvartet bo ladi.
‘ ‘
Shuningdek, kvartet qilib kuylaganida ham u boshdan oxiriga qadar to rt
‘
ovozlik bo lib kuylashavermaydi. Ba zan akkordlar bir ovozlik, ba zan ikki
‘ ’ ’
ovozli, ba zan uch ovozli, faqat ayrim qatorlarni to rt ovoz qilib kuylashlari
’ ‘
mumkin. Ana shu to rt ovozga bo linish joyini hisobga olgan holda uni kvartet
‘ ‘
deb atash odat bo lib qolgan.
‘
Xorga xos ansambllar xususiy va umumiy bo lishi mumkin. Ikki, uch
‘
ovozlik xorlarda har bitta ovozdagi xonandalarning o zaro bir-birlariga mos
‘
ravishda kuylashlari bu xususan ansambl deb ataladi.
Ikki yoki uch ovozlik xorlardagi barcha partiyalarning birgalikda bir-birlarini
mos kuylashlari umumiy ansambl hisoblanadi.
Professor YE.Cheyenekov xorga xos yangi mexanik va badiiy organik
ansambllar ham mavjudligi haqida fikr bildiradi.
Mexanik ansambl quyidagi xususiyatlarni o zida mujassamlashtirgan
‘
bo ladi:
‘
1. Har bir xor partiyasida xonandalar soni teng bo lishi kerak.
‘
2. Har bir xor partiyasidagi xonandalarning ovoz bo yog i bir xil bo lishi
‘ ‘ ‘
kerak.
60

3. Xorda kuylovchi xonandalarning ovoz sifati va savollari bir xil bo lishi‘
lozim.
Bundan tashqari mexanik ansamblga xor dirijyorining saviya va mahorat mos
keladigan bo lsa, bunday ansambl badiiy organik ansambl deb ataladi.
‘
Xorga xos uchinchi muhim element bu nyuanslar, dinamik tuslar bo lib,
‘
unga amal qilish xorni badiiy jihatda barkamol bo lishini ta minlaydi.
‘ ’
Bu elementlar PP, P, MP, MF, FF, krishendo, dimenuendo hamda sfortsando
bo lib, u kuy va qo shiqqa ruh bera olish bilan ahamiyatlidir.
‘ ‘
Yuqoridagi holatlarni hisobga olib kuylash xorning mukammal bo lishida va
‘
xonandalarning kuylash malakalarini o stirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
‘
2.3. O tkazilgan sinov tajriba ishlari.
’
Men Qarshi shahridagi ixtisoslashgan 1-umumiy o rta ta lim maktabida ikki
’ ’
yarim oy davomida pedagogik amaliyot o tkazdim. Amaliyot davomida 4- «
’ А »
va 4 «V» sinflarida « Xor asarlari ijrochiligida bolalar ovozi turlari va ular bilan
ishlash usullari » mavzusida sinov tajr iba ishlari olib bordim. Bunda har bir bola
ovozi ustida alohida vokal-xor mashqlari olib bordim. O‘smirlar ovoziga xos
xususiyatlarni muvaffaqiyatli shakllantirish uchun xor va vokal malakalarini
61

shakllantirishning professional yo l-yo riqlariga bevosita murojaat qilishga‘ ‘
to g ri keldi.
‘ ‘
Vokal malakalarini shakllantirishning muhim yo li bu kuylash uchun
‘
olinadigan nafasni to g ri olishdan boshlandi. O quvchilar odatda kuylash
‘ ‘ ‘
uchun yelkalarini va ko krak qafasini yuqori ko tarib, nafas olishni to g ri
‘ ‘ ‘ ‘
yo l deb hisobladilar. Shuningdek, ular olingan nafasni tez chiqarib yubordilar va
‘
qolgan nafas orqali zo riqib kuylashga odatlangan bo ladilar.
‘ ‘
To g ri nafas olish uchun quyidagi shartlarga amal qilish lozim bo ldi:
‘ ‘ ‘
1. Nafasni olayotganda yelkani ko tarmaslikka odatlanish.
‘
2. Nafasni faqat burun orqali emas, balki qisman og iz orqali ham olish.
‘
3. Nafasni xaddan tashqari, tiqilib qoladigan darajada ko p olmaslik.
‘
4. Nafasni musiqa frazasiga mo ljallab ola bilish.
‘
5. Nafas asosan qorin bo shlig iga olish.
‘ ‘
6. Nafasni to xtata olish.
‘
7. Olingan nafasni rasamatli, tejamli sarflay olish.
8. Nafasni sinfdoshlari bilan birday ola bilish va uni birday sarflay boshlash.
Olingan nafasni to g ri sarflash uchun o quvchilar kuylanadigan frazani
‘ ‘ ‘
hisobga olishlari lozim bo ldi. Nafas ovoz pardalarini erkin tebratib, og iz komi
‘ ‘
tomonga yo naltirildi. Nafasni tomoqda qisib bo g iq ovoz hosil qilishdan
‘ ‘ ‘
saqlanish muhim ahamiyatga ega bo ldi.
‘
Nafasni kuylash uchun yo naltirishning muhim jihati bu og iz komida
‘ ‘
kuylanadigan so zlarni shakllantira olishga bog liq bo ldi. Og iz komida
‘ ‘ ‘ ‘
tishlar, lablar, til tangli orqali unli va undoshlarni to g ri talaffuz qilish jarayoni
‘ ‘
ham kuylashda muhim ahamiyat kasb etdi. Bunda ovoz hosil qilishda muhim
bo lgan quyidagi jihatlarga e tiborni qaratish tavsiya etildi:
‘ ’
62

1. Unlilarni cho zib kuylash, ovoz hosil qilishning muhim tomoni ekanligini‘
bilish.
2. Undoshlar qisqa va keskin talaffuz qilishda.
3. So zlarni og iz komida aylantirib to g ri shakllantira olish.
‘ ‘ ‘ ‘
4. Nafasni tovush parvozini ta minlash holda erkin parvoz qildirishga
’
odatlanish va hokazo.
4 A va V sinf o quvchilarining kuylash malakalarini rivojlantirishda
“ ” “ ” ‘
musiqa darsiga xos faoliyat turlaridan biri bo lgan jamoa bo lib qo shiq kuylash
‘ ‘ ‘
muhim o rin tutdi. Jamoali kuylash jarayonida barcha o quvchilar birdan
‘ ‘
kuylash imkoniyatiga ega bo ldilar. Bu esa o quvchilarga olam jahon zavq
‘ ‘
bag ishladi. Barcha sinfdoshlari bilan birgalikda hamjihat bo lib kuylaganlarida
‘ ‘
o quvchilar bu birlashishda qanchalik katta kuch borligini chuqur his qildilar.
‘
Zero, xor jamoasida qo shiq kuylash barcha yoshdagi kishilar uchun ham zavq
‘
bag ishlay oldi.
‘
Barcha insonlar singari bolalar ovozi ham har doim birday qo shilavermadi.
‘
Ko pincha bu o quvchilarning kayfiyatiga, salomatligiga va o quvchiga ham
‘ ‘ ‘
bog liq bo ldi. Shuning uchun ham ma lum bir notani kuylaganlarida birisi
‘ ‘ ’
sezilar-sezilmas darajada pastroq, ba zisi balandroq va ba zisi barqaror
’ ’
kuylaydilar. Bunda talaffuzlar majmuisi tabiiy soz deyiladi. Fortepianoda ma lum
’
agarda jaranglaydigan notaga ega pasaytirishga ham, yuqorilatishga ham moyillik
ko rsatmaydi. Shuning uchun ham bu cholg u asbobining sozini tekkis soz deb
‘ ‘
yuritildi .
Bolalar ovozi ham kattalar singari tabiiy sozga ega bo lganligi uchun
‘
intervallar talaffuzida ba zi kamchiliklar mavjud bo ldi.
’ ‘
Ko p yillik tajribaga ega bo lgan xor mutaxassislari intervallarni to g ri
‘ ‘ ‘ ‘
talaffuz qilish uchun ayrim intonatsion xususiyatlardan foydalanish zarurligini
isbotlaganlar.
63

Kuylash jarayonida intervallarni bu qonun-qoidalarga amal qilgan holda
ularning aniq talaffuziga erishish mumkin bo lishini isbotlashgan.‘
Melodik intervallarni to g ri kuylash uchun ularning bosqichlarini
‘ ‘
quyidagicha kuylash tavsiya etildi:
1. Barcha sof intervallar sof-1, sof-4, sof-kvinta va sof-oktavalarning har ikki
bosqichini (ya ni pastga va yuqoriga notalarini) barqaror kuylash lozim.
’
2. Barcha kichik intervallar kichik-2, kichik-3, kichik-6, kichik-7
intervallarning 1-bosqichi barqaror, ikkinchi bosqichi esa pasaytirish, ya ni past
’
tomonga intiltirib kuylandi.
3. Barcha katta intervallar katta-2, katta-3, katta-6 va katta-7 intervallarining
1-bosqichi barqaror va 2-bosqichlari esa yuqorilatish yo li bilan kuylandi.
‘
Major va minor gammalari ham asosan yuqoridagi qonun-qoidalardan kelib
chiqqan holda kuylandi.
Xorga xos muhim elementlardan biri bu ansambl bo lib, u fransuz tilidan
‘
olingan va barcha xor qatnashchilarining birgalikda, hamjihat kuylashlarini taqozo
etdi.
X U L O S A
Umumtalim maktablarida musiqa tarbiyasini amalga oshira borar ekanmiz,
o qituvchi oldida o quvchilarni o z darsiga, musiqaga qiziqish va havas
‘ ‘ ‘
uyg otish vazifasi turadi. Maktabda, ayniqsa boshlang ich sinflarda xor
‘ ‘
jamoasida qo shiq aytish, musiqa tinglashga nisbatan paydo bo lgan qiziqish va
‘ ‘
moyillik, asta-sekin yoshlarning sanatga bo lgan ijobiy munosabatlari va
‘
qolaversa ehtiyojlarining tarbiyalanib, shakllanib borishida muhim o rin tutadi.
‘
64

Xor san ati o z tabiatiga ko ra sanat darsidir. Uni rang-barang,’ ‘ ‘
sermazmun va qiziqarli tashkil qilish har bir o qituvchidan katta pedagogik va
‘
professional mahorat talab etadi. Bolalarni sanatga o rgatish nihoyatda
“ ‘
murakkab,-deb takidlaydi taniqli kompozitor D.B.Kabalevskiy, - hamma
murakkablik shundaki, ularni emotsional tarzda qiziqtirmay turib chinakam
sanatga o rgatish mutlaqo mumkin emas . Bu o rinda xor mashg ulotlari
‘ ” ‘ ‘
jarayonida o quvchilarning ijodiy faolligini taminlash alohida ahamiyatga molik.
‘
Musiqani tushunish, uning orombahsh tasiridan bahramand bo lish bilim, malaka
‘
va ko nikmalar qatori emotsional his-tuyg ularning ishtirokiga ham bog liq.
‘ ‘ ‘
Asarni ijro va idrok etishda his-tuyg ular qanchalik faol va chuqur bo lsa, ularni
‘ ‘
tushunish va o zlashtirish, to yinish va zavq olish ham shunchalik ongli va
‘ ‘
chuqur bo ladi. Bu holatlar esa o z o rnida ijodiy faollik natijasida sodir
‘ ‘ ‘
bo ladigan jarayondir. Zero zerikarli va sokinlik holati sinfda jonli hissiyot
‘
holatini tashkil eta olmaydi. O quvchilarni xor san atiga qiziqtirish birinchi
‘ ’
navbatda tinglash va ijro etish uchun tanlanadigan asarlar repertuari bilan bog liq.
‘
Boshlang ich sinflar uchun tanlanadigan asarlar repertuarining asosiy mezoni
‘
o quvchilarning yoshlarga, qiziqishlari, bilim va ko nikmalar darajasiga mos
‘ ‘
bo lish, tematikaning rang-barangligi, g oyaviy-badiiy sifati hamda pedagogik
‘ ‘
qimmati bilan belgilanadi. Boshqacha so z bilan aytganda, maktabda
‘
o quvchilarning yoshlari va idrok etish qobiliyatlari mos keladigan o tmish va
‘ ‘
hozirgi zamonning eng yuksak g oya va obrazlarini aks ettiradigan, o zining
‘ ‘
forma va mazmuni bilan go zal va hayotbahsh, nafis va xushohang asarlar
‘
yangrashi lozim. Zero faqat mana shunday asarlargina o quvchilarda darsga
‘
nisbatan qiziqish va havas uyg ota oladi, axloqiy-estetik hissiyotlarini, zarur
‘
bo lgan qobiliyatlarini o stirib boradi. Bu o rinda zamonaviy qo shiqlar qatori
‘ ‘ ‘ ‘
xalq qo shiqlaridan keng va oqilona foydalanish darsni yanada qiziqarli va
‘
sermazmun bo lishini taminlaydi, yosh ijrochilarda xalqimiz ijodiga, uning
‘
musiqa va qo shiq sanatiga bo lgan mehr va muhabbat tuyg ularini
‘ ‘ ‘
shakllantirib boradi. Har bir darsda ijodiy faollik yuzaga keladi. O quvchilarni xor
‘
san atiga qiziqtirish darslarni naqadar qiziqarli, mazmunli, tushunarli va qolaversa
’
65

materiallarning rang-barang bo lishligiga bog liqdir. Musiqa asarlari, rang-‘ ‘
barang ko rgazmali qurollar, musiqa haqidagi qiziqarli fakt va malumotlarga boy
‘
bo lgan, boshidan oxirigacha sust bo lmagan suratda tashkil qilinadigan xor
‘ ‘
darslari o quvchilarda katta qiziqish uyg otadi.
‘ ‘
Men Abdulla Avloniyning Tarbiya biz uchun yo hayot yo mamot, yo
“ “
najot-yo halokat, yo saodat-yo falokat masalasidir degan fikrini ko p mushohada
” ‘
qilaman. Buyuk marifatparvarning bu so zlari asrimiz boshida millatimiz uchun
‘
qanchalar muhim va dolzarb bo lgan bo lsa, hozirgi kunda biz uchun ham
‘ ‘
shunchalik, balki undan ham ko ra muhim va dolzarbdir. Chunki talim-tarbiya
‘ –
ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi va uning rivojini ham belgilaydigan
omildir. Binobarin, talim-tarbiya tizimini o zgartirmasdan turib ongni o zgartirib
‘ ‘
bo lmaydi. Ongni, tafakkurni o zgartirmasdan turib esa biz ko zlagan oliy
‘ ‘ ‘
maqsad ozod va obod jamiyatni barpo etib bo lmaydi. Islom Karimov.
– ‘ ” – 9

Hozirgi davr dunyodagi g oyaviy qarama-qarshiliklar murakkab tus olgan,
‘
mafkura poligonlari yadro poligonlaridan ham kuchliroq bo lib borayotgan
‘
davrdir.Shuning uchun ham yosh avlodni milliy ong va milliy mafkura ruhida
tarbiyalash ishiga barcha vositalar ishga solinmoqda.
Davlatimizning madaniyat, xalq ta limi, yangi insonni tarbiyalash
’
borasidagi ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy faoliyati o zbek oilalarining to la
‘ ‘
ma noda erkin va har tomonlama kamoloti uchun asosdir. Bugungi kunda ta lim
’ ’
sohasida faoliyat olib borayotgan barcha mutasaddilar bola tarbiyasi bilan
shug ullanishning zamonaviy islohotlarga boy yo nalishlari asosida ish olib
‘ ‘
bormoqdalar. Ya ni hozirda ular o z ustida tinmay izlanishlari kerak. Ko plab
’ ‘ ‘
o qituvchilar o z dunyoqarashlarini kengaytirishga, bola tarbiyasi bilan bog liq
‘ ‘ ‘
adabiyotlarga qiziqishga intilmoqdalar. O z bayrog imiz, tamg amiz va
‘ ‘ ‘
madhiyamizga ega bo ldik. Mustaqilliknnig madaniy-ma rifiy jabhadagi
‘ ’
yutug i va saboqlaridan yana biri shundan iboratki, xalqimiz o zining buyuk
‘ ‘
tarixi va milliy o zligini chuqur angladi. Ajdodlarimiz qoldirgan bebaho
‘
9
I. A. Karimov. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch Toshkent.
“ ’ ” Ma naviyat. 2008-yil. 69-b ’
66

merosdan bahramand bo ldilar. O z kelajagini, o z istiqbolini buyuk tariximiz‘ ‘ ‘
mezoni bilan o lchashni, uni aniq va keng ko lamda tasavvur etishni o rgana
‘ ‘ ‘
boshlaydi. Insonning qaysi millatga mansubligi tasavvuri faqat g oyagina emas,
‘
balki tuyg u hamdir. Yigit-qizlarni aqliy axloqiy, madaniy-ma naviy jihatdan
‘ ’
puxta tayyorlamasdan fanga iste dodli yoshlarni kirib kelishini ta minlamasdan,
’ ’
zamonaviy fan-texnikaning yutuqlaridan baxramand qilmasdan, eng muhimi,
ularning qadriga yetmasdan mamlakatimiz ma naviyatini rivojlantira olmaymiz.
’
Shunday ekan, ularning ma naviy barkamollikka erishishlarida ibratli, pand
’
nasihatga boy hikmatlaridan, xalqona yo lda yaratilgan milliy ohang va
‘
tasvirlardan foydalanishimiz zarur. Keyingi yillarda mamlakatimizda musiqa
ta limi va tarbiyasiga davlatimiz tomonidan katta e tibor berilmoqda. Uni
’ ’
o qitish jarayonini zamon talablari darajasida tashkil etish, uning o ziga xos
‘ ‘
xususiyatlaridan kelib chiqib texnologik yondashish, unga innovatsion o qitish
‘
usullarini qo llash xamda musiqaning inson organizmiga kolaversa bola vujudiga
‘
tasirini tugri tushunish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Shuning
uchun ham biz umumiy o rta ta lim maktablarida musiqiy ta lim va tarbiya
‘ ’ ’
jarayonini o ziga xos xususiyatlarini xisobga olgan holda tashkil etish yo llarini
‘ ‘
nazariy-uslubiy va amaliy jihatdan o rganib chiqib quyidagi xulosalarga keldik.
‘
Biz ushbu BMI da tadqiq etilayotgan muammoning ayrim jihatlarini
yoritishga harakat qildik. Uni yanada kengroq va chuqurroq o rganish mumkin
‘
bo lgan jihatlari talaygina. Bizdan keyingi bitiruvchilar ular ustida qiziqarli ishlar
‘
olib borishlari mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
‘
1. Karimov I.A. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid,
‘ ‘ ‘
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari T., «O zbekiston», 1997.
‘
2. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T., «O zbekiston», 1995.
‘
3. Karimov I.A. Asarlar. 6- jild. T., «O zbekiston», 1998.
‘
4. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T., Ma naviyat. 2008 0
’ – ’
67

5. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o z qo limiz bilan quramiz. T‘ ‘ .,
«O zbekiston», 1992.
‘
6. Qodirov. R. G. Boshlang ich maktabda ko p ovozli kuylash T., O qituvchi.
’ ’ ’
1997 yil.
–
7. Uzluksiz pedagogik ta lim konsepsiyasi ilmiy rasmiy pedagogik hujjat.
’ –
8. Umumta lim maktablarining musiqa ta lim-tarbiya konsepsiyasi ilmiy
’ ’
rasmiy pedagogik hujjat.
–
9. TDPU. Uzluksiz ta lim tizimida musiqa fanlarini o qitish masalasi.
’ ‘
Respublika ilmiy amaliy anjumani materiallari. Toshkent, 2009 y.
10. Sharipova G.M. Musiqa o qitish metodikasi metodik qo llanma.
‘ ‘
11. Norxo jayev N I sinf Musiqa darsligi- T.: Sharq 1999 yil
’
12. Norxo jayev N II sinf Musiqa darsligi- T.: Sharq 1999 yil
’
13. Norxo jayev N III sinf Musiqa darsligi- T.: Sharq 1999 yil
’
14.Ibrohimov O IV 1sinf Musiqa darsligi- T.: Sharq 1999 yil
15. V sinf Musiqa darsligi- T.: Sharq 1999 yil
16. Begmatov S VI sinf Musiqa darsligi- T.: Sharq 1999 yil
17. Sodiqov J, Ibrohimov O .VII sinf Musiqa darsligi- T.: Sharq 1999 yil
18 . htpp:// www.ziyonet.uz
19 .http://www.qarshidu.uz/
ILOVALAR
1-soatlik dars ssenariysi
Mavzu: Navro zim sho x sozim N.Norxo jayev musiqasi, H.Rahmat
“ ‘ – ‘ ” ‘
she ri.
’
68

Darsning maqsadi:
- O quvchilarga musiqa tinglashni o rgatish.‘ ‘
- ularda qo shiq orqali musiqiy eshituv malakalarini shakllantirish.
‘
- jamoa bo lib kuylash qobiliyatlarini shakllantirish.
‘
- musiqa tinglash orqali o quvchilarning musiqiy idroklarini rivojlantirish.
‘
Darsning metodi: aralash
Darsning jihozi: 1 sinf musiqa darsligi, konspekt, fortepiano, plakatlar,
–
rasmlar. Mavzuga oid bukletlar, bolalarni rag batlantiruvchi kartochkalar.
‘
Darsning borishi:
O quvchilar darsga kirib kelishadi, salomlashib davomat aniqlanadi
‘ .
Tashkiliy qism.
1. O quvchilarni dars boshlashga tayyorlash, ya ni musiqa darsida
‘ ’
qanday o tirish kerak ekanligini, kuylaganda gavda qanday holatda
‘
turishini eslatib, ularni to g ri o tkazib olamiz. Bolalarni ikki guruhga
‘ ‘ ‘
bo lamiz.
‘
2. Yulduzcha guruhi
“ ”
3. Quyosh guruhi
“ ”
O qituvchi:
‘ Qani bolalar, ko ramiz bugun qaysi guruh darsga faol qatnashib, ‘
ko proq rag bat kartochkalarini yig adi. Qani endi xammamiz to g ri o tirib,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ovoz sozlash mashqlarini bajarasiz.
Ovoz sozlash mashqlari:
Do, re, mi, fa, sol, lya, si, do
Do, re, mi, fa, sol, lya, si, do (bir necha bor qayradi)
69

Do do, re re, mi mi, fa fa, – – – –
sol sol, lya lya, si si, do do
– – – –
Do mi sol mi do (bir necha marta qaytariladi)
– – –
O tilgan mavzuni mustahkamlash:
‘
O qituvchi:
‘ Qani endi o tgan qo shiqlarimizni bir eslaymiz, uyga bergan ‘ ‘
qo shiqni nomi nima edi ?
‘
O quvchi:
‘ Kapalak qo shig i “ ‘ ‘ ”
O qituvchi:
‘ Qani endi xammamiz qo shig imizni bir eslab olamiz va ‘ ‘
birgalikda keyin yakka holda so rayman.
‘
Qo shiqni so rab bo lgach. Kartochkalar bilan rag batlantiriladi. Keyin
‘ ‘ ‘ ‘
yangi mavzu o tiladi.
‘
Yangi mavzu bayoni:
O qituvchi:
‘ Biz sizlar bilan bugun yangi mavzu o tamiz. Bugungi ‘
mavzuyimiz Navro zim sho x sozim qo shig i va yangi mavzuni
“ ‘ – ‘ ” ‘ ‘
o tish bilan birgalikda o tgan mavzu yuzasidan xam savol-javob qilib olamiz.
‘ ‘
(Savol yozilgan kartochkalar tarqatiladi.)
O qituvchi:
‘ Biz o tgan safar A.Motsart hayoti va ijodini o tgandik. Sizlar ‘ ‘
kartochkalarga tayyorgarlik ko rishingizga qadar men yangi mavzu haqida gapirib
‘
beraman.
Navro zim sho x sozim deganda avvalom bor xammamizni ko z
“ ‘ – ‘ ” ‘
oldimizga tug ilib o sgan joyimiz keladi. Xamma o z tabiatimizni sevib
‘ ‘ ‘ –
ardoqlash, ona tabiatimizni asrashimiz lozim. Chunki tabiat bizga barcha nozu
–
ne matlarni, oppoq tiniq suvlarini, go zal manzaralarini berdi.
’ ‘
Navro z bizning azaliy bayramimiz to g rimi?
‘ ‘ ‘
70

O quvchilar:‘ Ha
O qituvchi:
‘ Shunday ekan, biz tabiatimizni himoyalashimiz, daraxtlarni shoxini
sindirmasligimiz, tabiatni qo shiqlarimizda madh etishimiz lozim. Vatanimiz urf-
‘
odatlariga hurmatimizni ko rsatishimiz, vatanimizdan faxrlanishimiz kerak. Mana
‘
bugungi mavzuimiz bo yicha xam anchagina ma lumotga ega bo ldik. Endi esa
‘ ’ ‘
tarqatilgan savolli kartochkalarga javob berasiz.
O quvchilar:
‘ Savolga javoblari.
- 1.Chet el kompozitorlaridan sanab bering? M. Glinka, V. Motsart, L.
–
Betxoven, F. Shopen.
- 2. Vatanni nima uchun onaga qiyoslaymiz? Chunki ona kabi bizni o z
– ‘
bag rida katta qilganligi va nozu-ne matlaridan bahramand qilgani
‘ ’
uchun.
- 3. Komil inson deganda nimani tushunasiz? Komil inson odobli ota
– –
onasini hurmat qiladigan va har tomonlama yetuk insonga aytiladi.
- 4. Butun nota nechaga sanaladi, dirijyorlik qilib ko rsating.
‘
- Butun nota 4 i ga sanaladi.
Musiqa savodi:
-O quvchilar bugun biz sizlar dilan dirijyorlik xarakatlarini o rganamiz.
‘ ‘
Dirijyorlik xarakati ko rsatilib, ular xammasi o rnidan turib, birgalikda
‘ ‘
bajarishadi.
Yangi qo shiq Navro zim sho x sozim
‘ – “ ‘ – ‘ ”
H.Rahmat she ri, N.Norxo jayev musiqasi.
’ ‘
1. O lchovi - 4/4
‘
2. Tempi Allegro - (tez)
–
3. Tonalliligi re major
–
71

4. Asarda kirish qismi bor.
5. Asarni boshlanishi 4 takt musiqiy davriyadan iborat
6. Asarda butun, yarim, choraktalik, nota cho zimlari bor‘
7. Asarda butun, chorak pauzalar uchraydi.
8. Asar o rtasida tonalligi o zgaradi.
‘ ‘
9. Asar jami 34 taktdan iborat
10. Dinamik belgilardan : F, liga, mf bor
Qo shiq jumlalarga bo lib o rganiladi.
‘ ‘ ‘
Musiqa tinglash:
O qituvchi:
‘ Bolalar endi xammamiz diqqat bilan tinglaymiz. Men sizlarga
kuy chalib beraman, sizlar esa bu kuyni qaysi qo shiqdan ekanligini aytib,
‘
nimani tasavvur qilganingizni aytib berasiz .
Paxta raqsi qo shig i ijro etildi.
“ ” ‘ ‘
O quvchilar:
‘ Bolalar gullar terib yurishibdi, bahor haqidagi qo shiq. ‘
O qituvchi:
‘ Yaxshi yana kim aytadi.
O quvchi:
‘ Yomg ir yog ayapti, shuni tasavvur qildim,. Yomg ir haqidagi ‘ ‘ ‘
qo shiq.
‘
O qituvchi:
‘ Bu qo shiq Paxta raqsi deb nomlanadi Dilorom Omonullayeva ‘ “ ”
musiqasi, demak dalazorlarda odamlar paxta terayotgandagi jarayonni eslatuvchi
kuy ekan.
Dars yakuni:
O qituvchi darsga yakun yasab, faol qatnashgan g olib o quvchilarni
‘ ‘ ‘
rag batlantirib, ularni baholaydi. G olib guruhni aniqlab, ularni olqishlaydi.
‘ ‘
Uyga vazifa:
72

O qituvchi: ‘ O tilgan mavzuni mustaxkamlab, yangi qo shiqni o rganib ‘ ‘ ‘
kelish.
Darsimiz tugadi. Xayr.
O quvchilar: Xayr ustoz!
‘
2-ilova
Musiqiy tarbiyaviy tadbir
Mavzu: Mardlar qo riqlaydi Vatanni
“ ” ‘
Tadbirning maqsadi: 1. Vatanni muqaddasligi, uni asrash va unga
munosib farzand bo lishga intilish. Ona Vatanga hurmat tuyg ularini
‘ ‘
tarbiyalash.
2. Vatan haqidagi qo shiq va she rlar orqali, bolalarga aziz va
‘ ’
muqaddas, vatan haqidagi tushunchalarini yanada kengaytirish.
3. O quvchilarni Vatan oldidagi burchlarini his qilishga, ajdodlarimiz
‘
kabi jasoratli, aqlli, vatanimiz ravnaqi yo lida kuchini, bilimini
‘
ayamaydigan, oqil, olim, ishbilarmon bo lishga chorlash.
‘
Jihozlar : O zbekiston madhiyasi, vatan haqidagi syujetli rasmlar,
‘
O zbekiston shaharlari tasvirlangan suratlar. Vatanimiz buyuk kishilari
‘
suratlari. Savol kartochkalari. Texnik jihozlar.
Rivojlantirish: Bu bayramni ya nada kattaroq dabdabali o tkazish va
’ – ‘
hozirgi zamon texnologiyalaridan foydalangan holda ya nada qiziqarli qilib
’
o tkazish.
‘
Tadbirning jihozi: Ko rgazmali qurollar, maqol va hikmatlar, rasmlar,
‘
plakatlar, kerakli jihozlar.
O qituvchi o quvchilar bilan salomlashadi.
‘ ‘
O QITUVCHI: Salom aziz o quvchilar!
‘ ‘
73

O QUVCHILAR: Assalomu alaykum! ‘
Keyin hamma birgalikda O zbekiston davlat madhiyasini kuylaydi.
‘
Madhiya kuylab bo lingach o qituvchi darsni boshlaydi.
‘ ‘
O QITUVCHI: Aziz o quvchilar bugungi tarbiyaviy soat darsimiz
‘ ‘
mavusi Mardlar qo riqlaydi vatanni! Bugungi darsimiz yanada
“ ‘ ”
qiziqarli va bahs suhbatlarga boy bo lishi uchun biz ikki guruhga bo linib
‘ ‘
dars o tamiz. Demak, birinchi guruhimiz yigitlarimizning vatan
‘ “
o g lonlari guruhi, ikkinchi guruhimiz qizlarimizning o zbegim
‘ ‘ “ “ ‘
qizlari guruhi. Endi har bir jamoa tezlik bilan o ziga shior tanlaydi. Qani
” ‘
yigitlarimiz guruhini bizga kim tanishtiradi?
O QUVCHI: Bizning guruh: - Vatan o g lonlri.
‘ ‘ ‘
Bizning shior: - Vatanga sodiq bo lamiz, uni sevamiz va himoya
‘
qilamiz.
O QITUVCHI: Qani endi qizlarimiz guruhini kim tanishtiradi?
‘
O QUVCHI: bizning guruh: - O zbegim qizlari.
‘ ‘
Bizning shior: - Bizdan ozod va obod Vatan qolsin.
O QITUVCHI: Judayam yaxshi. Bugun faol qatnashib ko proq bal
‘ ‘
yiqqan guruh g olib bo ladi va mening maxsus sovg alarimga ega
‘ ‘ ‘
bo ladi.
‘
Demak, biz bugun Vatan haqida uni sevish haqida
“ “
suhbatlashamiz.
- Har bir insonning tug ilib o sgan joyi uning aziz va mo tabar
‘ ‘ ‘
Vatani hisoblanadi. Biz O zbekiston nomi bilan dunyoga mashhur bo lgan
‘ ‘
go zal Vatanda yashaymiz. Unda yam-yashil vodiylar, daryo va ko llar
‘ ‘
bor. Shahar va qishloqlari tobora obod bio lib ko rkamlashmoqda.
‘ ‘
O zbekistonni Buxoro, Samarqand, Toshkent singari butun dunyoga mashhur
‘
bo lgan shaharlari bor.
‘
Sizlar mustaqil O zbekistonni erka farzandlarisiz, shuning uchun
‘
mustaqillikning qadriga yetingiz. Vatanimizning ravnaqi kelajagi sizning
74

qo lingizda ekanligini his qilgan holda, o qib o rganib, vatanparvar,‘ ‘ ‘
xalqqa, ona Vatanga munosib kishilar bo lishingiz kerak.
‘
-Qani kim menga vatan haqida she r aytib beradi?
’
Ikkala guruhdan ham o quvchilar birin ketin she rlar aytishadi.
‘ ’
O QITUVCHI: Judayam yaxshi. Qani endi hammamiz birgalikda Bu
‘ “
menga Vatan Jon O zbekitson qo shig ini kuylab, Vatanga bo lgan
– ‘ ” ‘ ‘ ‘
mehr-muhabbatimizni qo shiqda namoyon etamiz.
‘
HAMMA BIRGALIKDA KUYLAYDI.
BU MENGA VATAN- JON O ZBEKISTON
“ ‘ “
Bu menga Vatan!
Bu senga Vatan
Bu bizga Vatan jon O zbekiston.
‘
O QITUVCHI: Mana men sizlarga Vatan haqidagi o z
‘ ‘
tushunchalarimni aytib o tdim. Qani endi sizlardan eshitaylik. Vatan
‘
deganda kim nimani tushunadi?
Ikkala guruhdan ham o quvchilar o z fikrini bildirishadi.
‘ ‘
O QITUVCHI: Bilasizlarmi, bizning Vatanimizni, mustaqil
‘
O zbekistonimizni mana shunday gullab-yashnab, obod bo lib, go zal bir
‘ ‘ ‘
diyorga aylanishida ajdodlarimiz, buyuk bobokalonlarimizning hissalari
judayam katta. Buyuk bobolarimizdan, bobokalonomiz Amir Temurning
hissalari judayam katta. Ular Vatanimizning mustaqilligi, tinchligi va gullab-
yashnashi uchun juda katta kurashlar olib borganlar.
(Keyin bir o quvchi zar to n bilan salla kiyib chiqadi.)
‘ ‘
O QITUVCHI: Iye, ha Ulug bek sen nega bunday kiyinib olding?
‘ ‘
O QUVCHI: Men bobokolonimiz Amir Temurga o xshamoqchiman,
‘ ‘
O QITUVCHI: Sen Amir Temur bobomizga o xshab kiyinib olib
‘ ‘
ularga o xshadimmi demoqchisana? To g rimi? Ulug bek, bilasanmi, agar
‘ ‘ ‘ ‘
rostdan ham sen ularga o xshamoqchi bo lsang, sen o qib o rganib,
‘ ‘ ‘ ‘
Vatanga foydasi tegadigan munosib farzand bo lsang, uni tinchligi uchun
‘
75

kurashsang, o shanda sen Amir Temur bobomizga o xshab buyuk inson‘ ‘
bo lasan.
‘
Qani aytchi, menga Amir Temur bobomiz haqida nimalar bilasan?
O QUVCHI: Amir Temur bobomiz,
‘
Mardu jasur bobomiz.
Jangu-jadallar kezgan,
Abadiy o chmas nomi.
‘
Tilimizda kalomi,
Unutmaymiz hech qachon,
Sizni ulug bobojon.
‘
O QITUVCHI: Judayam yaxshi. Qani endi joyingga o tirib ol. Hozir
‘ ‘
sizlar bilan savol javob qilamiz. Men savol tuzganman va savollarni
raqamlaganman, shu raqamlardan tortasizlar qaysi raqam tushsa, shu
raqamdagi savolga javob berasizlar.
O QUVCHI: Menga 4 chi raqam tushdi.
‘
O QITUVCHI: maqolni davom ettiring.
‘
Bubul chamanni sevar, .
“ ………………… “
KEYINGI O QUVCHI: Menga 1chi raqam tushdi.
‘
O QITUVCHI: Ona Vatan qachon gullab yashnaydi?
‘ –
NAVBATDAGI O QUVCHI: menga 3chi raqam tushdi.
‘
O QITUVCHI: Elim deb, yurtim deb yonib yashash kerak bu
‘ “ “
kimning so zlari?
‘
KEYINGI O QUVCHI: Menga 2chi raqam tushdi.
‘
O QITUVCHI: kimlar o z yurtini himoya qilmaydi?
‘ ‘
O QITUVCHI: Judayam yaxshi savollarga juda to g ri javob
‘ ‘ ‘
berdilaring. Qani endi Vatan o g lonlari vatanga bo lgan mehr-
“ ‘ ‘ “ ‘
muhabbatlarini bizga qanday namoyon etishadi.
O QUVCHI: Biz vatanga bo lgan hurmatimizni, uni asrab
‘ ‘
avaylashimizni qo shiq orqali namoyon qilmoqchimiz.
‘
76

O QITUVCHI: judayam yaxshi, unda hammamiz birgalikda ularni‘
tinglaymiz.
HAMMALARI BIRGALIKDA Vatan himoyachilari qo shig ini
“ “ ‘ ‘
kuylashadi.
VATAN HIMOYACHILARI QO SHIG I
“ ‘ ‘ ”
Biz askarmiz posbonmiz
Ulug yo lda karvonmiz
‘ ‘
Tinchlik uchun qalqonmiz
Hech bilinmas qo rg onmiz
‘ ‘
Ona yurt Turkistonda
Yeru osmon ummonda
Chiniqishni qo ymaymiz
‘
Tinchlik kuyin kuylaymiz
Naqorat:
Bir ikki uch bir ikki....
Ayting marra kimniki?
Albat marra bizniki
Jasur o g lon qizniki
‘ ‘
O QITUVCHI: judayam yaxshi. Qani endi O zbegim qizlari
‘ “ ‘ “
bizga o z vatanlariga bo lgan mehr-muhabbatlarini qanday namoyon qilib
‘ ‘
berishadi?
O QUVCHI: Biz o z mehrimizni raqs orqali ifoda etmoqchimiz.
‘ ‘
O QITUVCHI: Unda hammamiz birgalikda qizlarimiz ijrosida ajoyib
‘
raqsni tomosha qilamiz.
Qizlar O zbekiston qo shig iga raqsga tushib berishadi.
“ ‘ “ ‘ ‘
O QITUVCHI: Juda ham ajoyib. Bugun men sizlardan judayam
‘
xursand bo ldim, darsga juda faol qatnashdilaringiz. Darsimiz judayam
‘
qiziqarli bo ldi. Endi ikkala guruhni ballarini hisoblab g olib jamoani
‘ ‘
aniqlab olamiz. 25 u, 25. demak ikkala guruh ham bir xil ball to plagan.
‘
Ko rinib turibdiki bizning bugungi darsimizda do stlik g olib keldi.
‘ ‘ ‘
77

Hamma o quvchilarga egalik sovg alari beriladi. Tanaffusda‘ ‘
hammalarini kundalik daftarlarini olib kelishlari aytiladi.
O QITUVCHI: Mana bugungi tadbirimiz ham tugadi.
‘
Hammalaringizga raxmat!
78

Купить