Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 100.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti

Купить
MUNDARIJA KIRISH.......................................................................................................... 3 I BOB. O‘ZBEK TILI LEKSIKASINING TARIXIY TARAQQIYOTI. 5 1.1. O‘zbеk tili lug‘at tarkibidagi so‘zlarning kеlib chiqishi haqida umumiy ma’lumot…………………………………………………………………… 5 1.2. Arxaizm va istorizmlarning bir-biridan farqi. Nеologizmlarning paydo bo‘lishi yo‘llari……………………………………………………………... 13 II BOB. TILNING LEKSIK TARAQQIYOTIDAGI ICHKI VA TASHQI OMILLAR ……………………….…………………….. …..….. 17 2.1. Til taraqqiyoti. Til taraqqiyotining ichki va tashqi qonuniyatlari………. 17 2.2. Tillarning rivojlanishi va taraqqiyot omillari …………………………. 28 XULOSA....................................................................................................... 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI................................ʻ 34 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Ibtidoiy jamoada kishilar urug‘ bo‘lib yashaganlar. Bir nechta urug‘lar qabilani tashkil qilgan. Bu uyushmalarning o‘z tili bo‘lgan. Qabilalar ko‘payib, tarqala boshlaydi. Uzoqroq hududdagi qarindosh qabilalar bir tilning turli shevalarida so‘zlashuvchi qabilalar uyushmasiga birlashadi. Qabila ittifoqlarining umumiy tili bo‘ladi, ayrim qabila tillari qabila tiliga nisbatan sheva holatini egallaydi. Qabilalar ittifoqi xalqni tashkil qiladi. Xalqning asosiy belgilaridan biri milliy tilning bo‘lishidir. Shevalar, milliy tillar urug‘chilik davridan boshlab ko‘payib boradi. Shevalardagi farq ortib borib, yangi til paydo bo‘ladi. Son o‘zgarishi sifat o‘zgarishiga olib keladi. Vaqt o‘tgan sayin, masofa kengaya borib, yangi tillar paydo bo‘ladi. Bu differensatsiya va integratsiya (farqlanish va mujassamlashuv) hodisasidir. Shevalarning ko‘payishi va yangi tillarning paydo bo‘lishi tilshunoslikda farqlanish (differensatsiya) deyiladi, ya’ni tillarning shevalarga ajralishi. Til butun bir xalqqa xizmat qiladi, sheva esa xalqning bir guruhigagina taalluqli. Til ko‘p funksiyalidir, hamma uchun umumiy aloqa vositasidir, ya’ni invariant vositadir. Millatning asosiy belgilari umumiy hudud, umumiy til, umumiy madaniyat birliklaridir. Shu belgilarni o‘zida mujassamlashtirgan uyushma millat deyiladi. Bu uyushmaning tili milliy til deyiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Milliy tilning xalq tilidan farqi unda adabiy yozuv shaklining mavjudligidir. Har bir millatning madaniy merosi ana shu tilda o‘z aksini topadi. Tilning rivojlanish tarixi jamiyat tarixi bilan uzviy bog‘liqdir. Til taraqqiyotida qo‘shni xalqlar o‘rtasidagi turli munosabatlar, savdo– sotiq va madaniy aloqalar, urushlar o‘z ta’sirini qoldiradi. Bu ba’zi tillarga ko‘proq, ba’zilariga kamroq ta’sir etadi. Dunyoda sof tilning o‘zi yo‘q. Masalan, ingliz tili lug‘at boyligining 30 foizi sof ingliz so‘zlari bo‘lib, qolganlari roman va sharq tillaridan o‘zlashgan. 3 Tilda inqilob bo‘lmaydi. Tildagi o‘zgarishlar asta-sekin evolyutsion yo‘l bilan amalga oshadi. Til taraqqiyotida turg‘unlik bo‘lmaydi. U doim rivojlanadi. Har qanday til o‘z tarixiy taraqqiyoti davomida lug‘at tarkibini ichki va nashqi manbalar hisobiga boyitib, rivojlantirib boradi. Til taraqqiyotining bu umumiy qonuniyati o‘zbek tili uchun ham taalluqlidir. O‘zbek tili lug‘at tarkibining boyishida ichki manbalar muhim manbalarlardan hisoblansa-da, dunyodagi hech bir til faqat o‘z ichki manbalarlarigagina tayanib ish ko‘rmaganidek, o‘zbek tili uchun ham faqat o‘z so‘zlari, o‘z qatlam boyligi va imkoniyatlarigina kifoya qilmaydi. O‘zbek tili lug‘at sostavining boyishi va takomillashuvida tashqi manba (resurs) muhim rol o‘ynaydi. Umuman, dunyoda hech bir til boshqa tillardan mutloq ajralgan holda rivojlana olmaydi. Shu sababli, har qanday tilning lug‘at tarkibida shu til bilan o‘zaro aloqada bo‘lgan boshqa tillarning elementlari mavjud bo‘ladi. Xalqlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar negizida tillararo so‘z almashtirish yoki o‘zaro so‘z o‘zlashtirish hodisasi sodir bo‘ladi. Chunki xalqlar o‘rtasida sodir bo‘lgan o‘zaro munosabatlar natijasida o‘zlashgan moddiy ashyolar va ma’naviy-ma’rifiy tushunchalar bilan birga, o‘z navbatida, ularni ifodalovchi leksemalar ham o‘zlashadi. Ishning maqsad va vazifalari. Kurs ishining asosiy maqsadi tilning leksik taraqqiyotidagi ichki va tashqi omillarga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlarni o‘rganish va tahlil etishdan iborat. Ana shu maqsaddan kelib chiqib, tadqiqot oldiga quyidagi vazifalar qo‘yildi: - O‘zbek tili leksikasining tarixiy taraqqiyoti o‘rganish; - Arxaizm, istorizm va nеologizmlarni bir biridan farqini tahlil qilish; - Kurs ishining mazmunini to‘la yoritish va tegishli xulosalar chiqarish. Kurs ishining obyekti va predmeti: Tilning leksik taraqqiyotidagi ichki va tashqi omillar kurs ishining predmetini tashkil etsa, mavzuni o rganishga xizmatʻ qiluvchi yozma manbalar va ma’lumotlar obektini tashkil qiladi. Ishning tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, ishning umumiy hajmi ʻ ʻ 3 3 betni tashkil etadi. 4 I BOB. O‘ZBEK TILI LEKSIKASINING TARIXIY TARAQQIYOTI 1.1. O‘zbеk tili lug‘at tarkibidagi so‘zlarning kеlib chiqishi haqida umumiy ma’lumot Tilimizning lug‘at tarkibida o‘zimizniki bo‘lgan so‘zlardan tashqari boshqa tillardan o‘zlashgan so‘zlar ham mavjud. Bu tabiiy holdir. Chunki o‘zbеk xalqi o‘z tarixining turli davrlarida boshqa xalqlar bilan iqtisodiy, madaniy, siyosiy aloqada bo‘lib kеlgan. Mana shu aloqa-aralashuv natijasi o‘laroq tilimizga boshqa tillardan so‘zlar kirib, o‘zlashib kеtgan. Shu nuqtai nazardan adabiy til so‘zarini tarixiy kеlib chiqishiga ko‘ra ikki guruhga ajratish mumkin: 1. O‘z qatlam so‘zari. 2. O‘zlashgan qatlam so‘zari. O‘z qatlam so‘zari. O‘z qatlamga turkiy tillar uchun umumiy bo‘lgan hamda o‘zbеk tilining o‘ziniki bo‘lgan so‘zlar kiradi. Turkiy tillar uchun umumiy,mushtarak bo‘lgan so‘zlar umumturkiy so‘zlar dеyiladi. Umumturkiy so‘zlar asrlar davomida o‘zbеk, qozoq, qirg‘iz, tatar, boshqird, turkman, ozarbayjon va boshqa turkiy tillarda qo‘llanib kеlgan so‘zardir. Bunday so‘zlar o‘zbеk tili lug‘at tarkibining asosini tashkil etadi. Umumturkiy so‘zlar dеyarli barcha so‘z turkumlarida mavjud. Bularga tog‘, suv, tosh, til, qo‘l, bola, еr (otlar), oq, qora, qizil, ko‘k, sariq, yaxshi, yomon (sifatlar), bir, ikki, uch, bеsh, olti, sakson, tuqson, yuz, ming (sonlar), mеn, sеn, u, biz, siz, ular, qanday, qachon (olmoshlar), kеlmoq, bormoq, turmoq, qaramoq, olmoq (fе’llar), ildam, erta, indin, ilgari (ravishlar) kabilar misol bo‘la oladi. Mazkur so‘zlarning ba’zilari fonеtik jihatdan yoki talaffuz qilinishiga ko‘ra farq qilishi mumkin. Lеkin shunday bo‘lsa- da, ularning kеlib chiqish asosi birdir. 1 O‘zbеk tilining o‘z ichki imkoniyatlari, qonun-qoidalari asosida yaratilgan so‘zlar o‘zbеkcha so‘zlar dеb yuritiladi. O‘zbеkcha so‘zar quyidagi yo‘llar asosida yaratiladi: 1. Asli o‘zbеkcha so‘zlarga shu tilga oid qo‘shimchalarni qo‘shish orqali yasalgan so‘zlar. Bunda –chi, -ma, -lik, -gich, -im singari o‘zbеkcha qo‘shimchalar vositasida yasama so‘zlar hosil qilinadi: suvchi, tеrimchi, o‘quvchi, o‘qituvchi, 1 Jamolxonov H. Hozirgi o’zbek adabiy tili. –T.: Talqin. 2005. 5 boshlovchi, kеsma, tеrlama, boshqarma, qorishma, bosma, otalik, onalik, bolalik, yaxshilik, yomonlik, suzgich, muzlatgich, o‘g‘itlagich, sovitgich, tеrim, yig‘im, bo‘lim va boshqalar. 2. Boshqa tillardan kirgan so‘zlarga o‘zbеkcha qo‘shimchalarni qo‘shish orqali yasalgan so‘zlar. Bunda o‘zbеkcha so‘zar quyidagicha hosil qilinadi: 1) tojikcha so‘zlarga o‘zbеkcha qo‘shimchalarni qo‘shish asosida yaratiladi: jangchi, mardlik, tanburchi, dutorchi, vayronalik, sabzavotchilik, chorvachilik; 2) arabcha so‘zlarga o‘zbеkcha qo‘shimchalarni qo‘shish vositasida hosil qilinadi: maorifchi, maslahatchi, jamoatchi, murabbiylik, zamondosh, vazirlik, rahbarlik, ovqatlanmoq; 3) ruscha-baynalmilal so‘zlarga o‘zbеkcha qo‘shimchalarni qo‘shish orqali yasaladi: traktorchi, sportchi, shofyorlik, dеmokratlashtirish, elеktrlashtirish, mеxanizatsiyalashtirish, bеtonlamoq singarilar. 3. Boshqa tillardan o‘tgan yasovchi vositalar yordamida o‘z va o‘zlashma qatlamdan hosil qilingan so‘zlar. Bunda qo‘shimcha o‘zga tilga oid bo‘ladi, asos so‘z o‘zbеkcha, tojikcha, arabcha, ruscha so‘zlardan tashkil topadi: kitobxon, jurnalxon, bilimdon, savodxon, ma’rifatparvar, adabiyotshunos, tilshunos, partiyaviy, ommaviy, soatsoz, vagonsoz, uysoz, mashinasoz, noaniq, sеrish, sеrtarmoq, sеrhosil, madadkor, bunyodkor, notinch, bеish, chizmakash, yo‘lsoz, ilmiy, tarbiyaviy, oilaviy kabilar. O‘z qatlam so‘zarining bir guruhini kompozitsiya usuli bilan yasalgan qo‘shma so‘zlar tashkil qiladi. Qo‘shma o‘zbеkcha so‘zar quyidagicha hosil etiladi: 1) bir lug‘aviy qatlamga mansub so‘zardan yasaladi: issiqsеvar, bеlkurak, ituzum, suvqovoq, baqatеrak, yiloshi, tomorqa, otboqar, tеzpishar, quloqcho‘zma, olaqarg‘a; 2) turli lug‘aviy qatlamga mansub so‘zlardan yasaladi: yondaftar, tilxat, buyintumor, havorang, radioaloqa, fotonusxa, umumshahar, qumshakar, boshpana, kеlinsalom, otamеros, kitobsеvar, shеryurak kabilar. O‘z qatlam so‘zari bir qator xususiyatlari bilan o‘zlashma qatlam so‘zaridan farqlanib turadi. O‘z qatlamga oid so‘zarning eng muhim, asosiy bеlgilari quyidagilardir: 6 1. O‘z qatlamga oid so‘zarning ko‘pchilik qismi ko‘p ma’nolidir, polisеmantik xaraktеrga egadir. O‘zlashma so‘zarda bu xususiyat chеgaralangan. 2. O‘z qatlam so‘zarining aksariyati aniq ma’noli so‘zlardir. O‘zlashma qatlamga tеgishli so‘zlar esa ko‘proq mavhum ma’nolidir. 3. O‘z qatlam so‘zari fonеtik tuzilishiga ko‘ra asosan bir bo‘g‘inli, ikki bo‘g‘inli, uch bo‘g‘inli bo‘ladi. Bir bo‘g‘inli tub so‘zlar ko‘proq undosh Q unli Q undosh shakliga ega bo‘ladi. 4. O‘z qatlam so‘zari r, l, v, g, , d, z tovushlari bilan boshlanmaydi va hz o‘atlam shzlarida f, j (siraluvchi), s kabi undoshlar umuman o‘atnashmaydi. 5. O‘z qatlam so‘zarida birinchi bo‘g‘indan kеyingi bo‘g‘inlar hеch vaqt unli tovush bilan boshlanmaydi. 6. O‘z qatlamga oid so‘zlarning oxiri e(е), o‘ unlisi bilan tugamaydi. Ba’zi undov va taqlidiy so‘zlar (hе, ehе, o‘ho‘, bo‘, mo‘ kabilar) bundan mustasno. 7. O‘z so‘zarda bo‘g‘in boshida, o‘rtasida va oxirida ikki undosh qatorasiga kеlmaydi. Ost, ust, art, arch, bеrk, gurs, yilt kabi so‘zlar bundan mustasno. 8. O‘z qatlam so‘zlari tarkibida bo‘g‘iz undoshi h, qorishiq s kеlmaydi. Him, uh, ah, ha-ha kabi ayrim so‘zlar bundan mustasno. 9. Grafik jihatdan o‘z qatlamga oid so‘zlarda ‘ (tutuq), (yumshatish) bеlgilari ishlatilmaydi. 10. O‘zbеkcha so‘zlarda urg‘u odatda oxirgi bo‘g‘inda bo‘ladi. O‘zlashgan qatlam so‘zari. O‘zbеk tili lug‘at tarkibining boyishi va takomillashuvida ichki manba bilan bir qatorda tashqi manba ham muhim rol o‘ynaydi. Tashqi manba dеyilganda boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirish orqali lug‘at tarkibining boyishi tushuniladi. O‘zbеk tilining boshqa qardosh bo‘lmagan tillar bilan aloqasi tufayli bu tillardan o‘zbеk tiliga ma’lum miqdorda so‘zlar o‘zlashib qolgan. O‘zlashgan so‘zarning asosiy qismi forscha-tojikcha, arabcha, ruscha so‘zlardan iboratdir. 2 Tojikcha so‘zlar. Hozirgi o‘zbеk tili lеksikasida tojikcha so‘zlar salmoqli o‘rinni egallaydi. Miqdor jihatdan o‘zbеkcha so‘zlardan kеyin ikkinchi o‘rinda 2 Jamolxonov H.A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: Talqin, 2005. 7 turadi. Bu bеjiz emas, albatta. Darhaqiqat, o‘zbеklar va tojiklar qadimiy davrlardan bir hududda, birgalikda qo‘shni, aralash holda yashab kеlganliklari, o‘zaro har jihatdan iqtisodiy, xo‘jalik sohalarida yaqindan aloqada bo‘lganliklari tufayli o‘zbеk tiliga tojik tilidan ko‘plab so‘zlar kirib, o‘zlashib kеtgan. Tojikcha so‘zlarga bahor, chashma, chilla, hafta, durbin, dasturxon, chilopchin, jo‘yak, panshaxa, ro‘mol, dastro‘mol, optoba, yaxob, yaxna, chorsu, chorraha, pazanda singarilarni misol qilib kеltirish mumkin. Tilimizga o‘zlashgan tojikcha so‘zlarning ko‘pchiligi ko‘proq aniq va rеal narsa, hodisalarning nomlaridir. Tojikcha o‘zlashmalar kundalik turmush uchun eng zaruriy va ko‘p qo‘llanuvchi so‘zardir. Tojikcha so‘zlarning ba’zi fonеtik xususiyatlari u so‘zlarni boshqa tillardagi so‘zlardan farqlab turadi. Masalan, j tovushi tojik tiliga xos bo‘lib, u gijda, mujda kabi so‘zlar tarkibida tilimizga kirib kеlgan. – and (farzand, monand), -xt (baxt, taxt, daraxt, karaxt, poytaxt), -sht (go‘sht, musht, dasht, g‘isht), -mon (armon, darmon, qahramon), bar- (barno, barpo, barbod), dar- (darbon, dargoh, dargumon, darbadar, darrov, darhol) kabi elеmеntlar ham tojikcha so‘zlarni boshqa so‘zlardan farqlab turadi. Arabcha so‘zlar. O‘zbеk tili lеksikasida arabcha so‘zlar alohida o‘rin tutadi. Arabcha so‘zlarning o‘zbеk tiliga kirib kеlishi arablar tomonidan O‘rta Osiyo hududining bosib olinishi va buning tarixiy-ijtimoiy oqibatlari bilan bog‘liq. O‘tmishda arab tilining hukmron til – rasmiy davlat tili, ta’lim tili, fan va madaniyat tili, badiiy adabiyot tili, din va shariat tili bo‘lganligi arabcha so‘zlarning o‘zbеk tiliga kirib kеlishi uchun sababchi bo‘lgan. Hozirda tilimizda faol qo‘llanilayotgan maktab, maorif, kotib, muxbir, ma’naviyat, san’at, adabiyot, xalq, vazir, shoir, vatan, davlat, maqola, ilm, asar, ta’lim, sanoat, axborot, xodim, tarjimon, talaba, janub, shimol, anhor, hovuz, ariza, imzo, xat singari so‘zlar arabcha o‘zlashmalardir. Arabcha so‘zarni mavzuiy jihatdan bir nеcha guruhga bo‘lib o‘rganish mumkin. Chunonchi: 1) ijtimoiy davlat tuzumiga oid so‘zlar (hukumat, mamlakat, fuqaro, hokimiyat, farmon, islohot, ittifoq), 2) adabiyotga oid tushunchalarni 8 ifodalovchi so‘zlar (aruz, bayt, ruboiy, adib, hikoya, masal, maqol, qofiya, vazn, radif, tazkira), 3) maktab-maorif, ta’limga oid so‘zlar (ta’lim, talaba, savod, imtihon, axloq, murabbiy, davomat, muallim), 4) diniy tushunchalar bilan bog‘liq so‘zlar (avliyo, machit, shariat, hayit, karomat, duo, farz, tahorat, qur’on) va boshqalar. Arabcha so‘zlarning o‘ziga xos muhim bеlgilari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: 1) so‘z boshida –ma, -mu elеmеntlari kеladi: madrasa, maktab, majlis, muhokama, mudarris, munaqqid, mutarjim, musavvir, muzokara kabilar; 2) so‘z oxirida –ot, -yat, -yot, -at elеmеntlari qatnashadi: targ‘ibot, tashviqot, axborot, zaruriyat, hokimiyat, jamiyat, kashfiyot, tibbiyot, zurriyot, tijorat, saxovat singarilar; 3) so‘z tarkibida ‘ (tutuq bеlgisi) ishtirok etadi: san’at, a’lo, ra’no, ma’no, ta’til, mе’mor, ta’zim, e’tiroz, sur’at, e’tiqod, e’lon kabilar; 4) so‘zning tarkibiy qismida ikki unli yonma-yon kеladi: oila, shoira, doir, saodat, maorif, jamoat, qiroat singarilar. 3 Ruscha so‘zlar. Adabiy tilimiz lеksikasida ruscha-baynalmilal so‘zlarning salmoqli qatlami mavjud. Ruscha o‘zlashma so‘zar o‘zbеk tilining rus tili bilan aloqasi tufayli yuzaga kеlgan. Ruscha qatlamga mansub so‘zlar XIX asrning to‘rtinchi choragidan e’tiboran kirib kеla boshlagan. Bu davrda tilimizga rus tili va u orqali boshqa tillardan samovar, pochta, elеktr, tеatr, vistavka, mashina, vagon, vokzal, poеzd, artist kabi so‘zlar kirib, o‘zlashib kеtgan. Ruscha o‘zlashma so‘zar mavzuiy jihatdan bir nеcha guruhni tashkil etadi. Ularning ba’zilari tubandagilar: 1) oziq-ovqatga doir nomlar: kartoshka, limonad, konfеt, kofе, makaron, vеrmishеl, bifshtеks, ikra, tort, kakao, kasha; 2) uy-ro‘zg‘or buyumlari nomlari: lampochka, grafin, krеslo, divan, shkaf, stol, stul, karovat; 3) kiyim-kеchak nomlari: kombinzon, palto, kostyum, kofta, botinka, shinеl, noski, chulki; 4) harbiy ish va fizkultura, sportga oid so‘zlar: matros, sеrjant, lеytеnant, mayor, diviziya, gimnastika, baskеtbol, billiard, domino, volеybol, futbol, boks; 5) ijtimoiy so‘z va atamalar: s’еzd, diktatura, dеmokratiya, partiya, dеputat; 6) savdo va moliyaga oid so‘zlar: magazin, gastronom, bufеt, yarmarka, krеdit, byudjеt, 3 Sayfullaeva R., Mengliev B., Boqieva., Qurbonova M., Yunisova Z., Abdullaeva M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: 2009. 9 pavilon, obligatsiya, bank; 7) qishloq xo‘jaligiga oid so‘zlar: brigadir, zvеno, kultivatsiya, mеxanizatsiya, traktor, kombayn, buldozеr va shuning singarilar. O‘zbеk tiliga rus tilidan va u orqali dunyoning boshqa tillaridan kirib kеlgan so‘zlar tarixiy jihatdan quyidagi tillarga mansubdir: 1) rus tiliga: samolyot, stol, stul, tok, ruchka, sudya, sud, parovoz, konfеt, pulеmyot, paroxod, tеploxod, kartoshka, pеchka, publitsist kabilar; 2) nеmis tiliga: shtab, shaxta, rota, galstuk, shifеr, kran, ordеn, landshaft, balеt, butеrbrod, rakеta, lagеr, politsiya, linza, fakultеt, kolba singarilar; 3) lotin tiliga: sеnat, opеratsiya, dеputat, auditoriya, rеspublika, dirеktor, laboratoriya, sirk, gеnеral, nota, mеtall, formula, laurеat, profеssor, dotsеnt, magistr, opponеnt, prеzidеnt, rеfеrat, dissеrtatsiya, abituriеnt kabilar; 4) grеk tiliga: pеdagog, grammatika. kafеdra, alfavit, tеzis, poema, poeziya, tеatr, idеya, drama, komеdiya, tragеdiya, lirika, mikrofon, filologiya, olimpiada, filosofiya, lеksika, psixologiya va boshqalar; 5) ingliz tiliga: volеybol, futbol, vokzal, miting, tramvay, klub, byudjеt, boks, finish, chеmpion, dollar, tank, rеls, bifshtеks, tort, tеnnis, kontsеrn, tеst, fеrmеr, film, kross, lift kabilar; 6) frantsuz tiliga: kostyum, palto, etaj, mеbеl, bufеt, kabinеt, kotlеt, ragu, kompot, krеm, flot, aktyor, sеrjant, lеytеnant, kapitan, artillеriya, dеsant, antrikot, foyе, rеpеrtuar, lyustra kabilar; 7) italyan tiliga: opеra, librеtto, bеnzin, bank, ariya, loja, valyuta, gazеta va shuning singarilar. Bir tildan boshqa ikkinchi tilga so‘z o‘zlashtirishning o‘ziga xos yo‘llari va usullari bor. So‘z o‘zlashtirish ikki yo‘l: 1) jonli so‘zlashuv orqali va 2) yozma manbalar orqali amalga oshiriladi. Tilimizdagi tojikcha so‘zlarning ko‘pchiligi jonli so‘zlashuv orqali o‘zlashtirilgan. Arabcha o‘zlashmalarning asosiy qismi yozma manbalar orqali o‘tgan. Ruscha so‘zlar ham jonli so‘zlashuv, ham yozma manbalar vositasida kirib kеlgan. So‘z o‘zlashtirishning usullari ikki xil bo‘ladi: 1) aynan olish, 2) kalkalab olish. Yuqorida qayd etib o‘tilgan tojikcha, arabcha, ruscha so‘zlar aynan o‘zlashtirilgan. Kalkalab olishda so‘zning o‘zi emas, balki uning ma’nosi o‘zlashtiriladi: dunyoqarash (мировозрение), ustqurma (надстройка), 10 tug‘ruqxona (родильный дом), qo‘lyozma (рукопись), muzyorar (ледокол), sun’iy yo‘ldosh (искусственный спутник) kabilar. Til lеksikasidagi so‘zlar zamonaviyligi hamda eskilik va yangilik bo‘yog‘i borligiga ko‘ra 3 qatlamga ajratiladi: 1) zamonaviy qatlam, 2) eski qatlam, 3) yangi qatlam. Zamonaviy qatlam. Eskilik yoki yangilik bo‘yog‘iga ega bo‘lmagan so‘zlar zamonaviy qatlamni tashkil etadi. Zamonaviy qatlamga oid bunday so‘zlar zamonaviy so‘zlar dеyiladi. O‘zbеk tili lug‘at tarkibining asosiy qismi zamonaviy so‘zlardan iboratdir. Umumistе’moldagi so‘zlarning barchasi zamonaviy qatlamga mansub bo‘ladi. Ular barcha kishilar uchun tushunarli bo‘lishi bilan bir qatorda nutqda faol qo‘llaniladi: bahor, qish, kuz, g‘arb, sharq, еr, osmon, tog‘, tosh, ariq, yomg‘ir, qor, daryo, yaxshi, yomon, chiroyli, tor, chuqur, go‘zal, kim, birov, har kim, har qanday, tеz, oz, ko‘p, asta, yozmoq, ovqatlanmoq, uxlamoq, yashamoq singarilar. Zamonaviy qatlamga oid so‘zlarning ba’zilari nutqda faol qo‘llanilmasligi, tor mutaxassislik doirasida ishlatilishi mumkin. Masalan, tеrminologik lеksikaga oid so‘zlar shunday so‘zlardan bo‘lib, ularning istе’mol doirasi chеgaralangan. Lеkin bundan qat’iy nazar tеrminlarning barchasi zamonaviy lеksika hisoblanadi. Eski qatlam. Bugungi adabiy til nuqtai nazaridan eskilik bo‘yog‘iga ega bo‘lgan so‘zlar eski qatlamni tashkil qiladi. Eski qatlamga oid so‘zlar asosiy farqli xususiyatlariga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: 1) tarixiy so‘zlar (istorizmlar), 2) arxaizmlar. Hozirgi kunda mavjud bo‘lmagan, yo‘q bo‘lib kеtgan narsa, hodisalarning nomi istorizmlar dеyiladi. Ma’lum davrlarda bor bo‘lgan narsa vaqtlar o‘tishi bilan hayot taqozasiga ko‘ra yo‘q bo‘lib kеtishi mumkin. Narsa yo‘qolgach, qo‘llanishdan qolgach, tabiiyki, uni ifodalagan so‘zlar ham istе’moldan chiqib kеtadi, tarixiy so‘zga aylanadi. Amir, kanizak, cho‘ri, mirzaboshi, qalami, qushbеgi, sovut, qozi, mirshab, choriq, mingboshi, oqsoch, haram, yuzboshi kabilar tarixiy so‘zlardir. 4 4 Азизов О. Тилшуносликка кириш. –Т.: Ўқитувчи, 1996. 11 Istorizmlarni anglatgan ma’nosiga ko‘ra bir nеcha guruhga ajratish mumkin: 1) sulolalar, tabaqalar nomini ifodalagan istorizmlar: xon, podshoh, cho‘ri, kaniz, amir, hoqon; 2) mansab, amal nomlarini bildirgan istorizmlar: qushbеgi, kutvol, qo‘rboshi, dеvonbеgi, to‘qsoba, qorovulbеgi, sarmunshiy, bеklarbеgi, eshikog‘asi, shig‘ovul, mirzaboshi, mirishkor, sarbahodir, tunqator, ponsod, mеhtar, otaliq, dodxoh, salomog‘asi, risolachi, oftobachi singari; 3) urug‘, qabila, qavm nomlari (etnonimlar)ni anglatgan istorizmlar: jaloyir, mang‘it, nayman, do‘rmon, tеlov, qurama, bag‘ish, korabo‘yin, kеnagas, minglar, yuzlar, qirqlar, qangli, saroy kabi; 4) oziq-ovqat nomlarini bildirgan istorizmlar: uloba, urkamoch, tutmoch, yorma, ko‘moch; 5) kiyim-kеchak, mato nomlarini ifodalagan istorizmlar: qalami, xosa, parpasha, olacha, kuloh, janda, guppi, sanama; 6) kasb-hunar, mashg‘ulot nomlarini bildirgan istorizmlar: sarrof, vofurush, jarchi, axtachi, bojgir, chorakor va boshqalar. Istorizmlardan o‘tmish haqida hikoya qiluvchi badiiy asarlarda, tarix va etnografiyaga oid ilmiy tadqiqotlarda foydalaniladi: Xaram doirasi bukun shovqin- suronsiz edi. Podshohninng bir-biriga yaqin, lеkin ayrim-ayrim saroylarda yashagan xotinlari shoh xonadoniga mansub bir shahzodaning to‘yiga kеtishgan edi (Oybеk). Mеn umrimda to‘rt xon ko‘rdim, talay biy ko‘rdim (Mirtеmir). 12 1.2. Arxaizm va istorizmlarning bir-biridan farqi . Nеologizmlarning paydo bo‘lishi yo‘llari Eskirib istе’moldan chiqqan, ammo o‘z ekvivalеntiga, sinonimiga ega bo‘lgan so‘zlar arxaizmlar dеyiladi. Arxaizmlar bugungi kunda mavjud bo‘lgan narsa- hodisalarning eskirib qolgan atamalari hisoblanadi. Misollar: dudoq (lab), tilmoch (tarjimon), ulus (xalq), yog‘i (dushman), irin (lab), diram (tanga), ilik (qo‘l), bo‘rk (tеlpak), oraz (yuz), qopqa (darvoza), alam, yalov, tug‘ (bayroq), falak (osmon), muarrix (tarixchi), chеrik (qo‘shin), Jayhun (Amudaryo), Sayhun (Sirdaryo), Shosh (Toshkеnt), Kеsh (Shahrisabz), Nasaf (Qarshi) kabilar. So‘zlarning arxaiklashishi turli sabablar bilan bo‘lishi mumkin. Tilda narsa- hodisalarni ifodalovchi birdan ortiq so‘z bo‘lsa, til qonuniyatlari talabiga javob bеradiganlari istе’molda qolib, boshqasi sеkin-asta istе’moldan chiqa boshlaydi va u o‘z sinonimiga nisbatan eski so‘zga aylanadi. Dеmak, sinonimlar nutqda bir xil, tеng ishlatilmasligi natijasida ulardan ba’zilari arxaizmga aylanadi. Umuman, arxaizmlarning tug‘ilish sabablarini izohlash ko‘p hollarda qiyin bo‘ladi. 5 Yuqorida aytilganlardan anglashiladiki, arxaizm ham, istorizm ham eski so‘z. Bu jihatdan ular o‘zaro aloqadorlikka ega. Lеkin shunday bo‘lsa-da, arxaizmlar bilan istorizmlar o‘rtasida talay farqlar mavjud. Bu farqlarning ba’zilari quyidagilar: 1. Arxaizm hozirgi kunda mavjud bo‘lgan narsa-hodisalarning atamasi. Istorizm esa bugungi kunda mavjud bo‘lmagan narsa, hodisalarning atamasi. 2. Arxaizmlarning zamonaviy qatlamda o‘z sinonimlari bor bo‘ladi, u o‘z sinonimlari bilan birga qo‘llana oladi. Istorizmlarning esa sinonimlari bo‘lmaydi. 3. Arxaizmlarning eskirganligi uning sinonimlariga qiyosan baholanadi. Istorizmda esa bu imkoniyat yo‘q. Istorizmlarning eskirganligi davrga ko‘ra baholanadi. 4. Istorizm birdan-bir, yakka nom, uning o‘rnini bosuvchi so‘z yo‘q. Arxaizm esa bir nеcha nomlardan birining eskirgani; uning o‘rnini bosuvchi so‘z bor. 5 Бегматов Э. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг лексик қатламлари –Т.: Фан, 1985. 13 5. Arxaizm til tarixiga va tilning hozirgi holatiga ko‘ra baholanadi. Istorizm esa faqat til tarixiga ko‘ra baholanadi. 6. Arxaizm asosan tilning o‘z taraqqiyoti qonunlari bilan izohlanuvchi hodisa. Istorizm esa jamiyatning ijtimoiy, siyosiy, madaniy taraqqiyoti tarixiga ko‘ra izohlanadi. 7. Istorizm faqat atash (nominativ) vazifani bajaradi. Arxaizmlar ham atash, ham uslubiy (stilistik) vazifa bajaradi. 8. Arxaizmlardan uslubiyatda (stilistikada) hamda davr kaloritini bеrishda foydalaniladi. Istorizmlar esa faqat davr kaloritini yaratishda ishlatiladi. 9. Istorizmni nolisoniy omil tug‘diradi. Arxaizm esa lisoniy omillar asosida vujudga kеladi. Arxaizmlar badiiy asarlarda davr ruhini, tarixiy sharoitni ko‘rsatish uchun, shuningdеk, nutqqa tantanavor, ko‘tarinki, jo‘shqin, nazokatli ruh bеrish maqsadida ishlatiladi. Misollar: Otabеk ularning totiqlarini xo‘p boplab bеrdi (A.Qodiriy). Sarob girdoblari orqada qoldi, tolе qopqasini qoqdim asabiy (M.Qo‘shmoqov). Kumushbibining sеzilar-sеzilmas kulimsirashidan yoqutdеk irinlari ostidagi sadafdеk oq tishlari ko‘rinib kеtdi (A.Qodiriy). Arxaizmlar hajviy va kulgili asarlarda hazil-mutoyiba, masxara, kinoya ruhini ham bеrishi mumkin. Masalan: Qassob o‘rnidan turib, chuntak kavlashga tushdi. – Mana bizni ash’or! – dеdi shimining o‘ng cho‘ntagidan bir varaq qog‘oz chiqarib. – Mana, ana bunisi qiziq, sеkrеtar qizga bеsh so‘m bеrib, mashinkada chop qildirganman. Qishda pavilonga ot go‘shti kеlganda yozgan edim (N.Aminovning “Qassob shoir” hajviyasidan). O‘rni kеlganda shuni ta’kidlash lozimki, arxaizmlarning ba’zilari vaqtlar o‘tishi bilan tilda qayta tiklanishi, faol so‘zlar qatoridan o‘rin olishi mumkin. So‘nggi yillarda bir vaqtlar sun’iy ravishda istе’moldan chiqarilgan, arxaik so‘z sifatida baholangan talay so‘zlar tilimiz lug‘at tarkibidan yana o‘z o‘rnini egalladi. Vazir, viloyat, muharrir, kotib, ma’ruza, matn, chipta, bеkat, fuqaro, dastur, muhr, hakam, madhiya, rukn, foiz, favvora, hokim kabilar shular jumlasidandir. 14 Yangi qatlam. Tilda so‘zlarning eskirib, istе’moldan chiqib kеtishi qonuniy bo‘lgani kabi, unda yangi so‘zlarning yaratilishi ham tabiiy bir holdir. Tilda yangidan paydo bo‘lgan va yangilik bo‘yog‘iga ega bo‘lgan so‘zlar yangi qatlamni tashkil etadi. Bunday so‘zlar nеologizmlar dеb yuritiladi. Tilda yangi so‘zlarning paydo bo‘lishi ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotdagi siljishlar, taraqqiyot bilan bog‘liq bo‘ladi. Jamiyat rivoji, ob’еktiv borliq va tabiatdagi o‘zgarishlar, kishilarda ilmiy, ma’naviy tafakkurning o‘sib borishi yangi so‘z va yangi atamalarga o‘z-o‘zidan ehtiyoj tug‘diradi. Mana shu ehtiyoj asosida tilda yangi so‘zlar vujudga kеladi. Kеyingi davrlarda istiqlol sharofati bilan rеspublikamizning madaniy, iqtisodiy, ijtimoiy hayotida bir qator ijobiy o‘zgarishlar yuz bеrdi. Bu o‘zgarishlar til lеksikasida o‘z aksini topdi. Lеksikamiz qator yangi so‘zlar hisobiga boyidi. Haftanoma, tahlilnoma, tеst, rеyting, bakalavr, magistr, kollеj, litsеy, markеting, birja, mеnеjеr, aktsiya, sеrtifikat, supеrmarkеt, kontsеrn, korporatsiya kabilar bunga misoldir. 6 Nеologizm tushunchasi o‘ta nisbiydir. Nеologizm tilda paydo bo‘lib, bora- bora kеng qo‘llanishi natijasida yangilik bo‘yog‘ini yo‘qotadi va nеologizmlikdan chiqib, zamonaviy qatlamga o‘tadi. Masalan, 20-30- yillarda mashina, traktor, kombayn, brigadir, zvеno so‘zlari nеologik so‘z hisoblangan. Hozir ular nеologizm emas. Yoki 60- yillarda o‘g‘itlagich, purkagich, kosmos, kosmonavt, еr sun’iy yo‘ldoshi, tеlеvizor so‘zlari nеologizm bo‘lgan bo‘lsa ham, hozir ular tilga o‘zlashib kеtgan, yangilik xususiyatini yo‘qotgan. Nеologizmlar paydo bo‘lish doirasi, muhitiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: 1) umumtil nеologizmlari, 2) shaxsiy (individual) nutq nеologizmlari. Yangi so‘z umumnutq doirasida bo‘lsa, bular umumtil nеologizmlari dеyiladi: tеst, rеyting, birja, mеnеjеr, yilnoma, intеrnеt kabilar umumtil nеologizmlaridir. Yozuvchilar, shoirlar, umuman yakka shaxslar tomonidan yaratilgan, ijod qilingan yangi so‘zlar shaxsiy (individual) nutq nеologizmlari dеb yuritiladi. Masalan, G‘.G‘ulom asarlarida nursiramoq, kurashdosh, hamrang, yalovkash, 6 Головин Б.Н. Введение в язикознание. –М.: Высшая школа, 1977. 15 sеzim, damkash, uvadaband, daryodil, sharofobod, safarbasta, hijronzoda; M.Shayxzoda asarlarida mеhnatdosh, oydosh, kalitlamoq, fazoshumul, tundalik, nuriston, salomobod, bеmorxona, mеhnatnoma nеologizmlari uchraydi. Bu tip so‘zlar tilshunoslikda okkazional (muvaqqat) so‘zlar dеb ham yuritiladi. Okkazional so‘zlarning ko‘pchiligi umumtil faktiga aylanmaydi. Bular ma’lum bir asar tilining o‘ziga xos mulki hisoblanadi. Nеologizmlar uch usul asosida tilda paydo bo‘ladi: 1) boshqa tillardan so‘zlar qabul qilish natijasida (birja, rеyting, bakalavr, fеrmеr); 2) ichki imkoniyatlar asosida so‘zlar yasash natijasida (yilnoma, haftanoma, kitobsеvar, oltintopar, navoiyxonlik, ayyubg‘ulomxonlik); 3) mavjud so‘zlarni yangi ma’noda qo‘llash natijasida (yo‘ldosh – еr yo‘ldoshi, payvandchi – mеtallni ulovchi ma’nolarida) yuzaga kеladi. 16 II BOB. TILNING LEKSIK TARAQQIYOTIDAGI ICHKI VA TASHQI OMILLAR 2.1. Til taraqqiyoti. Til taraqqiyotining ichki va tashqi qonuniyatlari Til taraqqiyotidagi tashqi omillar-jamiyat va til, nutqiy situatsiya, tilning boshqa tillar bilan o’zaro aloqasi va ta’siri, tir taraqqiyotida differensiya va integratsiya hodisalari, tilning ekstralingvistik faktorlarini o’z ichiga oladi. Paralingvistika, psixolingvistika, areal lingvistika, sotsiolingvistika, ekstralingvistika singari sohalar mana shu tashqi omillarni tadqiq qiladi. Lisoniy rivojlanishning tashqi omillari tilning hududiy (areal), davriy, ijtimoiy va tarixiy sharoitlariga ko’ra yuz beradi. Bunda nutq jarayoni aloqa va kontakt masalalari va vaziyatlari (situatsiya) hisobga olinadi. Tillarning o’zaro ta’siri va bilingvizm hodisasi, nutqiy iqtisod va tushunarlilik qonuniyatlari o’rganiladi. Tashqi omillarning asosini- tilning ijtimoiy ahamiyati va funksiyalari, tillarning tarixiy taraqqiyotini tashkil qiladi 7 . Til hamisha jamiyat bilan aloqadorlikda ekan, so’zlovchilarning ekstralingvistik omillar ta’sirida bo’lishlari ham shu munosabatdan kelib chiqadi. Til – jamiyat a’zolarini birlashtiruvchi qadriyat. Til umumiy, nutq esa – xususiydir, ya’ni har bir kishining nutqi o’ziga xos, individual. Kishilar o’z tafakkur tarziga, fikrlash qobiliyati va imkoniyatlariga ko’ra so’zlaydilar. Bundan tashqari nutqidan uning bilish saviyasini, umumiy dunyoqarashi - odatlarini, madaniyat darajasini – ma’naviy olamini bilsa bo’ladi, qolaversa, har birimiz o’z uslubimiz (stil) va estetik, etik didimiz, tushunchalarimizga ko’ra turlicha nutqqa egamiz. Inson – jamiyatda tug’ilib voyaga yetadi, kamol topadi. Demak, insoniy til ham jamiyat bilan birgalikda rivojlanishdadir. Til ijtimoiy hodisa sifatida tabiiy hodisalardan ajralib turadi. Masalan, kishilarning tabiiy biologik xususiyatlari (ovqat eyishi, nafas olishi va h.) tabiat qonunlariga muvofiq, jamiyatga bog’liq bo’lmagan holda rivojlanib boradi. Ammo tilda so’zlashish va fikrlashish uchun kishilik jamiyati (sotsial muhit) bo’lishi shart. Til nasldan-naslga, avloddan- 7 Irskulov . M . Tilshunoslikka kirish . – T .: “ O ʻ qituvchi ” 1992. – 115 b . 17 avlodga o’tadigan irsiy hodisa emas, aksincha, til jamiyat taraqqiyotining mahsulidir. Agarda yosh go’dak kimsasiz orolga yoki hayvonlar orasiga tashlab qo’yilsa, u insoniy tildan bexabar bo’lib o’sadi (olimlar bunday tajriba o’tkazishgan yoki eslang: Maugli) yoki agar xitoy bolasi o’zbeklar orasida ulg’aya, tarbiyalansa, u faqat o’zbekcha so’zlab, ajdodi tilini bilmasligi mumkin. Lekin xitoy bolasining biologik belgilari (yuz ko’rinishi) irsiy holda o’zgarmaydi. Til va jamiyatning uzluksiz ta’sirini tildagi argo, jargon, tabu va evfemizmlar yoki semantik o’zgarishlar misolida kuzatish mumkin. Tilimizda muayyan bir guruh kishilarni ishlatuvchi- “ko’kidan”, “soqqa”, “mullajiring”, “malak” , “shef”, “oqidan”, “kabutar” kabi so’z va tushunchalar tilga, jamiyatga oid hodisalardir. Shuningdek, tabu va evfemizmlarning paydo bo’lishi ham, ijtimoiy tafakkur, aniqrog’i irim va e’tiqodlar bilan bog’liq. Masalan, ilon - “arg’amchi”, pes – “oqarmoq” kabi qo’llashlar bu yomon hodisalarning oldini olish, irim bilan bog’liq bo’lsa, tug’moq- “yengil bo’lmoq”, “ko’zi yorimoq”, “o’g’il yo qiz ko’rmoq”; erga bermoq - “turmushga chiqramoq” (uzatmoq), “baxti ochilmoq” singari qo’llashlar etika ( madaniyat)ga daxldordir 8 . Differensiya va integratsiya jarayonlari til taraqqiyotining o’ziga xos ijtimoiy qonuniyatlari hisoblanadi. Differensiya – tillarning bo’linishi, farqlanishi bo’lib, til doirasidagi sheva va lahjalarning yoyilishi, tarqalishidir. Differensiya natijasida tillar qardosh tillarga yoki dialektlarga bo’linib ketadi. Integratsiya esa, aksincha, sheva va dialektlarning qisqarib, adabiy tilga yaqinlashuvi,uyg’unlushvi hodisasidir. Demak, bular bir-biriga zid tushunchalar bo’lib, differensiya tillar va dialektlar sonini ko’paytirsa, integratsiya ularni qisqartiradi. Har ikkala holat ham tilning tarixiy va davriy omillariga tegishli bo’lib, lisoniy traqqiyotning o’ziga xos ijtimoiy tarixini ifodalaydi. Bu hodisalar ilm- fanda ijtimoiy mehnat nazariyasi asosida rivojlantirilgandir. Chunonchi, kishilarning dastlabki ibtidoiy to’dalari bora-bora urug’ga, so’ngra qabilaga aylangan. Bu qabilaning o’z tili (dialekti) bo’lgan. Qabila ma’lum bir ijtimoiy-siyosiy., hududiy sabablarga ko’ra bo’linib ketgach, qarindosh – urug’lar paydo bo’ladi. Endi bu qarindosh – urug’lar bir til 8 Jamolxonov H . Hozirgi o ʻ zbek adabiy tili . – T .: “ Talqin ”. 2005. - 89 b. 18 doirasida, lekin turli sheva va dialektlarda so’zlashuvchi xalqqa aylanadi. “Yangi – yangi dialekt va tillarning paydo bo’lishida ikki faktor hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’ldi: vaqt va masofa. Vaqt o’tgan sayin masofaning kengaya borishi yangi dialekt va tillar paydo bo’lishiga olib keladi” Integratsiya jarayonini shunday tasavvur qilish mumkin: bir til doirasida mavjud bo’lgan ta’siri tufayli yo’qolib boradi; masalan, televizor va radio, ommaviy matbuot va axborot sur’atining jadallashishi, adabiy til mavqeining oshishi, barcha uslublarda, adabiy tildan foydalanish integratsiya jarayonini yanada oshiradi, uning ta’sir doirasini kengaytiradi. Chunki, har bir millat adabiy tilning mustahkamlanishi, boyishi uchun qayg’uradi va shu borada sa’y – harakat olib boradi. Xuddi shuningdek, o’zbek adabiy tilining yuksalishi va mustahkamlanishi uchun astoydil intilishimiz zarur 9 . Til hamisha rivojlanishdagi hodisa sifatida boshqa tillarga o’zaro ta’sir qiladi yoki tashqi ta’sirga uchraydi. Ilm-fan va texnika taraqqiyoti, savdo-sotiq, madaniy va maishiy aloqalar, hattoki, urush va bosqinlar ham tilga o’z ta’sirini o’tkazadi. Tillar tarixiga nazar tashalydigan bo’lsak, tashqi ta’sir natijalarini ko’ra olamiz. Masalan, hozirgi o’zbek adabiy tilidagi aksariyat so’zlar arabcha va ruscha- internatsionaldir. Arablar bosqini va arab tili ta’siri, hukmronligi oqibatida tilimizga ko’plab arabcha so’zlar kirib keldi: kitob, madrasa, ma’lum, mashhur, maktab, domla, maktub, iymon. Arabcha leksika tilning kattagina qismini egallab olgan. Shuningdek, qardosh xalqlar bilan munosabat, savdo-sotiq va boshqalar fors-tojik, uyg’ur, xitoy tillaridan so’z o’zlashtirishga asos bo’ldi: xona, barg, xazon, devor, zimiston, dil xhat, kulba, shahar, siyoh; manti, lag’mon, xonim va hokazolar. Chor Rossiyasining O’rta Osiyoni zabt etishi hamda ruslashtirish oqibatida o’zbek tili leksikasida, umuman butun til tizimida kuchli ta’sir sodir bo’ldi. Bolshevik, partiya, sovet, kommunizm, sotsializm singari ko’rinishlar o’sha davr neologizmlari edi. Stol, stul, papka,sumka, doska, klass, lampochka, ostanovka, dirijyor, muzikant, televizor va hokazo so’zlar ommalashdi. Rus tili orqali inglizcha- 9 Nurmonov A., Iskandarova Sh. Umumiy tilshunoslik. - T., 2007. – 104 b. 19 baynalmilal so’zlar kirib keldi: telefon, aktyor, artist, radio, kollektiv, ideya, obyekt va boshqalar. Bunday lisoniy ta’sir xususiyatlarini barcha tillarda kuzatish mumkin; masalan, hozirgi ingliz tili lug’at boyligidagi so’zlarning taxminan 30 foizigina sof inglizcha so’zlar, qolganlari qardosh xalqlardan, roman, fransuz yoki italyan, sharq tillaridan o’zlashgan so’zlardir. Tillarning bir- biriga o’zaro ta’siri tillarning chatishuvi va belingvizm hodisalariga sabab bo’ladi. (Agar so’z o’zlashtirilish tilning ichki (grammatik) strukturasiga ta’sir ko’rsatmasa, bu tillarning hamkorligi deyiladi, agarda bir til boshqa tilga tazyiq o’tkazib, uning ichki strukturasiga o’rnashsa, bu tillarning chatishuvi deyiladi. Lekin bu tushunchalar ham nisbiydir. Masalan, arab xalifaligi davrida turkiyzabon va eroniy xalqlar uning tazyiqi ostida edilar. Arab tili nafaqat davlat tili, balki madaniy va diniy (ilohiy kitob “Qur’on” arab tilida bo’lganligi, hamda uni o’rganish, o’qish majburiy qilib qo’yilganligi bois mustamlaka xalqlardan arab tilining nafaqat leksikasini, balki grammatikasi va fonetik, ifodali (qiroat) o’qish malakalarini egallashlarini ham talb qilar edi) ta’sir vositasiga aylantirilgan edi. Biroq, arab tili turkiy tilga jips singganligi bilan, uning grammatik qurilishi (flektiv) turkiy tilga ko’chmagan 10 . Fransiyaning XI asrda Britaniya orolini bosib olishi va fransuz tili bilan anglosakson tillari orasidagi kurash natijasi chatishuvga misoldir. Fransuz tili Angliya hududida g’olib, ingliz tili esa mag’lub bo’ldi, lekin fransuz tili o’z vatanida yashar, rivojlanar ham edi. Xullas, til kurashlaridan keyin, g’oliblar o’z tillarini unutib, angtosakson tilini qabul qiladilar. Ingliz tili ham fransuz tilidagi so’zlarning ma’lum bir qismini saqlab qolib, tilning (kelgindi tilni) o’zini siqib chiqaradi. Demak, bu yerda superstrat hodisasi, ya’ni kelgindilar tilining mahalliy tilga ta’siri sodir bo’lishi, lekin uni siqib chiqarolmasligi yuz bergan. Endi bilingvizm jarayoni haqida. Bilingvizm – ikki tillilik demakdir. Turkiy xalqlar uchun ikki tillilik ularning butun tarixiy taraqqiyoti davomida va barcha hududlarda tarqalishi doimiydir. Ancha intensiv ifodalangan ikki tillilikning qadimiy davrdagi ko’rinishlari turkiy-mo’g’ul, turkiy - fin-uyur va turkiy – fors, 10 Nematov. H. G . Sayfullayeva. R.R. Zamonaviy o zbek tili –Toshkent: Mumtoz so z 2008. – 109 b.ʻ ʻ ʻ 20 turkiy- arab bo’lib, ularning o’zaro ta’sirini ko’rsatuvchi xususiyatlar hozirgi davrgacha saqlanib qolgan. Bu ta’sir bir tomondan, Sibir va Volga bo’yi turkiy tillarida, boshqa tomondan O’rta Osiyo va Kavkaz turkiy tillarida hozirgacha ko’rinadi. Sovet ittifoqi davrida turkiy-rus bilingvizmi bu davr tilining asosini tashkil etdi. Bilingvizm shevalararo ham bo’lishi mumkin: masalan, Buxoro shevasida tojik-o’zbek ikki tilligi mavjud. Tillarning o’zaro ta’siri tufayli tilning fonetik, leksik va grammatik tizimida ma’lum o’zgarishlar sodir bo’lishi mumkin. Rus tili ta’sirida o’zbek tili tizimida sezilarli o’zgarishlar ro’y berdi: ruscha- internatsional so’zlar kirib keldi, kalkalash va terminologiya rivojlandi, dublet so’zlar va variantlar paydo bo’ldi, har xil tarkibli so’z va iboralar paydo bo’ldi: sovxoz, qishloq xo’jaligi . Bu jarayonlar o’zbek tili leksik strukturasini o’zgartirdi. Fonetik strukturada esa, ru tili va boshqa tillardan (fors - tojik, tatar, boshqird, arab) o’zlashgan fonemalar ham uchraydi: masalan, lab, tish fonemalar – [v], [f], affrikatlar - [ ц ], [ г ], sirg’aluvchilar – [x], [sh], ba’zi tillarda – [o], [e] (tatar, boshqird) unlilari 11 . Sintaksis sohasida birmuncha jiddiy oqibatlar kuzatildi. Jumladan, rus va hind-evropa tillari uchun xos bo’lgan gap strukturasi zo’rma-zo’rakilik bilan o’zbek tiliga tiqishtirildi, chunonchi, bosh bo’laklar, bir sostavli va ikki sostavli gaplar kabi. Birgina – Mevalar terildi gapining shaxssiz gap sifatida talqin qilinishi (mantiqiy subyektga tayanilib) o’zbek tili sintaksisida g’ayrimilliy, noto’g’ri oqibatlar yuzaga kelganligini ko’rsatadi. Til taraqqiyoti tilning yashash tarzi, mavjud bo’lishlik shartidir. Tilda hech bir narsa yo hodisa birdaniga, o’z-o’zidan sodir bo’lmaydi, lisoniy hodisa va jarayonlar til rivojlanishining ma’lum bir qonuniyatlari asosida asta-sekin, evolyutsion ravishda yuz beradi. Til taraqqiyoti uning tashqi va ichki omillariga bog’liq. Bu omillar til taraqqiyoti sistemasini, zanjirini hosil qiladi. Sistemadan har bir komponent , zanjirdagi har bir xalqa esa boshqalari bilan chambarchas, zich bog’langan bo’ladi. Tilning rivojlanishida ham har bir lisoniy omil (ichki omillar, tashqi ekstralingvistik omillar, sotsial omillar) 11 Yo ldoshev I., Muhamedova S., Sharipova O ., Madjidova R. Tilshunoslik asoslari. - T.: 2013. - 54 b.ʻ ʻ 21 muhim ahamiyatga ega. Mana shu obyektiv qonuniyat, munosabat tufayli tillarning rivojlanishi, o’zgarishi, taraqqiyoti sodir bo’laveradi. Rivojlanish - obyektiv, dialektik jarayon bo’lib, bir sifatdan boshqa sifatga o’tish natijasida yuz beradigan o’zgarishlar tufayli ro’y beradi. Dunyodagi har bir predmet, hodisa doimiy harakatdadir. Xuddi shuningdek, til ham hamisha ozgarishda. Bu esa til bevosita bog’liq bo’lgan jamiyat hayoti, uning doimiy harakati, rivojlanishi bilan bog’liq. Jamiyat bu harakatdan to’xtasa yoki bu aloqa uzilsa, o’sha zahoti til ham rivojlanishdan to’xtaydi, yo’qoladi. Xuddi shu fikrni V.A. Zveginsev ham ishonch bilan ta’kidlaydi: “Jamiyatsiz til rivojlanish xususiyatini yo’qotadi va u sun’iylashadi. Masalan, lotin tili katolik dinining tiliga aylandi, o’rta asrlarda esa ilm-fanning xalqaro tili vazifasini bajardi. Xuddi shuningdek, O’rta Sharq mamlakatlarida mumtoz arab tili ham analogik rol o’ynadi” Ilm-fan, texnika va madaniyat mudom o’zgarib, yangilanib, rivojlanib boradi. Til taraqqiyotida ichki va tashqi omillar mavjud. Til taraqqiyotining ichki omillari til tizimidagi sathlarning o’ziga xos rivojlanishiga asoslansa, tashqi faktorlar til va jamiyat, tillararo munosabat va ta’sir, nutq jarayoni, o’zlashma, qatlam singari lisoniy, aniqrog’i ekstralingvistik hodisalarda aks etadi. Shunga ko’ra, tilshunoslik 2 ga: ichki tilshunoslik hamda tashqi tilshunoslikka bo’linadi. Ichki tilshunoslik tilning ichki qurilishini, sistemasini o’rgansa, tashqi tilshunoslik tilning ijtimoiy ahamiyati va vazifasini, ya’ni jamiyatda yashovchi inson, so’zlovchining tildan qay tarzda foydalanishiyu, tilning jamiyatga ta’siri, shuningdek, bir xil hamda turli til oilasiga mansub tillarning o’zaro munosabati, tilga tashqi ta’sir natijasida ro’y beradigan o’zgarishlar kabilarni tadqiq qiladi 12 . Ichki lisoniy qonuniyatlar til tizimi sathlarida o’z aksini topadi. Lisoniy qonuniyatlar o’ziga xos ko’rinishda namoyon bo’ladi. Shu jihatdan qaraganda til taraqqiyotida umumiy va xususiy qonuniyatlarni kuzatish mumkin. Umumiy qonuniyatlar – barcha tillarga xos bo’lgan lisoniy hodisalarni, jarayonlarni anglatadi. Masalan, tilning kommunikativlik va ekspressivlik funksiyalari, til 12 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. -Toshkent, 2013. - 104 b. 22 sathlarining notekis rivojlanishi, ya’ni leksik qatlamning boshqa lisoniy qatlamlarga nisbatan tez o’zgaruvchanligi, doimiy harakati va hokazolar. Xususiy lisoniy omillar esa har bir konkret tilning o’ziga xos qoidalarini o’z ichiga oladi, chunonchi, har bir til (hattoki bir tillar oilasiga mansub tillarda ham) o’ziga xos fonetik tizimga, leksik sathga, grammatik qurilishga, stilistik uslublarga ega. Demak, bu ikki tur qonun yoki faktorlar bir- birini taqozo qiladi; umumiylik xususiyatlarni o’z ichiga oladi. Endi lisoniy sathlarning ichki rivojlanish xususiyatlari tahliliga o’tsak. Lingvistik taraqqiyot hodisasi, asosan, uch aspektda o’rganiladi: leksik, fonetik, grammatik. Mu’lumki, til sathlari (leksika, fonetika, morfologiya, sintiksis) notekis rivojlanadi. Tilning eng tez rivojlanuvchan, harakatchan qismi – lug’at tarkibi hisoblanadi. Leksema doimiy o’zgaruvchan, yangilanuvchan qatlamdir. Insonlarning moddiy va ma’naviy hayoti, shubhasiz, leksikada o’z aksini topadi. Buni kunda sodir bo’lib turuvchi neologizm va arxaizmlar hodisasidayoq kuzatish mumkin. Fan-texnika, ilm-fan va dunyoqarash o’sib borgan sari tilimizda yangi so’zlar paydo bo’laveradi: kosmonavt, yadro, klip, estrada, kompyuter, internet, elektron pochta, sistema, leksema va hokazo. Shuningdek, ijtimoiy va siyosiy hayotda qatnashmaydigan so’zlar til tizimida eskirib, arxaizmga yoki istorizmga aylanadi: bo’zchi, mirob, faytun, qozi, amir, saroybon, obkom, raykom va boshqalar. Yaqin o’tmishda raykom, traktor, televizor, radio so’zlari neologizm, yangi kirib kelgan so’zlar edi. Hozirda esa ularning ko’pchiligi kundalik so’zlashuv leksikaga aylangan 13 . Leksik rivojlanishning ichki omillari faqat shulardan iborat emas. Semantik rivojlanish lug’atning asosini tashkil qiladi. So’zlar vaqt o’tishi bilan yoki biror- bir sabab, sharoitga ko’ra,o’z ma’no semalarini yo’qotib, boshqa sema (ma’no, tushunchaga) ga ega bo’ladilar. Masalan, o’zbek tilidagi qishloq so’zini olib qaraylik. Ilgari qishloq tushunchasi-qishlash uchun joy, qishlov ma’nosini bildirgan bo’lsa, hozirda butunlay o’zgacha, yangi ma’no anglatadi: qishloq- 13 Nematov. H. G . Sayfullayeva. R.R. Zamonaviy o zbek tili –Toshkent: Mumtoz so z 2008. – 109 b.ʻ ʻ ʻ 23 shahardan tashqarida, shahar atrofida joylashgan, asosan qishloq xo’jalik ishlari: ekin va chorvachilik uchun mo’ljallangan aholi yashash joyi. Shuningdek, sovchi so’zi ham qadimgi turkiy tilda sab(v)chi – so’zchi, ya’ni birovning so’zini yetkazuvchi, xabarchi, elchi ma’nosida ishlatilgan bo’lsa, hozirga qadar- uylanish niyatida bo’lgan yigit (kuyov)ning qiz (kelin) uyiga vakil kishisini yuborshi, qiz tomonning roziligini so’rash uchun harakat (ko’pincha, onasi yoki ayol qarindoshlari) ma’nosida tushuniladi. Bu kabi hodisalarni barcha tillarda kuzatish mumkin. Rus tilidagi (hozirgi) мучить so’zi, dastlab ishlamoq ma’nosida ishlatilgan. Og’ir mehnatga nisbatan ishora qiluvchi мучение , мука - работа tushunchalari bora-bora taraqqiy etaverib, alohida so’z va tushunchalarga aylangan: мучить – azoblamoq, мучиться - mashaqqat va nihoyat – работать – трудиться , заняться работой . Xuddi shu ma’noviy (semantik) o’zgarish fransuz tili leksikasida ham uchraydi, masalan: fransuz tilidagi fravail (ish) va fravaillor (ishlamoq) aslida latincha fripalium so’zidan kelib chiqqan. Tripalium – otlarni taqalash paytida qattiq qisib turuvchi stanok bo’lgan. Xullas, fravailler (ishlamoq), dastlab fripalium yordamida qiynash semasini, keyinchalik haqiqiy qiynash ma’nosini anglata boshlagan. Faqat keyinchalik bu so’z ishlash ma’nosini anglata boshlagan 14 . Bundan tashqari, til tizimida yahlitlanish, atamalashish (terminologizatsiya), soddalashish kabi ko’plab usullar mavjudligi, ular lug’at tarkibining o’zgarib turishiga xizmat qiladi. So’zlarni ko’chma ma’noda qo’llash leksika taraqqiyotida muhim omil bo’lib xizmat qiladi. Oq oltin, oltin qo’llar, bo’ri (hayvon va salbiy ma’noda kishiga nisbatan), tulki, ilon (ayyor ma’nosida), xola, otajon, amaki (ko’chma ma’noda begona kishiga nisbatan) kabi misollar shu turkumga mansubdir. Til taraqqiyotining ichki qonuniyatlari fonetikada yanada konkret aks etadi. Ma’lumki, fonetika nutq tovushlarini, nutqning fonetik bo’lnishini o’rganadi. Fonetikada assimilyatsiya, dissimilyatsiya, singarmonizm, diftongizatsiya, enkliza, 14 Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullaev SH. Hozirgi o zbek adabiy tili. –T.: O zbekiston, 1992. – 108 b.ʻ ʻ 24 prokliza singari ko’plab qonuniyatlar mavjud. Har biri o’ziga xos fonetik tabiatga ega. Masalan,o’zbek tilida urg’u hodisasi unumli emas, shunday bo’lsada, o’zbek tilidagi urg’u ko’chuvchanligi bilan ajralib turadi (odatda oxirgi bo’g’inga tushadi: kitob- kitobni… ). Rus, xitoy, yapon tillarida urg’u unumlidir: у окна - окна , руки - руки , паспорта - паспорта . Fonetik qonuniyatlarning muhim jihati shundaki, ular xususiy hodisalar uchun umumiylik rolini o’taydi. Masalan, ingliz tilidagi leat (urmoq) so’zi ε :>e:>i fonetika jarayonining mahsulidir: leat – b ε : te>be:t>bi:t. Shuningdek, o :>4 almashinuvi, taraqqiyoti qonunini ham quyidagi misollar, xususiyliklarda kuzatish mumkin: moon-mo:n>mu:n. O’zbek tilining fonetik taraqqiyotini qadimgi turkiy tilni o’rganganda sezish mumkin. Hozirgi o’zbek adabiy tilida unlilar 10 ta va ularning talaffuzi ham o’zgargan: at-ash, abag’-oyoq. Fonetikamizda milliy hodisa sifatida saqlanib qolgan qonuniyat – singarmonizm. Singarmonizm –o’zak va qo’shimchadagi unlining uyg’unlashuvi, o’xshab qolishidr: unum, suzuk, kulgu, qiliq, toroq (Toshkent shevasida), qilg’iliq va h.z. Grammatika – til sathlari ichida eng turg’un bo’lim hisoblanadi. Grammatik taraqqiyot bu tilning sifatiy rivojlanishni aks ettiradi, chunki tildagi qatlam (math)lararo miqdoriy o’zgarishlar grammatikada umumlashadi hamda grammatik kategoriyalarning, grammatik ma’no ifodalovchi vositalarning taraqqiyotiga ichki omil bo’lib xizmat qiladi. Tillardan grammatik kategoriyalarning nisbati bir xil emas, chunonchi, ingliz va nemis tillaridagi otlarni farqlovchi xususiyat shundaki, nemis tilida (xuddi rus tilidagidek) rod kategoriyasi mavjud: tad (kun) – muj.r.; wasser –(suv) -serd.r.; yunge (til) jen.r. Bu hodisa qadimgi ingliz tilida ham bo’lgan: doy (kun) muj.r.; water (suv) – sred.r.; tongue (til) – jen.r Biroq, zamonaviy ingliz tilida bu grammatik kategoriya “bosib o’tilgan”, “unutilgan” ko’rinish hisoblanadi. Shuningdek, otlardagi turlanish (kelishiklar) hodisasi har ikki tilda sintetik bo’lgan, hozirda esa faqat nemis tili bu turkum qonuniyatlarini saqlab qolgan: Именительный падеж - Tad ; родительный – Tages va hokazo 15 . 15 Sayfullayeva.R, Mengliyev.B, Boqiyeva.H, Qurbonova. M, Yunusova. Q, Abuzalova. Q. Hozirgi o zbek adabiy ʻ tili O quv qo llanma. –Toshkent: O zMU nashri, 2007. - 180 b. ʻ ʻ ʻ 25 Zamonaviy ingliz tili zamonaviy nemis tilidan hozirda grammatik tuzlishi jihatidan katta farz qiladi, chunki ulardan birinchisi analitik turkumdagi tilga aylangan bo’lsa, keyingisi sintetik turkumda davom etmoqda. Yoki yana bir misol, ingliz tilidagi kelasi zamon ma’nosini beruvchi Shall/will modal fe’llari o’rta asrlarda keng tarqalgan edi. Bu ikki fe’lning rivojlanish xususiyatlari quyidagicha: Will – odatda, insonning xohish, mayl va istagi ustunroq bo’lgan o’rinlarda (/will study - Men o’qimoqchiman); Shall – zaruriyat yo majburiyat ma’nosida (/shall look to my brother - Men ukamga qarashim kerak) qo’llanilgan. Bibliya uslubida shall , badiiy uslubda will qo’llanilar edi. Djorj Mezon 1622-yilda bu ko’makchi fe’llarning funktsional jihatlarini asoslab bergan (“Grammaire Anglaise”) va shall ning I shaxsda, will ning esa qolgan shahslarda ishlatilish me’yorini belgilagan edi 16 . Nemis tilida ham parallel ravishda kelasi zamon modal fe’llari taraqqiyotida dinamik holatni kuzatish mumkin. XI-XIV asrlarda keng ishlatila boshlangan soller / woller modal fe’llari aynan kelasi zamonni ifodalashda o’ziga xoslik kasb etadi. Barcha shaxslarda ko’pincha soller qo’llanmalar edi. Biroq, keyinchalik uning o’rnini keyingisi egallay boshlaydi, xususan, Lyuterning bibliyasida bu shakl juda kam ishlatiladi. XI asrda paydo bo’lgan va XII – XIII asrlarda keng foydalanilgan werden formasi endilikda kelasi zamon ma’nosini bera boshlagan. Zamonaviy nemis tilida Futurum ni ifodalash uchun har uchchala shakl qo’llaniladi. Endi, o’zbek tili grammatikasidagi o’zgarishlar haqida qisqacha to’xtalsak. Avvalo milliy grammatikamizning chinakam o’zbekona, milliy tabiatga ega bo’layotganligi, ko’pgina muvaffaqiyatli yutuqlar qo’lga kiritilayotganligini ta’kidlab o’tmoq joiz. Morfologiya sohasida deyarli barcha narsa-so’z turkumlari tasnifidan boshlab qo’shimchalar tasnifigacha ilmiy asosli izlanishlar olib borildi. O’zbek tilining turkona tabiatidan kelib chiqib, sintaksisda ham muhim rivojlanish sodir bo’lmoqda. Bu sohada “gap markazi”, [WPm] qolipi, atov birlik, predikativ singari tushunchalarning isbotlanishi o’zbek tili milliy grammatikasi talqinini 16 Irskulov.M. Tilshunoslikka kirish. – T.: “O qituvchi” 1992. – 115 b.ʻ 26 tubdan oydinlashtirdi. “Gap markazi” tushunchasi SG va QG hodisalariga aniqlik kiritdi. Shevalar til tizimida dialektizmlar sifatida tadqiq qilinadi. Shevalar – hududiy tushuncha bo’lib, muayyan bir territoriyada yashovchi kishilar, adabiy tildan farqlanib turuvchi o’ziga xos til hisoblanadi. Sheva va dialektizmlarni o’rganuvchi tilshunoslik sohasi- dialektologiya deb ataladi. Unda lahja va shevalarning fonetik, morfologik, sintaktik va leksik xususiyatlari tavsif qilinadi. Milliy tilning paydo bo’lishi va rivojida shevalarning tutgan o’rni, milliy tilga asos bo’lgan shevalar aniqlanadi. Shevalararo, shuningdek, adabiy til va qardosh tillar bilan ularning munosabati aniqlanadi. Shevalar – til lug’at boyligini oshiruvchi ichki manba hisoblanadi. O’zbek adabiy tili uchun Toshkent va Farg’ona shevalari asos qilib olingan. Aslida, sheva so’zi- forscha so’z bo’lib, ovoz, til, so’zlashish, odat, yo’sin, ravish degan ma’nolarni bildiradi. Sheva-biror bir tilning o’ziga xos fonetik, leksik va grammatik xususiyatlarini o’zida aks ettiruvchi kichik qismi hisoblanganligi bois lahja tushunchasidan kichikdir. Lahja shevalar yig’indisidir 17 . Badiiy uslubda, ya’ni badiiy asarlar yaratayotganda shevalardan foydalanish voqea, hodisalarga mahalliy, hayotiy va ijtimoiy tus berishda, shuningdek, personajlar nutqini individuallashtirishda ulkan ahamiyatga ega. Misol uchun, shoti so’zi Farg’ona shevasida narvon ma’nosida ishlatilsa, adabiy tilda “arovaning bir qismi”, tovoq so’zi ham “lagan” ma’nosida, Toshkent shevasida esa lagan-katta tovoq ma’nolarida ishlatiladi. Tovoq so’zi Buxoroda tabaq shaklida keladi. Xorazm shevasida g’uch so’zi – mard, botir; galadi - keladi, nishatamiz - nima qilamiz kabi ma’nolarni bildiradi. Toshkent shevasi fe’llardagi hozirgi zamon formasi (- yapti ) ning - votti shaklida ishlatilishi bilan ajralib turadi: borvotti, borvomman . Shuningdek, o lovchi fonetika ham Toshkent shevasida kuzatiladi: oka, torog’, johongir, dovlat . [u] fonemasining [i] bilan almashinishi holatlari: eshu-eshik, kichu-kichik . [t] o’rnida [ch] kelishi: chochu-sochiq, choch-soch . O’g’uz lahjasida esa (Xorazm) [t]-[d] almashinishlari uchraydi: til - dil; [k]- [ch]- 17 Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullaev SH. Hozirgi o zbek adabiy tili. –T.: O zbekiston, 1992. – 108 b.ʻ ʻ 27 kul- gul, kel-gall: [-ga] jo’nalish kelishigining [-ya], [-a] tarzida kelishi ham bu sheva uchun xos: Buxoroya, jonima, ko’nglima. Shevalardan o’rinli foydalanish badiiy ijodning, umuman, nutqning badiiyligini, uslubning fazilati, ta’sirchanligini oshiradi. Ammo shevalarning ishlatilish doirasi va me’yori chegaralangan. Shevalarni faqat adabiy va so’zlashuv uslubida qo’llash mumkin. Rasmiy, ilmiy uslublarda shevaga xos so’zlarni qo’llash noto’g’ridir. 28 2.2. Tillarning rivojlanishi va taraqqiyot omillari Qadimgi turkiy til hozirgi barcha turkiy tillar: o’zbek, uyg’ur, qirg’iz, qozoq, turkman, ozarbayjon, usmonli turk, tatar, xakas, yoqut va boshqa tillar uchun qadimgi turkiy til umumiy til, ya’ni bobo til sanaladi. Bu davrda mansub so’zlar: budun-xalq, ingek-sigir, bilig-bilim, yag’i-dushman, yov, batsiq-g’arb, Koch-urug’, okush-ko’p, oz-jon,vujud kabilar. Eski turkiy til X-XII asrlar qoraxoniylar davlati hukm surgan davrdir. Qoraxoniylar davlatida arab tili ilmiy va diniy til bo’lib qoldi, fors-tojik tili rasmiy va adabiy til bo’lsada, turkiy tilda ham rasmiy hujjatlar tuzildi. Qoraxoniylar davri adabiy tili hozirgi Markaziy Osiyodagi Barcha turkiy tillarning shakllanishi va rivojlanishi uchun asos bo’lgan til sanaladi. Mahmud Qoshg’ariy tilshunoslik tarixida ilk bor barcha turkiy tillarining shakllanishi va rivojlanishi uchun asos bo’lgan til sanaladi. Mahmud Qoshg’ariy tilshunoslik tarixida ilk bor barcha turkiy tillarning bir necha guruhlarini tasniflab, qiyosiy-tarixiy tilshunoslikka asos soldi. Bu davrga mansub so’zlar: Kokramak-na’ra tortmoq, qirg’ilach-qaldirg’och, sandilach-sa’va, elig-hukmdor, sandug’ach-bulbul, bugu-dono, qut-baraka, emak-mehnat, uma-mehmon. “Devoni lug’oti turk”dan parcha: “Emgak ekinda qolmas”-Mehnat bekorga ketmas, “Uma kelsa, qut kelur”-Mehmon kelsa, Baraka keladi. Eski o’zbek adabiy tilining asoschisi Alisher Navoiy. U o’zbek tilini xazina deb bildi. Bu xazinani ilonlardan va tikanlar o’rab turganini ta’kidladi. U eski o’zbek adabiy tilini ana shu “ilon” va “tikanlar”dan tozalab berdi. Eski o’zbek adabiy tili eng rivojlangan davr XV asr sanaladi. “O’zbek” atamasi tarixda ilk bor Rashididdinning “Mog’ullar tarixi” asarida atoqli ot ma’nosida qo’llangan. Jaloliddin Manguberdining qoshin boshliqlaridan birining ismi O’zbektoy bo’lgan. O’zbek so’zining “o’ziga bek”, “otliq qo’shin”, “to’g’ri”, “sodda”, “insofli”, “saxiy” kabi ma’nolari bor 18 . O’zbek atamasining shunga qadar turk, satr, chig’atoy kabi atamalar bilan ishlatilgan. Navoiy davri va Navoiygacha bo’lgan davrda o’zbek tili turk lafzi, turkiy til nomi bilan yuritilgan. XVI asrdan o’zbek urug’larining nomi butun 18 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili. –T.: “Talqin”. 2005. - 109 b.ʻ 29 xalqning nomiga aylanib ketdi. Herman Vamberining “Turkiy xalq” asarlarida o’zbek so’zi “o’z” va “bek” so’zlaridan iborat bo’lib, “o’z” so’zining ma’nosi “asl”, “ajoyib”, “tagi mustahkam”, “sardor” degani, xullas “o’zbek” so’zining ma’nosi “aslbek” deb izohlangan. Eski o’zbek adabiy tiliga mansubso’zlar: cherik- lashkar, butradi-tarqadi, ketdi; ev-uy, huvaydo-ayon, ravshan, behbud-sog’lomlik. Tashqi ichki rivojlanish omillari. Lingvistik qonunlar. Tilni rivojlantiruvchi hodisa sifatida tashqi va ichki tilni rivojlantirish omillari. 1.Tildagi ichki o’zgarishlarning sabablari va mexanizmlari 2.Tildagi ichki tarixiy o’zgarishlarning tushuntiriladigan nazariyalaria) Tizimga bosim nazariyasi b) Til probikal rivojlanish nazariyasic) Innovatsiya nazariyasi d) ziddiyat nazariyasi (antinomiya). Til ziddiyatlar kompleksini yengib o’tish orqali rivojlanadi: 1. Til va jamiyat o’rtasidagi qarama-qarshilik; 2. Nutq faoliyatida qarama-qarshilik; 3. Tekshirilgan qarama-qarshiliklar; 4. Biror kishining ona ommaviy axborot vositalari sifatida qarama- qarshilikdeyiladi antinomiyada. Tizimni rivojlanishining muayyan bosqichida ruhsat etilgan holda, darhol yana paydo bo’ladi. Antinomiya nazariyasi rus tilida (1968 rus tili va Sovet Jamiyati: zamonaviy rus tilining so’z boyligi)’’monografiyasining o’zgarishini tahlil qilishda muvaffiyatli qo’llaniladi. Til va jamiyat o’rtasidadi munosabatlarda qarama-qarshiliklar to’rt antinomiyaaa orqali amalga oshiriladi 19 : 1. Ultratovushda tilni tashkil etuvchi norma talablari natijasida haqiqiy yangilik. 2. Shavqatlilik va ifodali, ular tilni standartlashtirishga qarshi. 3. Til stilistik xilma-xil bo’lishi kerak va intilishlararo so’z boyligining ushbu turiga qarshi. 19 Nematov. H. G . Sayfullayeva. R.R. Zamonaviy o zbek tili –Toshkent: Mumtoz so z 2008. – 145 b.ʻ ʻ ʻ 30 4. Iqtisodiyot ammo shu bilan bir vaqtning o’zida mo’tadil energiya Tilning rivojlanishi til bo’linmalaridan foydalanishni barqarorlashtirish va buni amalga oshirishga qodir emasligini to’xtatish istagi bilan belgilanadi. Ma’lumki, o’zlikni anglash, ma’naviy yuksalish, milliy ong va tafakkurning ifodasi, shuningdek, ajdodlar va avlodlar o’rtasidagi ruhiy-ma’naviy bog’liqlik til orqali namoyon bo’ladi. Haqiqatdan, hayotni kuzatsangiz, ko’p o’qigan, hayotni ko’p kuzatgan, teran ma’naviyatli, odobli, ilmli, madaniyatli inson bilan suhbatlashganimizda ularning ovoz ohangidagi samimiylik, inson dilini yorituvchi yoqimli so’z sehri o’ziga maftun qilib qo’yadi. Bunday insonlar teran, sokin daryoga o’xshaydi. Ular shovqinsuronsiz oqadi. Bir insonning ikkinchi bir insonga intilishi, uni dil qumsab, sog’inishi zamirida muomala madaniyati yotadi. Jamiyatning rivojlanganligi, uning madaniyatlilik darajasi, ravnaqi ko’p jihatdan unda yashaydigan kishilarning muomala madaniyati bilan belgilanadi. Aqli teran, fikri ummon, haqiqiy ma’naviyatli inson muomala jarayonida o’z fikrini tafakkur doshqozonida qaynatib, so’ng so’z dasturxoniga uzatadi. Insonning so’z sehrining boyligidan uning qanchalik fahm-farosatga ega ekanligini bilib olamiz. Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining, betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili – bu millatning ruhidir 20 . Har qanday tarixiy haqiqat til vositasida, esda qoladigan yorqin so’zlar, obrazlar yordamida avloddan-avlodga yetkazib berilmasa unut bo’lib ketadi. Dunyo tarixiga nazar tashlasak, qaysi mamlakatda milliy til davlat tiliga aylangan bo’lsa va shu tilda haqqoniy tarixiy asarlar yaratilsa, o’sha joyda taraqqiyot tezlashib borganini ko’ramiz. Jumladan, o’tgan asrlarda Angliya taraqqiyotini tezlashtirgan eng muhim omillar orasida ingliz adabiy tilining davlat tiliga aylangani va bu tilda Shekspir, Valter Skott kabi yozuvchilar yorqin tarixiy asarlar yozib, o’z xalqini dunyoga tanitgan. Bundan tashqari Balzakning vatani Fransiya, Gyotening vatani Germaniya, Lev Tolstoyning vatani Rossiya haqida ham shunday fikrlarni aytish mumkin. Shu nuqtada zo’r bir tarixiy qonuniyat ko’zga tashlanadi. Ajdodlar yaratgan ma’naviy boyliklar va erishgan yutuqlar keyingi avlodlarga 20 Yo ldoshev I. va b. Mutaxassislikka (tilshunoslikka) kirish.-T.: - 2018. - 104 b. ʻ 31 to’liq yetib borishi uchun va ular o’zlaridan oldin egallangan marralarni qo’ldan bermay, taraqqiyotni tadrijiy ravishda davom ettirishlari uchun tarix, til va adabiyot birgalikda oldingi davrlar tajribasini keyingi davr kishilariga to’liq yetkazib berishi kerak. Shu ma’noda bundan salkam ming yil muqaddam yaratilgan “Devonu lug’otit turk” va “Qutadg’u bilig”lar tarix bilan qurollantirishga qaratilgan nodir asarlardir. Turkiy tilli xalqlar ming yil burun ham tarixni haqqoniy ko’rsatib beradigan, bilim va tafakkurning barcha nozik qirralarini ifodalashga qodir bo’lgan adabiy til yaratganliklarini ushbu asarlar ko’rsatib turibdi. Afsuski, undan keyingi asrlarda o’zaro urushlar va istilolar turkiyzabon xalqlarning taraqqiyotida uzilishlar, inqirozlar yuz berishiga sabab bo’ldi. Ammo Temuriylar davrida Alisher Navoiy va Mirzo Bobur ijodlarida tarix, til va adabiyot qudratli uchlikka aylanib, yangi yuksakliklarga ko’tarildi.Til, voqelikning har qanday hodisasi kabi, bir joyda turmaydi, balki o’zgaradi, rivojlanadi. O’zgarish tilning doimiy xususiyatidir. Bir paytlar D.N.Ushakov shunday ta’kidlagan edi: “...bu o’zgarish tilning hayotidir”. Til o’zining ichki mantig’iga ko’ra o’zgaradi va rivojlanadi, bu ma’ruzachilarga noma’lum bo’lib qoladi. Masalan, so`zlovchilar grammatik kategoriyalarni yaratishda ongli ravishda qatnashmagan. Bularning barchasi ularning irodasiga qarshi, muloqot, voqelikni bilish, til va tafakkurni rivojlantirish ehtiyojlarini qondirish uchun yaratilgan. Har bir hodisaning o’ziga xos shakli bor. Bunday o’zgarish va til shakliga ega. Uning o’zgarish shakli shundan iboratki, u muloqot jarayonini buzmaydi va shuning uchun so’zlovchi uchun muloqot paytida til o’zgarmagan ko’rinadi. Lekin shu bilan birga, aynan muloqot jarayonida o’zgarishlar bo’lishi aniq. Ishlamaydigan til o’likdir. U o’zgarmaydi yoki rivojlanmaydi. Til taraqqiyotida ichki va tashqi omillarni ajratish mumkin. Ichki omillarga kiradi uzluksizlik va innovatsiya. Til hodisalari evolyutsiyasi davomiylik bilan tavsiflanadi. Har qanday elementni almashtirish uchun (va o’zgaruvchan tizimda o’zgarishning o’zi bir elementni boshqasiga almashtirishga qisqartiriladi), ma’lum darajada bir xil bo’lishi kerak. Ammo har bir birlikning o’ziga xos xususiyati bor, shuning uchun u o’rinbosar birlikka teng bo’lishi mumkin emas. Ushbu ikki 32 xususiyat - o’ziga xoslik va o’ziga xoslik ichidagi farq - tizimning rivojlanishi uchun zarur bo’lib chiqadi. Bunday parallel birliklar tarixan uzoq vaqt mavjud bo’lishi mumkin (masalan, variantlar, sinonimlar shaklida). Demak, o’zgarish til taraqqiyotining ichki omillaridan biridir. O’zgarish innovatsiyalarga qarshi. Agar o’zgarish uzluksizlik va divergensiyani nazarda tutsa, innovatsiya ularni nazarda tutmaydi. Innovatsiya individual xususiyatga ega (masalan, muallifning neologizmlari, individual obrazlilik, mashhur iboralar, so’zlarning noodatiy birikmasi). Innovatsiyalar so’zlovchilar jamoasining ehtiyojlari va til rivojlanishi tendentsiyalariga javob bersa, til faktiga aylanishi mumkin. Biroq, til rivojlanishining ichki omillari bilan bir qatorda, birinchi navbatda, til muloqotining o’ta ijodiy xususiyati tufayli, jamiyatning o’zi rivojlanishi bilan bog’liq bo’lgan til o’zgarishining tashqi omillari mavjud. Zamonaviy insonning dastlabki shakllari Yerning qulay iqlim sharoitida - O’rta yer dengizida (Oldingi Osiyo, Janubi-Sharqiy Evropa, Shimoliy Afrika) rivojlangan. Yevroosiyoning aholi yashamaydigan joylari va mehnat unumdorligining pastligi ibtidoiy odamlarni materikda yashashga majbur qildi. Boshqa iqlimga o’tish, yangi mehnat sharoitlari, yangi oziq-ovqat, yangi turmush sharoitlari shunga mos ravishda tillarda o’z aksini topdi. Shunday qilib, insoniyatning til tarixi turli qabila dialektlaridan boshlangan 21 . Tillarni kesib o’tish hollari boshqa tillardan olingan qarzlardan farqlanishi kerak. Qarz olayotganda tilning grammatik tuzilishi va lug’atning asosiy fondi o’zgarmaydi. Tillarni kesib o’tishda, birinchi navbatda, tilning fonetikasi va grammatikasi o’zgaradi. Shtatlarning chegara hududlarida buni kuzatish mumkin adstrat. Bu ikki qo’shni tilning elementlari bir-biriga kirib boradigan til aloqasining bir turi. Adstratum hodisasi chegara hududlarida uzoq davom etgan ikki tillilik davrida yuzaga keladi. Masalan, Belarusiya-Polsha chegarasida belarus tilida (va aksincha) polyak tilining elementlari; Bolqon tillarida turkiy adstratum elementlari. Adstrat til o’zaro ta’sirining neytral turidir. Tillar bir-birida erimaydi, balki ular orasida qatlam hosil qiladi. 21 Yo ldoshev I., Muhamedova S., Sharipova O ., Madjidova R. Tilshunoslik asoslari. - T.: 2013. - 187 b.ʻ ʻ 33 Xalq yoki etnik guruh - bu bir xil tilda gaplashadigan jamoa. Bir tilda xalq so’zlashadi, uni birlashtiradigan va boshqa xalqlardan ajratib turadigan narsa shu. Etnos urug , qabila, xalq, millat kabi jamoalarga nisbatan umumiy tushunchadir.ʻ Etnik va lingvistik xususiyatlar irqiy qarama-qarshidir. Savol: Qadimgi til yoki irq nima? Insoniyat va tilning shakllanishi taxminan qachon (bir vaqtning o’zida) sodir bo’lgan? va irqlarning chiqishi qaerdan boshlangan? Tillarning genealogik guruhlanishi ham irqlarga bo’linish bilan bog’liq emas, garchi ba’zi hollarda ma’lum yozishmalar sodir bo’ladi. tillar juda kichik, ajratilgan guruhlarga xos bo’lib, ularning a’zolari hozirgi voqealarni juda yaxshi bilishadi, ular ma’lumot almashish uchun etarlicha qisqa va lo’nda so’z-jumlalarni topadilar, ularda fe’l o’zaklari predmet va holatlarni bildiruvchi affikslar bilan birlashadi. Til o’zgarishlarini belgilovchi omillar orasida tashqi va ichki sabablarni ajratish odatiy holdir. Tashqi ma’lum bir tildan foydalanadigan til jamoasining xususiyatlari va ushbu til jamoasi boshidan kechirayotgan tarixiy voqealar bilan bog’liq. Ma’lum bir til hamjamiyatiga xos bo’lgan muloqot xususiyatlari ta’siri ostida har bir til o’z evolyutsiyasi jarayonida o’ziga xos xususiyatlardan biriga xos bo’lgan xususiyatlarni asta-sekin rivojlantiradi va yaxshilaydi, deb hisoblash uchun asoslar mavjud. to’rt xil tillar. Agar til bir hil va ko’p sonli lingvistik jamoa tomonidan ishlatilsa, unda xususiyatlar rivojlanadi. flektiv va sintez ... Masalan, eng nozik ma’no tuslarini (o’g’il, o’g’il, o’g’il, o’g’il va boshqalar) ifodalovchi ko’p sonli so’zlarni shakllantirish va turli xil grammatik ma’nolarni ifodalash qobiliyati uchun barcha shart-sharoitlarga ega rus tili. turli affikslar qo’llangan so’zlar 22 . Agar til hamjamiyati boshqa lingvistik jamoa bilan aralashib, bir jinsli bo’lib qolsa, u holda tilda belgilar rivojlanadi. analitiklik: affikslar soni kamayib, ko p ʻ grammatik ma’nolar rasmiy so’zlar yordamida o’z fikrlarini bildira boshlaydi. Aynan shu o’zgarishlar uning rivojlanish jarayonida sodir bo’lgan. ingliz tili. 22 Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullaev SH. Hozirgi o zbek adabiy tili. –T.: O zbekiston, 1992. – 128 b. ʻ ʻ 34 Agar til uzoq vaqt davomida turli xil lingvistik jamoada mavjud bo’lsa, u tilga aylanishi mumkin. izolyatsiyalash turi. Bunday holda, u fleksiyaning barcha shakllarini yo’qotadi va unda grammatik ma’nolar faqat so’z tartibi yoki rasmiy so’zlar bilan ifodalana boshlaydi. Shubhasiz, xitoy tili bu yo’lni bosib o’tgan. Tilni o rganishni mustaqil fanga aylantirgan tilshunoslikning an anaviy qiyosiy tarixiyʻ ʼ paradigmasi lingvistik ma lumotlarni ichki va tashqi qiyoslash usullari orqali ʼ prototilni qayta qurish maqsadini ko zlagan edi. Ushbu usullarning mantiqiy ʻ davomi til evolyutsiyasi bosqichlarini qayta qurish va rivojlanishning umumiy qonuniyatlarini aniqlash uchun qarama-qarshilik nuqtai nazaridan ko’rib chiqish imkoniyatidir. Til tizimining o’zini o’zi boshqarishi til rivojlanishiga ta’sir qiluvchi muhim ichki omillardan biridir. Turli darajadagi innovatsiyalarni idrok etish, to’plash va o’zlashtirish uchun turli xil imkoniyatlar mavjud. Fonologik daraja nisbatan ochiq. Fonologik tizim birinchi bo’lib innovatsiyalarni faol ravishda to’pladi. Ildiz morfemasiga urg’uning biriktirilishi va keyinchalik bukilishning bo’shashishi eng muhim yangiliklardan edi. Fonologik o’zgarishlar ingliz va nemis tillari tizimlarida morfologik paradigmalarning qayta tuzilishiga olib keldi. Tashqi omillar nemis tili tizimiga qaraganda ingliz tili tizimining diaxronik rivojlanishiga kuchli ta’sir ko’rsatdi. Skandinaviya vikinglari va normanlarning tillari bilan o’zaro bog’liqlik va keyingi aloqalar til o’zgarishining tez sur’atlariga olib keldi 23 . Til tizimining o’z-o’zini ta’minlash haqiqatini tan olgan holda, tizimli rivojlanish sabablarini kuzatish va uning bosqichlarini ajratib ko’rsatish mumkin. Ko’rsatilgan bosqichlarning tipologiyasini aniqlab, bir xil turdagi tendentsiyalar aniqlanganda, ma’lum bir tillar guruhi uchun evolyutsiyaning universal bosqichlarini aniqlash mumkin. Ikki german tilining evolyutsion jarayonlarini qayta qurishda umumiy tendentsiyalar aniqlanadi, ammo tashqi va ichki omillarning o’zaro ta’siri tufayli til o’zgarishlarining aktuallashuv tezligi bir xil emas. Tadqiqotning nazariy ahamiyati. Evolyutsion tendentsiyalarni o’rganish til tizimining sinxron va diaxronik darajada mavjudligining yangi qirralarini ochib 23 Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili. –T.: “Talqin”. 2005. - 149 b. ʻ 35 beradi, bu esa ularni qiziqtiradi. yanada rivojlantirish diaxronik tilshunoslik. Til tizimi evolyutsiyasi bosqichlarining tipologik tadqiqotlar doirasiga kiritilishi til diaxroniyasi masalalarini nazariy jihatdan qayta ko’rib chiqishga ma’lum hissa qo’shadi. Bitiruv malakaviy ishda keltirilgan fikrlarni rivojlantirish tilshunoslikning boshqa sohalari materiallarida davom ettirilishi va turli lingvistik materiallar bilan tasdiqlanishi mumkin. Lingvistik tahlil jarayonida olingan natijalar diaxronik tushunchalarni tuzatish uchun ishlatilishi mumkin. To’plangan va miqdoriy jihatdan tizimlashtirilgan material umuman til tizimi evolyutsiyasining lingvistik va bashoratli xususiyatlari uchun muhimdir 24 . Tadqiqotning amaliy ahamiyati. Yangi umumiy nazariy va amaliy xulosalar qadimgi va zamonaviy tillarni diaxronik tadqiq qilish, ularning retrospektiv va istiqbolli holatini qayta tiklash uchun asosiy yoki muammoli xulosalar sifatida ishlatilishi mumkin. Mazkur ish til nazariyasi va tarixi fanlari bo’yicha universitetlarda o’qitilishini tuzatish nuqtai nazaridan ham amaliy ahamiyatga ega. Dissertatsiya tadqiqotining asosiy qoidalari va xulosalari ma’ruza kurslarida va umumiy tilshunoslik, diaxronik tilshunoslik, qiyosiy tadqiqotlar va german tillari tarixi bo’yicha seminarlarda qo’llanilishi mumkin. Ishning aniq natijalari fan saviyasini oshirish maqsadida talabalar, aspirantlarga tavsiya etilishi, shuningdek, germanshunoslik, til nazariyasi va qiyosiy tarixiy tilshunoslikka oid asarlar yozishda foydalanish mumkin. Muxtasar qilib aytganda, o’zbek tili – bu o’zbek xalqining tarixi. O’zbek tili – bu o’zbek xalqining taraqqiyot va madaniyati bosib o’tgan yo’l. Shu boisdan ham o’zbek tilini o’rganish va avaylash shunchaki bekorchilikda qilinadigan ish emas, balki u muhim zarurat taqozosidir. Shu tariqa o’zbek tili mustaqil davlatimizning Bayrog’i, Gerbi, Madhiyasi, Konstitutsiyasi qatorida turadigan, qonun yo’li bilan himoya qilinadigan muqaddas timsollaridan biriga aylandi. Har bir tilning qudrati va afzaliyatlari shu tilni yaratgan xalqning o’zi bilan birga yashasagina rivojlanib, o’sib boradi. O’z xalqidan va sarzaminidan uzilib qolgan til tabiiy kuchini, boyligi va go’zalligini yo’qota boshlaydi. Demak, el 24 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. -Toshkent, 2013. - 80 b. 36 borki, til bor. Eldan uzilmagan odam tildan ham ayrilmaydi. Ushbu xulosalarimiz Alisher Navoiyning “Tilga ixtiyorsizlik elga e’tiborsizlikdan kelib chiqadi”, degan fikrini yana bir bor tasdiq etadi. 37 XULOSA Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, dunyoning ko‘pgina tilshunoslari tillarning o‘zaro aloqasi xususida talaygina ilmiy izlanishlar olib borishgan. Olib borilgan tadqiqotlarning ko‘pchiligida bu masalaga ijtimoiy-tarixiy hamda psixologik nuqtai nazardan yondoshilgan, ya’ni muayyan bir til tarixini o‘rganish orqali mazkur tilning o‘z taraqqiyoti davomida tarixning u yoki bu davrida boshqa tillar ta’siriga tushishi va buning natijasida tillar o‘rtasida o‘zaro so‘z almashish hodisasi kuzatilgan. Tabiiyki, tillar o‘rtasida o‘zaro so‘z almashish aloqasining miqdoriy natijalari turli tillarda turlicha bo‘ladi. Jahon tillari orasida hech qachon va hech qayerda boshqa tillar ta’siriga tushmagan yoki o‘z lug‘at boyliklaridan boshqa tillarga bermagan til topilmasa kerak. Shuningdek, hech bir tirik til boshqa bir til bilan o‘zaro aloqaga kirishmaslik kafolatini bera olmaydi. Ayniqsa, o‘zaro aloqada bo‘lgan xalqlarning tillari bir- birlariga ta’sir etishi, bir-birini boyitishi uchun xizmat qilishi, bunday o‘zaro ta’sirning leksikada samarali bo‘lishi ma’lum fakt. Xalqlarning o‘zaro aloqalari, tillarning bir-biriga ta’siri turli davrlarda, turli sharoitlarda o‘ziga xos ko‘rinishda bo‘ladi. Bunday o‘zaro ta’sir ayrim davrlarda kuchsiz darajada bo‘lsa, boshqa bir davrda sezilarli va samarali tarzda bo‘ladi. Shu bilan birga, bunday o‘zaro ta’sir ba’zi vaqtlarda stixiyali tarzda bo‘lsa, ayrim davrlarda uni ma’lum qonun-qoidalar asosida yo‘lga solish, unga insonning faol aralashuvi talab etiladi. Darhaqiqat, turli tarixiy davrlarda azaliy o‘zbek tili ko‘plab boshqa tillar bilan o‘zaro aloqada bo‘ldi. Shu bois, o‘zbek adabiy tilining lug‘at tarkibida qadimgi uyg‘ur, so‘g‘d, xitoy, arab, mo‘g‘ul, fors-tojik kabi ko‘plab tillarning elementlari mavjuddir. Bu tillar o‘zbek tili lug‘at tarkibiga turli davrlarda, turli darajada, turli yo‘llar bilan ta’sir etgan. Shunga ko‘ra, o‘zbek tiliga o‘tgan so‘zlarning soni ham turli miqdordadir. Ayni shunday holatni o‘zbek tilining barcha terminologik sistemalarida ham to‘liq kuzatish mumkin. Quyida o‘zbek tilining tarixiy taraqqiyotiga ta’sir ko‘rsatgan va u bilan muomalada bo‘lgan tillar mavzusini o‘zbek kitobatchilik terminologiyasi timsolida berishga harakat qildik. 38 Ta’kidlash lozimki, ba’zi turkiy tillarda bo‘lganidek, o‘zbek kitobatchilik terminologiyasi shakllanishining dastlabki bosqichlarida (XI-XII asrdan XX asr boshlariga qadar) o‘zbek adabiy tilining lug‘at boyligidan ayni sohaga oid terminlar yaratishda asosiy manba o‘laroq yetarli darajada foydalanilmagan. Bu yo‘nalishda asosiy ustunlikka, birinchi navbatda, arab tili, keyin esa, fors-tojik tili ega bo‘lgan. Shu bois, o‘zbek kitobatchilik terminologiyasining shakllanishida arab hamda fors-tojik tillarining o‘rni katta bo‘lgan. Tilimizning lug‘at tarkibida o‘zimizniki bo‘lgan so‘zlardan tashqari boshqa tillardan o‘zlashgan so‘zlar ham mavjud. Bu tabiiy holdir. Chunki o‘zbеk xalqi o‘z tarixining turli davrlarida boshqa xalqlar bilan iqtisodiy, madaniy, siyosiy aloqada bo‘lib kеlgan. Mana shu aloqa-aralashuv natijasi o‘laroq tilimizga boshqa tillardan so‘zlar kirib, o‘zlashib kеtgan. Shu nuqtai nazardan adabiy til so‘zarini tarixiy kеlib chiqishiga ko‘ra ikki guruhga ajratish mumkin: 1. O‘z qatlam so‘zari. 2. O‘zlashgan qatlam so‘zari. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Ijtimoiy adabiyotlar: 1. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. Toshkent – 2017. 2. Karimov A .I. “yuksak ma’naviyat -yengilmas kuch” Toshkent. Ma’naviyat.2008. II. Ilmiy adabiyotlar: 3. Azizov O. Tilshunoslikka kirish. –T.: O qituvchi, 1996.ʻ 4. Begmatov E. Hozirgi o zbek adabiy tilining leksik qatlamlari –T.: Fan, 1985. ʻ 5. Golovin B.N. Vvedeniye v yazikoznaniye. –M.: Vыsshaya shkola, 1977. 6. Irisulov M. Tilshunoslikka kirish. –T.: O ituvchi, 1992. ʻ 7. Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili. –T.: Talqin. 2005. ʻ 8. Jamolxonov H.A. Hozirgi o zbek adabiy tili. –T.: Talqin, 2005. ʻ 9. Koduxov V.I. Vvedeniye v yazikoznaniye. -M.: Prosvesheniye,1987 10. Maxmudov N. Ma rifat manzillari. – T.: Ma naviyat, 1999. ʼ ʼ 11. Maxmudov N. Til va yozuv. –T.: O zbekiston, 1987 ʻ 12. Maxmudov N. Til. – T.: Yozuvchi, 1998. 13. Nurmonov A, Rasulov R. O zbek tili jadvallarda. –T.: O ituvchi, 1993. ʻ ʻ 14. Nurmonov A, Yo ldoshev B. Tilshunoslik va tabiiy fanlar.-T.: Sharq, 2001. ʻ 15. Reformatskiy A.A. Vvedeniye v yazыkovedeniye. – M.: Aspekt press, 2003. 16. Sayfullaeva R., Mengliev B., Boqieva., Qurbonova M., Yunisova Z., Abdullaeva M. Hozirgi o zbek adabiy tili. –T.: 2009. ʻ 17. Yo ldoshev I. O zbek kitobatchilik terminologiyasi. –T.: Fan, 2004. ʻ ʻ III. Internet saytlari: 18. www.fayllar.org 19. www.wikepidiya 20. www.ziyouz.com 21. www.unilibrary 40

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘ZBEK TILI LEKSIKASINING TARIXIY TARAQQIYOTI

1.1. O‘zbek tili lug‘at tarkibidagi so‘zlarning kelib chiqishi haqida umumiy ma’lumot

1.2. Arxaizm va istorizmlarning bir-biridan farqi. Neologizmlarning paydo bo‘lishi yo‘llari

II BOB. TILNING LEKSIK TARAQQIYOTIDAGI ICHKI VA TASHQI OMILLAR

2.1. Til taraqqiyoti. Til taraqqiyotining ichki va tashqi qonuniyatlari

2.2. Tillarning rivojlanishi va taraqqiyot omillari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить