O’zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodoning o’rganilishi

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	109.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

O’zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodoning o’rganilishi

Купить

Mundarija. Kirish. I bob. XX asrning 20-30 yillari о‘zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodining о‘rganilishi. I. 1. Sotti Husayn Abdulla Qodiriy ijldi haqida. I. 2. Oybek Qodiriyshunos olim. II bob XX asrning 60-70 yillari va mustaqillik davri о‘zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodi. II. 1. Matyoqub Qо‘shjonov va Ahmad Aliyev Abdulla Qodiriy tadqiqotchilari. II. 2. Mustaqillik yillarida Abdulla Qodiriy ijodining о‘rganilishi. Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar. 2

Kirish Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimiz о‘z mustaqilligini qо‘lga kiritgandan keyin, barcha sohalarga jiddiy e’tibor berildi. Shu bilan bir qatorda, о‘zbek adabiyotida о‘chmas iz qoldirgan adiblarimizning buyuk nomlariga, о‘lmas adabiy meroslariga ham alohida diqqat qaratildi. Prezidentimiz I.Karimov ta’kidlaganlaridek insonni, uning ma’naviy olamini kashf etadigan yana bir qudratli vosita borki, u ham bо‘lsa, sо‘z san’ati, badiiy adabiyotdir. Adabiyotning insonshunoslik deb shoir va yozuvchilarning esa inson ruhining muhandislari, deb ta’riflanishi bejiz emas. Buyuk iste’dod sohibi, gо‘zal romanlar muallifi Abdulla Qodiriy haqida о‘nlab kitoblar, yuzlab adabiy-tanqidiy maqolalar yozilgan. Ularda adib ijodi, hayotiga tegishli ma’lumotlar turlicha talqin qilingan. Abdulla Qodiriyning bad

munosabatlarni, qolaversa, bu munosabat istiqlol yillarida qanday tarzda о‘z aksini topganligi, eng muhimi bu munosabatlar о‘zbek munaqiqidlari tomonidan qanchalik haqqoniy yoritilganligini ochib berishdir. О‘zbek romansiligi asoschilaridan biri Abdulla Qodiriy asarlarining о‘rganilishida juda kо‘plab ilmiy tadqiqot ishlari olib borildi. Xususan, adib ijodida, bir nechta kitoblar, yuzlab adabiy tanqidiy maqolalar yozilgan. Bu kabi e’tibor adib ijodiga nafaqat ayni damda, balki о‘zbek adabiyotshunosligining 20-30-yillarida va istiqlol yillarida ham qizg‘in davom etib kelmoqda. Bundan tashqari adabiyotshunosligmiz tarixida Abdulla Qodiriy dunyoqarashining turli qirralari jiddiy talqin etildi. Bu talqinlarda о‘zbek munaqqidlaridan S. Husayn, A.Aliyev, Oybek, M.Qо‘shjonov, istiqlol yillarida,

Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi. Tadqiqotda о‘zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodining о‘ziga xos xususiyatlari, va asarlarining taraqqiyot tamoyillari tadqiq qilinib ilmiy-nazariy jihatdan umulashtirildi. Bitiruv malakaviy ishida adib ijodining quyidagi jihatlari yoritildi:  О‘tgan asrning 20-30- yillaridagi о‘zbek tanqidchiligining sharoiti va unda Abdulla Qodiriyning faoliyati ochildi;  Abdulla Qodiriyning hozirgi о‘zbek adabiy tilining shakllanishi va takomillashuvidagi xizmatlari aniqlandi;  Abdulla Qodiriyning badiiy til mahorati yoritildi;  “О‘tkan kunlar” asari asosida adibning sо‘zlashuv nutqining boy va rang- barang imkoniyatlarini adabiy tilga olib kirish harakati osib berildi; 5

I bob. XX asrning 20-30 yillari о‘zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodining о‘rganilishi 20-yillarning murakkab ma’naviy muhitiga shakllangan zamonaviy adabiyotshunoslik va adabiy tanqidchilik matbuotda kо‘zga kо‘rina boshlagan yosh ijodkorlarga, shuningdek, alohida nashrdan chiqqan badiiy asarlarga e’tibor berdi. Abdulla Qodiriy toifasidagi 20-30-yillarning murakkab ma’naviy muhitida qalam tebratgan yozuvchilarni ham shaxs, ham ijodkor sifatida goh u, goh bu qirg‘oqqa uloqtirmasdan, fikrni jamlab, eng muhimi, barcha asarlarini jiddiy о‘rganish lozim. Chunki ularning milliy ma’daniyatimiz xazinasiga qо‘shgan ulushlari katta. Abdulla Qodiriy ijodini 30-yillarda M.Sheverdin, Sotti Husayn, Miyon Buzruk kabi adabiyotshunoslar biryoqlama talqin qildilar. Jumladan, yuksak iste’dod sohibi Ab

deb ataydi; “Mehrobdan chayon”dagi Solix maxdum obrazini ta’riflab “asardagi hamma personajlar orasida eng jonli, eng yorqin, eng tipik figura” deb yozadi. Nihoyat, “Obid ketmon”ga kelganda undagi Xatib domla bilan mulla Muhsin adibning mana bunday tahsiniga sazovor bо‘ladilar: “Domlalarning obrazini chizishga yozuvchi – sa’atkor. Domlalarning yurish-turishi, sо‘zlari, fikr yuritishi, xalqni aldash va hakazo butun sifatlari о‘quvchining kо‘z oldida jonlanadi. Asarda domlalarni yozuvchi yetaklamaydi, ular о‘z sо‘zlarini tiqmaydi, ular о‘zlaricha sо‘zlaydilar...” deya ijobiy fikrlar bildiradi. Abdurahmon Sa’diy “Oktabr о‘zgarishi va о‘zbek adabiyoti” maqolasida: “Julqunboy kо‘pdan yozib keladilar, bunda hajvga iste’dod va bu tо‘g‘rida uning qalamiga quvvat yaxshi kо‘riladir”, deb yozadi. Shu

tasvirga tegishli о‘rinlarni hamda asar qahramonlarining ruhiy holatlarini talqin qilishga bel bog‘laydi. S. Husayn Abdulla Qodiriyning “О‘tkan kunlar”ini asosan sinfiy nuqtai nazardan ijtimoiy talqin etish niyatida qо‘liga qalam oladi. Kitobning kirishida shunga urg‘u berdi. Qolaversa, bu munaqqid “О‘tkan kunlar” romanining yaratilishini adabiy ta’sir natijasi deya dalillashga intiladi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, “О‘tkan kunlar”ning adabiy ta’sir natijasi tо‘g‘risidagi masala keyingi davr olimlari tomonidan о‘rganildi, maxsus maqolalar yozildi. Biroq, bu maqolalarda mazkur masalalar batafsil va tо‘la-tо‘kis tekshirilmadi. S.Husaynning firklaridan о‘sha davrda adabiyotshunoslik, adabiy tanqidchilik tahlil va talqin masalalarida о‘ta siyosiylasha borganini sezish qiyin emas. Shuning

kabi badiiy tasvir vositalaridan foydalanilganligini S.Husayn о‘z risolasida tan oladi. Risola ana shunday og‘macha kayfiyat uslubiga yozilganini kо‘rish mumkin. S.Husayn risolasidagi romanning tiliga tegishli maxsus bobda “romanning о‘zbek adabiy tili takomilida katta xizmati bor”, “Abdulla Qodiriy о‘z romanining tili ustida kо‘p ishlagan”, chig‘atoylikka berilib, о‘z asarlarida о‘rinli-о‘rinsiz arab va fors sо‘zlarini qо‘llagan yozuvchilardan farqli о‘laroq “Abdulla Qodiriy “О‘tkan kunlar” romanini asosan hozirgi adabiy til bilan yozgan”, “Abdulla Qodiriy uchun “О‘tkan kunlar”ni sodda о‘zbek tiliga yaqin qilib yozish qulay bо‘lmagan. Buning uchun avom xalq bilan kо‘p ulfatchilikda bо‘lg‘on. Bergan tiplari bilan kо‘p suhbatlashgan, natijada til masalasida soddalikka erishgan. Busiz albatt

“...Ariqning musaffo tiniq suvi yavoshg‘ina oqib kelar. Kumush buvining qarshisiga yetganda gо‘yoki uning ta’zimi uchun sekingina bir charx urib qо‘yar. О‘z ustida о‘ltirg‘on sohiraning sehriga musahhar bо‘lg‘on kabi tag‘i bir kattarak doirada aylangach ohistag‘ina kо‘prik ostig‘a oqib ketar edi. Ariq suvining nihoyatsiz harakatini uzoq kо‘zdan kechirib о‘tirg‘och qо‘l uzatib suvdan oldi va yuzini yuvdi. Uning yuzini о‘pib tushgan suv tomchilari bilan ariq harakatga kelib chayqaldi, gо‘yoki suv ichida bir fitna yuz bergan edi... Nozik oyoqlar toldilar shekillik, sadaf kabi oq tishlarini bir-ikki qaytalab chaydi, ariq bо‘yi va uning suvlarini tashlab ketdi”. Bu serjilo tasvir S.Husaynga manzur bо‘lgan, albatta. Qolaversa, aynan ana shu tasvirga – Kumush bibining ariq bо‘yida о‘tirgan holati

1. “Uning bu kungi holiga qarash yuraklarni yorganidek tasvirga ham qalam kuchi ojizdir”; 2. “Kumushning bu daqiqadagi holini qalam bilan kо‘rsatuv albatta mumkin emas”; 3. “-Bechora ota-bechora ona!... Uchinchi kun ular ham kelib yotdilar..... ularning hozirgi holining tasviri mumkinmi?!”, parchalarini keltirib, yozuvchi qalamining ojiz qolganiga ishonmaydi. Bu bir “taqvodorlik”, “hayajon uyg‘otish priyomi” deydi. Bu xususida Abdulla Qodiriy “Izohlar”da shunday yozadi: “Ba’zan menim sо‘zga ustaligim tо‘g‘risida hazm va qolipdan yuqoriroq madhlarda bо‘lingan. “Bu holning tasviriga qalam ojizdir”, kabi uzrlarimni “yolg‘on aytadi, sо‘zga juda usta”, degan kabi talqin qilinadur. Durust, menga qaraganda tuban kishilar uchun men juda ham sо‘zni qotiradigan kо‘rinaman, biroq “о‘zimdan о‘tadi, о‘

sо‘z bilan anglatish mushkul. Zotan, S.Husaynlardan boshlangan Abdulla Qodiriyning dunyoga qarashi hali shu kunga qadar bahs etiladi. S.Husaynning “О‘tkan kunlar” risolasi xarakteridagi, undan bir oz ilmiyligi va kompozitsion butunligi bilan farqlanadigan, biroq mohiyati nisbatan yaqin kitoblar 30-yillarda bitta emas edi. Hamid Olimjon, Fitrat, Oybek Abdulla Qodiriy tо‘g‘risida asarlar yozdi. Bu mualliflarning fikrlash saviyasi, badiiyatni his etishi, badiiy asarni tushunish va tushuntirish darajalari turlicha. Aynan ijodiy jarayon azob-uqubatlarini о‘z boshlaridan kechirib kо‘rgan H.Olimjon va Oybeklar S.Husaynga nisbatan ustun edi, albatta. 12

I. 2. Oybek Qodiriyshunos olim. 30-yillarning tо‘fonli va ayni damda qonsiragan muhitida Hamid Olimjon va Oybeklar “burjua millatchi”larini fosh etuvchi asarlari, о‘zlariga himoya qalqonidek kо‘ringandi. Ammo 1937 yildan e’tiboran Oybekning ishdan haydalib, bir-ikki yil ishsiz qolgani yana ma’lum . Oybekning 30-yillardagi aynan, “Abdulla Qodiriyning ijodiy yо‘li” asarini yozish arafasidagi ahvoli, adabiy tanqidchilikning unga munosabati yaxshi emas edi. Oybek ikki о‘t orasida turib, Abdulla Qodiriy tо‘g‘risida yozdi, imkoni boricha xolis fikrlar bildirdi va kо‘p о‘rinlarda dilidagi haq gaplari, о‘zi tushungan haqiqatlar yuziga siyosiy parda tutishga majbur bо‘ldi. “Abdulla Qodiriyning ijodiy yо‘li” risolasiga qadar va undan keyin ham uzoq yillar hech kim Qodiriyning san’atkorligini Oybek d

Oybek adibning ijodiy yо‘lini tekshirar ekan, undagi asosiy tendensiyalarni, nafosatni aniq sezdi; goho 30-yillar adib tanqidchiligi talabi va mezonlari doirasiga fikrini qamashga majbur bо‘lsa, goho о‘z ichki intuitiv idroki oqimida, badiiy sezim quvvatining intersiyasi bilan haqiqatni ham aytib о‘tadi. Oybek о‘zining “Abdulla Qodiriyning ijodiy yо‘li”da “Juvonboz” va “Baxtsiz kuyov”lar mashqi tufayli yozuvchining qalami charxlanib, “Uloqda” hikoyasida jiddiy realistik о‘zgarish yuz berganini hamda bu yuksalish tо‘g‘risida xolis turib quyidagilarni yozdi: “Abdulla Qodiriy turmushni baliiy kо‘rmsatishda tez о‘sadi. Nasrchilikning uning ustaligi mukammallashadi. 1916 yillarda yozilgan “Uloqda” nomli hikoyasi “Juvonboz” va boshqa asarlariga nisbatan tenglashtirmaslik darajada yuqori bir asar

о‘zbek adabiyotshunosligi va adabiy tanqidchiligi oldiga yangi ilmiy problemalarni kо‘ndalang qо‘ydi. О‘zbek adabiyotining birinchi romani “О‘tkan kunlar” tarixiy romandir” deya yozgan Oybekning tushuntirishicha, Abdulla Qodiriy “О‘tkan kunlar”dagi qahramonlarni “burjuaziya pozitsiyasida turgan” holda tasvirlaydi; ularning ruhiyatiga “о‘z sinfiy ideyalari”ni (ya’ni burjuaziya ideyalarini) singdiradi. Otabek, Yusufbek hojilar va boshqa savdo kapital namoyondalari “О‘tkan kunlar”da sinfning haqiqiy siymosini ifoda etajak bir ravishda emas, balki bо‘yab beriladi. Yozuvchi tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri ularni ideallashtiradi . Munaqqid о‘z sinfiy nuqtai nazarini ifodalash jarayonida “ ideallashtirish” degan atamani qо‘llaydi. Yana bir misol. “Abdulla Qodiriyning ijodiy yо‘li”da Oybek “О‘tkan kunlar” roma

tо‘kilib tugalgan, yer yuzi о‘zining qishgi sariq kiyimini kiygan edi. Tо‘rt tomonining о‘ralganligi soyasida yaproqlarini tо‘kilishda saqlab qolg‘on bu gilos yog‘ochlari ham bukun tungi qora sovuqqu chidamay yelning ozgina harakati bilan – da barglarini shirt – shirt tashlamoqda edi. Havo ochiq bо‘lib, quyosh tuzukkina kо‘tarilgan. Ammo, uning ham bu kun ta’siri yо‘q, bu kungi qora sovuq quyosh kо‘chini-da keskan edi”. Bu parcha Kumushbibi Otabekdan ayrilib, eng baxtsiz kunlar ila qarshilashgan paytda, Kumush vaziyatining simvoli kabi beriladi. Kumushning shu ahvoli bilan tо‘kilgan yaproqlar orasida garmoniya vujudga keladi: “Kо‘zlarni ozgina harakatlantirib ketma – ket chip – chip etib tо‘kilmakda bо‘lgan xazonlarga qaradi va har bir yaproqni yuqoridan kuzatib, yerga qо‘ya boradi”. Roman

Shuningdek, Oybek adib jonli xalq tilini yaxshi bilganligini va undan unumli foydalanganligini alohida uqtiradi. Roman tilining musiqiyligi haqida: “О‘tkan kunlar”da Abdulla Qodiriy tilning musiqiyligi, ritmikasiga ham katta ahamiyat beradi. Ayrim о‘rinlarda musiqiylik, jо‘shqinlikka kо‘tariladi. Jumlada qofiyadosh sо‘zlar qо‘llaniladi, qisqa jumlalar ulaniladi, jumlalarda takror maxsus ahamiyat kasb etadi”, deya yozadi. Romandagi о‘xshatish va sifatlash (epitet)larga ahamiyat berib, xarakterli misollar keltiradi. Ba’zan forscha, arabcha sо‘zlarning meyoridan ortibroq ketganligini, “eski adabiy prozaning ta’siri” borligini ham aytadi. Darvoqe, buni tabiiy qabul qilish kerak bо‘ladi. Pirimqul Qodirov ta’biri bilan aytganda, “О‘tkan kunlar”ning badiiy tili novatorona til bо‘lishidan tashqari

II bob XX asrning 60-70 yillari va mustaqillik davri о‘zbek tanqidchiligida A. Qodiriy ijodi XX asr о‘zbek adabiyotshunosligi, adabiy tanqidchiligi tarixida 60-70 yillar adabi – ilmiy muhiti alohida о‘rin tutadi. Adabiyotchilar bu davrda diqqanafas uyda nafasi bо‘g‘ilib, sо‘ngra bahavo, sо‘lim bir gо‘shaga chiqib, huzurlanib, tо‘yib nafas olgan odamdek san’at, nafosat, badiiyat, poetik mahorat kabi masalalar xususida nisbatan oromlanib yozdilar. Abdulla Qodiriyning barcha asarlarini qayta nashr etish imkoni paydo bо‘ldi. Zotan, ulug‘ adib ijodi talqinining ikkinchi bosqichi boshlanishi ham 60-yillarga tо‘g‘ri keladi. Abdulla Qodiriy shaxsi va ijodiga munosabatning о‘zgarishi ijtimoiy – siyosiy voqealiklar natijasi, albatta. 1937 yilgi qatog‘ondan sо‘ng, qariyib, yigirma yil mobaynida CHо‘l

60-70 yillarda M.Qо‘shjonovdan tashqari о‘z qarashlarini va tahlillarini A.Aliyev о‘zining “Abdulla Qodiriy” kitobida ham bayon etdi. Ma’lumki, Abdulla Qodiriy о‘zining hajviy asarlari bilan ham kitobxonlar qalbidan joy olgan, xuddi mana shu haqda A.Aliyev о‘zining kitobida bu masalaga oydinlik kiritib о‘tadi. “Abdulla Qodiriy bir kо‘p felyetonlar yozib, qalamini qayradi. “Mushtum” jurnalida aktiv ishtrok etib, kо‘pgina hajviy asarlar yozdi. U, satirik va yumoristik asarlarida yorqin obrazlar yaratdi”. A.Aliyev “Abdulla Qodiriyning gо‘zal romanlari adib ijodida mujassamlashgan estetik qarashlar va yozuvchilik faoliyatidagi izlanishlarining eng yirik salmoqli mahsulidir” deya yozadi. Shu narsa muhimki, A.Aliyev “О‘tkan kunlar”dagi bosh qahramon Otabekni dunyoqarashi, mulohazalari, yana eski

deya sharhladi. “Mehrobdan chayon” intihosida Anvar bilan Ra’noning Toshkentga qochib kelishini: “Roman qahramonlari xon jabridan qochib, rus panohida omon qolganliklari, insonparvar rus tartibi hukmron bо‘lgan joyda baxt- saodatga erishganliklari juda yaxshi kо‘rsatib berilgan”, tarzida talqin qilindi. Umuman olganda, I.Sultonov Abdulla Qodiriy ijodini yangicha sharoitda zamonning adabiy siyosatiga va о‘zining о‘sha ijtimoiy-siyosiy muhitga muvofiq keladigan filologik bilimiga moslab talqin etdi. Dushmanga aylantirib qо‘yilgan adibni dо‘stlar qatoriga qо‘yish, “qora”ni oqartirish jarayoni oson kechmadi. I.Sultonovning talqinlarida Abdulla Qodiriy ijodidagi yutuq sifatida kо‘rsatilgan jihatlar kamchilik tarzida baholangan nuqtalar ham, istaysizmi-yо‘qmi, e’tiborni о‘ziga jalb etadi. Fikr i

“Abdulla Qodiriy ijodiy faoliyatining ilk davri shunday bir ijtimoiy-siyosiy murakkab sharoitga tо‘g‘ri keladiki, u ixtiyorsiz ravishda bu muhit tо‘zonidan havo olishga majbur edi”. Yozuvchining “dunyoqarashidagi cheklanganlik”ni I.Sultonov “О‘tkan kunlar” romanida ham kо‘radi. Romanning butun fazilatlarini bir-bir etgan olim: “Shu bilan birga, “О‘tkan kunlar”da tarixiy voqelikni tasvirlashda jiddiy nuqsonlar bor. 30-yillarda S.Husayn vaqt о‘tgan sari “О‘tkan kunlar”ning badiiy qiymati yо‘qolishidan “bashorat” bergan edi. Garchi, I.Sultonovning “ma’rifiy qiymat” xususidagi fikri S.Husaynning “badiiy qiymat” tо‘g‘risidagi fikridan juda katta farq etsa ham, har ikki fikrning qay darajada tо‘g‘ri-notо‘g‘ri ekanini vaqt kо‘rsatdi. “О‘tkan kunlar”ning badiiy qiymati ham, ma’rifiy qiymati ham ol

qurilishi atrofida borgan о‘tkir sinfiy kurashning povestda yetarli aks etmaganidir. Povestning yana bir kamchiligi - sxematizmga yо‘l qо‘yilganidir. Povestning bosh qahramoni tasvirida ham jiddiy kamchiliklar bor: uni yozuvchi favqulodda fazilatlar egasi qilib kо‘rsatadi, ammo unda davrning о‘rta hol dehqoniga xos tipik xususiyatlarning yetarli bо‘lishiga e’tibor qilmaydi”, tarzidagi mulohazalar kо‘p uchraydi. Xulosa о‘rnida shuni aytish mumkinki, 60-70 yillar о‘zbek adabiyotshunosligida Abdulla Qodiriyning hayoti va ijodida bо‘lgan munosabatsezilarli darajada ijobiy baholandi, bu shundan dalolat beradiki, о‘zbek adabiyotshunosligida haqiqiy iste’dod egasi о‘zining ijod mahoratiga yarasha о‘z qadrini topdi. 22

II. 1. M. Qо‘shjonov va Axmad Aliyev Abdulla Qodiriy tadqiqotlarining tahlili Shunday munaqqid – adabiyotshunoslar bо‘ladiki, garchand, ularning ilmiy merosi doirasida о‘tkinchi g‘oyalarga hozir-javoblik yoki ketma-ket ismlar sanog‘idan tug‘ilgan davriy hisobot ruhida yozilgan maqolalar mavjud bо‘lsa ham, adabiyotshunoslik tarixida nisbatan umrboqiylikka da’vogar asarlar ham topiladi. Nafaqat topiladi, balki ilmiy merosining belgilovchi xususiyati sifatida namoyon bо‘ladi. Abdulla Qodiriy ijodining san’at, badiiyat, mahorat jihatlarini Matyoqub Qо‘shjonov poetik talqin qildi. Olimning 1966 yili nashr etilgan “Abdulla Qodiriyning tasvirlash san’ati” nomli kitobi bu davr adabiyotshunosligida, qolaversa, qodiriyshunoslikda ham muhim о‘rin tutadi. Adabiyotshunos M.Qо‘shjonov ilmiy asarlari ora

Abdulla Qodiriy ijodi о‘z davrida ham, keyingi yillarda ham zamon siyosatiga, davlatning sotsialistik mafkurasiga bog‘lab juda kо‘p talqin qilindi. Yuqorida kо‘rib о‘tilganidek, bu talqinlar orasida onda-sonda adibning mahoratidan, san’atkorligidan sо‘z ochilgan. Kо‘proq tashqi omillar tekshirildi. M.Qо‘shjonov о‘zining “Abdulla Qodiriyning tasvirlash san’ati” kitobida “О‘tkan kunlar” romanini nisbatan immanental analiz qildi. Xususan, yozuvchining mahoratiga, san’atkorligiga, voqealarni bayon etish usuliga, obrazlar tabiatiga, badiiy g‘oyaning ifodalanish shakliga, asarning kompozitsion unsurlariga, kolliziya va konflikt masalalariga e’tiborni qaratdi. Bu qarashlar asarning tahlil jarayonida eng muhim tomonlarini tashkil etadi, shuning uchun ham kо‘pchilik adabiyotshunoslar asarning shu j

qahramon psixologiyasida rо‘y berayotgan ma’lum bir о‘zgarishga imo qiladi, ba’zan ularni tasvirlaydi”. Xususan, Otabekdagi ishq tufayli yuz bergan ruhiy о‘zgarishlar tasviri bu jixatdan e’tiborlidir. Ayni chog‘da, yozuvchi bunga parallel ravishda Kumush bibi ruhiyatida sodir bо‘layotgan о‘zgarishlarni – g‘amginlik, о‘ychanlik, sirli-sirli boqishlar, sirli ariq bо‘yidagi entikishlarni tasvirlar ekan, eng muhim omilni sir saqlaydi. Romanning “Kutilmagan baxt” bobida oshiq-ma’shuqalar visolga erishtiriladi. Kumush tilidan “Siz о‘shami,!” degna sado jaranglaydi. Va qarangki, M.Qо‘shjonov ta’kidlayotgan voqealar bayonidagi, ayni ishqiy mojaro baynidagi sir saqlab kelinayotgan – ular qayerda, qanday uchrashdi ekan, degan jumboqning javobi shu “Kutilmagan baxt” bobining yakunida beriladi. Bu jav

irodasiga, о‘z kuchiga, haqiqat tantanasiga ishonchiga diqqatni qaratadi. Ma’lumki, Otabek (Qutidor bilan birga) birinchi marta “najot farishta”si – Kumushning tasodifan olib kelgan xati vositasida О‘ttaboy qushbegining qahridan, ikkinchi marta Hasanalining о‘limga hukm о‘qitayotgan sahnaga tasodifan Toshkentdan olibkelgan xati tufayli Musulmonqulning doridan omon qoladi. Agar xotirga olinsa, bu epizodlar nihoyatda asabni taranglashtiradigan, inson ruhiyatiga jiddiy ta’sir etadigan, yuragini hovuchlatadigan va syujetdagi bu kichik tugunlarning baxtli yechimidan keyin huzurlanib erkin nafas olishga imkon beradigan lavhalardir. “О‘tkan kunlar”da tasodifiy uchrashuv, visol, ishqiy sarguzashtlar va bir dunyo tarixiy oraliq, aniqrog‘i, yonma-yon hodisalar tasviri beriladi. Ammo, “О‘tkan kunlar”

kitobchasida ham asar konfliktiga tegishli maxsus “Insoniy gо‘zallik va zulmat”, “Ichki va tashqi kolliziyalar birligi” deya nomlangan bо‘limlar bor. Olim bu masalani ham ancha nozik uzatadi. Alohida – alohida olingan qahramonlardan tashqari gо‘zal insoniy fazilatlarga ega xarakterlar bilan davr – zamon muhiti о‘rtasidagi ziddiyatni asarning markaziy konflikti deb hisoblaydi. Shu tarzda obrazlarning о‘zaro shaxsiy tо‘qnashuvlariga nisbatan keng – romandagi ijtimoiy konfliktda urg‘u beradi. M.Qо‘shjonov bu jihatni “Ota-ona orzusi”ga bog‘laydi. Ayni chog‘da, olimning quyidagi fikri bahsli ham kо‘rinadi: “Ota – ona orzusi.... О‘zbekchilikning bu odati qancha – qancha sof insoniy his va muhabbatni, insoniy gо‘zalliklarni о‘z olovida kuydirib yubormadi. Ota – ona orzusi deb qancha-qancha gul g‘

ziddiyatidan siyosiy, ijtimoiy, ahloqiy, falsafiy hamda tabiiy (tabiat va inson orasidagi) konflikt ham yuzaga keladi. Abdulla Qodiriyning tasvirlash san’atiga, poetik mahorati qirralariga diqqatini qaratgan talqinchilar hatto S.Husayn va Oybeklar ham bosh qahramon psixologiyasi bilan tabiat tasviri orasidagi ziddiyatli holatlarni adib ijodidagi о‘ziga xoslik sifatida talqin qilganlar. M.Qо‘shjonov romandagi bu poetik unsurga Otabekning ota-ona orzusiga bо‘yin egib, istar – istamay rozi bо‘lib Marg‘ilonga ketib borish epizodi munosabati bilan murojaat qiladi. “Umuman, Abdulla Qodiriy peyzaj tasvirida anchagina ziqna yozuvchilardan. Murojaat qilgan taqdirda ham undan unumli foydalanadi. “Hozir kо‘klam kunlari: qirlar, tog‘lar, soylar, kо‘k-qizil, qora-oq, sariq zangori, pushti-gо‘las va tag

“О‘tkan kunlar” romanidagi Usta Olim hikoyasi yozuvchi xayolotining gо‘zal hosilasi; adib mahoratining tengsiz namunasidir. “Romanning bu qismi chiroyli bitilgan mustaqil bir hikoY. Uning о‘ziga yarasha pafosi, о‘ziga yarasha syujet asoslari umuman о‘ziga xos g‘oyaviy va badiiy xususiyatlari bor”. M.Qо‘shjonov yana ta’kidlaydiki, Abdulla Qodiriy bu hikochni romanning umug‘oyasiga bо‘ysundirish bilan birga undan “asarning bosh temasini yechishda” juda unumli foydalana olgan. Usta Olimning suyukli yori Saodatning о‘limi Otabekda juda kuchli psixologik portlashni vujudga keltiradi. Qutidor eshigidan haydalgan Otabekda о‘z taqdiri bilan kо‘zi oldidiagi majnunvash insonni, Saodat bilan Kumushni taqqoslash imkoni paydo bо‘ladi. Abdulla Qodiriyning mazkur о‘rindagi umuvoqelikni badiiy-qiyosiy tal

mashhur shaxslarning fikrlaridan ha deb kо‘chirmalar olaverish ham sezilmaydi. Bunda olim romanga estetik hodisa sifatida qaraydi. M.Qо‘shjonov “estetik nagruzka”ni voqealar “perepetiyasi” va “antiteza”sini yaxshi xis etadi, chuqur ilmiy nazariy fikr yuritadi; asosan yozuvchining realistik prinsiplarini, voqealarni bayon etishdagi san’atkorligini, kompozitsion qurulishdagi mahoratni tasdiqlash yо‘lidan boradi. Albatta, olim Abdulla Qodiriyni bir-ikki о‘rinda davr talabiga quloq tutgan holda tanqid ham qiladi. Adib ijodidagi “cheklanganlik” va yoki “Otabekning ruslarga qarshi urushda о‘lishi realistik dalillanmagan” singari tanqidlar shular jumlasidandir. Oradan chorak asr о‘tgach, M.Qо‘shjonov о‘zining “Qoddiriy erksizlik qurboni” nomli kitobida “Abdulla Qodiriyning tasvirlash san’ati” taq

hamohanglikda Otabekni “aktiv yaratuvchi emas, balki passiv kuzatuvchi” sifatida “aybladi”. О‘zining ijodiy –ilmiy faoliyati davomida Abdulla Qodiriy asarlariga murojaatni kanda qilmagan adabiyotshunos olim M.Qо‘shjonov 90-yillarga kelib, kо‘pgina kuzatishlarini “Qodiriy – ereksizlik qurboni” hamda “О‘zbekning о‘zligi” degan kitoblarida jamlashga muvaffaq bо‘ldi. M.Qо‘shjonov “Qodiriy – erksizlik qurboni” kitobida adabiy tanqidchilikning ulug‘ adib ijodiga munosabatining ayrim qirralarini tekshiradi. Ijoddagi, fikrdagi erksizlik Qodiriy ijodini talqin etishda naqadar g‘ayriilmiy yondashuvlarga olib kelganligi ustida qimmatli fikrlar bildiradi. Abdulla Qodiriy ijodini talqin qilgan M.Sheverdin, S.Husayn, Oybekning ilmiy qarashlari bilan bahsga kirishadi. Bir narsani ta’kidlash lozimki, M.Qо

A.Aliyev Abdulla Qodiriy ijodiy metod masalasini ijtimoiy – tarixiy jarayonga bog‘liklikda, ijodkor dunyokarashidagi sotsialistik uzgarishlarga, jamiyatda yuz bergan sotsialistik revolyusiyaga alokadorlikda talkin etishga intiladi. Badiiy adabiyotdagi tankidiy realizmga nisbatan sotsialistik jamiyatdagi yot bulgan ijodiy metod sifatida karaydi. 20-yillarda tankidiy realizm uz urnini sotsialistik realizmga bushatib berganini kayta-kayta uktiradi.. Tankidiy realizm degan tushunchani Abdulla Kodiriy ijodiga yakinlashtirishni aslo istamaydi va xulosa sifatida: “Anikrok kilib aytilganda, Abdulla Kodiriy ijodini, yangi sotsialistik tuzum davrida, shu tuzum pozitsiyasida turib tarixiy temada birinchi bulib yuksak san’at asarlarini yaratgan tavator yozuvchi ijodini tankidiy realizm metodiga kiriti

ilmiy saviyasi xam, badiiy adabiyotni, ijodiy metodni tushunishlari xam xar xil va ayni chog‘da, bir biriga yakin. Muximi, ilmiy munozaraga obyekti XX asr uzbek adabiyotining eng teran va eng murakkab davri – 20-yillar, yanada anikrog‘i, Abdulla Kodiriyning ijodiy merosi edi. Bundan tashkari A.Aliyev “Abdulla Kodiriy” nomli kitobida “Utkan kunlar” romanidagi bir necha xotin-kizlar obrazi xakida xam tuxtalib shunday yozadi: “Abdulla Kodiriy “Utkan kunlar”da bir necha xotin-kizlar obrazini yaratadiki, bular uz xarakterini, dunyokarashni, portreti e’tibori bilan bir-birlaridan fark kiladilar, vokealarning borishida aktiv ishtirok etadilar. Ammo bu obrazning xammasiga bir xilda xos bulgan narsa shuki, feodal tuzumining butun kulfatlari bular zimmasiga boshkalardan kura kuprok tushadi” degan fi

Mubohis A.Quljonov A.Aliyev maqolasida keltirilgan ba’zi fikrlar G.Lomidzega tegishli ekanligini, sotsialistik realizm metodiga oid ichki prinsiplar tanqidiy realizmga ham xolisligini, masalaning jiddiy va murakkabligini ta’kidlaydi. A.Quljonov maqolasida muhim bir gap bor: “Bizningcha, sotsialistik adabiyot bilan sotsialistik realizm orasiga aynan tenglik alomati qо‘yib bо‘lmaydi va ularni aynan bir tushuncha sifatida xarakterlash ham qator chalkashliklarni keltirib chiqaradi”. Bu fikr soqialistik realizim adabiyoti, sotsialistik adabiyot hamda sotsial adabiyot ustiga fikrlash turtki beradi. A.Aliyev maqolasiga fikr bildirgan mubohis F.Nasriddinov olim fikriga tо‘xtam yо‘qligiga, Abdulla Qodiriyning ijodiy metodi goh sotsialistik realizm, goh tanqidiy realizm, deb yozganligiga dalil kelti

Qilaylik bul kuni g‘ayrat, hamma birdan qilib himmat, Jaholat chо‘li sahrosiki minba’d sabzazor о‘lsun. Zero Abdulla Qodiriy ham, boshqa jadidlar singari, xalqqa ma’rifat yoyish uchun mahalliy boylardan, savdogar ahlidan mada sо‘raydi, shular yordami bilan millatni jaholatdan qutqarishni orzu qiladi. 35

II. 2. Mustaqillik yillarida Abdulla Qodiriy ijodining о‘rganilishi О‘zbekiston Respublikasi amalga oshirilayotgan tub islohotlar, mamlakatimizning istiqlol davri taraqqiyoti, milliy qadriyatlarning qayta tiklanishi ilm – fanimizning rivojlanishiga ijobiy ta’sir kо‘rsatmoqda. Mustaqillik yillariga kelib Abdulla Qodiriy haqiqiy qadrini topdi. Mustaqil mamlakatimiz Prezidentining “О‘zbek xalqining ma’naviy va ma’rifatini, milliy qadriyatlari va ongina yuksaltirish yо‘lida u zotning qilgan xizmati beqiyosdir.... U faqat о‘zbeklarning emas, balki Turkiston xalqlarining ham sevimli adibi, ozodlik va istiqlol kuychisidir” degan bahosiga sazovor bо‘ldi. Prezidentimiz farmoniga kо‘ra safdoshlari CHо‘lpon, Fitratlar qatori Mustaqillik ordeni bilan taqdirlandi. Istiqlol davri hayotimizdagi yangilani

О‘zbek adabiyotshunosligida Abdulla Qodiriy ijodiga bir qancha munaqqidlar, olimlar va yozuvchilar о‘z qarashlarini maqolalarida, qolaversa Abdulla Qodiriyning ijodiga bag‘ishlangan kitoblarida ifodalashgan. Bularga misol tariqasida, S.Husayn, A.Aliyev, Oybek, M.Qо‘shjonov, istiqlo yillarida esa, U.Normatov, M.Qarshiboy, X.Sultonov, Aftondil Erkinov, X.Lufiddinov kabi adabiyotshunoslarni keltirsak о‘rinlidir. Istiqlol yillarida esa Abdulla Qodiriy ijodini U.Normatov “Qodiriy bog‘i”, “О‘tkan kunlar hayrati”, Azim Rahimov “Solih mahdumda nima gunoh?”, Murtazo Qarshiboy “Bir ishq, ham chin bir ishq, Yusufali Shonazarov “Mumtoz tasvirning yuksak badiiyati” hamda Xadicha Lutfiddinova “Lolalar chidagi gul”, “Gullarning ra’nosi” kabi maqola va risolalarida adib asarlariga, qahramonlariga yangicha

munosabat tarixini yana bir bor idrok etish, qayta baholash, qayta talqin qilishga kirishdi. 80-yillar ikkinchi yarmi 90-yillarning birinchi yarmi oralig‘i qodiriyshunoslikdagi tub burilish davri bо‘ldi. Adib tavalludining 95 yilligi oldidan, 95 yilligiga, 100 yilligi oldidan va 100 yilligiga bag‘ishlab yozilgan maqolalar, ilmiy majmualar hamda risolalar maydonga keldi. Eng muhimi qachonlardir Abdulla Qodiriyning dilbar romanlarini о‘qiy turib, undagi milliy pafoslar ruhlangan, ammo barcha his – ehtiroslari dilining tub-tubida saqlangan olimu ulamolarning, shoiru shuarolarning bahri –dili ochildi. Ta’qib, tahdid va tahlikadan omonlikda qalam tebratish imkoniyati paydo bо‘lgan muhitda ulug‘ adabimizga dahldor quvonch va surur, g‘am va tashvish afsus ila nadomat barcha –barchasi tо‘kib solin

о‘zi о‘nglagani, lozim kо‘rsa, tavba –tazarru izhor qilgani, vijdon oldida tozarib olgani ma’quldir. 90-yillardagi fikriy izlanish jarayonida mubohislar о‘zaro nisbatan ayovsiz, bahzan bir-birining yutuqlarini tan olib, ba’zan pashshadan fil yasab, gohida sub’ektivizmga berilib, goho ilmiy bahs-munozara etikasi chegarasidan chiqib, о‘z fikr –muloxazalarinin bayon etdilar. Ilmiy risolalarni talqin qilishda ham matn asosiy о‘rinda turadi. Undan fikrlarni kengaytiruvchi, bahs –munozarali yoki barcha birdek tasdiqlovchi о‘rinlar bо‘lishi mumkin. Badiiy matn talqinida esa mazmun-mohiyatdan uzoqlashish, matnning immanent xususiyatlaridan kelib chiqmaslik biryoqlamaliklar, sub’ektivizm, siyosiy mafkuraga moslashishiga olib keladi. Matnni tushunish va tushuntirish – talqin jarayonidir. Uning ilmiy

Oradan besh yil о‘tib, olim yana “Mehrobdan chayon” romaniga murojaat etadi. “Taqdirlar talqini” deya nomlangan bu maqola “Romanning mashaqqatli yо‘li” negizida yozilgan; boyitilgan, muhimi, asarga “yangi rakursdan boqish yangilangan konsepsiyadan yondashish” (A.Rasulov ta’biri) jarayonida yuqorida keltirilgan bir qator jumlalar tahrir qilingan. Maqolada olim goh Otabek bilan Anvar salohiyatiga, goh Anvar bilan Ra’no hamda Nasim dо‘stligiga, ruhiy yaqinligiga, ba’zan Solih maxdum va uning maktabidan chiqqan о‘zbek adabiyotidagi xasislarga, ziyolilar obrazining qiyosi va ba’zan “onhazratning otgan о‘qlari” bо‘lmish Gulshanning “jonli odam, tirik inson” ekanligiga diqqatini qaratar ekan, imkoni boricha yangicha tafakkur mezonlari asosida ish kо‘radi. Adabiyotning chinakam insonshunoslik ekan

$Abdulla Qodiriy dunyosini, iste’dodli ijodkor, ham о‘z zamonasining kishisi sifatida xususiyatlarini teran tushunadi. Adib dunyoqarashi shakllangan muhit ob- havosi haroratiga, ta’lim-tarbiya maskanlarining saviyasiga tо‘g‘ri tashxis qо‘yadi; bir qancha chigal masalalarga oydinlik kiritadi. Olim muayyan muammo ustida fikr yuritar ekan, bir qirg‘oqni tashlab, ikkinchi qirg‘oqni zabt etib “zamona qag‘ramoni”ga aylanishi xush kо‘rmaydi. Balki, о‘z talqinlarida ijod psixologiyasi, inson tabiatiga xos barcha xususiyat va mayllarni inoatga oladi. U.Normatov Abdulla Qodiriyning dinga va dindorlarga munosabatini tushuntirar \\kan, ma’lum bir vaqtlar orlig‘ida davr oqimidagi ijodkorga, sо‘ngra о‘z ichki butunligiga qaytgan shaxs siymosiga urg‘u beradi. Bir necha asarlarida dindorlar obrazining badi$

U.Normatov bu fikri isboti uchun yetarli dalil keltiradi. Biroq, mazkur tarixiy romanda voqea-xodisalar tasviridan kо‘ra oilaviy-maishiy sahna tasviri katta qismni tashkil etadi. Romanning ikkinchi bо‘limida (17 ta bobda) umuan tarix sahnasi yо‘q, balki ishqiy-maishiy sarguzashtlar tasviri keladi. 23 bobni о‘z ichiga olgan birinchi bо‘limida olti bob, 17 bobni qamrab olgani uchinchi bо‘limda uch bob tarixga tegishli. Ammo ba’zan bunaqa boblarda (masalan, Xon qiziga loyiq bir yigit bobi) ham sotsial masalalarga munosabat kо‘rinadi. Badiiy asar talqinida estetik hodisani his qilish, his qilingan jozibani, nafosatni о‘zidagi mavjud bilimlar doirasida bayon etish muhim ahamiyat kasb etadi. Talqin talqinchi dunyoqarashidagi juda kо‘p omillar bilan bog‘li hodisa. Keyingi paytdagi Qodiriy romanla

Adabiyotshunos Azim Rahimov “Solih maxdumda nima gunoh?” nomli maqolasida kо‘proq Solih maxdumdan fazilat izlaydi. Uning ilgarigi talqinlariga nisbatan yangilangan, samimiyatga yaqin talqinini berishni istaydi. Solih maxdumni bunday “reablitatsiya qilish” adabiyotshunos Murtazo Qarshiboyga ma’qul kelmaydi va “Solih maxdum farishtami?; degan maqola bilan chiqadi. Adabiyotshunoslik о‘zining “muhim tayanch nuqtasi- konsesiyasi”ni yо‘qotganligini ta’kidlagan muallif о‘z qarashlarida yangicha talqin etishda о‘zi uchun islom dini asoslarini ilmiy konsepsiya darajasiga kо‘tarib oladi. Shu bois, onaga yaxshilik qilish haqidagi, “Hayo - iymondandur”, “Tangri nazdida bandalarning eng yaxshisi ahli-ayoliga foydasi kо‘p tegadigan kishidir”, “Bir gunoh ishni kо‘rsalaring, qо‘llaring bilan qarshi bо‘lin

– “Solih maxdumning madrasadagi kirdikorlari” xususidagi fikriga tamoman qо‘shilmayman”. Ilgari о‘ta xasis, ziqna tip о‘laroq talqin etilgan Solih maxdumning bir yо‘la oppoq – serfazilat ziyoli tо‘nini kiyishi ham yoki yangi sharoitda iymonsiz, munofiqroq, shayton, havosiz singari siqatlari bilan tavsiflanishi ham ayni obrazning butun jozibasisni, estetik qiymatini ochib bera olmaydi. Qolaversa, “Mehrobdan chayon” romanidagi eng yorqin, tabiiy va realistik baquvvat obrazi bо‘lgani uchun ham haliga qadar Solih maxdumning kimligi ustidagi mulohaza- munozaralar davom etmoqda. Qodiriyshunoslarning adibning betakror mahorati, badiiy qudrati, qalamining jozibasi xususida nazariy fikrlarni juda kо‘p aytganlar; aksar holatlarda romanlarning syujetlarini qayta sо‘zlaganlar. “Qush tilini qush biladi

Aytish joizki, keyingi yillar Qodiriy qahramonlarining talqini alohida risola holatiga kelganligi ham kо‘zga tashlanadi. Masalan, Xadicha Lutfiddinova “Lolalar ichidagi gul” risolasida Kumush obrazini alohida olib, roman mohiyatini Otabek bilan Kumushbibining ishqiy sarguzashtlari fonida tekshiradi. Risolada roman voqealariga parallel ravishda Kumushni yetaklab yurish, shu zayl syujetni qayta bayon etish va yozuvchining tasvirlash san’atiga, mahoratiga urg‘u berish yо‘lidan boriladi. X.Lutfiddinovaning bahs uyg‘otadigan yuqoridagi tezislariga о‘xshash fikrlar “Gullarning ra’nosi” nomli risolasida ham mavjudligini aytib о‘tish lozim. Badiiy asar qahramonlarini qoralash-oqlash yо‘nalishi “ramzlar tilini” jо‘nlashtiradi, kamalakdek serjilo san’atning yuksak salohiyatini tubanlashtiradi. Yusuf

Bahodir Karim Abdulla Qodiriyning ijodini istiqlol yillarida о‘rgana boshladi. Munaqqid Abdulla Qodiriy romanlaridagi adabiy zamon va makon tushunchalariga, roman g‘oyasiga, tasvir va ta’sir doiralariga, talqin tayanchi va mohiyatiga, adibning hajv san’atidan xabardorligiga oldingi munaqqidlardan farqli holisona baho beradi. Uning “Qodiriy qadri”, “Abdulla Qodiriy” kabi kitoblarida yuqorida keltirilgan jixatlar о‘z isbotini topgan. Bahodir Karim Abdulla Qodiriy ijodini tahlil qilar ekan, eng avvalo Abdulla Qodiriy romanlarining umrboqiylik asoslari, adbi shaxsiyati, dunyoqarashining shakllanishi kabi jixatlrini yuqori baholaydi. “Biz kо‘p hollarda “О‘tkan kunlar”ni mutolaa qilganda, nima uchun Otabek Marg‘ilondan uylandi, nega ikki marta uylandi, nima sabadan Kumush о‘ldi, Zaynab jinni bо‘

Agar “taqdir shamoli” esmaganda, Kumush Zaynab kundosh ham bо‘lmas edi... Haqiqatan ham barcha jumboqlarni taqdir hukmiga bog‘lash tо‘g‘ridir, ammo bu holni adib hayot-ijodi bilan izohlasak, “О‘tkan kunlar”ning yozilishi ham Abdulla Qodiriyning taqdirida bor ekani, yoki umuman о‘zbek adabiyotida Abdulla Qodiriyning ijod qilishi ham taqdir shamolining esganiga tо‘g‘ri kelishi kuzatiladi. Ayni taqdir tushunchasi bilan bog‘liq о‘rinlarni adibning “Mehrobdan chayon” romani qahramonlari olamida ham kuzatish mumkin. B.Karimning tahliliga kо‘ra, “Mehrobdan chayon” romanidagi taqdir shamoli Solih maxdum va Nigor oyim о‘rtasida, Anvarning opasi nodira bilan Mohlar oyim, hamda Anvar bilan Nigor oyim о‘rtasida esganini romandan parchalar keltirib izohlaydi. “Xotinlar maxdum domlaning ba’zi qiliqlarid

yig‘ladingiz? Taqdirni о‘zgartirib bо‘ladimi? Xafa bо‘lish yaxshi emas, siz shunday bо‘lsin deganmidingiz”. Haqiqatan ham taqdir hukmi nafaqat romanda xatto bu qahramonlar ruhiyatida ham seziladi. B.Karimning “Qodiriy qadri” kitobida Abdulla Qodiriyning dilbar romanlari turkiy xalqlar adabiyotiga va ayniqsa, о‘zbek adabiyotidagi romannavis yozuvchilar ijodiga jiddiy tax’sir etgani, “Kecha va kunduz”, “Qutlug‘ qon” romanlariga ta’sirining ayrim jihatlari о‘zbek adabiyotshunosligida о‘rganilgan. Tabiiyki, Abdulla Qodiriy ijodida ham biron bir adib yoki qaysidir asardan ta’sirlanishini kuzatishimiz mumkin. Adib о‘z xotiralaridan birida.. “1913 yillarda chiqqan “Padarkush” pyesasi ta’sirida “Baxtsiz kuyov” degan teatr kitobini yozib yuborganimni о‘zim ham payqamay qoldim” degan edi. B.Karim Ab

XULOSA Biz mazkur muammolardan kelib chiqib bitiruv malakaviy ishimizni quyidagicha xulosalari: О‘zbek tanqidchiligi tarixida Abdulla Qodiriyning ijodiy faoliyatiga bо‘lgan e’tibor va e’tiroflar hozirga qadar davom etib kelmoqda. Buni faqat bir misol bilan aytish mumkin, chunki Abdulla Qodiriy yaratgan asarlar, о‘zining yuksak darajada hayotiy ahamiyat kasb etishi bilan birga, bir-biridan gо‘zal tasvirlarni о‘zida mujassamlashtirgani va asosiysi umrboqiyligi bilan nazardan chetda qolmay kelayotganidadir. Abdulla Qodiriy asarlari shu kungacha bir necha bosqichlari talqin qilindi. Bu talqinlarda adib ijodining ilk namunalari hisoblanuvchi hajviy asarlariga, she’rlariga hamda bir-biridan gо‘zal romanlariga, gohida zamon nuqtai nazaridan qaraldi, gohida esa ochiq fikrlar bildirildi. 1. XX asr

badiiy asar tili, adabiy ta’sir, muayyan obraz nafosati kabi masalalarni ham о‘rtaga qо‘ydilar. 3. Qodiriyshunoslikning ikkinchi bosqichi bо‘lgan 60-70 yillar adabiyotshunosligida esa Abdulla Qodiriy ijodiga bо‘lgan qarashlar bir muncha yumshaganligini tahlil qildik. Bu yillarda adib ijodida A.Aliyev, I.Sultonov, M.Qо‘shjonovdek adabiyotshunoslarimiz о‘z qarashlarini adib ijodiga bag‘ishlab yozgan kitoblarida bayon etishdi. Abdulla Qodiriy 60-70 yillarda bildirilgan fikrlar 20-30 yillarda bildirilgan fikrlardan tubdan farq qiladi. Shunisi muhimki, 20-30 yillarda Abdulla Qodiriy ijodiga salbiy fikr bildirgan bir qator munaqqidlar 60-70 yillarga kelib о‘z qarashlarini ijobiy tomonga bura boshladilar. Bu hodisa Abdulla Qodiriy ijodi adolatli о‘rganila boshlanganidan dalolat beradi. Shu bois,

xususiyatlarini, hatto ijodiy metodini turlicha talqin etishlari hech ajablanarlik emas. 5. XX asr о‘zbek adabiyotshunosligida yangicha talqinlar 80-yillar oxiri va 90-yillarda maydonga keldi. Bu davrda chinakam san’at asarining turlicha bir-birin takrorlamaydigan talqinlari ham kо‘zga tashlanadi. Istiqlol yillariga kelib esa, Abdulla Qodiriy ijodiga bо‘lgan e’tibor yuqorida keltirilgan davrlarga nisbatan haqqoniy baholandi. О‘zbek adabiyotshunoslaridan U.Normatov, A.Rasulov, M.Qarshiboy, A.Rahimov, Y.Shonazarov, X.Lutfiddinovlar adib ijodiga, asarlariga alohida tо‘xtalib, fikrlarini aniq dalillar bilan isbotladilar. Zero har bir talqinchi о‘z estetik did, nazariy bilimlari, tayanch dunyoqarashlriga tayanib biro adib tо‘g‘risida fikr yuritmog‘i darkor. 51

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. Toshkent. Ma’naviyat, 2008 yil. 2. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-jild. Toshkent. О‘zbekiston, 1996. 3. Karimov.I.A. Biz kelajagimizni о‘z qо‘limiz bilan quramiz. 7-jild. Toshkent. О‘zbekiston. 1998. 4. Abdulla Qodiriy badiiy dunyosi. Toshkent: Universitet, 1994. 120 bet. 5. Abdusamatov H. Tanqidmi, tosh otishmi? Toshkent: Fan. 1992. 88 bet. 6. Aliyev A. Istiqlol va adabiy meros. Toshkent: О‘zbekiston, 1997. 216 bet. 7. Boqiy N. Qatlnoma. Toshkent: Nashriyot-matbaa birlashmasi, 1992. 208 bet. 8. Karimov N. Istiqlolni uyg‘otgan shoir. Toshkent: Ma’naviyat. 2000. 88 bet. 9. Lutfiddinova X. Gullarning ra’nosi. Toshkent. О‘zbekiston. 1997y. 10. Mirzayev I. Abdulla Qodiriyning ijodiy yevolusiyasi. Toshk

21. Jо‘raqulov U. О‘zbek oyim nega “og‘ma”? О‘zbekiston adabiyoti va san’ati. 2001 yil. 6 aprel. 22. Inog‘omov R. Qodiriy jaxon kezadi. Sharq yulduzi. 1994. 196 bet. 23. Normatov U. Fig‘on. Yoshlik. 1990. 57-64 betlar. 24. Toxir Malik. Ibrat maktabi. О‘zbekiston adabiyoti va san’ati. 2003 yil. 19- sentabr. 25. Karim B. Qodiriy qadri. Toshkent. 2003. 31 betlar. 53

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar

Информация о документе

Продавец

O’zbek tanqidchiligida Abdulla Qodiriy ijodoning o’rganilishi

Похожие документы