Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tili leksemalar tasnifi. Arxaizm, istorizm, neologizm hodisasi

Купить
MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………3-6 I BOB. LEKSEM ALAR TASNIFI VA ULARNIN G LISONIY XUSUSIYATLARI……………………………………………………………6-15 II BOB. O‘ZBEK TILIDA TERMINO LOGIYA VA LEKSIK O‘ZGARISHLAR…………………………………………………………....15-26 XULOSA ……………………..……………………………………….……...27-29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………..…………………………...30 2 KIRISH Til jamiyat hayotining ajralmas qismi bo‘lib, uning taraqqiyoti jamiyat rivoji bilan chambarchas bog‘liqdir. Har bir tilda mavjud bo‘lgan so‘zlar yoki leksemalar o‘zining tarixiy taraqqiyoti, zamonaviyligi va funksional yukiga ega. O‘zbek tilining leksik boyligi ham turli qatlamlardan iborat bo‘lib, ularni to‘g‘ri tahlil qilish til taraqqiyoti qonuniyatlarini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Tilshunoslikda leksema deganda, ma’no birligi bo‘lgan so‘z yoki so‘z shakli tushuniladi. Har bir leksema tilning leksik tizimida muayyan o‘ringa ega bo‘lib, ularning bir qismi tarixiy sabablarga ko‘ra tildan chiqib ketgan (arxaizmlar), bir qismi esa tarixiy voqealarni ifodalovchi, hozirda faol ishlatilmaydigan so‘zlar (istorizmlar), yana bir qismi esa zamonaviy ehtiyojlar asosida paydo bo‘lgan yangi birliklardir (neologizmlar). Mazkur kurs ishida o‘zbek tilidagi leksemalarning tarixiy va zamonaviy qatlamlari, ya’ni arxaizmlar, istorizmlar va neologizmlarning lisoniy xususiyatlari, ularning qo‘llanish doirasi, shakllanish sabablari va adabiy matnlardagi aks etishi o‘rganiladi. Ishning dolzarbligi shundaki, bu qatlamlarning o‘rganilishi til taraqqiyoti va so‘z boyligining dinamikasini anglashda muhim omildir. Shuningdek, arxaizm va istorizmlarni farqlash, neologizmlarni tildagi roli orqali baholash, o‘zbek tilining o‘ziga xos leksik xazinasini chuqurroq tadqiq etishga xizmat qiladi. Mavzuning o‘rganilish darajasi O‘zbek tilshunosligida leksik qatlamlar, xususan, arxaizmlar, istorizmlar va neologizmlar masalasi ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Tilning tarixiy taraqqiyoti, so‘z boyligi va uning shakllanish omillarini o‘rganishda bu uch leksik qatlam muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, arxaik birliklar va tarixiy so‘zlarning adabiy manbalardagi qo‘llanilishi G.Yo‘ldoshev, N.Mahmudov, M. Jo‘rayev, G.Abduazimova kabi tilshunoslarning asarlarida yoritilgan.Neologizmlar mavzusi ham zamonaviy tilshunoslikda dolzarb yo‘nalishlardan biridir. So‘nggi yillarda N.Madvaliyev, A.Suyunov, M.Tursunov singari olimlar tomonidan neologik birliklarning shakllanish usullari, ularning til tizimiga kirib kelish bosqichlari, funksional imkoniyatlari haqida izlanishlar olib borilgan. Ayniqsa, OAV, internet va texnik taraqqiyot ta’sirida yuzaga kelgan yangi 3 so‘zlar bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar mavzuning amaliy ahamiyatini oshirgan. Shuningdek, umumiy leksikologiya va stilistika sohalarida yozilgan darslik va qo‘llanmalarda (masalan, N.Mahmudov va G‘.Yo‘ldoshevning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” nomli asarlarida) bu qatlamlar til tizimidagi o‘rni jihatidan tahlil qilingan. Biroq, arxaizm, istorizm va neologizmlarni bir-biri bilan qiyosiy tahlil qilish, ularning zamonaviy tildagi faoliyati va stilistik yukini chuqur o‘rganish hali ham yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda. Kurs ishining dolzarbligi til – jamiyatning ijtimoiy hodisalarini, madaniy qadriyatlarini, tarixiy merosini va zamonaviy taraqqiyotini ifodalovchi asosiy vositadir. O‘zbek tilining boy leksik tarkibi asrlar davomida shakllanib, unda qadimiy, tarixiy va yangi paydo bo‘lgan so‘zlar qatlam-qatlam holida jamlangan. Shu bois, til leksikasini arxaizmlar, istorizmlar va neologizmlar asosida tahlil qilish tilning o‘zgaruvchan tabiati, leksik boyish jarayoni va jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liqligini o‘rganishga zamin yaratadi. Bugungi kunda globallashuv, texnika taraqqiyoti va axborot oqimining kuchayishi natijasida o‘zbek tilida ham ko‘plab yangi so‘zlar – neologizmlar paydo bo‘lmoqda. Shu bilan birga, ayrim tarixiy so‘zlar unutilmoqda yoki tor sohalarda saqlanib qolmoqda. Arxaizmlar va istorizmlarning til va madaniyatdagi o‘rni, ularning adabiy matnlardagi ifodasi, neologizmlarning esa tilga kirib kelish qonuniyatlarini aniqlash – tilshunoslik uchun dolzarb masalalardan biridir. Shu nuqtai nazardan, ushbu kurs ishining dolzarbligi shundaki, unda leksik qatlamlarning har biri lingvistik, tarixiy va uslubiy jihatdan o‘rganilib, ularning tildagi faoliyati tahlil qilinadi. Bu esa nafaqat til taraqqiyotini kuzatish, balki uni rivojlantirish, boyitish va asrashga xizmat qiladi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi va vazifalari — o‘zbek tilidagi leksik qatlamlar, xususan arxaizmlar, istorizmlar va neologizmlarni lingvistik nuqtai nazardan tahlil qilish, ularning shakllanishi, semantik xususiyatlari, funksional faoliyati hamda tildagi o‘rni va ahamiyatini aniqlashdan iborat. Shuningdek, kurs ishi quyidagi yo‘nalishlarda izlanish olib borishni ko‘zlaydi: Arxaik va tarixiy so‘zlarning o‘zaro farqlanish mezonlarini belgilash; 4 Istorizmlarning ijtimoiy-tarixiy jarayonlar bilan bog‘liqligini ochib berish; Neologizmlarning zamonaviy tilga kirib kelish sabablari va usullarini tahlil qilish; Har bir qatlamga oid amaliy misollarni adabiy va og‘zaki nutqdan to‘plash va ularni tahlil qilish; Leksemalar tasnifi orqali o‘zbek tilining leksik taraqqiyotini ilmiy asosda yoritish. Kurs ishining maqsadidan kelib chiqqan holda, quyidagi ilmiy- amaliy vazifalarni bajarish ko‘zda tutiladi: ✓ O‘zbek tilidagi leksema tushunchasini nazariy jihatdan izohlash va uning lingvistik mohiyatini ochib berish; ✓ Arxaizmlar, istorizmlar va neologizmlarning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash va ular o‘rtasidagi farqlarni belgilash; ✓ Har bir leksik qatlamning shakllanish sabablari va stilistik vazifalarini tahlil qilish; ✓ Adabiy manbalar, ilmiy adabiyotlar va amaliy matnlarda ushbu so‘z qatlamlarining qo‘llanish hollarini tahlil qilish; ✓ O‘zbek tilida yuz berayotgan zamonaviy leksik o‘zgarishlarni kuzatish va neologizmlarni tasniflash; ✓ Olingan ma’lumotlar asosida xulosa va ilmiy natijalar ishlab chiqish. Ushbu kurs ishining tadqiqot obyekti — o‘zbek tilining leksik tizimi, ya’ni tilning lug‘aviy tarkibida mavjud bo‘lgan tarixiy (arxaizm va istorizm) va zamonaviy (neologizm) so‘zlar qatlamidir. 5 Kurs ishining tadqiqot predmeti — arxaizml ar, istorizml ar va neologizmlarning lingvistik xususiyatlari, ularning shakllanishi, qo‘llanish doirasi va stilistik funksiyalaridir. Kurs ishining tarkibiy qismi : ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyot va manbalar tashkil qiladi. 6 I BOB. LEKSEMALAR TASNIFI VA ULARNING LISONIY XUSUSIYATLARI Leksema 1 (yunoncha: lexis — soʻz, ifoda) — til qurilishining leksik maʼno anglatuvchi lugʻaviy birligi. Leksema bildiradigan maʼno soʻzning material qismi: maʼlum tovush kompleksini maʼlum obyektiv voqelikka bogʻlash bilan kishi ongida yuzaga keladigan mazmun-mundarija. Har qanday Leksema oʻzining fonelshlari ifodalagan maʼnosi va grammatik xususiyatlari birligidan iborat. Bunday birlik soʻz va iboralarda mavjud. Ularga nisbatan glossema, lugʻaviy morfema atamalari ham ishlatiladi. Mas, uy Leksemasining leksik maʼnosi. — „kishi yashaydigan bino“, yugurmoq Leksemasining leksik maʼnosi — „bir joydan ikkinchi bir joyga shiddat bilan harakatlanmoq“ va boshqa shunga koʻra, ular lugʻaviy (semantik) maʼno jihatdangina emas, balki fonetik va grammatik jihatdan ham oʻrganiladi. Har bir tilda, jumladan, o‘zbek tilida ham ko‘p so‘zlar bir necha ma’noni bildiradi. Shuningdek, tilda faqat bitta ma’noda qo‘llaniladigan so‘zlar ham mavjud 2 . Faqat bir tushuncha yoki tasavvurni ifodalab, bitta ma’noni anglatuvchi so‘zlar birma’noli so‘zlar yoki monosemiya deb ataladi. Masalan: shahar, qishloq, urg‘u, ravish, qosh, kesim, izohlovchi, roman, uxlamoq, gapirmoq, traktor, radio kabi so‘zlar bir ma’noli so‘zlarga (monosemiya) kiradi. Odatda, fan, texnika va turli hunar sohalaridagi terminlar shu bir ma’noli so‘zlar asosida yaratiladi. Ikki yoki undan ortiq tushunchayoki tasavvurni ifodalab, bir necha ma’noni bildiruvchi so‘zlar ko‘p ma’noli so‘zlar yoki polisemiya deb ataladi. Oʻzbek tilida bosh, ko‘z, yuz, til, qo‘l, bel, qalam, yo‘l,yer, ko‘k, qosh, tosh, tish, lab, kecha, uchrashuv, to‘garak kabi so‘zlar ko‘p ma’noliso‘zlar jumlasidandir. Masalan, ko‘z so‘zining bir necha ma’nosini ko‘rib chiqamiz: 1.Bobomning ko‘zi hali yaxshi ko‘radi. (Ko‘z ko‘rish organi ma’nosida.) ‒ 2.To‘g‘onning ko‘zi, yaraning ko‘zi, ignaning ko‘zi. (Ko‘z teshik ma’nosida.) ‒ 3.Uzukning ko‘zi. (Uzukka taqilgan yo zumrad tosh ma’nosida.) 4. Derazaning ko‘zi.(Derazaning oyna qo‘yiladigan o rni ma’nosida.) ʻ 1 www.lex.uz (O‘zbek tilining normativ hujjatlari 2 Komilov N. Til va madaniyat: tarixiy-leksik tahlillar. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2019. – 212 b. 7 5.Taxtaning ko‘zi. (Taxtaningoʻrtasidagi yoki biron chetidagi doira yoki boshqa shaklda ajralib turgan qismima’nosida.) Ko‘p ma’noli so‘zlardan biri bo‘lgan ko‘z so‘zi bulardan tashqari yanaboshqa ma’no nozikliklarini bildirishi va ko‘chma ma’nolarda qo‘llanishi hammumkin. Masalan, bizning kunlarda ishning ko‘zini bilib rahbarlik qilish kerak. (Bu oʻrinda “ko‘z” so‘zi ishning yo‘lini, sirini, olib borish usulini bilish ma’nosida.) Endibildim. Ko‘zim ochildi. (Bu yerda “ko‘z” ‒ biror masalani keyinchalik bilib olish,tushunish ma’nosida.) Ko‘z oldida oʻg‘il-qizlari, nevarasi, ko‘zi qorasi. (“Ko‘z oldida”‒ o‘zi bilan birga, “ko‘z qorasi” ‒ farzandi yoki nevarasi ma’nolarida.) U bu ishda ko‘ziko‘r, qulog‘i kar bo‘lib yurdi. (Hech narsani bilmaslik yoki bilmaslikka solishma’nosida.) Ko‘p ma’noli so‘zlarning turli ma’nolarni anglatishini yoki ularningxilma-xil ma’no nozikliklarini kontekst orqali aniqlash mumkin. So‘zlardagi ko‘pma’nolilik hamda so‘z ma’nolarining nozik ottenkalari badiiy adabiyotda muhimtasviriy vosita sifatida, ayniqsa, keng qo‘llanadi. So‘zning to‘g‘ri va ko‘chmama’nolari. So‘z ma’lum predmet yoki voqea-hodisa haqidagi tushunchani ifodalab,real (leksik) ma’noni anglatishi bilan birga, ayni vaqtda boshqa kontekstda boshqa xilma’nolarni ham bildirishi mumkin. Masalan: Singlim, ko‘zguni olib keling, deganmisolda ko‘zgu so‘zi oʻzining dastlab ki, real (leksik) ma’nosi da, ya’ni oyna haqidagitushunchani ifodalayapti.“Ilm oʻrganish ‒ hayotimiz ko‘zgusi”) Bu gapda ko‘zgu so‘zioʻzining to‘g‘ri ma’nosida emas, balki ko‘chma ma’noda qoʻllangan. Yoki bahor so‘zini olaylik. Bahor so‘zi yil fasllaridan biri degan tushunchani ifodalashi bilan birga,badiiy adabiyotda, ayniqsa, poeziyada, ko‘plab ko‘chma ma’nolarda ham qo‘llanadi.So‘zning leksik ma’nosi so‘zning to‘g‘ri ma’nosi sanaladi. Masalan, quyosh yulduz ‒ sayyoradir. Bu ma’nolar quyosh, yulduz, xazina so‘zlarining leksik, ya’ni to‘g‘rima’nolaridir. Insonlar ishlab chiqarish jarayonida, turmush va boshqa sohalardagitajribalariga tayanib, so‘zlarni oʻxshatish, kinoya, mubolag‘a, sifatlash va boshqausullar orqali xilma-xil ko‘chma ma’nolarda ishlatadilar. Demak, so‘zning real, leksik,to‘g‘ri ma’nosidan tashqari, oʻxshatish, mubolag‘a yoki kinoya kabi usullar bilan boshqa ma’nolarda qo‘llanilishi so‘zning 8 ko‘chma ma’nosi deyiladi. Yuqorida to‘g‘ri ma’noda qo‘llangan quyosh, yulduz, xazina so‘zlarining quyida ko‘chma ma’nolardaishlatilganini ko‘rib chiqaylik: 1. Bu ‒ Sharqning yulduzi ‒ Oʻzbekiston. 2. Nur sochar respublikamning ko‘ksida ikki quyosh. Birinchi misrada yulduz ‒ Oʻzbekistonni, ikkinchi misrada esa quyosh ‒ ordenni anglatib kelgan. Albatta, yuqorida misol sifatida keltirilgan so‘zlar boshqa kontekstlarda yana turlicha ko‘chma ma’nolarda hamqo‘llanishi mumkin. Masalan, “quyosh” soʻzini toʻgʻri maʼnosida ishlatishdan tashqari,yana bir necha koʻchma maʼnolarda (masalan, tinchlik-omonlik, elektr kuchi va nuri,talantlar, mashhur shaxslar va boshqa maʼnolarda) qoʻllagan. Birdan ortiq maʼno anglatish hodisasiga koʻp maʼnolilik deyiladi. Bunday xususiyat til birligi sifatida leksemaga ham xosdir. Hozirgi oʻzbek adabiy tilidagi leksemalarning deyarli yarmi birmaʼnoli hisoblanadi. Yangi yaratilgan yoki oʻzlashtirilgan leksema boshlangʻich ishlatilish davrida odatda bir maʼnoli boʻladi. U biror voqelikning nomi sifatida yuzagakeladi va keyinchalik mazmun jihatidan turli-tuman oʻzgarishlarga uchraydi. Anashunday oʻzgarishlar natijasida bir maʼnoli leksema yangi leksik maʼno kashf etib, koʻpmaʼnoli leksemaga aylanishi mumkin. Terminlar odatda bir maʼnoli boʻladi (bu haqdaTermin izohlangan sahifalarda batafsil maʼlumot berilgan). Eng tor kontekstlileksemalar ham odatda bir maʼnoli boʻlib, faqat bir maʼno yoʻnalishidagi leksemalarbilan (baʼzan faqat bitta leksema bilan) bogʻlanib keladi. Bunday leksemalar bogʻlanishdan tashqarida mustaqil ishlatilmasligi ham mumkin. Masalan, takaleksemasi juda tor kontekstli va bir maʼnoli: o‘takasi yorildi iborasi tarkibida ishlatilib,jigardan ajralib chiqadigan sarg‘ish-yashil rangli achchiq suyuqlik to‘planadigan pufakcha maʼnosini anglatadi. Leksemaning maʼnoliligi asli kontekstda shakllanadi vanamoyon bo‘ladi. Kontekst 3 qanchalik rang-barang bo‘lsa, bu leksemaning maʼnoliligi shunchalik boy bo‘ladi. Bunda shu leksema bilan bog‘lanib keladigan leksemalarning miqdori emas, balki turli-tuman semantik yo‘nalishdagi leksemalar 3 – www.ziyonet.uz 9 bo‘lishi muhim. Leksik ko‘pmaʼnolilik – ko‘p qirrali va murakkab hodisa. Buning ustiga, deyarli harbir leksemaning leksik maʼno taraqqiyoti alohida yondashuvni va izohni talab qiladi.Shu sababli, leksemalarning leksik maʼnolarini aniqlash va tartiblash juda qiyin jarayon sanaladi. Adabiyotlarda leksemalarning ko‘p maʼnoliligi haqida bildiriladigan fikrlar ko‘pincha mavhum bo‘lib, leksik maʼno taraqqiyoti haqida umumiy tasavvur hosil etishga xizmat qiladi. So‘zlarning ko‘p maʼnoliligi masalasi maʼlumki, yangi maʼnolarning paydo bo‘lishi va so‘zlarning boyib borishi ko‘pincha til taraqqiyotida tabiiy bir jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. Til hodisalari ustidagi kuzatishlarimiz so‘zlarning yangi maʼno bilan boyishi til taraqqiyotida katta oʻrin tutuvchi muhim xususiyat ekanligini ochib beradi. Chunki so‘zga yangi maʼno yuklanishi tilde yangidan paydo bo‘lgan mustaqil so‘z kabi lisoniy boylikka katta hissa qo‘shadi va til leksikasini rivojlantirishda muhim xizmat qiladi. Masalan, bir leksik birlik maʼnosining oʻzgarishi, yangi maʼnoda ishlatilishi, undan foydalanish doirasiningkengayishi, uning passivlanishi yoki aktivlanishi, boshqa so‘zlarga taʼsir qilishinatijasida yangi so‘zlar paydo bo‘ladi. Bu jihatdan so‘z maʼnosini tarixiy asosda oʻrganish yangi so‘zlarning yuzaga kelishini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Misol uchun, “yuz” leksik birligini semantik tahlil qiladigan bo‘lsak, hozirgi o‘zbek tilida birnechta maʼnolarda ishlatiladi: 1.Maʼlum son. 2.Odamning basharasi yoki birornarsaning ustki tomoni (masalan, qog‘oz yuzi, kitob yuzi, yer yuzi). 3.Or-nomus. Buso‘z o‘zining har bir maʼnosiga mos ravishda tilning turli so‘zlari sifatida ishlatiladi. Masalan: Birinchi maʼno asosida: “yuzlab”, “yuzmadan”, “yuzlarcha”, “yuzinchi”,“yuz-yuz”. Ikkinchi maʼno asosida: yuz, yuzlashmoq, yuzlashtirmoq. Demak,so‘zlarda mavjud bo‘lgan har bir maʼno tilda mustaqil so‘zlar sonini oshirishga xizmatqiluvchi katta jarayonni tashkil etadi. Ko‘p maʼnolilik xalqning jonli tiliga ham chuqursingib ketgan hodisadir. Bu usul bilan xalq tilida yangi soʻzlar osonlik bilan yaratiladi.Masalan, “polvon” soʻzi ilgari kuchli va bahodir jangchilarga nisbatan ishlatilganboʻlsa, hozirgi vaqtlarda bu soʻz ekskavator 10 mashinasini atash uchun ishlatilmoqda. Buatama til qonunlariga mos ravishda tilga singib bormoqda. Shu bilan birga, leksikbirliklardagi har bir maʼno xususiyati bir xil emas: baʼzi maʼnolar aktiv, baʼzilari esapassiv boʻlishi mumkin. Bu holat yangi maʼnoning turmushdagi roli, oʻsha soʻzningtilda tutgan pozitsiyasi va uning ichki imkoniyatlariga bog‘liq. Yangi maʼnoning paydoboʻlish usuli, soʻzga singish xususiyati va maʼno koʻpligi jihatidan har xil boʻlishimumkin. Baʼzi soʻzlarda koʻpmaʼnolilik doimiy boʻlib, soʻz qayerda ishlatilmasin,uning maʼnolari odam xotirasida aks etadi. Ammo matn orqali odam maʼnoni toʻliqanglash imkoniyatiga ega boʻladi. Masalan, “yoz” soʻzini eshitgan odamningxotirasida quyidagi maʼnolar paydo boʻladi: 1. Yozmoq (yozuv bajarish). 2. Yoymoq(narsani yoyish, tarqatish). 3. Maʼlum yil fasli (bahordan keyingi fasl). Shundayholatlar boʻladiki, baʼzan matn orqali ham maʼnolarni ajratish qiyin boʻladi. Baʼziyozuvchilar bu xususiyatdan ataylab foydalanib, soʻz oʻyinlari yaratadilar. Masalan, “furqat” soʻzining ikki maʼnosi mavjud: 1. Shoirning taxallusi. 2. Vatandan uzoqlik. Bu ikki maʼno ataylab qoʻllanilganda, ularni ajratib boʻlmaydi. Bunday hodisa klassi kadabiyotda tez-tez uchraydi va “lutf”’ deb ataladi. Soʻzlarni lugʻat xususiyatlariga ko‘ra dastlab ikki guruhga ajratish mumkin: 1.Doimiy koʻpmaʼnolilikka ega soʻzlar. 2. Vaqtli koʻp maʼnolilikka ega soʻzlar. Har doim koʻpmaʼnolilik aniq koʻrinib turgan soʻzlar omonim va polisemiya soʻzlar deb ataladihamda ular maxsus bo‘limlarda oʻrganiladi. Polisemiya va omonim soʻzlar tarixiy xususiyatlarga ega boʻlib, shakl vafunksiyalar jihatidan bir xil boʻlsa-da, maʼnolarining yuzaga kelish sabablari bilan bir-biridan farq qiladi. Shakli bir, mazmuni turli boʻlgan soʻzlar tilshunoslikda omonimsoʻzlar deb yuritiladi. Masalan, “ot” so‘zi predmetlarning umumiy ismi bo‘lib,miniladigan 11 hayvon (ot) va feʼl maʼnolarini anglatadi. “O‘ng” so‘zidan esa oson, taraf,old kabi maʼnolar tushuniladi. Bu yerda “ot” so‘zidan kelib chiqadigan maʼnolar bir-biridan katta farq qiladi, “o‘ng” so‘zining maʼnolari esa bir-biriga juda yaqin. Shuninguchun mazmunan farqli va uzoq bo‘lgan so‘zlar omonimlar, maʼnolari bir-biriga yaqinva bog‘liq bo‘lgan so‘zlar esa polisemiya so‘zlar deb ataladi. Demak, omonim so‘zlarbir necha mustaqil so‘zlarning alohida sharoit natijasida birlashishidan iborat bo‘lsa,polisemiya so‘zlar bir so‘zning til taraqqiyoti qonunlariga muvofiq yangi maʼno vaatamalar bilan boyishining natijasidir. Bunday so‘zlarni oʻrganish so‘z boyligini oshirish, uslub madaniyatini puxta egallash va boshqa tillarni, asosli ravishda oʻrganishuchun ham muhim ahamiyatga ega. Mahmud Koshg‘ariy “Devoni lug‘at ut-turk”asarida “o‘t” so‘zining simlik, quruq xashak, davo va zahar singari to‘rt xil maʼnoda ishlatilganini qayd etgan. Hozirgi “ut” so‘zi esa “utmok” feʼlining ildizi sifatida yangimaʼno bilan boyigan. Tarixiy maʼlumotlarga ko‘ra, olov maʼnosidagi “o‘t” so‘zitamoman boshqacha bo‘lgan. Mahmud Koshg‘ariy bu so‘zning asl shaklini “urt” debko‘rsatadi. Navoiy asarlarida esa bu so‘z “urt” va “ot” shakllarida ham ishlatilgan. So‘z maʼnosidagi bu rang-barang xususiyatlar va uning yuzaga kelish usullari har doim ham bu misollarda keltirilganidek aniq va tushunarli bo‘lavermaydi. Aksincha, ko‘plab abstrakt so‘zlarning avvalgi konkret formalarini aniqlash ancha qiyin. Hatto, bir necha marta maʼno oʻzgarishiga uchrab, dastlabki maʼnosi butunlay yo‘qolgan so‘zlar hammavjud. Bu holat so‘z etimologiyasini, so‘zlarning dastlabki formalarini aniqlashni qiyinlashtiradi. Lekin lingvist har qanday so‘zning mohiyatini tarixiy asosda oʻrganishorqali aniqlay oladi. Tilshunos bu jarayonni chuqur oʻrganish bilan birga, tilshunoslarining “so‘zlar maʼnosi til tabiatiga va xalqning aqliga bog‘liq” degan tarixiy voqelikka zid bo‘lgan noto‘g‘ri qarashlarini fosh qilishi zarur. Qadimiy yozma yodgorliklarning so‘z maʼnolari ustidagi kuzatishla rimiz shuni ko‘rsatadi ki, so‘zmaʼn osi oʻzgaruvchan hodisa bo‘lib, uning kengayishi, torayishi yoki ozayishi, avvalgi maʼnoning saqlanib qolishi yoki unutilishi mumkin. Ayrim so‘zlarning maʼnosi 12 qayta-qayta oʻzgarishi ham kuzatiladi. Demak, so‘z maʼnosi tildagi eng katta va eng muhim masalalardan biridir. Bir tomondan, so‘zning kelib chiqish mohiyatini to‘g‘ri aniqlash zarur. Shuning uchun ham har bir leksik birlikni maʼnolarini oʻrganib chiqish va uning tasnifini bilib olish muhim ahamiyatga egadir. Leksik birliklarni maʼnolarini oʻrganish orqali soʻz boyligi oshishga va nutqimizni chiroyli va ravon ifodalash uchun katta yordam beradi. Albatta har bir inson nutqi, oʻzining ifodali tili orqali ajralib turadi. Leksema talqiniga doir, Leksema (gr. Lexis - so‘z, ifoda) terminini qo‘llash 1918-yilda rus tilshunosi A.M.Peshkovskiy П tomonidan taklif etilgan. Ilk marta N.N.Durnovoning “Grammatik lug‘at”iga kiritilgan. Leksema termini so‘zlarni grammatik xususiyatlardan xoli idrok etish uchun tanlangan. Shu boisdan kitob, kitobni, kitobga birliklari grammatik shakllangan uchta so‘z, lekin ular zamirida bitta leksema yotadi. Tilshunoslikda bu talqinga V.V.Vinogradov, A.I.Smirnitskiy, A.A.Zaliznyak katta hissa qo‘shishgan. Amerika tilshunosligida bu termin 1938-yilda B.Uorf, 1963-yilda J.Layonz tomonidan qo‘llangan. Ular tomonidan leksema terminini qo‘llashda so‘zlarning lison va nutqdagi o‘rniga e’tibor qaratilmaydi. Masalan, U.Vaynrayx (1966) lug'atda qamrab olinuvchi har qanday ifodani, hatto idiomalarni ham leksema sifatida qaraydi. Fransuz tilshunosligida leksemani mustaqil ma’no ifodalovchilar sifatida olib, morfemaga qarama-qarshi mohiyatli birlik sifatida tushunish ham mavjud (A.Martine, 1963). o‘zbek tilshunosligida lison va nutqning izchil farqlanishi natijasida leksemaga mustaqil leksik ma’no, qisman faqat grammatik ma'no (masalan, yordamchi so‘zlar) anglatishi mumkin bo‘lgan til hodisasi sifatida qarash ommalashgan. Leksik qatlamlarning bir-biridan farqlanish mezonlari 4 Leksema larning ierarхik nunosabatl ari 5 , odatda, shu leksemalar ning ma‘nolaridagi ―keng va tor‖ yoki ―butun va bo‘lak‖ tafovutlanish belgilariga asoslanadi. Masalan, qovun leksemasining ma‘nosi amiri, tarraki,handalak kabi tur 4 O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildlik. – Toshkent: “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2006–2008. – Jildlar bo‘yicha: har biri o‘rtacha 500–600 b. 5 Komilov N. Til va madaniyat: tarixiy-leksik tahlillar. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2019. – 212 b. 13 nomlarining ma‘nolarini o‘z ichiga oladi (ma‘nolar turkum nomidan tur nomiga qarab torayib bormoqda),amiri, tarraki, handalak kabi tur nomlarining ma‘nolari esa bo„rikalla, bosvoldi,obinovvot, ko‘kcha, asati, zamcha kabi nav nomlarining ma‘nolarini o‘z ichiga oladi (ma‘nolar tur nomidan nav nomiga qarab torayib bornoqda). Demak, turkum nomining ma‘nosi tur nomlarining ma‘nolarini, tur nomining ma‘nosi esa nav nomlarining ma‘nolarini o‘z ichiga oladi. Ana shunday keng va tor ma‘nolar o‘rtasidagi pog‘onali munosabatlar ierarхik munosabatlarning bir turi sanaladi. Leksemalardagi ierarхik munosabatlarning ikkinchi turi ―butun va bo‘lak‖ yoki ―butun va qism‖ tafovutlanish belgisiga asoslanadi: daraхt (butun nomi), tana (qism nomi), ildiz (qism nomi), shoх-shabba (qism nomi),novda(qism nomi), barg (qism nomi) kabi. Tilda ierarхik munosabatlarning turli sath birliklari o‘rtasida yuz beradigan ko‘rinishlari ham mavjud. Chunonchi, tilning fonetik-fonologik sathidagi birliklar (fonema, bo‘g‘in, urg‘u, ohang) o‘zidan yuqori pog‘onalarga tegishli birliklarning (morfema, leksema va gapning) shakllanishida ―qurilish materiali‖ vazifasida qatnashadi; ayni paytda morfemalar yasama leksemamning (ishchi, tadbirkor, kasbdosh) va grammatik shakllarning (ishni, ishning, ishga, ishdan kabilarning) ichki va tashqi formalarini borliq tusiga kiritadi; gap esa leksema va leksema shakllarning nutq oqimidagi sintagmatik munosabatlariga asoslanadi. Tilning murakkab strukturaga asoslangan sistemaligi ham ana shunday munosabatlardan kelib chiqadi. Leksikologiyada va leksik semantikada ierarхik munosabatlarning ko‘proq leksik sathdagi ko‘rinishlari ustida fikr yuritiladi, ammo o‘rni bilan ularning turli sath birlikalari orasidagi ko‘rinishlariga ham e‘tibor qaratiladi. Leksemalarning paradigmatik, sintagmatik va ierarхik munosabatlarini o‘rganishning ahamiyati shundaki, bu masalalar haqida tegishli bilimga ega bo‘lish lug‘at boyligining tizim (sistema) sifatida shakllanish qonuniyatlarini ochish, leksik birliklarning leksik sathning o‘zidagi munosabatlarini va turli sath birliklari munosabatlarida tutgan o‘rni (ishtiroki)ni to‘g‘ri baholash imkonini beradi, demak, talabalarning mazkur masalalarga oid bilim darajasini shakllantirishga хizmat qiladi. 14 Leksema -ikki jihatli birlik. Har qanday leksema ikki tomonning - tashqi(ifodalovchi) va ichki ifodalanuvchi) tomonlarning birligidan tarkib topadi. Leksemaning ifodalovchi va ifodalanuvchi tomonlari dialektikaning shakl va mazmun birligi qonuniga asoslanadi: shakl mazmunning bo‘lishini taqozo qiladi, mazmun esa shaklsiz yuzaga kelmaydi, ifodalanmaydi ham. Qiyos qiling: shahar, hashar leksemalarining ikkalasida bir хil fonemalar qatnashgan, ammo bu fonemalarning har ikki leksemadagi joylashish tartibi, demak, leksemallarning shakllari har хil. Bu hol shu ikki leksema ma‘nolarining tilda farqlanishini ta‘minlaydi. Ulardagi fonemalar tartibini o‘zgartirish esa shaklning yo‘qolishiga olib keladi: shahar ( leksema)- ashhar (leksema emas), hashar ( leksema) – rashah (leksema emas). Demak, tovushlarning har qanday yig‘indisi leksemaning tashqi formasi bo‘lavermaydi: bunday yig‘indi til birligining (leksik birlikning) tashqi formasi darajasiga ko‘tarilishi uchun u albatta mazmun bilan tariхan bog‘langan bo‘lishi kerak. Yuqoridagi ma`lumotlardan shunday хulosa qilish mumkin: har qanday leksema shakl va ma`no butunligiga ega. Leksemaning shakli uning tashqi formasi, mazmun tomoni (ma`nosi yoki ma`nolari) esa shu leksemaning ichki formasi bo‘ladi. Shakl ma‘noni borliq tusiga kiritadi, shu orqali ma`noning tilda va inson хotirasida yashashini ta‘minlaydi. 1.Leksemaning tashqi tomoni (ifodalovchisi) deyilganda,uning fonetik qobig‘i (fonemalar,bo‘g‘inlar va so‘z urg‘usidan tarkib topgan moddiy-material shakli) nazarda tutiladi.Masalan, quloq leksemasining tashqi tomoni 5 ta fonema (q,u,l,o,q) 2 ta bo‘g‘in (qu-loq) va 1 ta so‘z urg‘sidan (qulớq) tarkib topgan. 2.Tashqi tomoniga ko‘ra leksemalar o‘zbek tilida bir bo‘g‘inli ( bir, uch, osh, tosh, oq kabi ), ikki bo‘g‘inli ( ota, ona, tog‘a,ikki,olti, asta, sekin kabi ) va ko‘p bo‘g‘inli ( adabiyot, madaniyat, payshanba, yakshanba kabi ) bo‘lishi mumkin. Ko‘p bo‘g‘inli leksemalarning ko‘pchiligi o‘zlashgan leksik qatlamga mansubdir.(Bu haqda o‘z va o‘zlashgan qatlam leksemalariga oid mavzularga qarang.) 3.Yasama so‘zlar ham leksemalashgan bo‘lishi mumkin. Masalan, ish (tub leksema), ishchi (yasama leksema), paхta (tub leksema), paхtakor (yasama leksema) kabi. Bunda yasama so‘z leksik sathga o‘tib, barqaror lug‘aviy birlikka aylangan. 15 II.BOB. O‘ZBEK TILIDA TERMINOLOGIYA VA LEKSIK O‘ZGARISHLAR Arxaizm 6 (grekcha: „archaios“ — qadimgi, koʻxna) — eskirib, isteʼmoldan chiqib qolgan soʻz yoki ibora. Leksik (arkon, mirzo va hokazo), fonetik (ersa, birlan, emdi va hokazo), morfologik (bilur, turur, boʻlgay, burungʻi va hokazo), shuning-dek frazeologik, semantik Alar boʻladi. A. koʻproq adabiyotda oʻtmish manzarasini aks ettirish, davr ruhini berishda uslu-biy vosita sifatida qoʻllanadi. Arxaizmlarning badiiy adabiyotdagi oʻrni Lugʻatlardagi eskirgan soʻzlar — arxaizmlar va istorizmlardan oddiy soʻzlashuv vaqtida foydalanilmasligi mumkin. Biroq ular tarixiy asarlarda tarixiylik koloritini berish uchun ishlatiladi. Aytaylik, asarda oʻn beshinchi asr voqealarini tarvirlayotgan ijodkor albatta oʻsha davrda foydalanilgan soʻz va iboralarni oʻz asarida qoʻllaydi. Yaʼni oʻsha davr koloritini yaratish uchun albatta ana shu davrdagi narsa-buyumlar, tushunchalar, kiyimlar yoki hodisalar qoʻl keladi. Shunday ekan, eskirgan soʻzlarning ham tilimizdagi oʻrni juda beqiyosdir. "Arxaizm" so‘zi qadimgi yunoncha "arhos" - qadimgi so‘zlardan kelib chiqqan. Arxaizmlar eskirgan so‘zlardir. Shunga qaramay, biz ularni har kuni uchratamiz. Arxaik so‘zlar, kamdan-kam hollarda bo‘lsa-da, kundalik nutqda qo‘llanilishi mumkin va biz aytilgan narsalarni tushunishda hech qanday muammoga duch kelmaymiz. Masalan, "agar", "ko‘z", "barmoq" - bu so‘zlar ortida qanday ma'nolar yashiringanini hamma yaxshi tushunadi. Ammo kundalik nutqda biz ularning zamonaviy o‘xshashlarini "agar", "ko‘z" va "barmoq" dan foydalanishimiz mumkin. Filologlar arxaizmlarni bir necha guruhlarga ajratadilar 7 . Leksik arxaizmlar mavjud. Bu shuni anglatadiki, so‘z oddiygina zamonaviy sinonimga ega bo‘lib, u tovush jihatidan asl nusxadan ancha farq qiladi. Lanita yonoq, peshona - peshona, shuytsa - chap qo‘l bo‘ldi. Yuqoridagi "agar" "agar" bo‘ldi. Ba'zan, Shuytsa misolida bo‘lgani kabi, so‘z keskin o‘zgargan. Bunday holda, arxaizmlar lug'ati yordamga keladi. 6 G‘afurov N. Leksikologiyaga kirish. – Toshkent: Universitet, 2008. – 198 b 7 Vohidov A. Tarixiy leksika va istorizmlar. – Toshkent: Fan, 1985. – 176 b. 16 Arxaizmlarning yana bir guruhi bundan ham qiziqroq. Bular semantik arxaizmlardir. Bu so‘z tilda qoldi, lekin ma'nosini o‘zgartirdi. Masalan, bu "qorin". Endi bu so‘z tananing o‘ziga xos qismini anglatadi. Ammo "qorin" arxaizmi hayotni anglatadi. Shuning uchun qadimgi qahramonlar jangda "qorin qo‘yishga", ma'noda - halok bo‘lishga tayyor edilar. Fonetik arxaizmlar uchinchi guruhdir. Bu so‘zning ma’nosi saqlanib qolgan, lekin u avvalgiday aniq talaffuz qilinmagan, lekin hozirgi fonetik me’yorlarga mos ravishda juda o‘xshash. Masalan, “qizi” bor edi – “qizi” bo‘ldi, “shahar” bor edi – “shahar” bo‘ldi va hokazo. Arxaizmlarning eng qiziqarli turi bu hosiladir. Bu o‘z ma'nosini saqlab qolgan, ammo butunlay boshqacha tarzda tuzilgan so‘zdir. Bunday arxaizmning tipik misoli "cho‘pon" so‘zidir. Uning zamonaviy ovozi cho‘pondir. Ammo kelib chiqishi aniq - ikkalasi ham "o‘tlamoq" fe'lidan kelib chiqqan. Maqollar va turg'un iboralarda ko‘pincha arxaizmlarni uchratish mumkin: "ko‘zga ko‘z", "barmoq kabi". Ular shoirlar, yozuvchilar va umuman yozuvchilar birodarlari orasida juda mashhur. Arxaizmlarni ayniqsa yaxshi ko‘radiganlar nomlarni o‘ylab topadiganlardir. Oziq- ovqat mahsulotlari, tijorat tuzilmalari va loyihalar nomlari oddiygina arxaizmlar bilan to‘ldirilgan. Joyga nisbatan qo‘llanilgan arxaizm so‘zlovchi so‘zlariga qo‘shimcha pafos berishi mumkin. Ular arxaizm va satiriklarni yaxshi ko‘radilar va xuddi shu sababga ko‘ra - noo‘rin pafos tabassum va kulgiga sabab bo‘ladi. Ma'lum sabablarga ko‘ra, tarixiy mavzudagi kitoblar va filmlarda, shuningdek, konservatizm bilan ajralib turadigan sohalarda ko‘plab arxaizmlar mavjud. Ruhoniylar kaftni arxaizmlardan foydalanish nuqtai nazaridan ushlab turishadi, chunki ibodatlar matnini modernizatsiya qilish juda kam uchraydi. Arxaizmlarning mavjudligi, albatta, faqat rus tiliga xos xususiyat emas. Ingliz tilida ham ular juda ko‘p. Bu esa, darvoqe, tarjimonlarning, ayniqsa, she’r tarjimonlarining ishini ancha murakkablashtiradi. So‘zning ma'nosini tushunishning o‘zi etarli emas, siz uning ruscha hamkasbini tanlashingiz kerak, va yaxshisi, arxaik. 17 Arxaizmlarni istorizmdan farqlash kerak. Arxaizmlar eskirgan so‘zlardir, lekin ular bildiradigan narsalar, hodisalar, hodisalar hozirgacha hech qayerda yo‘qolgan va bizni o‘rab turgan. Istorizmlar esa, aksincha, kundalik hayotdan kelib chiqqan narsa va hodisalarni bildiradi. Masalan, zirh, shitirlash, unichi . Masalan: 1. U yillar davomida o‘z yorusi haqida she’rlar yozdi. 2. Qadim janglarda olmosh ko‘tarib yurish shon-sharaf sanalgan. 3. Ular safarbar etilib, chegara tomon yo‘l olishdi. 4. Anovi chol har kuni masjidga boradi. Istorizmlar: tarixiy leksikaning bir qatlami Tarixiy so‘zlar (istorizmlar). O‘tmishga oid narsa, hodisalarni ifodalagan, biroq hozirgi tilimizda o‘z sinonimiga ega bo‘lmagan so‘zlardir. Masalan: miri, paqir, (pul birliklari) qozi, qushbegi, yasovul, xalifa (mansab nomlari), omoch, yorg‘ichoq, charx kabilar. Har qaysi xalq milliy qadriyatlarini o‘z maqsad – muddaolari, shu bilan birga, umumbashariy taraqqiyot yutuqlari asosida rivojlantirib, ma’naviy dunyosini yuksaltirib borishga intilar ekan, bu borada tarixiy xotira masalasi alohida ahamiyat kasb etadi[]. Ya’ni tarixiy xotira tuyg‘usi to‘laqonli ravishda tiklangan, xalq bosib o‘tgan yo‘l o‘zining barcha muvaffaqiyat va zafarlari, yo‘qotish va qurbonlari, quvonch va istiroblari bilan xolis va haqqoniy o‘rganilgan taqdirdagina chinakam tarix bo‘ladi. Yalpi axborotlashuv, texnika asrida bolalarni kitobga jalb qilish oson kechmaydi[]. o‘quvchi kerakli ma’lumotni tez va qulay topish yo‘llarini izlaydi, o‘quv lug‘atlari uning yoshi, qiziqishlari, dunyoqarashiga mos tuzilib, e’tiborini torta oladi. Adabiyotlar tahlili va metodologiya: Istorizmlar tarixini o‘rganish harakatlari Yevropa tilshunosligida ham, ingliz tilshunosligida ham umumiy lug‘atchilik masalalarini o‘rganishdan ikki-uch asr keyin boshlangan. O‘quv lug‘atlarini ilmiy asosda o‘rganish XVII asrda birinchi ingliz leksikografi S.Jonson, XIX asr boshlarida fransuz tilshunoslari J.Dyubua, K.Dyubua, G.Matore, K.Bak, ispan tilshunosligida Y.Malkil ishlaridan boshlanadi. Keyinchalik o‘zbek tilshunosligi da leksikografi yaning bu tarmog‘ini takomillash tirish davlat ahamiyatidagi masala sifatida kun tartibiga qo‘yiladi[30]. Ana shu xatti- harakatlar 18 samarasi o‘laroq o‘zbek o‘quv lug‘atchiligi yuqori pog‘onaga ko‘tariladi va ulkan yutuqlarni qo‘lga kiritadi. Bunda P.N.Denisov, L.A.Novikov, S.G.Barxudarov, V.V.Morkovkin, Y.N.Karaulov, M.A.Skopina, V.N.Sergeyev, V.A.Redkin, A.V.Tekuchev, Z.A.Potixa, D.E.Rozental kabilarning xizmatlari katta bo‘ladi. Yevropada o‘quv lug‘atchiligi o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlariga to‘la erishib, bugungi kunda o‘quv lug‘atlarini zamonaviy takomillashgan ko‘rinishlarini yaratish, ularni elektronlashtirish masalalari bilan shug‘ullanmoqda. Bu borada K.Petrova, I.V.Azarova, O.A.Mitrofanova, A.A.Sinopalnikova, I.G.Gelfenbeyn, A.V.Goncharuk, V.P.Lexelt, A.A.Lipatov, V.V.Shilo, Y.N.Karaulov, Y.A. Sorokin, Y.F.Tarasov, N.V.Ufimseva, G.A.Cherkasova va boshqalarning xizmatlarini alohida ta’kidlash lozim. Boshqa tillarda bo‘lgani kabi umumiy lug‘atchilik masalalari o‘zbek tilshunosligida ham Z.M.Ma’rufov, A.P.Hojiyev, S.F.Akobirov, H.Yusufxo‘jayeva, N.Alhamova, E.Umarov, A.Madvaliyev, T.Aliqulovlarning ishlarida atroflicha o‘rganilgan. Biroq bevosita o‘quv lug‘atchiligi masalalari hozirga qadar maxsus tadqiq etilmagan. Til taraqqiyotining ma'lum bir davrida muomalada faol qo‘llangan, lekin keyinchalik shu so‘z ifodalagan predmet, voqea yoki hodisa o‘zining hayotiy faoliyatini to‘xtatgach, uni anglatgan so‘z ham eskirsa, qo‘llanish darajasini susaytirib, yo‘qotib, tarixiy so‘zga aylanib qoladi 8 . Demak, tarixiy so‘zlar o‘zi atagan narsa yoki tushuncha iste'moldan chiqib ketganligi bois qo‘llanmayotgan leksik qatlamdir[]. Bu qatlam har bir davrda jamiyat taraqqiyoti bilan bog'liq holda yuzaga keladi, kamayib boradi. Istorizmlar leksik, semantik, frazeologik xarakterga ega bo‘ladi. Eskirib iste'moldan chiqqan, o‘z sinonimiga ega bo‘lmagan so‘zlarga leksik istorizmlar deyiladi: omoch, cho‘ri, yuzboshi kabi. Istorizmlar tilning leksik tarkibidan tamoman chiqib ketmaydi, zarur payt-da nutqda qo‘llanib turadi, lekin eskirganligi, unutilganligi sababli ma'nosi ko‘pincha izoh talab qiladi. Hozirgi o‘zbek tili leksikasi tarkibidagi batrak, amin, vasiqa, vaqarnoma, mudarris, charx, kansava, tanob, choriq, quloq kabi so‘zlar tarixiy so‘zlar – leksik istorizmlardir[16].8 Madvaliyev N. O‘zbek tilidagi zamonaviy neologizmlar // Filologiya masalalari. – 2021. – №4. – B. 56–60. 19 So‘z ma'nosi anglatgan narsa, voqea, hodisalar eskirmay, uning ma'nosida yangilanish yuz berib, oldingi ma'nosi istemoldan chiqsa, semantik istorizm deyiladi. Masalan, arbob – aristokrat, arbob – fan arbobi; saroy – podsho qarorgohi, saroy – san'at saroyi; vazir – podshoning o‘rinbosari, vazir – mi-nistr; rais – shayxlar rahnamosi, rais – jamoa xo‘jaligi boshlig'i kabi. Eskirib iste'moldan chiqqan, o‘z ekvivalentiga ega bo‘lmagan iboralarga frazeologik istorizmlar deyiladi[ 9 ]. Masalan, madrasa tuprog'ini yalamoq, tarki dunyo qilmoq holatlari hayotda mavjud bo‘lmasa ham, ularning ifodasi tarixiylik sifatida saqlanib qolgan . Jamiyat to‘xtovsiz rivojlanib boradi. Yillar o‘tishi bilan mehnat qurollari, kiyim-kechak, uy jihozlarining yangi nusxalari paydo bo‘ladi, eskilarining ba‘zilari ishlatilmaydigan bo‘lib qoladi, natijada ularni ifodalovchi so‘zlar ham bora-bora juda kam qo‘llanadi yoki iste’moldan chiqib ketadi. Masalan, qadimgi o‘zbek qatlamga tegishli ashu (qizil tuproq), ashuq (temir qalpoq, dubulg‘a), aqru (sekin) kabi so‘zlar eskirgan so‘zlardir. Demak, qadimda nutqda faol qo‘llanilgan, bugun esa kundalik hayotda ishlatilmay qolgan so‘zlar eskirgan so‘zlar deb atalar ekan . Tilshunoslikda eskirgan so‘zlar ikki guruhga ajratiladi: tarixiy so‘zlar; istorizmlar . 1) tarixiy so‘zlar – hozirda mavjud bo‘lmagan narsa hodisalarning iste‘moldan butunlay chiqib ketgan nomlaridir; bunda so‘z o‘zi ifodalagan tushuncha bilan birgalikda eskiradi: O‘nboshi, ellikboshi, kanizak, olampanoh, eshik og‘ası, xalfa kabi. 2) istorizmlar – hozirda mavjud bo‘lmagan narsa-hodisalarning iste‘moldan butunlay chiqib ketgan nomlaridir; bunda so‘z eskiradi, lekin tushuncha eskirmaydi, boshqa so‘z bilan ifodalanadigan bo‘lib qoladi, bunday so‘zlar iste‘moldan chiqish arafasida turgan, hozirgi tilda sinonimi bo‘lgan so‘zlardir. Agar buni ona tilimizda ifodalaydigan bo‘lsak, qavs ichida hozirgi tildagi sinonimlari berilgan: rayon 9Suyunov A. Til taraqqiyotida neologizmlarning roli // O‘zbek tili va adabiyoti jurnali. – 2020. – №2. – B. 38–42 20 (tuman), ekspress (tezyurar), oblast (viloyat), vrach (shifokor), xirurg (jarroh), injener (muhandis), redaktor (muharrir), redaksiya (tahririyat), ulus (xalq), bitik (yozuv) va h. Bizning fikrimizcha, ushbu materialni o‘rganayotganda, istorizmlar haqida bir necha so‘z aytish kerak, ya'ni. g'oyib bo‘lgan narsalar, hodisalar, tushunchalar nomlari: qo‘riqchi, zanjirli pochta, jandarm, politsiyachi, hussar va boshqalar. Eskirgan so‘zlarning ushbu maxsus guruhining paydo bo‘lishi, qoida tariqasida, tildan tashqari sabablarga ko‘ra yuzaga keladi: jamiyatdagi ijtimoiy o‘zgarishlar, ishlab chiqarishning rivojlanishi, qurol- yarog'larning yangilanishi, uy-ro‘zg'or buyumlari va boshqalar[]. Tarixiylik, boshqa eskirgan so‘zlardan farqli o‘laroq, zamonaviy o‘zbek tilida sinonimlarga ega emas. Buning sababi, voqelikning o‘zi eskirgan, ular uchun bu so‘zlar nom bo‘lib xizmat qilgan. Shunday qilib, uzoq vaqtlarni tasvirlashda, o‘tgan davrlar lazzatini qayta tiklashda istorizm maxsus lug'at funktsiyasini bajaradi: ular raqobatdosh ekvivalentlarga ega bo‘lmagan atamalar turi sifatida ishlaydi. Tilda paydo boʻlish vaqtiga koʻra bir-biridan farq qiluvchi soʻzlar istorizmga aylanadi: ular juda uzoq davrlar va yaqinda sodir boʻlgan voqealar bilan bogʻlanishi mumkin. Lingvistik adabiyotda istorizmlar bajaradigan tarixiy stilizatsiya funktsiyasining ustunligi ta'kidlanadi. Tarixiylik - bu zamonaviy hayotdan yo‘qolgan narsa, hodisalar, tushunchalarning nomlarini bildiruvchi eskirgan so‘zlar, masalan: zanjirli pochta, bo‘shliq, yorug'lik, zemstvo, pishchal[ 10 ]. Tilda istorizmlarning paydo boʻlishining sababi kundalik turmush, urf-odatlarning oʻzgarishi, texnika, fan, madaniyat taraqqiyotidadir. Ba'zi narsalar va munosabatlar boshqalar bilan almashtiriladi. Masalan, armyak, kamzulga, kaftan kabi kiyim turlarining yo‘qolishi bilan bu turdagi kiyimlarning nomlari o‘zbek tilidan yo‘qolib ketdi: endi ularni faqat tarixiy yozuvlarda uchratish mumkin. Rossiyada krepostnoylik bilan bog`liq bo‘lgan krepostnoy, soliq, quitrent, korve va boshqa so‘zlar tegishli tushunchalar bilan birga abadiy ketdi. Tarixiylik, boshqa eskirgan so‘zlardan farqli o‘laroq, zamonaviy o‘zbek tilida sinonimlarga ega emas. 10 Suyunov A. Til taraqqiyotida neologizmlarning roli // O‘zbek tili va adabiyoti jurnali. – 2020. – №2. – B. 38–42. 21 Buning sababi, voqelikning o‘zi eskirgan, ular uchun bu so‘zlar nom bo‘lib xizmat qilgan. Shunday qilib, uzoq vaqtlarni tasvirlashda, o‘tgan davrlar lazzatini qayta tiklashda istorizm maxsus lug'at funktsiyasini bajaradi: ular raqobatdosh ekvivalentlarga ega bo‘lmagan atamalar turi sifatida ishlaydi. Tilda paydo boʻlish vaqtiga koʻra bir-biridan farq qiluvchi soʻzlar istorizmga aylanadi: ular juda uzoq davrlar (tiun, voivode, oprichnina) va yaqinda sodir boʻlgan voqealar (naturada soliq, spong, uyezd) bilan bogʻlanishi mumkin[]. Lingvisti k adabiyotda istorizmlar bajaradigan tarixiy stilizatsiya funktsiyasining ustunligi ta'kidlanadi. Biroq, bu guruh so‘zlarini ishlatishda "o‘xshashlik" va o‘ziga xoslikni ko‘rsatib, uni 20-asrning ikkinchi yarmidagi shoirlar galaktikasidan ajratib turdi4 . Ba'zan eskirgan so‘zlar yangi ma'noda ishlatila boshlaydi. Shunday qilib, sulola so‘zi zamonaviy o‘zbek tiliga qaytdi. Ilgari uni faqat qirollik, monarxiya kabi ta'riflar bilan birlashtirish mumkin edi. Endi ular ishchilar sulolalari, konchilar sulolalari, yog‘ochchilar sulolalari, oila timsolida “meros” kasbiga ega bo‘lishlari haqida gapirib, yozishadi. Endi bevosita atamalarga keladigan bo‘lsak, o‘zbek tilining izohli lug‘atida arxaizm atamasi va sifat o‘zbekumiga oid arxaik so‘ziga quyidagicha izoh berilgan: “Arxaizm (yunonchadan o‘zbek tili orqali o‘zbek tiliga o‘zlashgan)-lingv. Eskirgan, iste’moldan chiqib qolgan so‘z, ibora, grammatik forma. Arxaik-Eskirgan, iste’moldan qolgan. Arxaik so‘z. Arxaik ibora”. O‘zbek tilining izohli lug‘atida esa arkaizm (arxaizm) atamasi va arkaik (arxaik) so‘ziga mana bunday izoh beriladi (tarjimasi): “Arxaizm (fransuzchadan o‘zbek tiliga o‘zlashgan (archaisme) atamasi 1. so‘zlashuv va yozuv tilida iste’moldan qolgan eskirgan so‘z yoki ibora. 2. juda qadim zamonlardan qolib ketgan bir shakl, bir narsaning xossasi”8. Birgina Kâh nala, kâh mıha (Goh nahalga, goh - mixga) va uning muqobili bo‘lgan kâh nala döğür, kâh mıha (Goh nahalga uradi, goh mixga) idiomasi misolida bir necha eskirgan so‘zni ko‘rishimiz mumkin (ajratib ko‘rsatilgan) . Tilga taraqqiyot taqozosi bilan yangi so‘zlar kirib borar ekan (masalan, yevropa tillaridan kirib kelayotgan avizo – hisob-kitob operatsiyasi; bilanço – narsalarning o‘zaro muvofiq salmog‘i; biznes – foyda orttirishga qaratilgan ish; biznesmen (işhadami so‘ziga sinonim 22 sifatida baravar qo‘llanilmoqda) – biznes bilan shug‘ullanuvchi shaxs; broker – rasmiy dallol; bütçe– kirim- chiqim hisobi; viza- o‘zga mamlakatlarga kirishga beriladigan ruxsatnoma; Hozirgi o‘zbek tilshunosligida, o‘zbek tilining izohli va ensiklopedik lug‘atlarida eskirgan so‘z, atama va tushunchalar sifatida berilgan leksik birliklarning salmoqli qismi arab tilidan o‘zlashgan[ 11 ]. Buning asosiy sababi Usmonli davrida XIV asrdan boshlab X asrning o‘rtalariga qadar Usmonli o‘zbekchasi gurkirab rivojlangan va barcha sohani qamrab olgan. Tabiiyki, Usmonli o‘zbekchasi arab va fors tillarining sinteziga o‘xshagan murakkab tilga aylanib qolgan edi 12 . Lekin Usmonli saltanatining yemirilishi, O‘zbekiya Respublikasining dunyoviy davlat sifatida barpo etilishi va mustaqilligining ilk yillaridanoq o‘tkazilgan tub islohatlar jarayonida, ya’ni X asrning 30-50 yillaridan boshlab o‘zbek tili “tozalana” boshladi. Shuni ta’kidlash kerak, bugungi o‘zbek tili, tarixdan umum o‘zbekiy tilning o‘g‘uz lahjasi o‘g‘uz-saljuq kichik guruhiga mansub. O‘zbek tili X – XI asrlarda O‘rta Osiyodan Onado‘lu yarim oroliga ko‘chgan va XII asrda Saljuqiylar davlati, XIV asrning boshlaridan Usmoniylar İmperiyasini barpo etgan o‘g‘uzsaljuq qabilalari tilining ko‘p asrlik taraqqiyoti natijasida yuzaga kelgan. O‘shanda yangi o‘zbek leksikasi, yozuvda keng qo‘llanib kelayotgan arxaizmlarning o‘rnini egallashi va yangi tushunchalarni ifodalash uchun vosita bo‘lishi kerak edi[]. Ta’kidlanganidek, respublika davrida o‘zbek tili leksikasi va atamashunosligini qayta yaratish, tilni usmonlicha va ajnabiy tillardan o‘zlashib qolgan begona unsurlardan tozalash yo‘li bilan umummilliy adabiy til me’yorlarini ishlab chiqishga kirishildi. Bunda o‘zbek tili va qardosh o‘zbek tillarning ichki zahiralaridan keng ko‘lamda foydalanildi. Birinchi navbatda, XIII asrdan keyingi o‘zbek yozma adabiy yodgorliklaridagi genetik o‘zbekiy leksika asos olindi . Agar bu jarayonni uchga bo‘ladigan bo‘lsak, bulardan birinchisi, neologizmlar sifatida olingan faol arxaik leksikaning bir qismi zamonaviy o‘zbek adabiy tilining lug‘at tarkibiga kiritildi va ular arabcha, forscha so‘zlarning muqobillari sifatida tildan o‘rin oldi. Masalan: (ar. 11 Yo‘ldoshev G‘. O‘zbek tilining leksikologiyasi. – Toshkent: Fan, 1999. – 280 b. 12 Abduazimova G‘. O‘zbek tilshunosligida leksik qatlamlar. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2017. – 144 b. 23 musofir) ‘mehmon’, tanık (ar. şahit) ‘guvoh, shohid‘, oran (ar. nispet) ‘nisbat’, kez (ar. defa) ‘kez, marta’, sonuç (ar. netice) ‘natija’ va h. Ikkinchisi, o‘zbek tilining lahja va shevalariga xos qator so‘zlar lug‘at tarkibiga kiritildi. Masalan: çömçe ‘yog‘och qoshiq; kichik cho‘mich’, divlek ‘pishmagan qovun’, ‘kichik omoch’ va h. Uchinchisi, so‘z yaratishning samarali usuli - sof o‘zbek affikslar yordamida va boshqa yo‘llar bilan yangi leksik birliklar yuzaga keltirildi. Masalan: ko‘zoynak, o‘qituvchi, vazir, yuz yil asr, yuz yil, konstitutsiya kabi. Bugungi kunga kelib hozirgi zamon o‘zbek adabiy tili to‘la shakllandi va o‘zbek tilining uslubiy va atamashunoslik tizimlari me’yorlashtirilmoqda. Lekin shuncha samarali ishlar olib borilayotganiga qaramay, tilning ba’zi vazifadosh uslublarida, ayniqsa, professional uslublarda – tibbiyot, huquqshunoslik, harbiy va ilm-fanning boshqa sohalarida hozirgi zamon o‘zbek tiliga xos so‘z va atamalar, baynalminal atamalar bilan parallel shaklda juda ko‘p arxaik arabcha -forscha so‘z va atamala rning ham qo‘llanilayotgani ma’lum . Masalan, o‘zbekcha: beraat etmek - sudlanuvchini sud zalidan ozodlikka chiqarmoq, fırar etmek - qamoq jazosidan qochmoq, vekalet – vakolatnoma, makbuz – tilxat (kvitansiya) va b. Sanab o‘tilgan dalil va xususlarning hisobga olinishi hozirgi zamon o‘zbek tilidagi so‘z o‘zbekumlarini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan : 1.Buxoro davlatining boshida amir turgan. 2.Mahalliy bek o‘z hududini mustaqil boshqargan. 3.Yurtni adolat bilan boshargan xon tarixda nom qoldirgan. 4.Ko‘hna saroy d evorlari hali ham mustahkam. 5.Dushmanga qarshi minglab lashkar safarbar etilgan. Neologizm 13 tushunchasi va uning turlari Neologizmlar (yun. neos — yangi, logos — soʻz) — jamiyat taraqqiyoti, hayotning talab-ehtiyoji bilan paydo boʻlgan yangi narsa va tushunchalarni ifodalovch i soʻzlar. Neologiz mlarning yangiligi dastlab paydo boʻlgan13 Yo‘ldoshev G‘. O‘zbek tilining leksikologiyasi. – Toshkent: Fan, 1999. – 280 b. 24 vaqtlardagina sezilib turadi: vaqt oʻtgach, ular "yangilik" xususiyatini yoʻqotib, odatda, faol soʻzlar qatoriga oʻtadi. Masalan, oʻzbek tili uchun bir qancha yil davomida yangi hisoblangan marketing, reyting, tender soʻzlari hozirgi kunda umumisteʼmoldagi soʻzlarga aylanmoqda. Tildagi umumiy Neologizmlar bilan bir qatorda individualuslubiy yoki okkazional Neologizmlar ham mavjud. Bunday Neologizmlar mualliflar tomonidan maʼlum bir kontekstda uslubiy talab asosida yaratiladi. Neologizmlar ilmiy asarlarda shu uslubga xos termin sifatida atash (nominativ) vazifasini bajaradi. Badiiy asarlarda, odatda, uslubiy vazifani bajaradi. Neologizmlarning paydo boʻlish yoʻllari xilma-xil boʻlib, ular tilning mavjud lugʻaviy tarkibi va grammatik qonun-qoidalari asosida yangi soʻz yasash yoʻli, shuningdek, mavjud soʻzning lugʻaviy maʼnolaridan birini yangi maʼnoda qoʻllash yoʻli bilan va boshqa tildan soʻz qabul qilish orqali hosil qilinadi. Neologizmlar ko‘pincha mavjud so‘zlarni birlashtirish orqali hosil bo‘ladi (qarang) qo‘shma ism va sifat ) yoki yangi va noyob so‘zlarni berish orqali qo‘shimchalar yoki prefikslar. Neologizmlar tomonidan ham shakllanishi mumkin aralashtirish so‘zlar, masalan, "brunch" - "nonushta" va "tushlik" yoki "orqali" so‘zlari aralashmasi qisqartirish yoki qisqartma, qasddan qofiya mavjud so‘zlar bilan yoki oddiygina tovushlar bilan o‘ynash orqali. Neologizmlar orqali ommalashishi mumkin xotiralar, orqali ommaviy axborot vositalari, Internet va og'zaki so‘z shu jumladan, ko‘plab sohalarda akademik nutq, ularning o‘ziga xos xususiyatlaridan foydalanganligi bilan mashhur jargon va ko‘pincha tilning qabul qilingan qismlariga aylanadi. Boshqa paytlarda, ular paydo bo‘lganidek, oddiy foydalanishdan yo‘q bo‘lib ketishadi. Neologizm tilning bir qismi sifatida davom etadimi, ko‘pgina omillarga bog'liq, ehtimol ularning eng muhimi jamoatchilik tomonidan qabul qilinishi. So‘z boshqa so‘zlarga o‘xshamasa, mashhurlikka erishishi odatiy holdir. Agar so‘z yoki ibora endi "yangi" bo‘lmasa, u endi neologizm emas. Neologizmlar "qari" bo‘lish uchun o‘nlab yillar ketishi mumkin. Neologizm 25 maqomini yo‘qotish uchun so‘zning necha yoshda bo‘lishi kerakligi to‘g'risida fikrlar turlicha. Tarix va ma'no Atama neologizm birinchi marta 1772 yilda ingliz tilida tasdiqlangan, frantsuz tilidan qarz olgan neologizm (1734). "bosh neolog" deb nomlanmoqda. Akademik ma'noda professional Neolog yo‘q, chunki bunday narsalarni o‘rganish (masalan, madaniy yoki etnik xalq tili) fanlararo. Kabi har bir kishi leksikograf yoki an etimolog neologizmlarni o‘rganishi mumkin, ularning ishlatilishi insonning namoyon bo‘lish doirasini qanday qamrab oladi va qanday qilib ilm-fan va texnologiyalar tufayli ular hozirgi davrda har qachongidan ham tezroq tarqalmoqda. Atama neologizm kengroq ma'noga ega bo‘lib, unga "yangi ma'no kasb etgan so‘z" ham kiradi. Ba'zan, oxirgi jarayon deyiladi semantik siljish,[10] yoki semantik kengayish.] Neologizmlar odamnikidan farq qiladi tentaklik, kishining so‘z boyligi, grammatikasi va talaffuzining o‘ziga xos naqshlari. Neologizmlar odatda ma'lum bir tushunchada atama etishmasligi aniqlanganda yoki mavjud lug'at tarkibida tafsilotlar etishmayotganida yoki ma'ruzachi mavjud so‘z boyligidan bexabar bo‘lganida kiritiladi.[ 14 ] Qonunlar, davlat organlari va texnologiyalar neologizmlarni sotib olishning nisbatan yuqori chastotasiga ega. [ Neologizmni uyg'otishga turtki beradigan yana bir omil, ko‘p ma'nolarga ega bo‘lishi sababli tushunarsiz bo‘lishi mumkin bo‘lgan atamani ajratishdir. Neologizmlar roman va qissa kabi badiiy adabiyotlarni bayon qilishda ishlatiladigan so‘zdan kelib chiqishi mumkin. Bunga misollar "grok "(intuitiv ravishda tushunish uchun) marslik haqidagi ilmiy-fantastik romanidan Begona yurtdagi musofir tomonidan Robert A. Xaynlayn; "McJob "(xavfli, kam haq to‘lanadigan ish) dan X avlod: Tezlashtirilgan madaniyat uchun ertaklar tomonidan Duglas Coupland; "kiber-makon "(keng tarqalgan, o‘zaro bog'liq raqamli texnologiyalar) dan Neyromanser tomonidan Uilyam Gibson va "kvark "(Slavyancha jargon" axlat "degan ma'noni anglatadi; nemischa turi uchun sut mahsuloti ) dan Jeyms Joys "s Finneganlar uyg'onish. Kitobning nomi neologizmga 14 Mahmudov N., Jo‘rayev M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston, 2004. – 352 b 26 aylanishi mumkin, masalan, Tutish-22 (sarlavhasidan Jozef Xeller roman). Shu bilan bir qatorda, muallifning ismi neologizmni keltirib chiqarishi mumkin, garchi bu atama ba'zan ushbu muallifning faqat bitta asariga asoslanadi. Masalan: 1. Har bir o‘quvchining qo‘lida smartfon bor. 2. Zamonamizning mashhur blogeri yangi video chiqardi. 3. U tog‘da yurib, chiroyli selfi oldi. 4. Bugungi dars onlayn tarzda o‘tkaziladi. 5. Saytda sizga yordam beradigan chatbot mavjud. 27 Xulosa O‘zbek tilidagi leksik qatlamlar, ayniqsa, arxaizmlar, istorizmlar va neologizmlar tilda vaqt o‘tishi bilan yuz beradigan o‘zgarishlarni, jamiyatning ijtimoiy va madaniy jarayonlarini aks ettiradi. Har bir leksik qatlam o‘ziga xos tarixiy, ijtimoiy va lingvistik xususiyatlarga ega. Ushbu kurs ishida arxaizm, istorizm va neologizm kabi til birliklarining shakllanishi, tarixi, zamonaviy qo‘llanilishidagi o‘zgarishlar va til tizimidagi roli tahlil qilindi. Arxaizmlar o‘zining tarixiy kelib chiqishi bilan tildan chiqib ketgan yoki unutilgan so‘zlardir. Ular ko‘pincha adabiy va ilmiy asarlarda saqlanib qolgan bo‘lib, ularning o‘rganilishi o‘zbek tilining taraqqiyoti va tarixini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Arxaizmlar tilning boy madaniy merosini saqlab qolishda muhim rol o‘ynaydi va adabiyotda, ayniqsa klassik asarlarda, tilga xos xususiyat sifatida qo‘llaniladi. Istorizmlar esa tarixiy davrlar bilan bog‘liq so‘zlardir. Ushbu so‘zlar o‘z zamonasida faol qo‘llanilgan bo‘lsa-da, hozirgi kunda ularning qo‘llanishi cheklangan yoki umuman mavjud emas. Istorizmlar tilning rivojlanish jarayonida o‘z ahamiyatini yo‘qotgan bo‘lsa-da, ular o‘tmishdagi ijtimoiy va madaniy holatlarni aks ettiruvchi qadriyatlar sifatida o‘z tarixiy ahamiyatini saqlab qolgan. Neologizmlar zamonaviy tilning yangi shakllaridir. Ular turli sohalardagi yangiliklar, texnologik va ilmiy taraqqiyotlar, ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlarga mos ravishda tilga kirib keladi. Neologizmlar tilning mavjud tizimiga moslashib, yangi tushunchalarni ifodalash uchun xizmat qiladi va ularning shakllanishi tilning o‘zgaruvchan, moslashuvchan tabiatini ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda neologizmlar faqat lug‘aviy emas, balki stilistik jihatdan ham jiddiy o‘zgarishlar kiritmoqda. Ushbu tahlil natijasida shuni aytish mumkinki, arxaizmlar, istorizmlar va neologizmlar o‘zaro o‘rganilganda, tilning tarixiy va zamonaviy xususiyatlari haqida kengroq tasavvur hosil bo‘ladi. Ularning har biri o‘z vaqtida tilda o‘ziga xos funktsiyani bajaradi, shuningdek, jamiyatning madaniy va ijtimoiy o‘zgarishlarini aks ettiradi. Tilshunoslikda bu qatlamlarning o‘rganilishi nafaqat ilmiy nazariyaga, 28 balki amaliy til madaniyatiga ham xizmat qiladi, chunki ularning hozirgi va kelajakdagi o‘rni til taraqqiyotini nazorat qilishda yordam beradi. Shuningdek, tilni o‘rgatish va uni rivojlantirishda, yangi so‘zlar va ifodalar yaratishda neologizmlar, qadimiy so‘zlarning yangi hayotga kirishi orqali arxaizm va istorizmlarni ham saqlab qolish zarur. Arxaizmlar va istorizmlar, o‘zbek tilining madaniy qadriyatlarini saqlashda, milliy tilning o‘ziga xosligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Neologizmlar esa zamonaviy talablarga mos ravishda tilni boyitishda va innovatsiyalarni aks ettirishda xizmat qiladi. Bundan kelib chiqadiki, tilning o‘zgarishini kuzatish va uni ilmiy asosda tahlil qilish, nafaqat tilshunoslar uchun, balki umumiy madaniyat va ijtimoiy rivojlanish uchun ham katta ahamiyatga ega. Tildagi arxaizm, istorizm va neologizm qatlamlari nafaqat tilni o‘rganish, balki uning rivojlanishini tushunish va kelajakka bo‘lgan yo‘lni aniqlashda muhim manba hisoblanadi. 29 Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati ʻ 1. Abduazizov A. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002. 2. Axmedova M. Grammatik kategoriyalar va ularning funksiyasi. // Filologiya masalalari. – 2021. – №2. – B. 45–50. 3. Bo‘riboyev N., Xamidova Z. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 4. G‘afurova S. O‘zbek tilida grammatik kategoriyalarning ifodalanishi. // Til va adabiyot ta’limi. – 2022. – №3. – B. 61–64. 5. Islomova D. Morfologik birliklar va ularning grammatik tahlili. // O‘zMU Ilmiy axborotlari. – 2020. – №1. – B. 23–27. 6. Karimov S. Hozirgi o‘zbek tili. Morfologiya. – Toshkent: Fan, 2010. 7. Madvaliev A.A. O‘zbek tilining grammatikasi. Morfologiya. – Toshkent: Fan, 1995. 8. Mirtojiyev M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Morfologiya va sintaksis. – Toshkent:O‘qituvchi, 2004. 9. Qodirov A. O‘zbek tilining grammatik qurilishi. – Toshkent: Universitet, 2018. 10. Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘qituvchi, 2006. 11. Sossyur F. de. Umumiy tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston, 2000. Internet manbalari 1.uz.wikipedia.org – O‘zbek tili grammatikasi haqida umumiy ma’lumotlar. 2.ziyonet.uz – Ta’limga oid maqola va darsliklar. 3.kitobxon.com – Tilshunoslikka oid elektron kitoblar. 4.til.vafo.uz – O‘zbek tili faniga oid elektron resurslar. 5.academictree.uz – Ilmiy maqolalar bazasi 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB LEKSEMALAR TASNIFI VA ULARNING LISONIY XUSUSIYATLARI

II BOB O‘ZBEK TILIDA TERMINOLOGIYA VA LEKSIK O‘ZGARISHLAR

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить