Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 177.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tili onomasiologiyasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILI ONOMASIOLOGIYASI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………….…………3 I BOB. O‘ZBEK ONOMASTIKASI TARIXI……………………………………...6 1.1.O‘zbek onomasiologiyasining o‘rganilishi…………..……………………………6 1.2.Onomasiologiyaning jahon tilshunosligidagi o‘rni...……….……………………13 II BOB. ONOMASTIK BIRLIKLAR VA ULARNING TILDAGI IFODASI…18 2.1. Onomastik birlikning til tizimidagi o‘rni………………………………………..18 2.2. Turli sohalarda onomastik birliklar……………………………………………...27 UMUMIY XULOSA………………………………………………………………..34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………...35 KIRISH Zamonaviy tilshunoslik fanida so‘z va uning ma’nosi masalalari markaziy o‘rin tutadi. Shu nuqtai nazardan, so‘z ma’nosining vujudga kelishi, nomlash jarayonining mexanizmlari, til tizimidagi semantik harakatlar va inson tafakkurining tildagi aksini tahlil qilish tilshunoslikda yangi yo‘nalishlarning shakllanishiga sabab bo‘ldi. Ana shunday yo‘nalishlardan biri onomasiologiya bo‘lib, u so‘zning shakllanishini, nomlashning uslubiy, semantik, mantiqiy va madaniy asoslarini o‘rganadi. Mavzuning dolzarbligi. Onomasiologiya bugungi kunda tilshunoslik, psixolingvistika, madaniyatshunoslik va kognitiv fanlar bilan uzviy aloqador holda rivojlanayotgan muhim yo‘nalishlardan biridir. Ayniqsa, ko‘p tillilik sharoitida sinonimiya, metafora, metonimiya kabi nomlash usullarini tahlil qilish orqali semantik tafovutlarni aniqlash onomasiologik yondashuv orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun ham onomasiologiya nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarb fan sohasidir. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. Onomasiologik yondashuv G‘arb tilshunosligida XIX asr oxirlaridan boshlab shakllana boshlagan. F. de Sossyur kabi tilshunoslar semantik hodisalarni nomlash nuqtai nazaridan izohlashga uringanlar. XX asrning ikkinchi yarmida til va tafakkur bog‘liqligini o‘rganuvchi olimlar onomasiolo giyaning rivojlanishi ga katta hissa qo‘shganlar . Rus tilshunosligida olimlar bu yo‘nalishda izchil tadqiqotlar olib borgan. O‘zbek tilshunosligida esa Sh. Rahmatullayev nomlash jarayoniga oid ayrim masalalarni o‘rganganlar. So‘nggi yillarda esa onomasiologiyaga oid monografiyalar, ilmiy maqolalar va nomzodlik dissertatsiyalari soni ortmoqda. Onomasiologiyaning obyekti. Onomasiologiyaning o‘rganish obyekti – bu til tizimidagi nomlash hodisasidir. Ya’ni, dunyodagi mavjud ob’ekt, hodisa, sifat, harakat yoki tushunchalarga inson tomonidan berilgan nomlar, ularning shakllanishi va semantik asoslari onomasiologiyaning markaziy o‘rganish maydonini tashkil etadi. 3 Onomasiologiyaning predmeti. Onomasiologiyaning predmeti esa – ma’no va shakl o‘rtasidagi bog‘liqlik, nomlash jarayonining ichki qonuniyatlari, nomlashdagi motivatsiya va semantik o‘zgarishlardir. U so‘z qanday paydo bo‘lgan, qanday semantik asosga ega, qanday shaklda ifodalanayotganini tadqiq etadi. Kurs ishining maqsadi. Inson tafakkurining tildagi nomlash orqali qanday ifodalanganini aniqlash, nomlarning semantik, psixologik va madaniy omillar bilan bog‘liqligini o‘rganish hamda til birliklarining vujudga kelish mexanizmini ochib berishdan iborat. Bu orqali tilning inson ongidagi in’ikosi chuqurroq tahlil qilinadi. Kurs ishining vazifalari. Onomasiologiyaning vazifalari quyidagilardan iborat: 1.Tabiiy va sun’iy til tizimlarida nomlash jarayonlarini tahlil qilish; 2.Nomlashda ishtirok etuvchi semantik motivatsiyalarni aniqlash; 3.Sinonimiya, antonimiya, metafora, metonimiya kabi nomlash vositalarining ishlash mexanizmlarini o‘rganish; 4.Til birliklarining nomlanish sabablarini tarixiy va zamonaviy kontekstda izohlash; 5.Nomlash orqali madaniy va milliy tafakkurning aksini o‘rganish; 6.Nomlashdagi universal va milliy xususiyatlarni aniqlash; Til tizimida atoqli otlar alohida o‘rin tutadigan lisoniy hodisa sanaladi. O zbek tiliga davlat maqomi berilishi o‘zbek onomastikasi, xususan, toponimiya va ʻ antroponimiya sohasining ham yangi sifat darajasiga ko‘tarilishini ta minladi. ʼ Atoqli otlarga e’tibor yanada kuchaydi. O‘zbek onomastikasini yanada yuksak pog onaga ko tarish, uni yanada rivojlantirish bugungi tilshunoslikning eng dolzarb ʻ ʻ masalalaridan biri bo lib qolmoqda. Shuning uchun ham “Onomastika”ni alohida ʻ fan sifatida oliy o quv yurtlarida o qitish atoqli otlar borasida yetarli bilim, malaka ʻ ʻ va ko‘nikmaga ega yosh avlodni tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki o‘zbek xalqining tarixi bilan bog‘liq bo‘lgan toponimlar, antroponimlar, gidronimlar, oronimlar, nekronimlar kabi atoqli ot turlari haqida tushunchaga egalik insonning ma’naviy hayotida, uning madaniy saviyasini ko tarishda, ilmiy va badiiy ʻ tafakkurini takomillashtirishda juda muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi taraqqiyot 4 salohiyatli kadrlar yetishtirishni, texnologik jihatdan yangi bilimlar bilan qurollangan yetuk mutaxassislarga ega bo‘lishni talab etmoqda. O‘zbek onomastikasi bo‘yicha keng bilim qamroviga ega kadrlarni tayyorlash, raqobatbardosh mutaxassislar yetishtirish sifatini yanada oshirish maqsadida ushbu qo llanma yaratildi. ʻ Onomastik birliklar – atoqli otlar borasida kerakli mutaxassislarni tayyorlash faqat filologiya sohasidagi ta’limiy-tarbiyaviy ishgina emas, balki mafkuraviy, siyosiy-ma’rifiy ishlarning ham eng muhim tomonlaridan birini tashkil etadi. Shuning uchun ham bu kursni o rganish bo lajak o qituvchilar uchun zaruriy ʻ ʻ ʻ ehtiyojdir. Bu ehtiyoj o‘z yurti, yashash makoni, atrofidagi olamni o rganish, til va ʻ xalq tarixidan xabardor bo‘lish, atoqli otlardan adabiy til me’yorlariga rioya qilgan holda to g ri foydalanish, ularni ma naviy boylik sifatida asrash kabilar bilan uzviy ʻ ʻ ʼ bog‘liqdir 1 . 1 Kilichev B. Onomastika. – Buxoro, 2023. – 3-B. 5 I BOB. O‘ZBEK ONOMASTIKASI TARIXI 1.1.O‘zbek onomasiologiyasining o‘rganilishi Keyingi yillarda mamlakatimizda onomastikaning nazariy va amaliy muammolarini o‘rganishga alohida ahamiyat berilmoqda. Masalan, respublikadagi har bir viloyat, shahar, tuman hokimliklari oldida toponimik ob’ektlarga nom qo‘yishni muvofiqlashtirish bo‘yicha maxsus komissiyalar ish yuritmoqda. Bu komissiyalar o‘sha hududdagi tomonimik ob’ektlarga qo‘yilgan nomlarni zamon talablariga ko‘ra yangilash bo‘yicha qator ishlarni amalga oshirmoqda. Masalan, prof.I.Suvonqulov Samarqand shahri ko‘chalarining yangi nomlari talqini haqida “Tariximizning o‘chmas sahifalari” deb nomlangan asar yaratgan edi. Xuddi shunday ish Qarshi shahri bo‘yicha ham amalga oshirilgan 2 . Ma’lumki, yer yuzida mavjud yaratiqlarning barchasiga o‘ziga xos nomlanish tarixi va sabablariga egadir. Ana shu nomlarning xalq lisonida saqlanib qolishi ma’lumjihatlar evaziga yuzaga keladi. Ta`kidlash lozimki, har qaysi obyekt yoki subyektga berilgan nom ba`zi xususiyatlarga tayangan holda mavjuddir. Biz siz bilan tadqiq qilmoqchi bo‘lgan ushbu maqolada elat, xalq, ma’lumetnik guruhlarga berilgan nomlar hamda ularning onomastik tahlili yuzasidan so‘z yuritamiz. O‘zbek tilida har bir so‘zlar guruhining o‘ziga xos nomlanish tizimi mavjud. Jumladan, o‘simliklar tilshunoslikda fitonim deb nomlansa, jonivorlarga berilgan nomlar zoonim atamasi bilan qayd etiladi. Xuddi shu kabi xalq, millat, qabila, urug‘ , bir so‘z bilan aytganda, etnik uyushmalarning o‘ziga xos nomlanishi mavjud bo‘lib, ular lingvistikada etnonimlar deb yuritiladi. Etnonim termini grekcha “etno va oputa” so‘zlari yig‘indisidan tashkil topgan bo‘lib, “qabila va nom” integratsiyaviy ma`nosini ifodalab keladi. Ta`kidash o‘rinliki, ba`zi etnonimlar tarkibida rang-tusni ifodalovchi sifatlar ham ishtirok etganining guvohi bo‘lishimiz mumkin. Ushbu sifat tarkibli etnonimlar etnik guruhlarning ma’lum xususiyatidan kelib chiqib nomlanganligi to‘g‘risida 2 Matnazarov M., Ro‘zimova G. Onomastika fanidan o‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Urganch, 2022. – 7-B . 6 ma`lumotlar uchraydi. Qizil, qora, sariq, yangi va shu kabi sifatlardan iborat bo‘lgan etnonimlar xususida shunday fikrlar bildiriladi, ya`ni: “Qadimgi davrlarda qora rang shimolni, qizil rang janubni, ko‘k rang sharqni, oq rang g‘arbni, sariq rang markazni ifodalagan”. Ko‘rinib turibdiki, entik guruhlar joylashgan o‘rin ham ularning nomlanishida ham o‘z aksini topgan. Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki, etnonimlar ma’lumxalqlarga xos etnik guruh, millat, qabila, elat nomlarini ifodalovchi guruh nomlari bo‘lib, ularning qanday nomlanishi etnik guruhlarning qadimiy holatiga ko‘ra baholangan. Xalqlar yashagan o‘rinlar, ularning turmush tarzi, xalqlarning o‘ziga xos xarakteri va shu kabi qator omillar etnonimlarning tanlanishi uchun asos bo‘lib xizmat qilgan. O‘zbek onomastikasi materialini lingvistik o‘rganish ma`lum tgan asrning 60-yillaridan boshlangan. Bungacha ushbu mavzudagi maqolalar ilmiy va publitsistik xususiyatga ega edi. Keyingi bosqich o‘zbek tili toponimikasini lingvistik jihatdan o‘rganishga e’tiborning kuchayishi, respublikaning bir qator tuman va viloyatlari, shaharlarida antroponimlar, makro- va mikrotoponimlarni to‘plash va o‘rganish borasidagi ishlar jadal olib borilayotgani bilan tavsiflanadi. Toshkent va Marg ilon. Bu ishlarʻ natijasida antroponimika va toponimikaga oid bir qancha yirik tadqiqotlar dunyoga keldi. E.Begmatov va N.Ulug‘ovlar tomonidan tuzilgan “O‘zbek onomastikasi” bibliografik ko‘rsatkichiga toponimikaga oid 1254 ta, antroponimlarga oid 413 ta asar nomi kiritilgan. Bundan kelib chiqadiki, o‘zbek onomastikasida eng ko‘p o‘rganiladigan sohalar toponimika va antroponimikadir. To‘g‘ri nomlarning boshqa turlari qisman yoki vaqti-vaqti bilan o‘rganilgan yoki umuman o‘rganilmagan. Ikkinchisiga zoonimlar, teonimlar, mifonimlar, ideonimlar, biblonimlar, fitonimlar, gidronimlar, hujjatonimlar va boshqalar kiradi.Ayni paytda o‘zbek tilining onomastik makonini bu komponentlar ishtirokisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. "Onomastik" atamasi ostida "makon" deganda ma'lum bir tilning barcha turdagi o‘ziga xos nomlarining yig‘indisi tushunilishi kerak. 7 O‘zbek tilidagi o‘ziga xos otlarning bu turlari hali o‘rganilmagan, bu esa o‘zbek tilining to‘liq onomastik tizimi nomlari turlarining lug‘aviy boyligi va xilma-xilligi haqidagi tushunchamizni toraytiradi. Maqola muallifi ana shu holatni hisobga olib, o‘zbek tilining onomastik makoniga oid materiallarni to‘plash va tadqiq etishga qaror qilgan, ayni paytda o‘ziga xos otlarning kam o‘rganilgan turlariga alohida e’tibor qaratgan. To‘g‘ri nomlarning ayrim turlarini o‘rganish jarayoni bir qator qiyinchiliklar va munozarali masalalar bilan to‘la. To‘g‘ri nomlar individual ma'noni, bitta aniq tushunchani ifodalaydi. Shu munosabat bilan xos nomlarning mazmuni maksimal qiymatga ega bo‘lgan tushuncha, funksiyasi esa maksimal nominativlikdir. N.V.Podolskayaning fikricha, yakka nomlarning asosiy vazifasi nominatsiyadir. A. V. Superanskaya ta’kidlaganidek, o‘ziga xos nom bir aniq predmet bilan bog‘lanib, alohida obyekt tushunchasi bilan bog‘lanadi. Binobarin, shu tariqa o‘ziga xos nomlar narsa va hodisalarni tasniflaydi va neytrallaydi, ayrim, alohida olingan predmetlarning nomlarini predmet nomiga aylantiradi. Etnonimlar - umumiy otlar va otlar o‘rtasida o‘tish joyini egallagan leksik birliklar. Nominatsiya nuqtai nazaridan etnonimlar konkret, yakkalangan shaxsni emas, balki shaxslar guruhini bildiradi va bir guruhga birlashgan odamlarni unga o‘xshash boshqa guruhdan ajratishga xizmat qiladi. Etnonimlarning lug‘aviy ma nosi ko‘p qirrali va qomusiydir. ‟ Etnonimlar umumiy otlar va otlar o rtasida oraliq o rinni egallagan nomlar ʻ ʻ bo lganligi uchun ular ba zan yoziladi katta va ba'zan kichik harflar. Bu esa, ba'zi ʻ ʼ tadqiqotchilar etnonimlarni o‘ziga xos nomlar, boshqalari esa ularni umumiy otlar deb hisoblashlariga olib keladi. Xuddi shunday tebranish qovunlar, daraxt turlari va ularning mevalari nomlarida ham ko‘rish mumkin, masalan: uzum navlari: "Soyaki" - soyaki, "Nim-rang" - nimrang, "Buvaki" - buvaki, "Bobibi" - Bobbi; qovun navlari: "Amiri" - Amiri, "Burikalla" - burikalla. Shu bilan birga daraxt, o simlik va mevalarning bosh harf bilan yoziladigan ʻ maxsus nomlari ham bor: “Qizil shar” (Qizil sharq), “Toshkalla” (Bosh tosh) — 8 bug doy va arpa navi, “Sari”. “g‘o‘zal” (Sariq go‘zallik) - nok navi, “Bahor”ʻ (Bahor) - olcha navi, "Antibes" (Noodatiy) - yong‘oq navi, Oydin (To‘lin oy), Hrsildor (Hosil) - navlari. olma va nok. Bu ismlarni o‘ziga xos ismlarga kiritish mumkin. Har qanday tilning, jumladan, o‘zbek tilining onomastik tizimi miqdoran g‘oyatda ko‘pqirrali, hajman ulkan, nominativ-funksional xususiyatlariga ko‘ra o‘zaro farqlanuvchi, shu bilan birga, bir- biri bilan muayyan bog‘liqlik va munosabatda bo‘lgan lisoniy mavjudlikdir. Tilning leksik boyligi konkret lug‘aviy birliklar (leksemalar)dan iborat bo‘lganidek, tilning onomastik fondini leksika doirasida mujassamlashuvchi konkret atoqli otlar tashkil qiladi. Ushbu konkret nomlar onomastikada “til birliklari”, “leksik birliklar”, “nutq birliklari” deb yuritiluvchi terminlarga o‘xshatma (taqlidiy) tarzda onomastik birliklar deb yuritilmoqda. Onomastik birlik deyilganda, aslida konkret atoqli ot ko‘zda tutiladi 3 . O‘zbek onomastikasi yoki nomshunosligi o‘tgan asrning 60-70-yillarida alohida ilmiy yo‘nalish sifatida yuzaga keldi. O‘zbek nomshunosligi o‘tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab eng rivojlangan sohalardan biriga aylandi. Ayniqsa, bu sohaning antroponimika, toponimika, etnonimika kabi bir qator sohalarida juda barakali ishlar amalga oshirildi. Masalan, o‘zbek ismlari (antroponimlari) materiallari atroflicha to‘plandi, to‘rtta nomzodlik dissertatsiyasi (E.Begmatov – 1965, G‘.Sattorov – 1990, S.Rahimov – 1998, R.Xudoyberganov - 2007) himoya qilindi, E.Begmatovning “Kishi nomlari imlosi” (1970), “O‘zbek ismlari imlosi” (1972), “O‘zbek ismlari” (1991), “O‘zbek ismlari ma’nosi” (1998; 2004; 2010), “Ism chiroyi” (1994) nomli kitoblari nashr etildi. Bu davrda o‘zbek toponimikasi bo‘yicha olib borilgan ishlarning samarasi salmoqli bo‘ldi. Shu kunga qadar o‘zbek toponimikasi bo‘yicha 20 dan ortiq nomzodlik, uchta doktorlik (Z.Do‘simov, S.Qoraev, T.Enazarov) ishi himoya qilindi. O‘zbek toponimikasi bo‘yicha himoya qilingan nomzodlik ishlari Qashqadaryo viloyati (T.Nafasov, T.Enazarov, O.Begimov), Surxondaryo viloyati (YO.Xo‘jamberd iev, X.Xolmo‘minov ), Samarqand viloyati (T.Rahmatov, 3 Imamova R. O‘zbek tilida etnonimlarning onomastikasi tahlili. – 1-3-B. 9 N.Begaliev, A.Turobov, S.Bo‘riev), Sirdaryo viloyati (N.Mingboev), Toshkent viloyati (M.N.Ramazonova), Buxoro viloyati (S.Nayimov, A.Aslonov), Navoiy viloyati (O‘.Oripov), Jizzax viloyati (A.Zokirov), Farg‘ona viloyati (N.Oxunov, S.Gubaeva, J.Latipov), Xorazm miloyati (Z.Do‘simov, A.Otajonova, M.Tillaeva), Shimoliy o‘zbek shevalari toponimiyasi (L.Karimova), Toshkent shahri (Sh.Qodirova) toponimiyasi bo‘yicha yozilgan edi. O‘zbek toponimikasi muammolari H.Hasanov, S.Qoraev, E.Begmatov, T.Nafasov kabi olimlarning ishlarida umumiy tarzda ham tahlil qilingan. O‘zbek tarixiy toponimikasi va antroponimikasi bo‘yicha mamlakatimizda ayrim ishlar qilingan. Masalan, akademik B.Ahmedov, akademik A.Muhammadjonovning ayrim tarixiy toponimlar etimologiyasiga doir kuzatishlari 6 , Sh.Kamoliddinning O‘rta Osiyodagi qadimgi turkiy toponimiyaga oid ishlari diqqatga sazovor 7 . N.Husanovning XU asr yozma yodgorliklaridagi antroponimlarga, Sh.Yoqubov va B.Bafoevlarning Alisher Navoiy onomastikasiga, M.Turdibekovning Abulg‘ozi Bahodirxonning “Shajarai turk” I.Xudoynazarovning o‘zbek folklori onomastikasiga bag‘ishlangan tadqiqotlari o‘zbek nomshunosligida muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek nomshunoslari olib borgan keng ko‘lamli tadqiqotlar keyingi yillarda o‘zbek tilshunosligi sohasini bir qator monografiyalar (S.Qoraev, T.Nafasov, Z.Do‘simov, L.Karimova, A.Turobov, N.Oxunov, N.Begaliev, T.Enazarov, N.Husanov, S.Karimov, S.Bo‘riev), risolalar (S.Qoraev, E.Begmatov, N.Oxunov, T.Nafasov, T.Enazarov, B.Qilichev), izohli lug‘atlar (S.Qoraev, E.Begmatov, Z.Do‘simov, X.Egamov, B.O‘rinboev, T.Nafasov, V.Nafasova, O.Holiqov) hamda ko‘p sonli ilmiy hamda ilmiy-ommabop maqolalar (S.Qoraev, E.Begmatov, T.Nafasov va boshqalar) bilan boyitdi 9 . Bu sohada, ayniqsa, T.Nafasov, Z.Do‘simov, H.Hasanov, S.Qoraev, N.Oxunov, N.Xusanov, T.Enazarov, X.Doniyorov, A.Otajonova, B.O‘rinboev kabi olimlarning hissasi kattadir. O‘zbek nomshunosligining taraqqiyotida onomastikaga oid respublikamizda o‘tkazilgan ilmiy-nazariy anjumanlarning o‘rni kattadir. Masalan, 1974 yilda Buxoro shahrida “O‘rta Osiyo onomastikasining dolzarb muammollari” mavzuida 10 butunittifoq ilmiy anjuman o‘tkazilgan edi. Bu anjumanda juda ko‘plab taniqli olimlar qatori Samarqand shahridan L.I.Royzenzon, H.Berdiyorov, R.Qo‘ng‘urovlar ishtirok etgan edilar. H.Berdiyorov B.Yo‘ldoshev bilan hamkorlikda bu anjumanda «O‘zbek tilida frazeologiz mlar tarkibida atoqli otlarning qo‘llanilis hi», R.Qo‘ng‘urov esa “Mushtum” satirik jurnalida okkazional ma’noli atoqli otlar” mavzuida ma’ruzalar qilgan edilar. Xuddi shu yillari SamDUda “Onomastika masalalari” nomi bilan bir necha ilmiy to‘plam nashr etilgan 10 , bu sohada ilmiy- tadqiqotlar ko‘lami ancha kengaygan edi. Masalan, xuddi shu yillari SamDU olimlari poetik onomastika yoki onomastik uslubiyat masalalari bilan maxsus shug‘ullana boshladilar. Taniqli adabiyotshunos olim E.B.Magazannikning “Onomapoetika yoki adabiyotda gapiruvchi nomlar” nomli yirik monografiyasi Toshkentda nashr etilgan edi 11 . Bu olimning shogirdi YU.Po‘latov esa shu sohada izlanishlar olib borib, badiiy matndagi nomlar tarjimasiga doir qiziqarli risola yaratgan edi. Keyinchalik I.Mirzaev badiiy tarjimada kishi ismlari va geografik nomlarning berilishiga doir ayrim kuzatish ishlari olib bordi. XX asrning 80-90-yillarida Jizzax (1985), Guliston (1987), Qarshi (1989), Navoiy (1993; 1998) shaharlarida “O‘zbekiston onomastikasi” deb nomlangan butunittifoq va respublika ilmiy-nazariy hamda ilmiy-amaliy anjumanlari o‘tkazilgan, ularning materiallari alohida to‘plamlar sifatida nashr etilgan edi. Xuddi shu yillardan boshlab O‘zMU, ToshDPU, SamDU, QarshiDU, BuxDU kabi oliy o‘quv yurtlarida “Nomshunoslik masalalari”, “O‘zbekiston toponimikasi”, “O‘zbekiston onomastikasi” , “O‘zbek tili onomastikasi” muammolari ga bag‘ishlangan maxsus kurslar, ixtisoslik seminarlari o‘qiladigan bo‘ldi. O‘zbek nomshunosligida mavjud bo‘lgan ishlarning aksariyatida ismlar, qisman laqab va taxalluslar, mikrotoponim va makrotoponimlar, etnonimlar tahlil qilingan, xolos. Lekin o‘zbek tilidagi atoqli otlarning ba’zi tiplari shu kunga qadar deyarli o‘rganilgan emas yoki kam tahlil qilingan. Bunday masalalar qatoriga mifonimlar, ktematonimlar, agnonimlar, nekronimlar, geonimlar, gemeronimlar, dokumentoniml ar, oronimlar, patronimlar, pereytonimlar, xromonimlar, 11 geortonimlar, speleonimlar fitonimlar, ekklezionimlar, ergonimlar, xrematonimlar, onomastik uslubiyat, laqab va taxalluslar, atoqli otlarning imlosi, onomastik birliklarning amaliy transkripsiyas i va transliteratsi yasi, nomshunoslikning amaliy va nazariy muammolari, jumladan onomastik leksikografiya muammolari kiradi. Har qanday tilning, jumladan, o`zbek tilining onomastik tizimi miqdoran g‘oyatda ko‘pqirrali, hajman ulkan, nominativ-funksional xususiyatlariga ko`ra o`zaro farqlanuvchi, shu bilan birga, bir- biri bilan muayyan bog‘liqlik va munosabatda bo`lgan lisoniy mavjudlikdir. Tilning leksik boyligi konkret lug’aviy birliklar (leksemalar)dan iborat bo‘lganidek, tilning onomastik fondini leksika doirasida mujassamlashuvchi konkret atoqli otlar tashkil qiladi. Ushbu konkret nomlar onomastikada “til birliklari”, “leksik birliklar”, “nutq birliklari” deb yuritiluvchi terminlarga o‘xshatma (taqlidiy) tarzda onomastik birliklar deb yuritilmoqda. Onomastik birlik deyilganda, aslida konkret atoqli ot ko‘zda tutiladi. Ozarbayjon tilshunosi A.Gurbanov ozarbayjon tilining onomastik birliklari (“vohidlar”) ga antroponimlar, etnonimlar, toponimlar, gidronimlar, zoonimlar, kosmonimlar, ktematonimlarni kiritadi. Odatda lisoniy birliklar tilning ma’lum sathlari, sohasiga mansub bo‘ladi, uning mohiyatini tashkil qiladi. Tilda lisoniy birliklarsiz, lisoniy birlikka ega bo‘lmagan sath mavjud emas. Shu sababli A.M.Gurbanov “onomasiologiya”(onomastika)ni tilning alohida, mustaqil sathi sifatida ajratadi va uni leksikologiya, semasiologiya, frazeologiya, derivatologiya va boshqa sathlari bilan tenglashtiradi. Onomastik birlik tushunchasiga A.M.Gurbanov nuqtai nazaridan yondashilsa, uchta tomon namoyon bo‘ladi: 1) onomastik birlik termini biror yakka atoqli otni ifodalaydi: Muhabbat (ism), Farg’ona (toponim), Mushtariy (yulduz) kabi; 2) onomastik birlik nominativ-funksional xususiyatiga ko‘ra biror guruhga birlashuvchi nomlar majmuini ifodalaydi: toponimlar yoki zoonimlar kabi; 3) onomastik birlik onomastika doirasida umuman atoqli ot tushunchasini anglatadi. Onomastik birliklarni belgilash, ularni tadqiq qilish darajasi milliy tillar tilshunosligida har xil darajadadir. Mana shu holatni aniqlash maqsadida ba’zi yirik 12 nomshunos olimlarning, shuningdek, bir qator onomastikaga bag’ishlangan ilmiy to‘plamlar kuzatildi hamda ulardagi onomastik birliklarni ifoda etuvchi terminlarni belgilashga erishildi. Alohida mualliflarning tadqiqotlari hamda ilmiy to‘plamlar va ilmiy konferensiyalar materiallari bo‘yicha onomastik birliklarning ellikka yaqin tipi keltirildi. Bular hozircha onomastika faniga ma’lum bo‘lganlari. Kelajakda jahondagi turli tillar onomastikasini to‘liqroq tahlil qilish qayd qilingan birliklar tarkibini yangi tip atoqli otlar bilan to‘ldirish mumkin. 1.Onomastika sohasida nisbatan qoniqarli tadqiq qilingan onomastik birliklar antroponim, toponim, gidronim, zoonim, oronim, oykonim, ergonim va etnonimlardir. 2. Onomastika sohasiga ma’lum, ammo kam tadqiq qilingan onomastik birliklarga kosmonim, astionim, ktematonim, urbonimlar kiradi. 3. Tadqiqotlarda tilga olinadigan, ammo alohida tadqiqot ob’ekti bo‘lmagan onomastik birliklarga dokumentoni m, demononim, faleronim, xrononim, xrematonim va boshqalar kiradi. 4. Onomastik birliklarning ba’zi tiplari atoqli ot sifatida mavjud va ma’lum bo‘lsa-da, ular deyarli izohlanmagan va tahlil qilinmagan: onoykonim, artionim, agionim. venesuonim, glyasionim, gemeronim, geortonim, ginekonim, dignitonim, ideonim, insektonim, katoykonim, litonim, marsionim, merkuronim, nautonim, matbuot nashrlari nomi, transport vositalari nomi, ilmiy, badiiy adbiyot va san’at asarlari atoqli oti va boshqalar 4 . 1.2.Onomasiologiyaning jahon tilshunosligidagi o‘rni Tildagi atoqli nom (ot)larning xilma-xil xususiyatlari juda qadimgi davrlardan buyon turli soha olimlarining diqqatini o‘ziga jalb etib kelmoqda. Masalan, qadimgi yunon olimlari Aristotel, Demokrit, Geraklitning asarlarida ham atoqli otlarning xususiyatlari haqida fikr-mulohazalar bildirilgan edi. Jumladan, Aristotel “Poetika” 4 Matnazarov M., Ro‘zimova G. Onomastika fanidan o‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Urganch, 2022. – 8-11-B. 13 asarida otni nutq bo‘laklaridan biri deb hisoblaydi va unga quyidagicha ta’rif beradi: “Ot murakkab, ma’no anglatuvchi, zamonni bildirmaydigan, qismlari o‘z- o‘zidan ma’no anglatmaydigan so‘zdir”. Eramizgacha 1-asrda yashagan Yuliy Polluks “Onomastik” nomli atoqli otlarga izoh beruvchi lug‘at yaratgan. Stoiklar, jumladan Xrisipp atoqli otlarni alohida til birligi, so‘zlar guruhi deb tasnif qilgan edi. Uyg‘onish davrida va o‘rta asrlarda (T.Gobbs, Dj.Lokk, G.Leybnis) hamda butun X1X asr davomida (Dj.Mill, X.Djozef va boshqalar) atoqli otlar, ularning til lug‘aviy qatlamidagi o‘rni masalasiga doir munozara davom etdi. Bu sohada eng muxim masala atoqli otlar qanday ma’no bildirishini aniqlashdan iborat edi. XVIII- X1X asrlar davomida bu muammo faqat tilshunoslar tomonidan emas, faylasuflar, mantiq olimlari tomonidan ham o‘rganilgan. Bu muammoni o‘rganishga yirik ingliz mantiqshunos olimi Djon Styuart Mill (1806-1873) juda ko‘p kuch sarfladi. Uning talqinicha, atoqli otlar ma’no bildirmaydi, ular o‘ziga xos belgilar, yorliqlar sifatida predmetni bilishga, uni boshqa predmetlardan farqlashga yordam beradi. Biror predmet, kishining nomi (atoqli ot) o‘sha predmet yoki shaxs tavsifi uchun to‘la asos bo‘lolmaydi. O‘z fikrlarini rivojlantirib, Dj.Mill so‘zlarni ikki guruhga ajratadi: a) so‘z-belgilar, b) xarakterlovchi (konnotatsiyalovchi) so‘zlar. Konnotatsiyalovchi so‘zlar atoqli otlardan keyin vujudga kelgan. Yana bir ingliz mantiqshunosi X.Djozef atoqli otlar haqida Dj.Millga qarama-qarshi fikrlarni bildirgan edi. Uning fikricha atoqli otlar turdosh otlarga nisbatan kengroq va ko‘proq ma’noga egadir. Masalan, “Palikur (kishi ismi, afsonaviy Eneyning hamrohi, yo‘ldoshi) e’tibordan chetda qoldi” gapi “Inson e’tibordan chetda qoldi” gapidan ancha mazmunliroqdir. XX asrda atoqli otlar haqidagi mantiqiy yo‘nalishni mashhur ingliz faylasufi va mantiqshunosi Bertran Rassel (1872-1970) yanada rivojlantirdi. Uning fikricha, ma’lum makonda va zamonda atoqli otlar yordamida ifodalanuvchi ma’no turdosh otlarga nisbatan aniqroq, ilmiyroq xarakterga egadir. Bu jihatdan atoqli otlar bu, o‘sha, ana shu, ana bu singari ko‘rsatish olmoshlariga juda yaqin turadi. Daniya tilshunosi Paul Kristofersen atoqli otlar bilan turdosh otlar orasidagi farqni ularning birinchisi aniq, konkret ma’noni, keyingisi esa mavhum ma’noni 14 ifodalashida ko‘radi. Atoqli otlar individning, shaxsning bevosita ismi, nomi bo‘lsa, turdosh otlar bilvosita nomlardir. Turdosh otlar dastlab butun bir guruh, to‘da nomini bildiradi, keyinchalik bu nom konkretlashadi. Ingliz tilshunosi Alan Gardinerning “Atoqli otlar nazariyasi” (1954) nomli asari onomastika fanini yangi bosqichga ko‘tardi. Dj.Millning atoqli otlarni ma’no yo‘qligi haqidagi fikrini rivojlantirib A.Gardiner atoqli otlar o‘ziga xos nomlar bo‘lib, predmet, voqea-hodisa haqida aniq, konkret tasavvurlar yig‘indisini o‘zida ifoda etadi. Bu jihatdan atoqli otlar ikki bo‘linadi: a) mujassamlanuvchi, timsol bo‘la oluvchi (voploщennыy) atoqli otlar va b) mujassamlanmovchi, timsol bo‘la olmovchi atoqli otlar. Masalan, Vilyam Shekspir, Temza daryosi kabi atoqli otlar mujassamlanuvchi atoqli otlar guruhiga kiradi, chunki ular ma’lum bir shaxs (bu o‘rinda buyuk dramaturg) va geografik ob’ekt (bu o‘rinda daryo) haqida umumiy, yaxlit tasavvur beradi. Agar biz oddiygina qilib Vilyam desak, bu mujassamlanmovchi, kishi ismi haqida umumiy tasavvur beruvchi atoqli otni bildiradi. Tarixiy nuqtai nazardan mujassamlanuvchi atoqli otlar oldinroq, avvalroq vujudga kelgan. Masalan, Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi antroponimlar bu nazariyaga ko‘ra mujassamlanuvchi atoqli otlar guruhiga kiradi, chunki ular mamlakatimiz davlatchiligi tarixi, madaniyatida juda katta o‘rin tutgan mashhur shaxslar haqidagi timsollarni o‘zida mujassamlashtiradi. Ota-onalar o‘z bolalarini ana shunday mashhur shaxslarga o‘xshashini orzu qilib qo‘ygan Temur, Temurbek, Ulug‘bek, Alisher, Bobur kabi antroponimlar esa mujassamlanmovchi atoqli otlar sirasiga mansubdir. Taniqli tilshunos M.I.Steblin- Kamenskiy qadimgi island adabiyoti materiallari asosida onomastik leksikani mujassamlanish nuqtai nazaridan o‘rganar ekan, island adabiyotida qo‘llangan onomastik leksikada umuman “mujassamlanish” hodisasi bo‘lmaganligini qayd qiladi. Uning fikricha, har qanday atoqli ot muayyan denotatni, ma’noni ifodalab kelgan. O‘z vaqtida T.Gobbs tomonidan ishlab chiqilgan atoqli otlarning “mujassamlanish” xususiyati haqidagi ta’limot keyinchalik G.Leybnis tomonidan yanada takomillashtirilgan edi. Nemis faylasuf olimi G.Leybnis fikricha, atoqli 15 otlarda konkret va mavhum tafakkur elementlari ifodalangan bo‘ladi. Olimning bu fikri atoqli otlarni tilda (muloqotning belgili elementlari tizimida) va nutqda (bu elementlarning kommunikativ nuqtai nazardan qo‘llanishida) olib qarash nuqtai nazaridan ahamiyatlidir. Ana shunday qarashlar tufayli tilshunoslikda atoqli otlarga abstrakt-mantiqiy va konkret-tarixiy nuqtai nazardan yondoshuv vujudga keldi. O‘z vaqtida Dj.Mill tomonidan asoslangan atoqli otlarda hech qanday ma’no elementi yo‘q, degan ilmiy qarash keyinchalik V.Bryondal, E.Boyssensom, L.Yelmslev kabi taniqli tilshunos olimlar tomonidan rivojlantirildi. Natijada ayrim olimlar, jumladan daniya tilshunosi Knud Togebyu atoqli otlar (jumladan, olmoshlar ham) semantik mazmunga ega bo‘lmaganligi uchun o‘zaro sinonimlardir. Shunga ko‘ra yakka individ, shaxs bir necha ismga, bir necha shaxslar esa bir umumiy ismga ega bo‘lishi mumkin (adashlar, familiyadoshlar: Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, Botir Zokirov, Erkin Yusupov kabi biz bilmagan, biz uchun notanish boshqa shaxslar ham bor). Bu fikrga teskari qarashlar ham mavjud, ya’ni atoqli otlar, so‘z bo‘lgani uchun xuddi turdosh otlar kabi xilma-xil xususiyatlarga egadir. Bunday qarash o‘z vaqtida faylasuf-stoiklar tomonidan asoslangan edi, keyinchalik X1X asrda X.Djozef, Dj.Mill, XX asrda O.Yespersen kabi olimlar tomonidan rivojlantirildi. Masalan, daniya olimi O.Yespersenning ta’kidlashicha, “atoqli otlar turdosh otlarga nisbatan ko‘proq xususiyatlarga egadir. Atoqli otlar o‘zida juda ko‘plab belgi- xususiyatlarni konnotatsiya qiladi”. XX asrning 60-70-yillarida taniqli rus tilshunosi A.V.Superanskaya atoqli otlarning tilshunoslikda (ayniqsa, chet el tilshunosligida) o‘rganilish tarixi bilan maxsus shug‘ullandi hamda «Atoqli otlarning umumiy nazariyasi» nomli yirik tadqiqotini e’lon qildi. Shundan keyin V.A.Nikonovning “Ism va jamiyat” (1974), V.A.Karpenkoning “Atoqli va turdosh otlarni farqlashning nazariy asoslari” (1975), A.D.Zverevning “Atoqli va turdosh otlar haqida” (1976), I.I.Kovalikning “Ukrain tilida atoqli va turdosh otlar” (1977) nomli asarlari e’lon qilindi, “Atoqli va turdosh otlar” nomli alohida ilmiy to‘plam nashr etildi (1978). Taniqli olim A.A.Reformatskiy o‘z vaqtida atoqli va turdosh otlarni quyidagicha farqlashni taklif 16 etgan edi: atoqli otlar birinchi navbatda nominativ funksiyaga ega, ya’ni muayyan predmetlarni, narsa-hodisalarni alohida nomlash uchun xizmat qiladi, turdosh otlar esa semasiologik, ya’ni ifodalovchi funksiyani bajaradi, ya’ni ular predmet, voqea- hodisalarni nomlash bilan birga ular haqidagi tushunchani ham bildiradi 5 . 5 Matnazarov M., Ro‘zimova G. Onomastika fanidan o‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Urganch, 2022. – 12-15-B. 17 II BOB. ONOMASTIK BIRLIKLAR VA ULARNING TILDAGI IFODASI 2.1. Onomastik birlikning til tizimidagi o‘rni Lеksika tizimiy qurilishining to‘la–to‘kis isbotlanishi lеksikologik tadqiqotlar oldiga juda ko‘p yangi muammolarni ham qo‘ydi. Bu muammo va vazifalarning bir qismi sistеmaviy lеksikologiya bo‘yicha o‘quv qo‘llanmasida sanab o‘tilgan, bir qismi esa kеyingi tadqiqotlarda ko‘tarildi. Ammo ularning kattagina bir qismi ilmiy adabiyotlarda haligacha o‘rtaga qo‘yilmagan. Shunday hali yеchilmagan muammolardan biri lеksikaning tizimiy tabiati va unda onomosinonimlarning shu lug‘at tizimidagi o‘rnidir. Bu masalaga tilshunoslar 50-60-yillarda ko‘p murojaat qilgan edilar. Tilshunoslikda ikki tushuncha farqlanadi: 1) tilning asosiy lug‘at fondi (основной словарный фонд языка); 2) tilning lug‘at sostavi (словарный состав языка). O‘tgan asrning o‘rtalaridagi tadqiqotlarda, chunonchi, A.I.Vizgalov, A.A.Rеformatskiy va boshqalarning ishlarida atoqli nomlar tilning asosiy lug‘at fondiga kiritilmas edi. Ularning o‘rni bu tadqiqotlarda lug‘at tarkibida bеlgilanar edi. Lеkin bu tadqiqotlar lеksikaning sistеmaviy tadqiqi alohida bir usul sifatida shakllanishidan ancha oldin bajarilgan edi. Shunga qaramay, K.A.Lеvkovskaya ta kidlaganidеk, til lug‘at sostavida ham atoqli otlar o‘ziga xos alohida so‘zlarʼ sifatida ajratilar edi. Lеksikaning sistеmaviy tadqiqotini tilshunoslikka boshlab bеrgan olimlardan biri A.A.Ufimsеvadir. U atoqli otlarni til lеksik sistеmasini to‘ldiruvchi mikrosistеmalardan biri sifatidan tan olinishini ko‘rsatadi. O‘zbеk tilshunosligida esa bu sohada qilingan ishlar E.A.Bеgmatovning tadqiqotlarida atroflicha tahlil etilgan. Bunda tadqiqotchilarning asosiy ishi atoqli otlarni lеksik sistеmadagi o‘rnini bеlgilashga emas, balki ularning lеksik tizimidagi o‘ziga xos alohida bir tizimcha ekanligini isbotlashga qaratildi. Kеyingi davr o‘zbеk tilshunosligida ham olimlarning kattagina guruhining sa y harakati bilan (jumladan, ʼ E.A.Bеgmatov, T.Nafasov, N.Oxunov, G‘.Sattorov) atoqli otlarning til lug‘at tizimining alohida bir bo‘g‘ini ekanligi to‘la-to‘kis isbotlandi. Jumladan, prof. 18 E.Bеgmatov yozadi: “Tildagi turdosh ot va boshqa xil so‘zlar atoqli ot vazifasiga o‘tgach, turli-tuman shakliy hamda funksional o‘zgarishlarga uchraydi. Masalan, Azizjon, Azizbibi va Bo‘tabеk, Bo‘tayor, Bo‘taqul, Bo‘taboy ismlarini ham sеmantik, ham shakliy jihatdan “aziz” va “bo‘ta” so‘zlariga tеng dеb bo‘ladimi? Ism vazifasida qo‘llanuvchi so‘z onomastika ixtiyorida ba zi qo‘shimchalar, yordamchiʼ shakllar va boshqa elеmеntlarni qabul qiladi. So‘zning ism sifatida funksional imkoniyatlari ham kеngayadi. Masalan: Bo‘riboy, Bo‘rigul, Bo‘riniso, Bo‘rixon. . . kabi ismlarni tildagi turdosh ot bo‘ri so‘zining aynan o‘zi dеb bo‘lmaydi. Ism sifatida qo‘llanuvchi bo‘ri aslida turdosh ot bo‘lgan bo‘ri (volk)dan yuzaga kеlgan bo‘lsa ham, u endi atoqli ot sifatida o‘ziga xos sеmantik, nominativ va funktsional bеlgilarga egadir. Xuddi shuningdеk, Bobonor, Bozorgul, Jumamurod, Murodali singari qo‘shma ismlar ham antroponimlik doirasida yasalgan va atoqli otlarga xos lеksеmalardir. Darhaqiqat, antroponimlar lеksik sistеma (tizim)ning bir tarkibiy qismi sifatida uning o‘zi ham ma lum podsistеma (tizimicha)lardan tashkil topadi. ʼ Jumladan, antroponimlarning o‘zi ham ism, ota ismi (otchеstvo), familiya, laqab, taxallus kabi alohida guruhlarga birlashadi. Xuddi shuningdеk, kishi nomlari guruhi o‘z navbatida erkaklar va ayollarga qo‘yiladigan nomlar to‘dasiga ajratiladi. Yuqorida qayd qilingan antroponimik birliklarning o‘ziga xos sеmantik, yasalish, tuzilish va uslubiy xususiyatlari mavjud. Bu til birliklarining rus tilshunos olimlari K.A.Lеvkovskaya va A.A.Ufimsеvalar “Til lug‘at sostavidagi alohida gruppa so‘zlar”yoki “Til lеksik sistеmasining ajralmas bo‘lagi”dеb qayd qiladilar. Tilshunos E.Bеgmatov “antropolеksеmalar yoki ism-so‘zlar”dеb atashni taklif qiladi. Aytilgan fikrlardan ma lum bo‘ladiki, antroponimlar alohida o‘ziga xos sеmantik–uslubiy ʼ xususiyatlarga ega bo‘lib, grammatik jihatdan ko‘plik ifodalay olmaydigan til sistеmasida alohida tizim va tizimchalardan iborat bo‘lgan bu til birliklari umumiy lug‘at tizimining qaysi bo‘g‘inidan joy olishi, lison va nutq ixtilofida bu tizimcha qaysi bosqichga mansubligi muammosi hamon ochiq qolmoqda. Biz onomastik lеksikaning apеllyativ lеksikaga munosabatini, umuman, o‘rganilmagan dеgan fikrdan uzoqdamiz. Alohida olingan onomosinonimlarning (onomastik lеksikaning) alohida olingan apеllyativ lеksikaga munosabati bo‘yicha 19 faqat o‘zbеk tilshunosligining o‘zida yuzdan ziyodroq ilmiy ishlar nashr etilgan. Bu ishlarning barchasi onomastik lеksikaning alohida olingan apеllyativ lеksika bilan tarixiy– etimologik aloqalariga bag‘ishlangan. Shunda ham bunday ishlarda, onomasiologik-etimologik ma no bilan tarixiy-etimologik ma no tushunchalariʼ ʼ ko‘p hollarda aralashtiriladi. Qator ishlarda onomastik lеksikaning ichida tizimiy munosabatlar atroflicha ko‘rib o‘tilganligi ma lum . O‘zbеk tilida onomastik lеksikaning sеmantik ʼ funksional tasnifi (antroponimlar, toponimlar, tеonimlar, astronimlar, zoonimlar, kosmonimlar, oykonimlar, gidronimlar va hokazolar), har bir guruhning o‘ziga xos lеksik–sеmantik, struktur xususiyatlari, indikatorlari o‘z vaqtida ancha mufassal sharhlangan va izohlangan edi. Lеkin o‘zbеk tilshunoslaridan, masalan, Abdukarim yoki Abdujalil kabilar o‘zbеk tili lug‘at boyligi tizimida o‘rin oladimi? dеb so‘rasangiz aniq javob bеra olmay, yo bu masalani o‘rganish kеrak, yo “bu so‘z emas, nom-ku”, – dеb javob bеradi. Nom tilning lug‘at boyligidan o‘rin oladimi, yo‘qmi? O‘rin olsa, lug‘at tizimining qaysi bo‘g‘inida joylashadi, aksincha bo‘lganda lug‘at tizimi bilan qanday bog‘lanadi? Shu ikki masalani hal qilmasdan turib, o‘zbеk tili lеksikologiyasining bugungi taraqqiyot bosqichida onomastik tadqiqotlarga qo‘l urish fan taraqqiyotini tan olmaslikdan bo‘lak narsa emas. Shuning uchun biz bu bo‘limda nomlarning o‘zbеk tili lug‘at boyligi tizimigagi mavqeyi masalasiga to‘xtaldik. Sistеmaviy lеksikologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, tilning lug‘at tizimi pog‘onaviy qurilishga ega. Uning har bir bo‘g‘ini markaz va qurshovdan iborat bo‘lib, bo‘g‘inning markazi, odatda, bir so‘zdan tashkil topadi. Uning birinchi, ikkinchi, uchinchi qurshovlari: sinonimik, graduonimik va boshqa qatorlari bo‘ladi, ularning barchasi ochiqdir, ya ni yangi lеksеmalar bilan to‘ldirilishi mumkin. ʼ Qurshov lеksеmalarining miqdori so‘zlovchining madaniy saviyasi va sohani bilish darajasi bilan bog‘liq. Shuning uchun sinchi o‘zbеk tilida olti yuzdan ziyod ot turini, baliqshunos baliqning 500 ga yaqin turi nomlarini bilgan holda, oddiy o‘zbеk 10-12 ot turi nomlarini, 4-5 baliq turi nomlarini bilish bilan bеmalol yashay oladi. Zaruriy 20 ehtiyoj sifatida u bunday 18-20 so‘z o‘rnida atigi ikkita so‘z “ot” va “baliq” so‘zini bilsa ham yеtarli. Oddiy o‘zbеk ham 500 dan ziyodroq baliq turi va ot turlari o‘rniga qayd qilinganidеk, ot va baliq so‘zlarini bilsa, o‘z nutqi ehtiyojlarini bеmalol qordira oladi. Bundan lеksikologlar shunday xulosa qiladilarki, lеksik tizimning istagan bo‘g‘inida nutqiy ehtiyoj uchun eng zaruriy vosita shu bo‘g‘inning markazida turuvchi lеksеmadir. Qurshov lеksеmalarining qolganlari esa ikkilamchi vazifalarni – nutqni go‘zallashtirish, fikrni aniq ifodalash, qaytariqlardan qochish kabi vazifalarni bajaradi. Aytib o‘tganimizdеk, til lеksikasining sistеmaviy qurilishi pog‘onali, bosqichli tabiatga ega va quyidan yuqoriga qarab umumlashib boradi. Mana shu jarayonda istagan quyi bosqichdan undan yuqori bosqichgacha shu bosqichning barcha so‘zlari emas, balki faqat markaziy lеksеmasigina kiradi, xolos. Chunonchi, “ot” lеksеmasining qurshovi sinchi uchun 500ga yaqin so‘zni qamrab olsa, bu 500ga yaqin so‘zdan undan yuqoriroq bo‘lgan “ulov” lug‘aviy ma noʼ guruhiga atigi bittagina so‘z “ot” kiradi va quyidagi gipo-gipеronomik LMGni tashkil etadi. Vaholanki, “ulov” so‘zining birinchi qurshovida turgan ot, eshak, xachir, qo‘tos, tuya lеksеmalarining har biri ulovdan kеyingi bosqich uchun markaziy lеksеma sifatida ro‘yobga chiqadi va o‘z atrofida yuzlab qurshov so‘zlarni birlashtiradi. Va bu qurshov so‘zlarni bilish har bir o‘zbеk uchun shart emas. Jumladan, “biya” bilan “baytal” farqini hamma o‘zbеk bilmaydi. Shu asosda biz dastlab qo‘ygan savolimizni boshqa ko‘rinishda ham qo‘yishimiz mumkin. Masalan, “ilonbosh”yoki “kakra”so‘zi tili lug‘at boyligidan o‘rin oladimi? Har ikkala so‘z ham o‘zbеk tilida so‘zlashuvchilarning katta qismiga notanishdir. Albatta, bu so‘zlar o‘zbеk tilining kеng, umumistе mol so‘zlari sirasidan o‘rin ʼ olmaydi. Nomlar ham tabiatan markaziy lеksеmaning mana shunday eng chеkka qurshov lеksеmalari tabiatiga egadir, lеkin ularning vazifasi yuqorida qayd qilingan qurshov lеksеmalardan tamoman boshqachadir. Endi, shu bo‘limning boshida qo‘yilgan savolga javob bеramiz. Nomlar o‘zbеk tili lеksikasining umumijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan kеng istе mol ʼ 21 so‘zlari sirasida o‘rin olmaydi, ammo ular alohida shaxsning xususiy lеksikasida katta mavqе va ahamiyatga molikdir. Masalaning bunday qo‘yilishi bugungi tilshunosligimizda eng dolzarb muammolardan biri bo‘lgan va mеtodologik ahamiyatga ega bo‘lgan lison va nutq ixtilofi bilan to‘qnashadi. Chunki lison umumijtimoiy tabiatga, nutq esa shaxsiy ijtimoiy qimmatga egadir. Lison nutq ixtilofidan o‘ziga xos qonuniyat mavjud. Bu qonuniyat shundan iboratki, biron narsaning nutqda yashashi va voqеlanishi uchun bu narsa lisoniy tizimda imkoniyat sifatida o‘z o‘rniga ega bo‘lishi lozim. O‘zbеk tili lеksikasida nomlarning qanday imkoniyati borki, ular har bir muayyan shaxs lug‘at boyligida eng faol so‘zlardan bir guruhining tashkil etadi? Bunday imkoniyat o‘zbеk tilida har bir soha nomlari uchun alohidadir. Bizning tadqiq mavzuyimiz atoqli otlar bo‘lganligi sababli biz odam tushunchasining tilimizda ifodalanishi va odam lеksеmasining qurshovlari ustidagina to‘xtalamiz. O‘zbеk tilida odam (shaxs)ni tavsiflash, atash yo‘llari va usullari ancha mufassal o‘rganilgan. Biz o‘zbеk tilida shaxsni atash, nomlash usullaridan bir qisminigina sanab o‘tamiz. 1. Jinsga ko‘ra: erkak-ayol, bobo-kampir, qiz-o‘g‘il. 2. Qarindoshligiga ko‘ra: ota-ona, tog‘a-amma 3. Yoshiga ko‘ra: ninni, chaqaloq, go‘dak, bola, yigit. 4. Millatiga ko‘ra: o‘zbеk, tojik, qirg‘iz, rus. 5. Turar joyiga ko‘ra: buxorolik, samarqandlik, xorazmlik, navoiylik. 6. Kasb–koriga ko‘ra: ovchi, baliqchi, traktorchi. 7. Gavda tuzilishiga ko‘ra: baqaloq, novcha, pakana. 8. Fе l-atvoriga ko‘ra: ʼ ayyor, badjahl, xushfе l. ʼ 9. Ayrim xususiyatiga ko‘ra: shalpangquloq. 10. Ayrim uzvlaridagi kamchiligiga ko‘ra: cho‘loq, ko‘r, soqov, gung. 11. Xatti-harakatiga ko‘ra: qo‘rs, o‘jar, muloyim, badjahl. Bunday imkoniyatlarning hammasini sanab chiqish mumkin emas. Bu imkoniyatlarning barchasi shaxsni atashdagi lisoniy usul, vositalardir. Antroponimikada bulardan 22 foydalaniladi. Nomlar, jumladan, antroponimlar o‘zbеk lisoniy tizimida “odam” lеksеmasining alohida bir qurshovini tashkil etadi. Chizmadan ko‘rinib turibdiki, antroponimik qurshov “odam” lеksеmasining eng chеkkasidan o‘rin olgan. Dеmak, lisoniy tizimda shunday qurshov mavjud. Bunday qurshov “erkak” so‘zida ham “ayol” so‘zida ham mavjud bo‘lib, lisoniy tizimda “erkak” so‘zi nomlar qurshovi ham, “ayol” so‘zi nomlar qurshovi ham bo‘sh, muayyan so‘zlar bilan to‘ldirilmagan. Shu bois har bir shaxs bu qurshovni o‘z ijtimoiy amaliyoti asosida to‘ldiradi va o‘zining faol so‘zlariga aylantiradi. Shuning uchun “odam”, “erkak”, “ayol” lеksеmalarining eng chеkka qurshovini tashkil etadigan antroponimlar lisoniy– lug‘aviy tizimga kira olmaydi, chunki qurshovda o‘rin olgan emas, lеkin bu qurshov lisoniy tizimning markazidan eng uzoqlashgan, chеkka nuqtasida turadi. Shu jihatdan bu qurshovni “Ilonbosh” – baliq, “kakra” – o‘t lеksеmasi gipo–gipеronimik qurshovida tutgan o‘rni bilan qiyoslash mumkin. Agar “ilonbosh” – baliq qurshovining bеshinchi, oltinchi qurshovida turganligi sababli o‘zbеklarning 99 foiziga notanish bo‘lgan holda, o‘zbеk tili lug‘at boyligidan maxsus so‘zlar sifatida shartli ravishda o‘rin olsa, antroponimlar ham “odam” lеksеmasining barcha qatorlarining eng chеkkasidan o‘rin oladi. Shuning uchun umumo‘zbеk tili lug‘at boyligida eng so‘nggi, eng ixtisoslashgan so‘zlar doirasidan o‘rin oladi. Antroponimlar “odam” lеksеmasining eng chеkka qurshovi bo‘lganligi sababli umumijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lmay, har bir shaxs nutqida alohida ahamiyatga egadir. Shuning uchun har bir shaxsning antroponimlar tizimi va antroponimik boyligi uning o‘ziga xosdir. Bu xoslik shunchalik xususiyki, bir kishi lеksikasidagi Tohir bilan ikkinchi kishining lеksikasidagi Tohir tamoman boshqa ma no va mohiyatga ega bo‘lishi mumkin. Antroponimlar tilning lug‘at tizimida engʼ chеkka qurshov sifatida mavjud bo‘lsa ham, ular tilning qurilish tizimida o‘ziga xos o‘ringa ega. Shuning uchun ham antroponimlar dеyarli barcha lug‘atlardan o‘rin oladi. Antroponimlar turkiy tilshunoslikning to‘ng‘ich asari Mahmud Koshg‘ariyning “Dеvoni lug‘atit turk”idan boshlab “O‘zbеk tilining izohli lug‘ati”gacha bo‘lgan lug‘atlarning ko‘pchiligidan 23 o‘rin olib kеlmoqda. Shunday qilib, bo‘limimizning xulosalab ayta olamizki, nomlarning o‘zbеk tilining lug‘at boyligi tizimida umuman o‘rin bor. Lеkin u umumijtimoiy ega emas, balki shaxsiy ijtimoiy tabiatga ega. Antroponimlar umumijtimoiy, ya ni lisoniy lug‘aviy boylikning eng chеkkasidan o‘rin olsa ham,ʼ alohida olingan shaxs nutqida faol lеksik boylik sifatida qo‘llanilavеradi, zеroki, umumijtimoiy-lisoniy bosqichda antroponim chеkka va eng zarur lisoniy bo‘sh qurshovini tashkil etadi; bu qurshov lisoniy bosqichda faqat imkoniyat sifatida mavjuddir, xolos. Har bir shaxs uchun bu qurshov shaxsiy va xususiydir 6 . Ma’lumki, onomastik birliklar orasida eng ko‘p o‘rganilgani toponimlardir. Toponimlar asosan apellyativlar asosida hosil bo‘ladi. Apellyativ lotincha appellativum – turdosh ot so‘zidan olingan bo‘lib, atoqli otga qarama-qarshi qo‘yiluvchi, atoqli ot yasash uchun lisoniy baza bo‘luvchi turdosh ot va boshqa til leksemalaridir. Toponimlarda xalqning o‘tmishi, urf-odatlari, boshidan kechirgan turli xil siyosiy- ijtimoiy, etnomadaniy jarayonlar o‘z aksini topgan bo‘ladi. SHunga binoan toponimiya muayya til lug‘at boyligining muhim tarkibiy qismi, o‘tmish voqealari darakchisi sanaladi. O‘zbek toponimikasini ilmiy jihatdan o‘rganish XX asrning 60-yillarida boshlangan. O‘tgan davr mobaynida o‘zbek toponimikasini o‘rganish bo‘yicha juda salmoqli ishlar amalga oshirildi. Bu ishlar orasida taniqli geograf olim H.Hasanovning “O‘rta Osiyo joy nomlari tarixidan” nomli monografiyasi alohida o‘rin tutadi. Bu asarda geografik nomlar – toponimlarning tarixi, ularning xilma- xilligi va shakllanish qonuniyatlari qisqacha bayon etilgan hamda toponimika fani to‘g‘risida qisqacha tushuncha berilgan. Asarda ta’kidlanishicha, “joy nomlariga qarab qadimiy savdo yo‘llari, qabila va tillarning tarqalishi, eski qal’a va manzillarning o‘rinlari, suv va dovonlarning hosiyatlari, foydali qazilmalar, cho‘llarda quduqlarning bor-yo‘qligi, joyning o‘simlik, hayvonot va iqlimiy xususiyatlari, hunar-kasb, tarixiy voqealar, afsona-rivoyatlar va boshqa xil 6 Kilichev B. Onomastika. – Buxoro, 2023. – 11-20-B. 24 ma’lumotlarni bilim olamizki, bular hammasi xalq xo‘jaligi, madaniyatimiz tarixi uchun juda muhimdir”. Asarning oxirida qisqacha toponimik lug‘at (45-58-betlar) va tarixiy-geografik nomlar izohoti (59-80-betlar)ning berilishi uning ilmiy-amaliy qimmatini yanada oshirgan. T.Nafasov, S.Qoraev, Z.Do‘simov, B.O‘rinboev, T.Rahmatov, J.Latipov, T.Enazarov, N.Oxunov, S.Nayimov kabi olimlarning say’i harakatlari bilan Xorazm, Qashqadaryo, Buxoro, Surxondaryo, Jizzax, Toshkent, Farg‘ona, Samarqand, qolaversa, vatanimizning barcha hududlaridagi toponimlar to‘plandi, ularning lisoniy xususiyatlari, tarixi, etimologiyasiga oid muhim ilmiy kuzatishlar amalga oshirildi. O‘zbek toponimiyasiga oid dastlabki lisoniy monografik ish T.Nafasov tomonidan bajarilgan edi. Mazkur ishda Qashqadaryo viloyati hududidagi toponimlarning nomlanish asoslari, etimologiyasi, ularning struktural-grammatik tuzilishi va yasalishi masalalari keng va atroflicha tadqiq etilgan edi. Olim keyinchalik faqat Qashqadaryo viloyati toponimlarini o‘rganish bilan kifoyalanib qolmay, janubiy O‘zbekiston toponimlarining etnolingvistik tahlilini amalga oshirdi, O‘zbekiston toponimlarining izohli lug‘atini nashr ettirdi. Mustaqillik yillarida prof.T.Nafasov toponimika sohasida yana ham shijoat bilan mehnat qilmoqda, olimning “O‘zbek nomnomasi” (1993), “O‘zbek tili toponimlarining o‘quv izohli lug‘ati” (2007), “Qarshi shahri mahalla va ko‘cha nomlari”(2008), “Qashqadaryo qishloqnomasi” (2009), “Chiroqchinoma” (2010) kabi bir qancha yirik tadqiqotlari xuddi shu yillarda nashr etildi. 2008 yilda prof.T.Nafasov tavalludining 70 yilligi mamlakatimizda ana shu sana munosabati bilan o‘tkazilgan ilmiy anjumanda olimning nomshunoslik sohasidagi serqirra faoliyatiga munosib baho berilgan, uning asarlari bibliografiyasi e’lon qilingan edi. O‘zbekiston hududidagi toponimlarning tarixiy-ilmiy tahlilida taniqli geograf olim S.Qoraevning izlanishlari ham alohida o‘rin tutadi. Bu ishlarda O‘zbekiston hududidagi tarixiy va zamonaviy toponimlar qiyosiy-tarixiy yo‘nalishda chuqur tahlil qilingan. Olimning doktorlik dissertatsiyasi esa O‘zbekiston oykonimlari tahliliga bag‘ishlangan edi. S.Qoraev toponimik lug‘atlar tuzish, nomshunoslikka 25 doir ilmiy-ommabop risolalar, maqolalar yaratish sohasida ham ibratli ishlarni amalga oshirib kelmoqda. Uning bu sohadagi serqirra faoliyatiga doir ma’lumotlar quyidagi ishning bibliografiya qismida mavjud. Xorazm vohasi toponimlarining ilmiy-lingvistik tahlilida prof.Z.Do‘simovning xizmati kattadir. Olimning nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari, monografiyasi xuddi shu mavzuga bag‘ishlangan edi. Keyinchalik A.Otajonova Xorazm etnotoponimlarining lug‘aviy asoslari, M.Tillaeva esa Xorazm onomastikasining “Avesto” bilan qiyosi mavzulariga oid qiziqarli ishlarni amalga oshirdilar. O‘.Rajabov esa Xorazm vohasi materiallari asosida toponimik aniqlagich (indikator) larning funksional-semantik xususiyatlarini tadqiq etishga bag‘ishlangan nomzodlik ishini himoya qildi. Shuningdek, YO.Xo‘jamberdiev Surxondaryo viloyati, S.Nayimov esa Buxoro viloyati toponimlarini o‘rganish bo‘yicha samarali ishlarni amalga oshirdilar. N.Oxunovning nomzodlik ishi esa Qo‘qon gruppa tumanlarining toponimlarini o‘rganishga bag‘ishlangan edi. O‘zbek toponimikasida bajarilgan ayrim tadqiqotlar alohida tuman yoki shahar mikrotoponimlari tadqiqiga bag‘ishlanganligi bilan e’tiborga molik. CHunki toponimik ob’ekt doirasi qanchalik tor doirada belgilansa, olingan natijalar, ilmiy xulosalar shunchalik asosli bo‘ladi. Masalaga ana shu nuqtai nazardan qaraganda T.Raxmatov, J.Latipov, X.Xolmo‘minov, O‘.Oripov, A.Aslonov, S.Bo‘riev kabi olimlarning ilmiy tadqiqotlari e’tiborga molik. A.Turobov esa Samarqand viloyati materiallari misolida etnonim va etnooykonimlarning lisoniy tahlili bilan jiddiy shug‘ullandi. O.Begimov toponimlardagi o‘zlashma qatlamni lisoniy tadqiq etishga oid nomzodlik ishini himoya qildi. X.Bo‘rieva esa Toshkent shahrining X1X asrning oxiri – XX asr boshlaridagi tarixiy toponimiyasi muammolarini tadqiq etdi. O‘zbekistonda toponimik tadqiqotlar ko‘lamining kengayishida serg‘ayrat olim T.Enazarovning ham alohida ulushi bor. Olimning nomzodlik ishi SHahrisabz hududi joy nomlarining tahliliga bag‘ishlangan bo‘lsa, doktorlik dissertatsiyasi toponimlarning lug‘aviy asoslari va etimologik tadqiq muammolarini o‘z ichiga qamrab olgan edi. Mamlakatimizda toponimikaga doir monografik tadqiqotlar, 26 risolalar, o‘quv qo‘llanmalari yaratishga ham alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu o‘rinda S.Qoraevning “Toponimika – joy nomlari haqidagi fan” (1980), “Toshkent toponimlari” (1991), “Toponimika” (2006), M.Mamedovning “Xalq nomlari joy nomlarida” (1981), L.Karimovaning “O‘zbek tilida toponimlarning o‘rganilishi” (1982), E.Begmatovning “Joy nomlari – ma’naviyat ko‘zgusi” (1998), T.Enazarovning “O‘zbekiston toponimikasi” nomli maxsus kursni o‘qitish metodikasi” (1999), “Toponimlar etimologik tadqiqining ilmiy-nazariy va amaliy- usuliy asoslari“ (2001), Turkiy sodda toponimlarning etimologik tadqiqi” (2002), “O‘zbekistondagi ba’zi toponimlarning etimologik talqini” (2004), “Nomshunoslik masalalari” (2010), N.Oxunovning “Joylar va nomlar” (1986), “Toponimlar va ularning nomlanish xususiyatlari” (1989), A.Otajonovan ing “Xorazm etnotoponimlari” (1997), Z.Do‘simov va M.Tillaevalarning “Joy nomlarining siri” (2001), “Toponimika asoslari” (2002), A.Turobovning “Samarqand etnonim va etnooykonimlari ” (2004), T.Qurbonov, M.Xudoyberdiev alarning “Badiiy asarlardagi toponimlarning lingvistik tahlili va izohi masalalari” (2006), S.Karimov, S.Bo‘rievlarni ng “O‘zbek toponimikasi taraqqiyot bosqichida” (2006), B.Qilichevning “Buxoro viloyati toponimlari” (2008), N.Begalievning “Samarqand toponimiyasi” (2010) kabi bir qator ishlarni alohida ta’kidlash lozim. Umuman olganda, O‘zbekistonda onomastik birliklar orasida eng ko‘p o‘rganilgani joy nomlari – toponimlar bo‘lib, kelgusida bunday tadqiqotlar yanada kengaytirili shi va chuqurlashti rilishi lozim. SHu asosda O‘zbekisto n toponimlarining xaritasi, mukammal ko‘p tomlik izohli lug‘ati maydonga kelishiga mustahkam zamin hozirlanadi 7 . 2.2. Turli sohalarda onomastik birliklar Ma’lumki, kosmonim (yunoncha xocmos – kosmos, olam, koinot + onoma – atoqli ot) – kosmik fazoda joylashgan samoviy ob’ektlarning atoqli oti, onomastik ko‘lam tiplaridan biridir. 7 Matnazarov M., Ro‘zimova G. Onomastika fanidan o‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Urganch, 2022. – 16-19-B. 27 Kosmonimlar – olam, koinot ob’ektlari, oy, quyosh va boshqa fazoviy jismlar nomlari bo‘lib, ularning jamul jami kosmonimiya, tadqiq etuvchi soha nomi esa kosmonimika deb yuritiladi. Masalan: Qalqon, Katta Ayiq, Quyosh, Sekstant, Janubiy baliq, SHimoliy toj, Oq yulduz, Qizil yulduz (Mirrix) kabilar. Kosmogoniya o‘zida falakiyot ilmining ikki jabhasini birlashtiradi. Bularning biri ilmi hay’at, astronomiya bo‘lsa, ikkinchisi ilmi nujum, astrologiyadir. Ilmi hay’atda osmon jismlarining joylashuvi, ularning harakat yo‘nalishlari, ilmi nujumda esa ana shu harakatning Yer shari va inson taqdiriga turli xil ta’siri masalalari o‘rganiladi. Sharqda falakiyot ilmiga alohida ahamiyat berilgan. Ilmi hay’at va ilmi nujumning muayyan qirralari haqidagi dastlabki qarashlar juda qadimgi zamonlarga borib taqaladi. Jumladan, otashparastlik dini vakillariga 18 ta sayyora, ularning nomi ma’lum edi, shulardan ettitasi Quyosh, Oy, Utorid, Zuhra, Mirrix, Mushtariy va Zuhal bo‘lib, ular qadimda etti sonining ilohiylashuviga sabab bo‘lgan. Yoki zardushtiylik dinida olov Quyoshning bir bo‘lagi hisoblangan. Qadimgi hind-eron mifologiyasida ertalab ufqdan bosh ko‘targan Quyoshning to kun botguniga qadar osmonni aylanib o‘tishidan iborat harakati zarrin nur sochib turuvchi aravaga minib olgan Mitraning samoni aylanib chiqishi tarzida tasavvur qilingan. Momaqaldiroqning tangri aravasining g‘ildiraklariga mengzalishi ana shu samoviy miflarning e’tiqodiy qarashlarga aylangan holda bizgacha etib kelgan qoldiqlari sanaladi. Bundan ko‘rinadiki, otashparastlikda muqaddas sanalgan to‘rt unsurdan biri olov samoviy jism - Quyosh ma’nosida ham tushunilgan. O‘tmishda samoviy jism – Quyosh shodlik, baxt ramzi sifatida ulug‘langan. Masalan, “Irq bitigi” (ta’birnoma)dan olingan quyidagi satrlar buning yorqin dalili bo‘la oladi: Er yigit qayg‘uli Osmon bulutli bo‘ldi. Ular orasida Quyosh balqidi, Qayg‘u orasida shodlik keldi. Tilimizdagi bunday leksik semantik guruh (LSG)ga mansub so‘zlar H.Eshonqulov, A.Primov, M.Jo‘raev, Z.Yunusova kabi olimlar tomonidan 28 o‘rganilgan. Masalan, H.Eshonqulov “Alisher Navoiy she’riyatida samoviy timsollar” mavzusida nomzodlik ishini himoya qilgan, keyinchalik shu mavzuda risola ham nashr ettirgan. Z.Yunusova Saturn, O‘ng‘ay, Mushtariy, Zuhra, CHo‘lpon, Mirrix, Bahrom kabi samoviy yoritgichlar lug‘aviy guruhi misolida o‘zbek tilidagi lug‘aviy mikrosistemaning tarkibi hamda rivojlanish jarayonini tadqiq etgan 57 . Aslida bu LSG markazida kun, oy, kavkab, kavokib, ezak, qulovuz, sayyora kabi appelyativlar (turdosh otlar) hamda Sekantir, O‘ng‘ay, Hulkar, Qoraqush, Etikan kabi onomastik qurshov so‘zlari mavjud bo‘lib, ular badiiy matnlarda o‘z va ko‘chma ma’nolarda qo‘llanadi. Kosmonimlarga mansub birgina “yulduz” leksemasining sobit, sayyora, shihob, zuzanob, zuzanoba (quyruqli yulduz) kabi giponimlari, kavkab, axtar, kavokib, najm, nujum, anjum, sitora kabi sinonimlari, Zuhra, CHo‘lpon, Surayyo, Sekantir, Zuhal, Saturn, Mushtariy, Kurud, Mirrix, Arzu, Atorud kabi onomastik qurshov so‘zlari mavjud. Xuddi shuningdek, “quyosh” leksemasining kun, xurshid, xur, oftob, shams, mehir kabi giponimlari, mehri xovar, shahi xovar, olamso‘z, jahontob kabi birikmali sinonimlari badiiy matnlarda faol qo‘llanadi. “Oy” leksemasining hilol, badr kabi graduonimlari, qamar, moh, mohtob kabi sinonimik qurshov so‘zlari o‘zbek tili lug‘aviy tizimida alohida LSGni tashkil etadi 8 . Ilmiy kosmonimiya bilan birga xalq kosmonimiyasi ham kishilar orasida keng tarqalgan. Masalan, M.Jo‘raev Etti qaroqchi yulduzi haqidagi xalq afsonalarini maxsus o‘rgangan A.Primov o‘zbek tili kosmonimlarining lisoniy xususiyatlarini tadqiq etib, qirqqa yaqin maqola yaratgan hamda nomzodlik ishini himoya qilgan. Nomzodlik ishining dastlabki bobida kosmonimlarning atalish motiviga ko‘ra turlari, hosil bo‘lishi va tasnifi masalalari o‘rganilgan. Tadqiqotchi o‘zbek tilidagi kosmonimlarni norasmiy motivli ( Oq yulduz, Janubiy baliq, Qisqichbaqa kabi) va rasmiy motivli ( Tereshkova asteroidi, Osiyo asteroidi kabi) kosmonimlarga ajratadi. Rasmiy motivli kosmonimlar ko‘proq astronomiyaga oid darslik va qo‘llanmalarda uchraydi hamda ular neokosmonimlar deb ham yuritiladi. Tadqiqotning ikkinchi 8 Matnazarov M., Ro‘zimova G. Onomastika fanidan o‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Urganch, 2022. – 22-23-B. 29 bobida xalq kosmonimlarining genetik tasvifi o‘rganilgan. Ishda xalq kosmonimlari ob’ekt turlariga ko‘ra burj nomlari ( Savr, Mezon, Jady, Dalv kabi), yulluz turkumlari va yulduzlarning nomlari ( Hulkar, Qutb yulduzi, Temirqoziq kabi), planeta nomlari ( Zuhra, Venera, Merkuriy, YUpiter, Mars, Mirrih kabi) va Somon yo‘li nomlari ( Somon yo‘li, Samanchi jol, Rohi qahkashon kabi)ga ajratib tahlil qilingan.Ishning oxirgi bobi o‘zbek tilidagi neokosmonimlarning funksional xususiyatlari tahliliga bag‘ishlangan. Bu qismda planeta nomlari ( Uran, Neptun, Pluton kabi), asteroid nomlari ( Serera asteroidi, Ulug‘bek asteroidi kabi), kometa nomlari ( Galley kometasi, Neuymin kometasi kabi) va selenonimlar ( Oy, Qamar, Badr, Moh, Mohtob, Hilol, YOmg‘irlar dengizi, Tiniqlik dengizi, Kirill krateri, Inqirozlar dengizi kabi) alohida-alohida o‘rganilgan. Umuman olganda, o‘zbek tili kosmonimlari uzoq tarixiy davrni bosib o‘tgan, tilimizning turli taraqqiyot bosqichlarida paydo bo‘lgan lug‘aviy birliklardir. Ular til tarixi, dialektologiya, etnografiya, xalq tarixi va xalqlarning o‘zaro ijtimoiy- siyosiy va madaniy aloqalari haqidagi muhim ma’lumotlarni o‘zida xolis aks ettiruvchi o‘ziga xos onomastik birliklar sanaladi. Xalq tarixi, madaniyati uchun ma’lum ahamiyatga molik bo‘lgan ba’zi nodir qurollar, asbob-uskunalar, ktematonimlar deb yuritiladi. Ayrim ishlarda atoqli otlarning bunday turi xrematonimlar deb ham nomlangan. Ideonimlar, biblionimlar deb nomlanuvchi onomastik birliklar ham ktematonimlarning bir turi sanaladi. Tarixiy asarlar, xujjatlarning atoqli otlari ideonimlar (yunoncha idea – g‘oya, ideya + onoma – atoqli ot ) deb yuritiladi. Har qanday badiiy, ilmiy, diniy, siyosiy asarga berilgan nom (sarlavha) biblionim (yunoncha bibliov - kitob + onoma – atoqli ot ) deb yuritiladi. Biblionimlar ideonimlarning bir turidir. Ideonimlar yozma nutqning muhim elementi sifatida o‘zi nomlayotgan u yoki bu badiiy asarning tarkibiy qismi sanaladi. CHunki u, birinchidan, o‘zi ifodalayotgan asarning nomi, atamasi bo‘lib xizmat qilsa, ikkinchidan, shu asar mazmunini belgilab berish vazifasini ham bajaradi. Birinchi galda asar nomi o‘quvchi diqqatini o‘ziga tortadi. Asar o‘qib chiqib bo‘lingandan so‘nggina o‘sha asar sarlavhasi (ideonim) ma’nosi, unga yuklangan mazmun to‘la va aniq reallashadi. Masalan, yozuvchi Muhammad 30 Alining “Ulug‘ saltanat” tarixiy tetralogiyasi ulug‘ sohibqiron Amir Temur saltanati tasviriga bag‘ishlangan. Bu asar to‘rt kitobdan iborat bo‘lib, har bir kitob (tarixiy roman) Amir Temurning o‘g‘illari nomi ( “Jahongir Mirzo”, “Umarshayx Mirzo”, “Mironshoh Mirzo”, “SHohruh Mirzo” ) bilan yuritiladi. YOki yozuvchi SHuhratning “SHinelli yillar” romanining nomlanishi ham qiziqarlidir. O‘quvchi bu asarning nomini eshitishi bilan asar voqealari ikkinchi jahon urushi yillarida kechishini aniq tasavvur etadi. Xuddi shuningdek, yozuvchi Said Ahmadning uch kitobdan iborat “Ufq” trilogiyasi ( “Qirq besh kun”, “Hijron kunlari”, “Ufq bo‘sag‘asida” romanlari), “Jimjitlik” romani, “G‘ildirak” hajviy qissasi nomlari (ideonimlar) ham chuqur mazmunga ega. Asarga nom qo‘yish o‘ziga xos bir san’atdir. CHunki nom asar mazmuni, ma’nosidan kelib chiqib qo‘yiladi. Masalan, yozuvchi Erkin Samandar o‘z tarixiy romanlaridan birini “Tangri qudug‘i” deb nomlagan. Bu nomning mazmun-mundarijasi haqida asarda quyidagi fikrlarni o‘qiymiz: “Som alayxa-s-salom iltijosi bilan Xiva qal’asidan avval g‘oyibdan mujda qilingan Tangri qudug‘i hamisha chuchuk suvga serob edi. Xivaning birinchi g‘ishti uning suvi bilan qo‘yilgan. Oqshayx bobo olovxonasining loyi uning suviga qorilgan. Qal’a paydo bo‘lganidan beri xivaliklar hayitlarni Tangri qudug‘i suvini totishdan boshlaydilar, go‘daklarga ona sutidan keyin uning suvi ichiriladi, o‘likni uning bilan yuvishni farz deb biladilar, uylanayotgan yigit jo‘ralari bilan to‘ydan oldin quduqqa boradi, uni tavof etib zilol tomchilarini hovuchiga olib ichadi, kelinga bir kosa Tangri suvidan olib boradi. SHunday muqaddas quduqda bugun suv o‘rnida qon... Odamlar bunday vahshatni ko‘rgan ham, eshitgan ham emaslar...” 59 . Adiblarimizdan Abdulla Qodiriy, CHo‘lpon, Fitrat, Oybek, G‘afur G‘ulom, Abdulla Qahhor, Said Ahmad, Odil YOqubov, Pirimqul Qodirov, Asqad Muxtor, SHukur Xolmirzaev, O‘tkir Hoshimov, Tog‘ay Murod, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov kabilar asarga nom qo‘yish ishiga juda mas’uliyat bilan yondoshganlar. Ideonimlar badiiy matnda nominativ, farqlash, informativ kabi bir qancha funksiyalarni bajarishga xizmat qiladi. Bu jihatdan badiiy asar ideonimlari gazeta sarlavhalariga juda yaqin turadi. O‘zbek tilshunosligida ideonimlar va biblionimlar endigina o‘rganilmoqda. 31 O‘zbek tili lug‘at tarkibi atoqli otlarga boy, biroq ularning barcha ko‘rinishlari etarli, to‘liq jamlanmagan, ilmiy manbalarda u yoki bu tarzda tilga olinsa-da, maxsus o‘rganilmagan. Ana shunday yetarli o‘rganilmagan atoqli ot turlaridan biri xrononimlar dir. Xrononim (yunoncha: xronvog – vaqt, muddat + onoma – atoqli ot ) - tarixiy davrlar, bosqichlarga oid tushunchalarning atoqli oti hisoblanadi. Masalan, Uyg‘onish davri, Mustaqillik davri kabilar. Tildagi xrononimlar majmui, yig‘indisi xrononimiya deb yuritiladi. O‘zbek tilidagi birgina Mustaqillik davri voqealarini aks ettiruvchi xrononimlarini quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: 1. Davr nomlari: Qayta qurish davri, Mustaqillik davri kabi. 2. Yillarning maxsus nomlari: Mirzo Ulug‘bek yili (1994), Amir Temur yili (1996), Inson manfaatlari yili (1997), Oila yili (1998), Ayollar yili (1999), Sog‘lom avlod yili (2000), Onalar va bolalar yili (2001), Qariyalarni qadrlash yili (2002), Obod mahalla yili (2003), Mehr-muruvvat yili (2004), Sihat-salomatlik yili (2005), Homiylar va shifokorlar yili (2006), YOshlar yili (2008), Qishloq farovonligi va taraqqiyoti yili (2009), Barkamol avlod yili (2010), Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili (2011) kabi. 3. Bayram sifatida nishonlanadigan kun, sana nomlari: 8 mart – Xotin-qizlar kuni, 21 mart – Navro‘z bayrami, 1 sentyabr – Mustaqillik kuni kabi. 4. Insonlarni xotirlash bilan bog‘liq sana nomlari: 9 may – Xotira va qadrlash kuni, 31 avgust – Qatag‘on qurbonlarini xotirlash kuni kabi. 5. Keng miqyosda nishonlanadigan kasb kunlarining nomlari: 14 yanvar – Vatan himoyachilari kuni, 1 oktyabr – O‘qituvchi va murabbiylar kuni kabi. Onomastikaga oid terminologik lug‘atlarda har qanday bayram, xotira sanalari, tantana va festivallarning atoqli nomlari geortonimlar deb izohlanadi va bayram hamda tantanalar ma’lum vaqtda, kunda nishonlanishiga ko‘ra geortonimlar sirasiga kiruvchi onomastik birliklarning xrononimlar bilan bog‘liqligi ta’kidlab ko‘rsatiladi 63 . SHunga ko‘ra geortonimlarni bayram va boshqa tadbirlar bilan bog‘liq sana va kunlarni ifodalashiga ko‘ra xrononimlarning bir turi deb hisoblash mumkin. 32 Xrononimlar tarkibida har doim kun, oy, yil, davr, asr kabi vaqt tushunchasini ifodalovchi appelyativlar – oddiy so‘zlar qo‘llanadi hamda muayyan so‘zlarga asosan hech qanday grammatik vositalarsiz – bitishuv asosida bog‘lanib, ularni xrononim sifatida shakllanishiga vosita bo‘ladi. Xrononimlar ma’noviy tuzilishiga ko‘ra doimo sotsiolingvistik mohiyat kasb etadi, ya’ni hozirgi o‘zbek xrononimlari O‘zbekiston Respublikasining siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ma’rifiy sohadagi siyosati, tadbirlari va islohotlari mahsuli hamda o‘zbek xalqining etno-tarixiy an’analari, urf-odatlarini ifodalashga xizmat qiluvchi lisoniy birliklar sanaladi. Umuman xrononimlar, jumladan o‘zbek tili xrononimiyasi juda boy va serqirra bo‘lib, ular shu kungacha maxsus to‘planmagan va chuqur tadqiq etilmagan. Kelgusida o‘zbek tilidagi tarixiy xrononimlarni to‘plash va monografik yo‘nalishda o‘rganish o‘zbek nomshunosligining dolzarb vazifalaridan biri sanaladi. Umuman, o‘zbek nomshunosligida ideonimlar, biblionimlar, ktematonimlar, xrononimlar, geortonimlar kabi bir qator onomastik birliklar o‘z tadqiqotchilarini kutmoqda 9 . Ma’lumki, onomastik material har qanday rivojlangan til lug‘at boyligining katta qismini tashkil etadi. Shunga ko‘ra onomastik materialni xuddi tarix, geografiya, astronomiya kabi fanlar singari maxsus o‘rganish talab qilinadi. Bunday o‘rganish o‘rta umumta’lim maktablaridan boshlanishi hamda tizimli ravishda akademik litseylarda, kollejlarda va oliy o‘quv yurtlarida izchil ravishda davom ettirilishi lozim. Onomastik material bo‘yicha dars o‘tish o‘qituvchidan katta tayyorgarlikni, tilning lug‘at tizimida onomastik birliklarning tutgan o‘rnini aniq tasavvur etishni talab qiladi. SHuni inobatga olish lozimki, ona tili va adabiyoti, rus tili va adabiyoti, geografiya, tarix, astronomiya, biologiya, fizika kabi fanlar mazmun-mundarijasi onomastik materialga boyligi bilan ajralib turadi. Onomastik birliklarni maktab, litsey, kollejlarda, oliy o‘quv yurtlarida alohida mavzuiy guruhlar, onomastik ko‘lam va ko‘lamchalar sifatida o‘qitish muammolari ham 9 Matnazarov M., Ro‘zimova G. Onomastika fanidan o‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Urganch, 2022. – 23-26- B. 33 o‘zbek onomastikasida maxsus o‘rganilishi lozim. Jumladan, akademik litseylar uchun e’lon qilingan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida “Nomshunoslik” mavzusini o‘rganish ko‘zda tutilgan. Bu sohada hozircha ayrim maqolalar, ba’zi uslubiy tavsiyalar ishlab chiqilgan, xolos 10 . UMUMIY XULOSA Xulosa qilib aytish mumkin, onomasiologiya sohasining o‘rganilishi ilm uchun katta manfaat keltiradi. Negaki, davr uchun xos bo‘lgan onomastik an’analar shu zamonning sotsiokayfiyatini ochib beradi. Nomlar xalqning hayot tajribasi, ilmiy imkoniyatlari, geografik joylashuvi va e’tiqodi asosida vujudga keladi. Bu borada ko‘plab olimlarimizning tadqiqotlari mavjud bo‘lishiga qaramay, sohada o‘rganilishi kerak bo‘lgan jihatlar ko‘p. Chunki yangi onomastik birliklar vujudga kelmoqda. Yangicha qadriyatlar shakllanmoqda, albatta, bu onomastik me’zonlarga ta’sir qiladi. Bu vaziyatda esa, ko‘plab yangi tadqiqotlarga bo‘lgan ehtiyoj paydo bo‘ladi. Onomasiologiya zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb va keng ko‘lamli yo‘nalishlaridan biri sifatida tilning nomlash salohiyatini, ma’no va shakl o‘rtasidagi murakkab aloqalarni, inson tafakkurining tildagi aksini chuqur tadqiq etishga xizmat qiladi. Onomasiologiya orqali til birliklarining qanday ehtiyojdan kelib chiqib paydo bo‘lgani, ular qanday semantik asoslarga tayanib shakllangani, qaysi usullar orqali nomlanganini aniqlash mumkin bo‘ladi. Bu esa, o‘z navbatida, tilning tarixiy taraqqiyoti, zamonaviy rivojlanish jarayonlari va istiqboldagi o‘zgarishlarini anglashga zamin yaratadi. Shuningdek, onomasiologik tahlillar orqali madaniy kodlar, milliy tafakkur modeli, psixologik asoslar va muloqotdagi semantik nozikliklar aniqlanadi. Bu jihatlar bugungi globallashuv davrida til va madaniyatlararo muloqotda yuzaga keladigan ma’no tafovutlarini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Onomasiologiyaning rivojlanishi tilshunoslikda yangi ilmiy izlanishlar, amaliy terminologiya yaratish, tarjima jarayonlarini takomillashtirish va semantik tahlil tizimlari uchun mustahkam nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. 10 Matnazarov M., Ro‘zimova G. Onomastika fanidan o‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Urganch, 2022. – 34-B. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ilmiy adabiyotlar 1.Imamova R. O‘zbek tilida etnonimlarning onomastikasi tahlili. – 4-b. 2.Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 3.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 4.Kilichev B. Onomastika. – Buxoro, 2023. – 180-b. 5.Matnazarov M., Ro‘zimova G. Onomastika fanidan o‘quv-uslubiy qo‘llanma. – Urganch, 2022. – 92-b. 6.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 7.Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 8.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 9.Qozoqova N. Leksikologiyani interfaol ta’lim texnalogiyalari asosida o‘qitish. – Namangan, 2023. – 69-b. 10.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 11.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 12.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-b. 13.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 14.Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 35 15.Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 16.Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. II. Elektron manbalar 17 18 19.https://www.sciеncеdirеct.com-(Xаlqаro ilmiy mа‘lumotlаr bаzаsi). 20.https://www.scopus.com-(Xаlqаro ilmiy mа’lumotlаr bаzаsi). 21 22.www.cаmbridgееnglish.org. 23. 24 kutubxonasi. 36 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘ZBEK ONOMASTIKASI TARIXI

1.1.O‘zbek onomasiologiyasining o‘rganilishi

1.2.Onomasiologiyaning jahon tilshunosligidagi o‘rni

II BOB. ONOMASTIK BIRLIKLAR VA ULARNING TILDAGI IFODASI

2.1. Onomastik birlikning til tizimidagi o‘rni

2.2. Turli sohalarda onomastik birliklar

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить