Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oʻzbek struktural tilshunosligining shakllanishi va maktablari, vakillari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA LIM, FAN VAʼ INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI Filologiya va tillarni o qitish: ʻ o zbek tili yo nalishi ʻ ʻ Tilshunoslikka kirish va umumiy tilshunoslik fanidan KURS ISHI Mavzu: O zbek struktural tilshunosligining shakllanishi va maktablari, vakillari ʻ Tekshiruvchi: Tohirova Shohida Toshkent-2025 Mundarija KIRISH.......................................................................................................................3 I BOB. STRUKTUR TILSHUNOSLIK HAQIDA UMUMIY MA LUMOT .............................................................................................................7ʼ 1.1. An anaviy va struktur tilshunoslikning munosabatlari masalasi..........................9 ʼ 1.2. Struktur tilshunoslikning poydevori....................................................................13 II BOB. O ZBEK TILSHUNOSLIGIGA STRUKTURALIZMNING ʻ TA’SIRI.....................................................................................................................17 2.1. O zbek tilshunosligida struktur tilshunoslik maktabi vakillari….......................18 ʻ 2.2. Sistem-struktur tilshunosligining o zbek tilshunosligida keng tarqalishi……...21 ʻ XULOSA...................................................................................................................25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………….....................................27 Kirish Har qanday fan taraqqiyoti muayyan bosqichlardan iborat bo‘lib, keyingi bosqich oldingi bosqich bag‘rida uning vorisi sifatida dunyoga keladi. Oldingi bosqich yo‘l qo‘ygan kamchiliklarga tanqidiy baho bergan holda, bunday kamchiliklarni bartaraf qilishga yordam beradigan tadqiqot metodologiyasi va metodlarini qidirishga harakat qiladi. XX asrning oxirgi choragi va XXI asr boshlaridagi o‘zbek tilshunosligi ham ana shunday jarayonni o‘z boshidan kechira boshladi. Ayub G‘ulom asos solgan o‘zbek ilmiy tilshunosligi yutuqlarini e’tirof etgan va unga tayangan holda, o‘zbek tilining ichki struktur belgilarini yoritishga yordam beradigan yangi tadqiqot metodlarini qo‘llashga intilish kuchaydi. Bunga shu davrda ro‘y bergan sotsiolingvistik jarayon qulay imkoniyat yaratdi. Sobiq sovet imperiyasining kuchsizlanishi va bu imperiya tarkibiga zo‘rlik bilan birlashtirilgan respublikalarda milliy o‘z-o‘zini anglash hissining kuchayishi har bir respublikada davlat tili uchun kurashish harakatining boshlanishiga, ayni paytda, tilshunoslik fanida ham shu kungacha amalda bo‘lgan tadqiqot metodlariga shubha bilan qarash kayfiyatining tug‘ilishiga sababchi bo‘ldi. Xususan, sho‘rolar davrining 50—60-yiIlarida dunyo tillarining o‘zaro yaqinlashib, oxir-oqibat yagona bir tilga aylanishi haqidagi stalincha til siyosatining amalga oshirilishi, bunday siyosatning Stalindan keyin ham davom ettirilishi, shuning uchun SSSR tarkibidagi barcha tillarda umumiy leksik fondni kengaytirib borish tillarning asosiy taraqqiyot qonuni bo‘lishi kerakligi haqidagi qarashlar hukm surdi. O‘tish davrida milliy o‘zlikni anglagan ziyolilar o‘rtasida ana shunday til siyosatiga katta e’tiroz uyg‘ondi. Ikkinchi tomondan, yuqoridagi til falsafasi tamoyillariga sig‘magan lingvistik yo‘nalishlarning barchasini 60-yillarga qadar burjua lingvistikasi deb e’lon qilindi va dunyo tilshunosligi qo‘lga 3 kiritgan yutuqlari, yangi-yangi tekshirish metodlarining kirib kelishiga yo‘l qo‘yilmadi 1 . Mashhur tilshunos A.Martins 1953-yil yozgan maqolasida shu davr tilshunoslari va tilshunosligi haqida fikr yuritar ekan, «ko‘pchilik buyuk tilshunoslarning e’tiqodli va faol strukturalistlar» ekanligini bayon qiladi. M.Koen esa tilshunoslikda strukturalizm erasi boshlanganligini ta’kidlaydi. 1953-yilda dunyo tilshunosligida tobora obro‘-e’tibor qozonayotgan struktur tilshunoslikning sho‘rolar tilshunosligiga ta’sir etishining oldini olish maqsadida bu yo‘nalishga tanqidiy baho beruvchi qator maqolalar e’lon qilindi. O.Leshka tomonidan struktur tilshunoslik burjua tilshunosligi deb baholandi. Praga lingvistik maktabining maydonga kelishi ideallashtirilgan holda, ishchilar sinfi ustidan burjuaziyaning g‘alaba qilish davri bilan bog‘ladi va u burju: dyaning g‘oyaviy quroli ekanligi ta’kidlandi. Uning fikricha, «til haqidagi yangi ta’limot» marksistik tilshunoslikning shakllanishiga to‘sqinlik qilibgina qolmasdan, tilshunoslikdagi reaksion burjua yo‘nalishni tanqid qilishga ham xalaqit berdi 2 . Natijada sho‘rolar davrida faqat marksistik falsafagina fan metodologiyasiga aylandi. Bu metodologiyadan tashqaridagi barcha fan yo‘nalishlari burjuaziya fan yo‘nalishlari deb baholandi. Milliy respublikalardagi milliy tillarni o‘rganuvchi xususiy tilshunoslik uchun ham ana shu yo‘nalish metodologik asos qilib olindi. 80-yillardan boshlab milliy o‘z- o‘zini anglash hissining kuchayishi esa yangi tadqiqot metodologiyasi va metodlarining kirib kelishiga imkoniyat tug‘dirdi. Xususan, o‘zbek tilshunosligiga sistemaviy (struktur) tadqiqot metodlari kirib kela boshladi. Bu esa sistemaviy __________________ 1. H.Ne’matov Ilmiy tadqiq metodikasi, metodologiyasi va metodlari Buxoro, 2006. 2. А.Т. Хроленко. Общее языкознание - М., 1981. 4 (struktur) tilshunoslikka oid terminologik apparatning kirib kelishiga olib keldi. Natijada o‘zbek lingvistik atamalari sistemasi yangi atamalar qatlami bilan boyidi. Garchi hozirgi o‘zbek tilshunosligida sistemaviy tilshunoslikka oid bir qator atamalar faol qo‘llanayotgan bo‘lsa ham, lekin bu atamalarning qiymati turlicha talqin qilinmoqda. Sababi sistemaviy tilshunoslikning turli tarmoqlari o‘rtasida bu atamalar turlicha ma’nolarda qo‘llaniladi. Shuning uchun sistemaviy tilshunoslikning kelib chiqishi, uning tarmoqlari, tarmoqlar o‘rtasidagi umumiy va o‘ziga xos tomonlarni, har qaysi tarmoqqa xos terminologik apparatni yoritish zaruriyati sezilmoqda. Shundan kelib chiqqan holda, quyida ana shu masalalar yuzasidan bahs yuritiladi. Kurs ishining dolzarbligi: O zbek tilshunosligi maktabi vujudga kelgandan beri engʻ asosiy sohalaridan biri bu strukturalizm maktabidir. Bu tilni sistema sifatida o rganish nazariyasi bo lib, formal tilshunoslikdan keyin amalda qo llanilib kelingan. ʻ ʻ ʻ Ushbu soha bo yicha o zbek tilshunosligi vakillaridan bir qancha olimlar izlanishlar ʻ ʻ olib borishgan. Shu jumladan, biz ham o zbek filologiyasining bo lajak mutaxassisi ʻ ʻ sifatida strukturalizmning maktablari, vakillarini o rganish bizning asosiy ʻ vazifalarimizdan biridir deb o ylayman. Hozirgi kunda tilshunosligimizda ʻ strukturalizm asosida paydo bo lgan soha antroposentrizm nazariyalari zamirida turli ʻ fanlar rivojlanmoqda. Shular jumalasiga, sotsiolingvistika, pragmalingvistika, neyrolingvistika, psixolingvistika, sotsiopragmalingvistika, kognitiv tilshunoslik, kompyuter lingvistikasi kabi alohida fan sifatida ajralib chiqayotgan bir qator yo nalishlar kiradi. Biz 4-kurs filologiya talabalari sifatida bu yo nalishlarning ʻ ʻ barchasini chuqurroq o rganishga harakat qilmoqdamiz. ʻ Strukturalizm bo yicha ilmiy ishlar olib borgan qator olimlar, masalan, ʻ A.Nurmonov, R.Sayfullayeva, Sh.Rahmatullayev, M.Qurbonova kabi ustozlaning asarlarini o qib yanada ko proq bilimga ega bo lishimiz lozim deb o ylayman. ʻ ʻ ʻ ʻ 5 Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishimning maqsadi o zbek strukturalʻ tilshunosligi haqidagi qarashlarni yanayam kengroq yoritishga harakat qilish hamda hozirgi kunda tilshunoslik fanining asosiy ustuni hisoblangan strukturalizm haqida yanayam ko proq ma lumotlar o rganishdir. Siz ushbu kurs ishim davomida struktur ʻ ʼ ʻ tilshunoslikning maqsadi, paydo bo lishi, maktablari va vakillari haqida ajoyib ʻ ma lumotlarga ega bo lishingiz mumkin. Kurs ishining asosiy maqsadi ham shunda ʼ ʻ hisoblanadi. 6 I BOB. STRUKTUR TILSHUNOSLIK HAQIDA UMUMIY MA LUMOTʼ Men 4-kurs 418- guruh talabasi Yaxshiboyeva Nozima kurs ishim mavzusi O zbek tilshunosligida strukturalizm haqida tadqiqot olib borishni boshlar ekanman ʻ ushbu kichik tadqiqotim sizlarga qiziq bo ladi degan umiddaman. Men bu kurs ʻ ishimda mavzu yuzasidan iloji boricha aniq, isbotlangan ma lumotlarni kiritishga ʼ harakat qildim. Sossyurning fikricha, nutqiy faoliyatning ikki tomoni mavjud: - individual - sotsial Ularni bir-birisiz tasavvur qilish mumkin emas. «Til» nima degan savolga javob berar ekan, u «til» tushunchasiga «nutqiy faoliyat» tushunchasi teng kelmasligi, «til» «nutqiy faoliyat»ning bir qismi, lekin eng muhim qismi ekanligini, u sotsial mahsulot ekanligi, u yoki bu til egalarining har biri xotirasida mavjud bo lgan ʻ nutqiy faoliyatga kirishish imkoniyati ekanligini ta’kidlaydi 1 . F.de Sossyur tilning belgilar sistemasi ekanligini e’tirof etish bilan birga, uning tuzilishi haqida ham qimmatli fikr bayon qiladi. U tilni munosabatiar yig‘indisi sifatida ijtimoiy hodisalar qatorida o‘rganar ekan, uning boshqa ijtimoiy hodisalardan farqi belgili xarakteri ekanligini, «til g oyalarni ifodalovchi belgilar sistemasi» ekanligini bayon qiladi. ʻ Struktur tilshunoslik - tilga nisbatan ilmiy qarashlar va uni tadqiq etish usullari majmui tilshunoslik yo nalishlaridan biri hisoblanadi. ʻ Strukturalizm tilni aniq, ajralib turadigan struktur (tarkibiy) elementlar (lisoniy birliklar, ularning turkumlari va boshqalar)ga ega bo lgan belgilar tizimi tarzida ʻ tushunish va tilni qat iy (aniq fanlarga o xshatib) formal tavsiflashga intilish mazkur ʼ ʻ qarashlar va usullar asosini tashkil etadi. _______________ 1. Б.И. Косовский. Общее языкознание. -Минск. 1969. 7 Struktur а l lingvistik а tilni ish о r а l а r ( b е lgil а r ) sist е m а si sif а tid а o ‘ rg а n а di v а uning sh а rtli b е lgilik xususiyati bil а ngin а qiziq а di . U tild а gi b е lgil а rning mun о s а b а tl а ri , о pp о zitsiyal а ri yoki funksiyal а rig а а l о hid а e ’ tib о r b е rg а nid а n til birlikl а rid а n biri m а vjud bo ‘ lg а ni uchungin а b о shq а si m а vjuddir d е b his о bl а ydi . H о zirgi d а vrd а struktur а lizmning а s о siy m а kt а bl а ri ucht а bo ‘ lib , ul а r Pr а g а struktur а lizmi , А m е rik а struktur а lizmi v а K о p е ng а g е n struktur а lizmi n о mi bil а n а t а l а di . Struktur tilshunoslikning paydo bo ’ lishiga I . A . Boduen de Kurtene va F . de Sossyur qarashlari asos bo ‘ lib xizmat qildi . F . d е S о ssyur lis о niy t а’ lim о tining muhim jih а tl а ri : 1. Tilshunоslik fаnining birdаn-bir hаqiqiy obyekti tildir. Dеmаk, tilni psiхоlоgiya, mаntiq, fiziоlоgiya kаbi fаnlаr nuqtаyi nаzаridаn emаs, bаlki bеvоsitа tilshunоslik fаni аsоsidа tеkshirish lоzim. 2. Til sistеmаdir. Til sistеm tuzilishgа egа bo‘lgаn, sistеm хаrаktеrdаgi ijtimоiy hоdisаdir. Dеmаk, til hоdisаlаri, til fаktlаri o‘zаrо diаlеktik bоg‘liq bo‘lib, bir-birini tаlаb etаdigаn, tаqоzо qilаdigаn bеlgilаrdir. Аnig‘i, til bеlgilаri til sistеmаsining elеmеntlаri, birliklаri sifаtidа bir-birini bеlgilаydi. Ulаr o‘zаrо mаntiqiy, zаruriy munоsаbаtgа, аlоqаgа kirishib, bir butunlikni – til sistеmаsini hоsil qilаdi. 3. Til g‘оya (fikr, mа’nо) tаshuvchi bеlgilаr sistеmаsidir. Til bеlgisi ikki tоmоngа: а) ifоdа tоmоnigа (ifоdаlоvchigа); b) mаzmun tоmоnigа (ifоdаlаnuvchigа) egаdir. Til bеlgilаri shаrtli, iхtiyoriydir. Dеmаk, til bеlgilаri (birliklаri) mоddiy (mаtеriаl) vа ruhiy (psiхik, idеаl) tоmоnlаrning, tоvush vа mа’nоning birligidаn ibоrаt bo‘lib, biri ikkinchisisiz bo‘lmаydi, ulаr o‘zаrо diаlеktik bоg‘liq hоldа, nisbiy bir butun hоldа ijtimоiy vаzifа bаjаrаdi, jаmiyatgа хizmаt qilаdi, fikr аlmаshuvni – 8 kоmmunikаtiv jаrаyonni tа’minlаydi. 4. F.dе. Sоssyur tilshunоslikni ikkigа: ichki lingvistikа vа tаshqi lingvistikаgа аjrаtib, ulаrni o‘zаrо bir-birigа qаrаmа-qаrshi qo‘yadi. Ichki lingvistikаgа tilning sistеm хаrаktеrgа egаligini, tilning tuzilishini (strukturаsini) kiritаdi. Tаshqi lingvistikаni esа tilning rivоjlаnish jаrаyonidаgi, tаrаqqiyotidаgi rеаl shаrt-shаrоitni: jаmiyat bilаn, jаmiyat tаriхi, mаdаniyati, tаriхiy vоqеаlаr, tilning jo‘g‘rоfiy jоylаshishi, jаmiyatning siyosiy qаrаshlаri, mа’nаviy оlаmi kаbilаr bilаn bоg‘liq hоldа оlаdi. 5. F.dе Sоssyur tildа ikki аspеktni: sinхrоniya vа diахrоniyani fаrqlаdi. Sinхrоniya, sinхrоn аspеkt tilning hоzirgi, rеаl mаvjud hоlаti bo‘lsа, diахrоniya, diахrоn аspеkt tilning tаriхiyligi, tаriхiy rivоjlаnish hоlаtidir. 6. F.dе Sоssyur jаmiyatning fikrni ifоdа qilish sistеmаsini til vа nutqqа аjrаtаdi. Til so‘zlаrning jаmi vа nutqni qurish, tuzish qоidаlаridir. Nutq esа til sistеmаsining so‘zlаshuvdа yoki mаtndа (yozuvdа) аniq bеrilishi, qo‘llаnishidir. 1.1. AN’ANAVIY VA STRUKTUR TILSHUNOSLIK MUNOSABATLARI MASALASI Tilshunoslik tarixida sistemaviy-struktur tilshunoslikka qadar bo lgan davrʻ ko‘pincha an’anaviy tilshunoslik deb yuritiladi 1 . An’anaviy tilshunoslikning muhim jihati o‘rganilayotgan obyektni sezgi a’zolari bergan ma lum otga asoslangan holda ʼ tavsiflab o‘rganishdir. Ayrim olimlar «an’anaviy tilshunoslik»ni «zamonaviy tilshunoslik»ning zidi sifatida tushunadilar. Jumladan, xuddi shunday fikr bundan rosa 20 yil avval R.A.Budagov tomonidan bayon etilgan edi. U «an’anaviy tilshunoslik» va «zamonaviy tilshunoslik» atamalari go‘yo «eski, qoloq tilshunoslik» __________________ 1. NURMONOV A. STRUKTUR TILSHUNOSLIK: ILDIZLARI VA YO‘NALISHLARI. – ANDIJON, 2006. 9 va «yangi, ilg‘or tilshunoslik» ma’nolarida qo‘llanilishi marksistik talimotga mutlaqo yot ekanligini ta’kidlagan edi 2 . Aslida «an’anaviy tilshunoslik» «hozirgi tilshunoslik» yoki «zamonaviy tilshunoslik»ka zidlanmaydi. Bu o‘rinda «an’anaviy tilshunoslik» sof xronologik ma noni, ya’ni «hozirgacha bo‘lgan tilshunoslik» ma’nosinigina bildirmaydi, balkiʼ gnoseologik ma’noda bilishning ikki bosqichiga asoslanuvchi va ontologik nuqtayi nazardan til tabiati va mohiyatiga ikki xil yondashuvchi fan sifatida baholanadi va sistemaviy tilshunoslik deb yuritiluvchi tilshunoslikka qarama-qarshi qo‘yiladi. Ular til ontologiyasiga yondashuv nuqtayi nazaridan ham, uni tekshirish metodologiyasi va metodi nuqtayi nazarldan ham bir-biridan farq qiladigan tilshunoslikning teng huquqli ikki yo nalishi sanaladi. ʻ Tilshunoslikning bu ikki yo‘nalishi bir-birini rad etmaydi, balki biri ikkinchisining natijalariga asoslanadi. Shuning uchun ham har ikki tilshunoslik hozirgi kunda bab-baravar qadam tashlamoqda. E.Benvenist tilshunoslik tarixini uch davrga bo‘lar ekan, XX asrning birinchi choragidan tilshunoslikning yangi davri, ya’ni tilga sistemaviy-struktur yondashuv davri boshlanganini bayon qiladi. Bu davrdan lingvistikaning e’tibori til falsafasiga ham, til evolutsiyasiga ham emas, balki tilning immanent realligiga qaratildi. Natijada lingvistika formal, ixcham, sistematik fanga aylanishga intila boshladi 3 . Lekin bu bilan an’anaviy tilshunoslik faoliyatini to‘xtatib, struktur tilshunoslikka o‘z o‘rnini to‘la bo‘shatib berdi, degan fikr kelib chiqmasligi kerak. Ana shu davrdan boshlab struktur tilshunoslik ildiz ota boshladi. Darhaqiqat, XX asr boshqa fanlar taraqqiyotida bo‘lgani kabi lingvistika tarixida ham asosiy e’tiborning obyektga substansional nuqtayi nazardan yondashuvdan struktur-funksional nuqtayi nazardan yondashuvga o tishi bilan ʻ __________________ 2. RASULOV R. UMUMIY TILSHUNOSLIK. – TOSHKENT, 2013. 3. NURMONOV A. STRUKTUR TILSHUNOSLIK: ILDIZLARI VA YO‘NALISHLARI. – ANDIJON, 2006. 10 xarakterlanadi. Bunga F.de Sossyurning «Umumiy lingvistika kursi»da bayon qilingan «til substansiya emas, balki shakldir» degan bosh g‘oyasi sababchi bo‘ldi. Bu g‘oyaga muvofiq, strukturaning substansiyadan ajratilishi va uning nisbiy mustaqilligining e’tirof etilishi tilshunoslikning keyingi davrida buyuk kashfiyotlarning qilinishiga turtki bo‘lish bilan birga, bir qator yanglish qarashlarning tug‘ilishiga ham zamin yaratdi. F.de Sossyur substansiya va shakl atamalari ostida sezgi a’zolarimizga ta’sir qiluvchi moddiy vositalar va bu moddiy vositalar zamirida yotgan munosabatlarni tushunadi, til shakldir deganda tilning munosabatlar sistemasi ekanligiga urg‘u beradi. Tilning moddiy tomoni, ya’ni tovush tomoni substansiya sifatida ikkinchi planga suriladi. Ana shuning natijasida u til va nutqni ajratdi. A.Gardiner F.de Sossyurning bu dixotomiyasidan ta’sirlanib, tilshunoslikning bundan keyingi barcha yutuqlari ana shu zidlanishga asoslanadi, deb bashorat qilgan edi 1 . Nutqiy faoliyat til va nutqning dialektik munosabatidan tashkil topishining e’tirof etilishi sistemaviy tilshunoslikning vujudga kelishiga dadil qadam bo‘ldi. Sistemaviy tilshunoslikka zidlanuvchi an’anaviy tilshunoslik til va nutqni farqlamagan holda, tilni, F.de Sossyur ta’biri bilan aytganda, substansiya deb tushunadi va asosiy e’tiborni bevosita sezgi a’zolarimiz ta’siriga beriladigan moddiy vositalarni o‘rganishga qaratadi. Bu tilning ontologik tabiati yuzasidan an’anaviy va sistemaviy tilshunoslik o‘rtasidagi birinchi farq sanaladi. Tilning ontologik muammosi bo‘yicha yuqoridagi tilshunoslik yo‘nalishlarining ikkinchi farqi tilning ichki tuzilishiga yondashuv masalasidir. An’anaviy tilshunosllk substansiyaning (substansiya ma’nosi F.de Sossyur talqini bo‘yicha qo‘llanilmoqda, keyinchalik bu atama mohiyat ma’nosida qo‘llanila boshlandi) muayyan tarkibiy qismlardan tashkil topganligiga asosiy e tiborni qaratsa,ʼ _________________ 1. QURBONOVA M., RAUPOVA L. O‘ZBEK STRUKTURAL TILSHUNOSLIGI. – TOSHKENT, 2019. 11 sistemaviy tilshunoslik substansiyani tashkil etgan qismlarning o‘zaro munosabatini, ana shu munosabatlar orqali namoyon bo layotgan farqlovchi (markaziy, differensial,ʻ distinktiv) va farqlamaydigan (chegara, nodifferensial, nodistinktiv) belgilarini aniqlash va ana shu yo‘l bilan shakl (mohiyat)ni, lingvistik birliklarning modelini belgilashni bosh maqsad qilib qo‘yadi. Chunki ularning fikricha, har qanday o‘rganilayotgan obyekt abstrakt konstrukt darajasiga olib chiqilgandagina o zining ʻ haqiqiy ilmiy talqinini topadi. Shuning uchun sistemaviy tilshunoslikda jiddiy e’tibor moddiy tomonga emas, balki munosabatga qaratiladi. Boshqacha aytganda, haqiqiy lingvistik reallik sifatida muayyan bir tilning alohida dalili emas, balki sistema sifatidagi til e tirof etiladi. Sistema esa elementlar majmuasi sifatida qaralmaydi. Har ʼ bir elementning butunlik doirasida boshqa element bilan munosabati tufayli mavjud bo‘lishi sistema tuzilishini zamondan tashqaridagi munosabatlar tashkil etishi tan olinadi. Sistemaviy tilshunoslikning an’anaviy tilshunoslikdan uchinchi farqi shundaki, tilga belgilar sistemasi sifatida qaraydi va tilshunoslikni belgi nazariyasi bilan shug ullanuvchi semiotikaning tarkibiy qismi deb baholaydi. «Substansiya» va ʻ «shakl»ni bir-biridan ajratish fonologik sathda shu darajaga yetdiki, tovushlarning artikulatsion-akustik belgilari tilshunoslik doirasidan chiqarildi va tabiiy fanlar obyektiga aylantirildi. Ko‘rinadiki, an’anaviy va sistemaviy tilshunoslik tilning ichki tuzilishiga yondashuv, bu ichki tuzilish birliklarini o‘rganishda qo‘llaniladigan tadqiqot metodlari nuqtayi nazaridan o‘zaro farq qiladigan ikki xil yo nalishdir. ʻ Ayrim mualliflar o‘zbek tilining fonetikasidan tortib sintaksisiga qadar ishlarga e'tibor berilsa, ularning har biri sistema sifatida o rganilganini inkor qilib bo‘lmaydi, ʻ deydilar. 12 1.2 STRUKTUR TILSHUNOSLIKNING POYDEVORI Tilshunoslik tarixida strukturalizm tasodifiy paydo bo‘lgani yo‘q. Strukturalizm XIX asrning 70-yillaridan boshlab hukm surgan yosh grammatikachilarning pozitivistik qarashlariga qarshi maydonga chiqa boshladi. Ularning yosh grammatikachilarga qarshi chiqishiga fransuz «sotsiologik maktabi» va Fosslerning «nemis neofilologik maktabi» qarashlari ma’lum darajada zamin yaratdi. Garchi bu maktablar yosh grammatikachilar qarashlaridan tamoman uzilmagan bo lsa ham, lekin tilni, bir tomondan «sotsial dalil». ikkinchi tomondan,ʻ psixologizni deb tushunish strukturalizmning maydonga kelishiga turtki bo ladi. ʻ Shuningdck, bir qator mamlakatlardagi olimlarning yosh grammatikachilarning «fonetik qonun» va «analogiya amali» singari asosiy tushunchalariga shubha bilan qarashlari, yosh grammatikachilar olg‘a tashlagan «atomizm»dan farqli ravishda tilni bir butun sifatida tushunish, tarixiylik va genetik masalalarga qiziqishlarining kuchsizlanishi yangi yo nalishning tug‘ilishi uchun doya rolini o ynadi. ʻ ʻ Har qanday ilmiy oqim kabi strukturalizm ham o‘z g‘oyaviy asoslariga ega. Struktur tilshunoslikning paydo bo‘lishiga I.A.Boduen de Kurtene va F.de Sossyur qarashlari asos bo‘lib xizmat qildi. Shuningdek, I.A.Boduen de Kurtene va uning o quvchisi N.V.Kmshevskiy fonema haqidagi qarashlari bilan hozirgi struktur ʻ tilshunoslikdagi fonologik nazariyaga asos soldi. I.A.Boduen de Kurtene tilshunoslikka funksionallik tamoyilini olib kirdi. Uning ma’nosi shuki, lingvistik vositalar nutq jarayonida bajaradigan vazifasiga qarab belgilanadi. Bunday tamoyil fonetika sohasida fonema tushunchasining tug‘ilishiga olib keldi. U nutqiy jarayondagi fiziologik tavsifi bilan teng bo‘lmagan tovush haqida fikr yuritdi. Natijada fonema tushunchasiga asos soldi. Lekin V.Mateziusning ta kidlashicha, ʼ o‘zining novatorlik konsepsiyasidan lingvistik metod va lingvistik sistema uchun xulosalar qila olmadi. Chunki psixologiyaning o‘zgaruvchan nurlari ko‘zini 13 qamashtirdi va tildagi doimiy o zgarishlar dalili asosiy e’tiborini tortdi. Uningʻ ta’kidlashiga ko‘ra, Boduen payqamagan narsani Ferdinand de Sossyur aniq belgilab berdi. Shvetsariya tilshunosi F.de Sossyurning tilshunoslik oldidagi buyuk xizmati shundaki, u sinxroniya bilan diaxroniyani aniq farqladi. Shuningdek, sinxron nuqtayi nazar ma’lum bir tilning muayyan bir davrida mavjud bo‘lgan elementlarning o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lgan sistemani hosil qiladi, degan fikrga kelishiga imkon tug‘dirdi. Uning fikricha, til qismlari sinxron munosabatda o‘rganilishi mumkin bo‘lgan sistemadir. K.Xansenning ta’kidlashicha, agar F.de Sossyur diaxron hodisalarning sistemaviy xarakterini e’tirof etmas ekan, bu ustozlari—yosh grammatikachilarning ta’siri ekanligini ko‘rsatadi. «Umumiy lingvistika kursi» kitobining diaxroniyaga bag‘ishlangan o‘rinlari esa hali o‘z ustozlari—yosh grammatikachilar pozitsiyasida turganligini ko rsatadi. ʻ Garchi sinxroniya va diaxroniya o‘rtasidagi munosabat, tilning sinxron holatiga xos sistemaviylik dastlab Boduen tomonidan olg‘a tashlangan bo‘lsa ham, lekin Sossyur tomonidan aniq ifodasini topdi va uning bu ikki bosh g‘oyasi, ya’ni tilning sinxron tahlili, til sistemasi hamda til strukturasi va til funksiyasi haqidagi g oyalar yangi tilshunoslikning shakllanishida tayanch nuqta bo lib xizmat qildi. ʻ ʻ V.Matezius fikriga ko‘ra, Boduen, Sossyur g‘oyalariga asoslangan funksional va struktural nuqtayi nazar hozirgi kunda tilshunoslik istiqboli uchun puxta zamin yaratuvchi yagona nazariyadir. F.de Sossyurning tilga elementlar munosabatidan tashkil topgan butunlik sifatida yondashuvi, nutqiy faoliyatning til va nutq o rtasidagi o‘zaro munosabatdan ʻ tashkil topgan butunlik deb e’tirof etishi, tilning sinxron va diaxron holatini aniqlab 14 berishi va uning belgili tabiatini yoritishi struktur tilshunoslikning tug‘ilishiga zamin yaratadi. Shuning uchun A.A.Xolodovich F.de Sossyur kitobining tilshunoslik tarixidagi ahamiyati haqida fikr yuritar ekan, uning dunyoga kelishi tilshunoslik tarixida yangi davrning boshlanishiga olib keldi, deydi. Bundan tashqari struktur tilshunoslikning paydo bo‘lishiga XX asrda tabiiy fanlar qo lga kiritgan yutuqlar ham sabab bo ladi. Xususan, XX asrning birinchiʻ ʻ choragida fizika fanida eng kichik zarralar kashf etildi. Buning natijasida bevosita sezgi a’zolarimiz ta siriga beriladigan har qanday hodisalar o‘z ichida ichki tarkibiy ʼ qismlardan tashkil topishi va bu tarkibiy qismlarning o‘zaro munosabati strukturani hosil qilishi haqida fikr yuritladi. Shunday qilib, struktura atamasi ostida muayyan butunlik tarkibida ishtirok etgan elementlar o‘rtasidagi munosabatlar usuli, xarakteri, qonuni tushunila boshlandi. Agar XIX asrdagi ilmiy tadqiqotlar bevosita tajriba asosida dalillarni kuzatish va ularni ro‘yxatga olish bilan cheklangan bo lsa, XX asrga kelib bu dalillar ostida ʻ yashirinib yotgan mohiyatni ochishga, ularning ichki uzvlari o‘rtasidagi munosabatlarni, o‘zaro ta sirini yoritishga qaratiladi. Barcha fanlar struktura va uni ʼ tashkil etgan elementlarning o zaro munosabatini o‘rganishga asosiy e’tibor bera ʻ boshladi. Natijada fizikada nafaqat kristall va atomning strukturaga ega ekanligi, balki nur ham muayyan strukturadan tashkil topganligi ma’lum bo‘ldi. Fiziologiyada I.P.Pavlovning oliy asab sistemasi haqidagi ta limotining vujudga kelishi, ʼ matematikada 30-yillarda matematik struktura nazariyasining, psixologiyada struktur psixologiyaning maydonga kelishi obyektga struktura sifatida yondashuvning natijasi bo‘ldi. Bu davrda struktura tushunchasi barcha fanlar uchun ommaviy tushunchaga aylandi. Bundan tilshunoslik ham istisno emas. Ana shunday umumiy an’ana ta’sirida sistemaviy-struktur tilshunoslik maydonga keldi. 15 Barcha fanlarda struktura atamasi keng qo‘llanilayotgan bo‘lsa ham, lekin bu atama talqinida xilma-xillik vujudga keldi. Ana shunday xilma-xillik tilshunoslikka ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Tilshunoslikda struktura atamasi turli ma’noda talqin qilinadi. Ulardan keng tarqalgani ikki xildir. Birinchisi da struktura deganda, o‘zaro bog‘langan va shartlangan munosabatda bo‘lgan elementlardan tashkil topuvchi butunlik tushuniladi. Strukturaga bunday yondashuv o‘rganilayotgan obyektni, uni tashkil etgan elementlar o‘rtasidagi ichki aloqa va bog‘liqlikni yoritishni talab etadi. Ikkinchi yo nalishʻ da esa struktura sof shakllar va sof munosabatlar sifatida tushuniladi. Shakl esa aniq qo llanilishdan uzilgan holda talqin qilinadi. Ana shundan ʻ kelib chiqqan holda struktur tilshunoslikning turli tarmoqlari dunyoga keldi. Ular funksional lingvistika, glossematika va deskriptiv lingvistika yo‘nalishlaridir. Yuqorida ta’kidlanganidek, struktur tilshunoslik yosh grammatikachilar bag‘rida, unga tanqidiy baho berish natijasida maydonga keldi. Shunday ekan, eng avvalo, struktur tilshunoslikka doya rolini o ynagan yosh grammatikachilarning lingvistik ʻ g‘oyasi bilan tanishish lozim bo‘ladi. 16 II BOB. O ZBEK TILSHUNOSLIGIGA STRUKTURALIZMNING TA’SIRIʻ O tgan asrning 70-yillaridan boshlab strukturalizm o zbek tilshunosligiga ham ʻ ʻ kirib kela boshladi. Bu sohada o‘zbek tili leksik birliklarini makro va mikrosistemalariga bo‘lib, ularning bir qator mikrosistemalarini monografik tadqiqot obyekti sifatida o z shogirdlariga tavsiya etgan professor Sh.Rahmatullayevning ʻ xizmatlarini alohida ta’kidlash lozim. I.Qo‘chqartoyev esa Sh.Rahmatullayev g‘oyalarini rivojlantirib, bu sohada keng ilmiy tadqiqotlar olib bordi. Til va nutq farqlanishi, til birliklarida shakl va mazmun munosabati, F.de Sossyurning lingvistik konsepsiyasiga bag‘ishlangan tadqiqotlari o zbek tilshunosligida struktur ʻ yo‘nalishning shakllanishi va rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Fonologik sathda sistemaviylik turkiy tillar materiallari asosida A.M.Shcherbak tomonidan ilk bor ochib berilgan edi. Unda fonologik birliklar fonologik zidlanishlar asosida tadqiq etiladi. Fonemalar funksional jihatidan atroflicha o‘rganiladi 1 . O zbek tili fonologik sathidagi sistemaviylik professor A.Abduazizov ʻ tomonidan dastlab «Umumiy tilshunoslik» kitobida ko rsatib beriladi. Unda o‘zbek ʻ tilidagi unli va undosh fonemalarning farqlovchi(differensial) va farqlamaydigan(nodifferensial) bclgilari, fonemalar o‘rtasidagi zidlanishlar va ularning turlari atroflicha yoritiladi. Bu tadqiqot maydonga kelgunga qadar V.V.Reshetovning «O zbek tili.Fonetika»(1960) hamda F.Abdullayevning «Xorazm ʻ shevalari fonetikasi»(1960) kitoblarida ham fonema va uning variantlari haqida batafsil ma’lumot berilgan va bu bilan fonetik sathda til va nutq munosabatini yoritishga harakat qilingan bo‘lsa ham, lekin hali bu davrda o zbek tilshunosligiga ʻ strukturalizm nazariyasi yetib kelmagan edi. Fonema va uning variantlari masalasi L.V.Shcherba, A.A.Reformatskiy kabi LFM va MFM vakillari qarashlari ta’sirida _________________ 1. RAHMATULLAEV SH. SISTEM TILSHUNOSLIK ASOSLARI. – TOSHKENT, 2007. 17 bayon qilingan edi. S.Usmonovning «Umumiy tilshunoslik» kitobi nashr etilishi bilan o zbek talabalarini strukturalizm va uning turli yo‘nalishlari bilan tanishtirishʻ imkoniyati tug‘ildi. 2.1. O zbek tilshunosligida struktur tilshunoslik maktabi vakillari ʻ . Sistemaviy-struktur tadqiqotlarning keng tarqalishi 80-yillarga to‘g‘ri keldi. Bu davrda o zbek tili fonologiyasi, leksikologiyasi, sintaksisini sistemaviy-struktur ʻ nuqtayi nazaridan tadqiq etuvchi qator asarlar maydonga keldi. O zbek tilining ʻ barcha sath birliklarining sistemaviy-struktur tadqiq etishga da vat H.Ne’matov, ʼ N.Mahmudov va ushbu tadqiq muallifining «Советская тюркология» jurnalida e lon qilgan maqolasidan boshlandi1 Natijada o zbek tilshunosligida sistemaviy ʼ ʻ tadqiqotlarga hujum davri boshlandi deyish mumkin. Shundan so‘ng o‘zbek tili fonologik sistemasiga bag‘ishlangan A.Nurmonovning «O zbek tili fonologiyasi va ʻ morfonologiyasi» (1992), A.Abduazizovning xuddi shu nomdagi kitobchasi (1994); O zbek tilining morfem paradigmatikasi va sintagmatikasiga bag ishlangan ʻ ʻ T.Mirzaqulovning monografiyasi, o zbek tili sistem leksikologiyasiga bag‘ishlangan ʻ H.Ne’matov va R.Rasulovlarning «O zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari»(1995), ʻ morfologik sistemasiga bag‘ishlangan R.Rasulovnmg «O zbek tili fe’llarining ʻ semantik strukturasi»(1990), mualliflar guruhining «O‘zbek tilining nazariy grammatikasi.Morfologiya»(2001); O zbek tili sintaktik sistemasiga bag‘ishlangan ʻ «O zbek tilining mazmuniy sintaksisi», «O zbek tilining nazariy grammatikasi. ʻ ʻ Sintaksis», A.Berdialiyevning «Ergash gapli qo‘shma gap konstruksiyalarida semantik-signifikativ paradigmatika», M.Qurbonova, R.Sayfullayevalarning «O‘zbek tilining struktural sintaksisi», N.Turniyozovning «Funksional sintaksisga kirish», til va nutq dixotomiyasiga bag ishlangan H.Ne’matov va O.Bozorovlarning «Til va ʻ nutq», lingvistik birliklar darajalanishiga bag‘ishlangan O.Bozorovning «O‘zbek tilid a darajalanish», lingvistik belgiga bag ishlangan muallifning «Lingvistik belgi va ʻ 18 uning xususiyatlari» kabi kitoblari va boshqa bir qancha monografik tadqiqotlar va ilmiy maqolalar e’lon qilindi. Shuningdek, Sh.Shahobiddinovaning «O zbek tiliʻ morfologiyasi umumiylik — xususiylik dialektikasi talqinida», Sh.Iskandarovaning «O‘zbek tili leksikasini mazmuniy maydon asosida o‘rganish», B.Mengliyevning «Lisoniy tizim yaxlitligi va unda sathlararo munosabatlar», M.Hakimovning O‘zbek tili pragmatikasiga bag ishlangan «O zbek tili ilmiy matnining pragmatik tadqiqi», ʻ ʻ N.Mahkamovning «O zbek tilida pleonazm», A.Sobirovning «O‘zbek tilining leksik ʻ sathini sistemalar sistemasi sifatida tadqiq etish», D.Nabiyevaning «O zbek tilining ʻ turli sathlarida umumiylik — xususiylik dialektikasining namoyon bo‘lishi», D.Nurmonovaning «O zbek tilida paradigma a’zolari o rtasidagi zidlanishning ʻ ʻ mo‘tadillashuvi», D.Ne’matovaning «O zbek tilida privativlik», M.Abdiyevning ʻ «Sohaviy leksikaning sistem tahlili», J.Eltazarovning «So‘z turkumlari paradigmasidagi o zaro aloqa hamda ko‘chish hollari», D.Lutfullayevaning «Gapni ʻ semantik-sintaktik qoliplashtirish muammolari» singari qator tadqiqotlarining maydonga kelishi o‘zbek tilshunosligida sistemaviy struktur yo nalishning chuqur ʻ ildiz otishiga olib keldi. Hozirgi kunda o‘zbek tilshunosligida ikki yo‘nalishda barobar ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Ularning birinchisi an’anaviy yo‘nalishda, ikkinchisi sistemaviy-struktur yo‘nalishda. Bu ikki yo‘nalish, Mahmud Koshg‘ariy ta’biri bilan aytganda, ikki uloqchi otdek o‘zbek tilshunosligi aravasini barobar tortib ketmoqda. Bu ikki yo‘nalish bir-birini mutlaqo inkor etmaydi. Aksincha, ularning biri ikkinchisiga tayanadi va biri ikkinchisidan oziqlanadi. Xususan, sistemaviy-struktur tahlil an’anaviy tilshunoslik natijalariga tayanadi. O‘rganilayotgan obyekt haqida bevosita sezgi a’zolarimiz bergan ma’lumotlar asosida olingan amaliy bilim keyingi nazariy, ilmiy bilim uchun poydevor bo‘ladi. Ayni paytda nazariy bilim xulosalari amaliy bilimning ojiz, cheklangan tomonlarini 19 to ldiradi. Har ikki bilimning qo‘shiluvi o‘rganilayotgan obyektni chin bilishʻ imkoniyatini beradi. O zbek tilshunosligida sistemaviy-struktur metod asosida olib ʻ borilgan tadqiqotlarning tobora kengayib borayotganligi, ular o'rtasida qo‘llanilayotgan atamalogik apparatdagi ayrim farqli jihatlarning mavjudligi bu tadqiqotlarni umumlashtirish, farqli tomonlarning sabablarini izohlash zaruriyatini tug‘diradi. O zbek tilshunosligidagi struktur yo‘nalishlarni ikki guruhga ajratish mumkin. ʻ Ulardan birinchisi o‘zlarining tadqiq yo‘nalishini «formal-funksional yo‘nalish» deb nomladilar va bu yo nalishning tadqiq tamoyillari yuzasidan M.Qurbonovaning ʻ «O zbek tilshunosligida formal-funksional yo‘nalish va sodda gap qurilishining ʻ talqini» mavzusidagi monografik tadqiqoti ham maydonga keldi. Bu monografiyada o‘zbek tilshunosligidagi formal-funksional yo nalishning ildizlari va asosiy ʻ tamoyillari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Unda bayon qilinishicha, formal- funksional yo‘nalish struktur tilshunoslikning funksional tarmog‘i va S.Ivanovning substansional konsepsiyasidan oziqlanadi va 5 ta asosiy tahlil tamoyillariga asoslanadi.Ular quyidagilardan iborat: 1) lisoniy birlikning zotiy (substansional) tabiati; 2) har bir lisoniy birlikning kamida ikki paradigmaga mansubligi; 3) lisoniy birlikning barcha bosqichlarida oraliq uchinchining mutlaqligi; 4) lisoniy tizimning iyerarxik (pog‘onaviy) qurilishi; bu iyerarxiyada har bir bo‘g‘inning nisbiy mustaqilllgi va uzvlarining gipo-giperonimik munosabatlar bilan ochiq mikrosistema sifatida o‘zaro bog‘lanishi; 5) har bir lisoniy birlikning o‘z xususiy sinonimik va graduonimik qatorga ega bo‘la olishi va bu qatorlarning umumiy lisoniy sistema va mikrosistemalarga, ularning 20 strukturasiga bevosita aloqador emasligi. Bu tamoyillarrring birinchisi va to rtinchisiʻ L.Yelmslevning deduktiv tamoyili ta’sirida shakllanganligi ko‘zga tashlanadi. Bundan tashqari, bu yo‘nalishdagi tadqiqotlarda til birliklari sifatida faqat uchta birlikni—fonema, morfema va konstruksiyaning e’tirof etilishida deskriptiv lingvistikaning ham ta’siri seziladi. 2.2. Sistem-struktur tilshunosligining o zbek tilshunosligida keng tarqalishi. ʻ «Formal-funksional yo‘nalish» vakillari olg‘a tashlagan beshta tamoyil mantiqan g‘oyat izchil. Shunday bo‘lishiga qaramasdan ayrim tamoyillarda soxtalik, ortiqcha bo‘rttirish ham ko‘zga tashlanadi. Masalan, «oraliq uchinchining mutlaqligi» tamoyili. Bu tamoyil formal mantiqning umumiy tafakkur qonunlariga, xususan, uchinchisi istisno qonuniga tanqidiy yondashgan Gegelning dialektik mantiqi ta’sirida maydonga kelgan. Gegel bu qonunlarning hissiy tafakkur shakllari ekanligi va ularning bir yoqlamaligi va cheklanganligini tanqid qilib, har qanday haqiqiy bilim dialektik mantiq natijasida maydonga kelishini ta’kidlaydi. Dialektik mantiq esa «uchinchisi istisno» qonuniga zid ravishda uchinchi holatning mavjudligini e’tirof etadi. Darhaqiqat, zidlanishning ikki qutbini tashkil etuvchi bir qator zidlanuvchi a’zolar o‘rtasida oraliq birliklar mavjud bo‘ladi. Bu oraliq birliklar o‘zaro qutbiy zidlanayotgan birliklarning har ikkisiga xos belgilarni qisman o‘zida mujassam etadi. Masalan, u va a unlilari og‘izning ochilish darajasiga ko‘ra ikki qutbni tashkil etadi: chap qutb tor, o ng qutb keng. Lekin ularning o rtasida o‘rta torlik va o rta kenglik ʻ ʻ ʻ belgisini o‘zida mujassam etgan e unlisi ham mavjud. Shuningdek, u va o unlilari Iabning ishtirokiga ko ra qutbiy zidlanishni tashkil ʻ qiladi. Biri belgiga kuchli ega, o‘ng qutb esa kuchsiz ega, ya ni kuchsiz lablangan. ʼ Ular o‘rtasida esa lablangan o unlisi mavjud. Dixotomik zidlanishga qarama-qarshi ʻ 21 bo‘lgan bunday politomik zidlanishlarning lingvistik zidlanishlar sistemasida mavjudligi tadqiqotning faqat binar, dixotomik tamoyilga asoslanib bo lmasligini, uʻ zidlanishlarning barcha turlarini qamrab ololmasligini ko‘rsatadi. Ayni paytda politomik zidlanishini mutlaqlashtirish ham dixotomik zidlanish tamoyilini targ‘ib etgan tilshunoslar xatosini takrorlaydi. Shunday zidlanishlar mavjudki, oraliq holatga yo‘l qo‘yilmaydi. Masalan, jarangli va jarangsiz undoshlar zidlanishini olaylik. Agar zidlanishda ovozning ishtiroki e’tiborga olinadigan bo‘lsa, u holda yuqoridagi zidlanish binarlik, privativlik xususiyatiga ega bo‘lish, zidlanishning bir a zosi ʼ belgiga ega bo‘lishlik, ikkinchi a’zosi esa ega emaslik xususiyatiga ega. Oraliq holatga yo‘l qo yilmaydi. Agar zidlanishda ovozning yoki shovqinning ortib borish ʻ darajasi e’tiborga olinadigan bo‘lsa, u holda yuqoridagi zidlanishdan sonorlar ham o‘rin oladi va zidlanuvchi a zolarning joylashuvi quyidagi tartibda bo ladi: ʼ ʻ Sonorlar — jaranglilar — jarangsizlar Bunda zidlanuvchi a’zolarda chapdan o‘ngga qarab ovoz belgisi kuchsizlashib boradi, o‘ngdan chapga qarab esa ovoz belgisi kuchayib boradi. Bunday vaqtda sonorlar bilan jarangsizlar zidlanishning ikki qutbida turadi va o‘zaro ikki belgiga ko‘ra o zaro privativ zidlanadi. Sonorlar shovqin belgisiga ko‘ra belgiga ega emas, ʻ jarangsizlar esa bu belgiga kuchli ega; ovoz belgisiga ko‘ra kuchli ega; har ikki belgini o‘zida mujassam etgan jaranglilar oraliq holatni egallaydi. Yoki, til-nutq zidlanishi, gaplarning tasdiq yoki inkor belgisiga ko ra, fe'llarning bo lishli yoki ʻ ʻ bo lishsizlik, o‘timli-o‘timsizlik kabi belgilariga ko‘ra zidlanishida ham oraliq ʻ holatlarga yo‘l qo‘yilmaydi. Demak, zidlanishning binar, dixotomik tamoyili mutloq bo lmaganidek, trenar, politomik tamoyili ham mutloq emas. Lingvistik birliklar ʻ zidlanishda har ikki tamoyilning amal qilinishining guvohi bo‘lamiz. 22 «Formal-funksional yo‘nalish» vakillari F.de Sossyurning «til-nutq» dixotomiyasini «lison-nutq» atamalari bilan nomlaydiki, bu ham amaliyotda bir oz qiyinchilik tug‘diradi. Chunki lisoniy, nolisoniy atamalari lingvistik va paralingvistik, ekstralingvistik atamalari uchun qo llanilar edi. Bu atamaning «til»ʻ ma nosida ham qo‘llanilishi unda ko‘p ma nolilikni vujudga keltiradi. Masalan, ʼ ʼ paralingvistik vositalarga qarama-qarshi qo‘yilgan vositalar, ya’ni fonasion vositalar lingvistik vositalar sanaladi. Lingvistik vositalar esa til birliklarini ham, nutq birliklarini ham o‘z ichiga oladi. Shuningdek, lingvistik birlik degan atama ham til birligiga, ham nutq birligiga nisbatan qo‘llaniladi. Agar lisoniy birlik atamasini faqat til birligi uchun qo llasak, nutq birligi tashqarida qoladi. F.de Sossyurning o‘zi ham ʻ language «nutqiy faoliyat»ni La language va parole ga ajratgan, keyingi ikki tushunchani birinchisi o‘z ichiga olgan. Ana shuni hisobga olgan holda nutqiy faoliyatni til-nutq tarzida ifodalash F.de Sossyurning til-nutq dixolomiyasiga yaqinroq bo‘ladi, deb hisoblaymiz. O‘zbek tilshunosligida sistemaviy-struktur tilshunoslikning «formal-funksional yo‘nalishi»dan bir oz farq qiladigan ikkinchi yo‘nalish ham vujudga keldi.Bu yo‘nalish quyidagi tamoyillarga amal qiladi: 1. Tilni o‘rganishda induktiv va deduktiv tamoyillarning hamkorligi; 2. Nutqiy faoliyatda til-nutq dixotomiyasining amal qilishi; invariant-variantlilik munosabatini belgilash; 3. Til sistemasining iyerarxik tuzilishi. Bir sath birliklari va sathlararo birliklar munosabatlari; 4. Lingvistik birliklarning belgili tabiati. Lingvistik belgida shakl va mazmun munosabati; 5. Nutqiy faoliyatda lingvistik va ekstralingvistik vositalar hamkorligi; 23 6. Tilning ijtimoiy funksiyalari (kommunikativ, kummulativ, ekspressiv). Bu tamoyillar asosida hozirgi kunda o‘ndan ortiq monografiyalar, yuzdan ortiq maqolalar maydonga keldi. Keyingi yo‘nalish, yuqorida bayon qilingan tamoyillardan ko‘rinib turibdiki, sistemaviy-struktur yo‘nalishlarning har uch tarmog‘iga xos eng ratsional tomonlarni va sharq falsafasining obyektni fahmiy va idrokiy bilish haqidagi ta’limotlarini o‘zida mujassam etgan. Bu yo‘nalish lingvistik birliklarning ichki sturkturasi va funksiyasiga ko‘proq e'tibor beradi. Shuning uchun uni «struktur-funksional yo‘nalish» deb nomlash maqsadga muvofiqdir. 24 XULOSA Xulosa o rnida shuni ta kidlab o tish lozimki, inson o z tili imkoniyatlariniʻ ʼ ʻ ʻ qanchalik yaxshi bilsa , undan qanchalik yaxshi foydalana olsa, tili uchun, millat uchun qilgan eng foydali ishi ana o sha hisoblanadi deb o ylayman. Shu boisdan ham ʻ ʻ men butun boshli kurs ishim davomida struktur tilshunoslik haqida chuqurroq yondashishga va ayni kerakli ma lumotlarni yozishga qaror qildim. Tadqiqotimni ʼ o qish davomida siz strukturalizm o zi nima ma noni anglatadi, tilning qaysi ʻ ʻ ʼ tomonini o rganadi, strukturalizmni ilk bor tilshunoslikka kimlar olib kirgan, uning ʻ rivojlanish bosqichlari qanday, o zidan oldingi an anaviy tilshunoslik bilan qanday ʻ ʼ farqlari bor, o zbek tilshunosligiga strukturalizm qachon kirib keldi, uning eng yirik ʻ vakillari kim?, kabi bir qancha savollarga javob topishingiz mumkin edi. O ylaymanki, kurs ishim sizga ozgina bo lsa ham manfaat olib keldi va ʻ ʻ struktur tilshunoslik haqida bilimlaringizga bilim qo sha oldi. Antik davrda ʻ shakllangan tilshunoslik o‘zining uzoq va murakkab yo‘lini bosib o‘tdi. Bu yo‘lda tilshunoslikning turli xil tekshirish metodlariga asoslangan turli xil yo‘nalishlar maydonga keldi. Falsafiy tilshunoslik (XVII asrgacha bo‘lgan tilshunoslik), qiyosiy- tarixiy tilshunoslik (XIX asr oxirigacha bo‘lgan tilshunoslik), yosh grammatikachilar maktabi va struktur tilshunoslik ana shular jumlasidandir. Jahon tilshunosligida struktur tilshunoslikka qadar bo‘lgan tilshunoslik umumlashtirilgan holda an’anaviy tilshunoslik nomi bilan yuritiladi va u sistemaviy-struktur tilshunoslikka qaramaqarshi qo‘yiladi. Bu ikki tilshunoslik o rtasidagi muhim farqlovchi belgi ʻ tilshunoslik obyektida, ya ni tilshunoslik nimani o‘rganishidadir. ʼ Struktur tilshunoslikning tekshirish obyekti til falsafasi ham, til shakllarining evolutsiyasi ham emas, balki tilning immanent realligini o‘rganishdir. Ya’ni o‘rganilayotgan obyektga munosabatlar sistemasi sifatida qarovchi, tilning 25 substansiyasi bilan shaklini farqlovchi tilshunoslik sistemaviy-struktur yoki struktur tilshunoslik sanaladi va ana shu xususiyati bilan obyektning immanent belgilariga emas, balki transsendent belgilariga asoslanuvchi an’anaviy tilshunoslikdan farq qiladi. Demak, struktur tilshunoslikning an’anaviy tilshunoslikdan ajratib turgan eng muhim belgisi substansiya va shaklni farqlashdir. Bu ikki tilshunosiik bilishning ikki bosqichiga, hissiy va idrokiy bilish bosqichiga tayanishi bilan ham farq qiladi. Chunki obyektning immanent belgilarini aniqlash bilishning bevosita kuzatish, analiz va sintez bosqichlarini e’tirof etadi. An’anaviy tilshunoslik bilishning birinchi bosqichiga, struktur tilshunoslik esa ikkinchi va uchinchi bosqichiga tayanadi. Ayni shular haqida men ushbu tadqiqot ishimda jiddiyroq to xtalib o tishga harakat qildim.ʻ ʻ 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish. – Toshkent, 2010. 2. Abduazizov A., Sermatova A. Оbshi yazikoznaniye. – Toshkent, 2004. 3. Axmanova O.S. Slovar Л ingvitichisix Т erminov. - M., 1966. 4. Baskakov N.A., Sodiqov A.S., Abduazizov A.A. Umumiy tilshunoslik. -T., 1979. 5. Borbala Ritcher. First steps in theorical and applied linguistics. – Budapest, 2006. 6. Bushuy A.M., Safarov SH. Til qurilishi: tahlil metodlari va metodologiyasi. – Toshkent: fan, 2007. 7. Dadaboyev H. Tilshunoslik nazariyasi va metodologiyasi. – Toshkent, 2004. 8. Irisqulov I. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2009. 9. Ne matov H. Ilmiy tadqiq metodologiyasi va metodlari. Buxoro, 2006.ʼ 10. Nurmonov A. Struktur tilshunoslik: ildizlari va yo nalishlari. – Andijon, 2006. ʻ 11. Peter T. Daniels. (2001) Writing and language. In the handbook of lingvistics. Edited by Arnoff, M., Rees-Miller, J. P.65-68. 27 12. Qurbonova M., Raupova L. O zbek struktural tilshunosligi. – Toshkent, 2019. ʻ 13. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent, 2013. 14. Rahmatullayev SH. Sistem tilshunoslik asoslari. – Toshkent, 2007. 15. Yo ldoshev I. Tilshunoslik asoslari. –Toshkent, 2013. ʻ 16. Shermatov A., Choriyev B. «Umumiy tilshunoslik» kursidan mustaqil ishlar.- T., 1989. 17. Https://prezi.com/sowrfbhy1jom/outline-of-the-history-of-linguistics/ 28

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. STRUKTUR TILSHUNOSLIK HAQIDA UMUMIY MAʼLUMOT

1.1. Anʼanaviy va struktur tilshunoslikning munosabatlari masalasi

1.2. Struktur tilshunoslikning poydevori

II BOB. OʻZBEK TILSHUNOSLIGIGA STRUKTURALIZMNING TA’SIRI

2.1. Oʻzbek tilshunosligida struktur tilshunoslik maktabi vakillari

2.2. Sistem-struktur tilshunosligining oʻzbek tilshunosligida keng tarqalishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить