Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 197.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilida «lingvokulturemalar» va ularning lingvokulturologik tadqiqi

Купить
1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI MILLIY UNIVERSITET JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYАSI FAKULTETI TILSHUNOSLIK KAFEDRASI ABDULLAYEVA RA’NONING O‘ZBEK TILIDA “LINGVOKULTUREMALAR” VA ULARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI MAVZUSIDAGI KURS ISHI Topshirdi: Qabul qildi: Toshkent – 2025 2O‘ZBEK TILIDA “LINGVOKULTUREMALAR” VA ULARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI М U N D А R I J А: Kirish ............................................................................................................... 4 1. Lingvokulturologiyaning tarixiy va nazariy asoslar i ....................... 7 1 . 1 . Lingvokulturologiya fanining yuzaga kelish tarixi ................................ 9 1 . 2 . Мoskva lingvokulturologik maktablari xususida ................................. 13 1 . 3 . O‘zbek tilshunosligida lingvokulturologiyaning ilmiy asoslanishi va o‘rganilishi ........................................................................................... 17 2. O‘zbek tilida “lingvokulturemalar” va ularning lingvokulturologik tadqiqi ................................................................ 19 2 . 1 . Тilning barqaror birikmalari: maqol va iboralarning lingvokulturologik tadqiqi .................................................................... 29 2 . 2 . O‘zbek tilidagi o‘xshatish va metaforalarning lingvokulturologik xususiyatlari ............................................................................................. Хulosa ............................................................................................................ 34 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ............................................................ 36 3KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda matn tahlilida tadqiqotchilar grammatika, semantika, kognitologiya, psixolingvistika, lingvokulturologiya kabi qator yo‘nalishlar qo‘lga kiritgan yutuqlarga tayanib ish ko‘rmoqdalar. Bundan maqsad – nutq yaratuvchi va uni idrok etuvchi shaxs omilining lisoniy faoliyatda qanday o‘rin tutishini aniqlash bo‘lsa, ikkinchi tomondan, matnning semantik, lingvokulturologik xususiyatlarini yanada chuqurroq o‘rganishdir. Shunday masala sifatida hozirgi kunda tilshunoslik ilmida barchaning e'tiborini tortayotgan til va madaniyat tushunchasi bilan bog‘liq bo‘lgan lingvokulturologiya masalalari ko‘pchilik tilshunos olimlar tomonidan tadqiq etilayotgan bo‘lsa-da, biroq to‘laqonli o‘z yechimini topgan emas. Mazkur bitiruv malaka ishimiz ayni mana shu masala – tilshunoslikning yangi sohasi lingvokulturologiyaga qaratilganligi bilan e’tiborlidir. Bu esa biz tanlagan mavzuning hozirgi kun tilshunoslik ilmida o‘ta dolzarbligini belgilaydi. Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Til va madaniyatning bog‘liqligi, madaniyatning tilda aks etish muammosi bilan bog‘liq masalalarning metodologik asosi yaqin yillardangina boshlandi. Ularning asosi sifatida V.V.Vorobyov, V.M.Shaklein, V.N.Teliya, V.A.Maslovalarning ishlari xizmat qiladi. O‘zbek tilshunoslik ilmida ham bu yo‘nalishda qator ishlar olib borilmoqda. Xususan, o‘zbek tilshunosligida lingvokulturologiyaning ilmiy asoslanishi, madaniyatning tilda aks etishi kabi qator masalalarga qaratilgan dastlabki ishlar sifatida A.Nurmonovning “O‘zbek tilida lingvokulturologik yo‘nalish”, N.Mahmudovning “Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab”, N.Sayidrahimovaning “Lingvokulturologiyaning ilmiy asoslanishiga doir ayrim mulohazalar”, “Lingvokulturologiyaning komponentlari” nomli maqolalarini, D.Xudoyberganovaning “Matnning atropotsentrik tadqiqi” mavzusidagi monografiyasini belgilash mumkin. Mazkur ishlarda lingvokulturologiya fanining mohiyati, predmeti va obyekti masalalari o‘rganilgan. 4Mazkur Kurs ishida biz yuqorida qayd etilgan ishlarga tayangan holda o‘zbek tilida lingvokulturemalar va ularni lingvokulturologik nuqtai nazardan tadqiq qilishga e'tibor qaratdik. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Tadqiqot ishida lingvokulturologiyaning fan sifatida shakllanishi va ilmiy asoslanishi, til va madaniyatnning o‘zaro ta'siri va bog‘liqligi, bu bog‘liqlikning shakllanishi hamda yaxlit bir sistema sifatida til va tildan tashqari (madaniyat)da aks etishi bilan bog‘liq hodisalar hamda lingvokulturemalarni belgilash va o‘rganish mazkur ishning maqsadini tashkil qiladi. Tadqiqot muammosi va tadqiqot oldiga qo‘yilgan maqsadga ko‘ra quyidagilar vazifa sifatida belgilandi: 1) lingvokulturologiya fanining yuzaga kelish tarixi va ilmiy asoslanishini belgilash; 2) hozirgi kunda lingvokulturologiyada yuzaga kelgan turli yo‘nalishlarni ko‘rsatish va ularning o‘rganish muammolarini belgilash; 3) lingvokulturologiyaning asosi ekanligini nazarda tutgan holda lingvoo‘lkashunoslik predmeti sanalgan noekvivlaent leksika va lakunlarni tahlil qilish; 4) tilning stilistik jamlanmasi lingvokulturologiyaning predmeti sifatida tahlilga tortish; 5) til birliklarning miflashgan ko‘rinishlari: arxitip va miflar (asotir va rivoyatlar), tilda o‘z aksini topgan rasm-rusum va odatlarni lingvokulturologik jihatdan tahlil qilish; 6) tilning paremiologik fondi, til etalonlari, stereotip va ramzlar, tildagi o‘xshatish va metaforalar hamda o‘zbek nutq odatlari va nutqiy etiket shakllarini tahlil qilish va boshqalar. 5Kurs ishining obyekti xalq madaniyatning tilda namoyon bo‘lishi hamda ifodalanishi, til mentaliteti, milliyligi, til ruhiyati bilan bog‘liq ravishda nutqiy muloqotni tashkil etishdagi milliy-madaniy spetsifik qoidalar hamda millat madaniyatning tilda aks etgan o‘ziga xos milliy til xususiyatlarini aniqlash va tadqiq etishdan iboratdir. Xalq madaniyatning tilda yorqin ifodasini o‘zida namoyon etuvchi noekvivlaent leksika va lakunlar, tilning stilistik jamlanmasi, til birliklarning miflashgan ko‘rinishlari: arxitip va miflar (asotir va rivoyatlar), tilda o‘z aksini topgan rasm-rusum va odatlar, tilning paremiologik fondi, til etalonlari, imo-ishora va ramzlar, tildagi o‘xshatish va metaforalar hamda o‘zbek nutq odatlari va nutqiy etiket shakllari mazkur Kurs ishining predmeti sifatida belgilanadi. 61. LINGVOKULTUROLOGIYANING TARIXIY VA NAZARIY ASOSLARI “Biz аjdоdlаrdаn аvlоdlаrgа o‘tib kеlаyotgаn bеbаhо bоylikning vоrislаri sifаtidа оnа tilimizni аsrаb-аvаylаshimiz, uni bоyitish, nufuzini оshirish ustidа dоimiy ishlаshimiz zаrur” 1 . Bu fikrlar tilshunoslik oldiga ham ko‘plab vazifalarni qo‘yadi. Tilshunoslikning o‘rganilmagan sohalarini tadqiq etishni dolzarblashtiradi. Hozirgi kun tilshunoslik ilmida yangi-yangi sohalarning yuzaga kelishi, matn muammosining o‘rganilishi bilan bog‘liq ishlar jadal rivojlanmoqda. Shu nuqtai nazardan bugungi kunda matn tahlilida tadqiqotchilar grammatika, semantika, kognitologiya, psixolingvistika, lingvokulturologiya kabi qator yo‘nalishlar qo‘lga kiritgan yutuqlarga tayanib ish ko‘rmoqdalar. Bundan maqsad – nutq yaratuvchi va uni idrok etuvchi shaxs omilining lisoniy faoliyatda qanday o‘rin tutishini aniqlash bo‘lsa, ikkinchi tomondan, matnning semantik, lingvokulturologik xususiyatlarini yanada chuqurroq o‘rganishdir. Shunday masala sifatida hozirgi kunda tilshunoslik ilmida barchaning e'tiborini tortayotgan til va madaniyat tushunchasi bilan bog‘liq bo‘lgan lingvokulturologiya masalalari ko‘pchilik tilshunos olimlar tomonidan tadqiq etilayotgan bo‘lsa-da, biroq to‘laqonli o‘z yechimini topgan emas. Til va madaniyatning bog‘liqligi, madaniyatning tilda aks etish muammosi bilan bog‘liq masalalarning metodologik asosi yaqin yillardangina boshlandi. Ularning asosi sifatida V.V.Vorobyov, V.M.Shaklein, V.N.Teliya, V.A.Maslovalarning ishlarini qayd etish mumkin. O‘zbek tilshunoslik ilmida ham bu yo‘nalishda qator ishlar olib borilmoqda. Xususan, o‘zbek tilshunosligida lingvokulturologiyaning ilmiy asoslanishi, madaniyatning tilda aks etishi kabi qator masalalarga qaratilgan dastlabki ishlar sifatida A.Nurmonovning “O‘zbek tilida lingvokulturologik 1 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 7yo‘nalish”, N.Mahmudovning “Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab”, N.Sayidrahimovaning “Lingvokulturologiyaning ilmiy asoslanishiga doir ayrim mulohazalar”, “Lingvokulturologiyaning komponentlari” nomli maqolalarini, D.Xudoyberganovaning “Matnning atropotsentrik tadqiqi” mavzusidagi monografiyasini belgilash mumkin. Mazkur ishlarda lingvokulturologiya fanining mohiyati, predmeti va obyekti masalalari o‘rganilgan. Mazkur Kurs ishida biz yuqorida qayd etilgan ishlarga tayangan holda o‘zbek tilida lingvokulturemalar va ularni lingvokulturologik nuqtai nazardan tadqiq qilishga harakat qildik. 81.1. LINGVOKULTUROLOGIYA FANINING YUZAGA KELISH TARIXI Har bir millat o‘zida ma’lum bir milliy an’analarni aks ettiradi. Ya’ni har bir xalqning, millatning o‘z milliy an’analari, urf-odatlari mavjud. Bu ma’noda har bir inson ana shu milliylikni o‘zida aks ettiruvchi muayyan madaniyat, til , tarix, adabiyotga aloqador bo‘ladi. Ma’lumki, til ijtimoiy hodisa bo‘lish bilan birgalikda madaniyat bilan ham uzviy bog‘liqdir. Bugungi kunda insonlar, xalqlar, mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy-siyosiy, madaniy hamda ilmiy aloqalar, xalqaro- madaniy kommunikativ jarayonlar tilshunoslik sohasida tillarning o‘zaro munosabati va til madaniyati hamda tilning milliy o‘ziga xos ko‘rinishi kabi qator va madaniyatshunoslik o‘rtasidagi alohida spetsifik yo‘nalishi va predmetiga ega bo‘lgan yangi soha - lingvokulturologiyaning yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda. Natijada XX asr oxirlariga kelib, til va madaniyat muammosini o‘rganishni maqsad qilgan – tilshunoslikning yangi sohasi lingvokulturologiya jadal rivojlandi. Lingvokulturologiya – “til va madaniyat”ning uzviy aloqadorligini, uning shakllanishi va rivojlanishini o‘zida aks ettirgan hodisalar – til-madaniyatni birgalikda o‘rganadigan alohida ilmiy soha sanaladi. U madaniyatshunoslik va tilshunoslik fanlari o‘rtasida yuzaga kelgan umumlashma fan bo‘lib, til va madaniyatning o‘zaro ta’siri va bog‘liqligi, bu bog‘liqlikning shakllanishi hamda yaxlit bir sistema sifatida til va tildan tashqarida aks etishi kabi hodisalarni o‘rganish bilan shug‘ullanadi. Bir tomondan lingvokulturologiya insoniyatning madaniy til faktoridagi o‘rni, ikkinchi tomondan esa, til faktoridagi insonning o‘rnini o‘rganadi. Lingvokulturologiya o‘rganish obyektiga ko‘ra madaniyatshunoslik va tilshunoslik fanlariga birmuncha yaqin, biroq mazmun-mohiyati, o‘rganish obyektiga bo‘lgan yondoshuviga ko‘ra farqli deb aytish mumkin. Uning chegaralanuvchi maqomi shundan iboratki, u xalq madaniyatining tilda namoyon bo‘lishi hamda ifodalanishi, til mentaliteti, milliyligi, til ruhiyati bilan bog‘liq 9ravishda nutqiy muloqotni tashkil etishdagi milliy-madaniy spetsifik qoidalarni o‘rganadi hamda millat madaniyatining tilda aks etgan o‘ziga xos milliy til xususiyatlarini aniqlash, tadqiq etish bilan shug‘ullanadi. Ma’lumki, madaniyat tushunchalar sistemasi, muayyan xalqning hayot obrazi, milliy xarakter, milliy mentalitet sifatida keng etnografik mazmun kasb etadi. N.S.Trubetskiyning yozishicha: “Madaniy konnotatsiyalarsiz biror so‘z bo‘lishi mumkin emas, ya’ni qiyosda, solishtirishda qandaydir umumiy qismlar bo‘lishi shart” 1 . Til va madaniyatning ana shunday o‘zaro yaqinligi va aloqadorligi ularni yagona metodologik asosda o‘rganish imkonini berdi. Ya’ni, til va madaniyat. “Til va madaniyat” muammosining o‘rganilishida bir qancha yondoshuvlarni belgilash mumkin: birinchi yondoshuv faylasuf olimlar (S.A.Atanovskiy, G.A.Brutyan, E.S.Markaryan)lar tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, unda madaniyatning tilga bir tomonlama ta’siridan borliqning o‘zgarishi natijasida milliy-madaniy tipiklashtirish va tilda o‘zgarish yuz beradi, degan g‘oya yotadi 2 . Ikkinchi yondoshuvda esa bu ta’sirning aks tomoni, ya’ni hozirgi kungacha ochiq qolib kelayotgan va munozarali masala – tilning madaniyatga ta’siri masalasini o‘rganish maqsad qilinadi. Tilni ruhiy quvvat sifatida tushunish bu yondoshuvning asosiy g‘oyasi sanaladi. Tilni ruhiy quvvat sifatida tushunish (V.Gumboldt,A.A.Potebnya) asosida Sepir-Uorfning lingvistik aloqadorlik gipotezasi, ya’ni har bir xalq borliqni o‘z ona tilisi orqali ko‘radi, his etadi, his etganini belgilaydi, degan g‘oya yotadi 3 . Bu g‘oya keyinchalik, I.L.Vaysgerberning tilni “O‘tkinchi dunyo”, ya’ni “borliqni anglash”, muayyan “mavjudlik va tafakkur” sifatida qaraluvchi g‘oyalarida ilgari surilgan. Uning bu gipotezasi ko‘pchilik olimlar tomonidan inkor etilgan bo‘lsa-da, biroq ular boshqa usullar 1 Трубецкий Н.С. Поведения и мышления к языку. в кн.:НЛ.в.1.М.,1960. 2 Bu haqda qarang: Сепир Э. Отношение норм. Поведения и мышления к языку в кн.: НЛ.в.1.М.,1960. 3 Nurmonov A.Sepir-Uorfning lingvistik nisbiylik nazariyasi haqida mulohazalar / O‘zbek tilshunosligining dolzarb masalalari. – Toshkent, 2011.-№5. 10bilan tushuntirilishi murakkab bo‘lgan hodisalarni anglashga yordam berdi. Xususan, N.I.Tolstning etnolingvistik maktabi vakillarining ishlari, E.Barminskiy va izdoshlarining lingvoantropologik yo‘nalishdagi ishlari buning isbotidir 1 . Uchinchi yondoshuv to‘g‘ridan-to‘g‘ri til va madaniyatning o‘zaro ta’siri va aloqadorligi g‘oyalariga asoslanadi. Til milliy mentalitetning spetsifik qirralarini o‘zida namoyon etadi. Boshqa tomondan “madaniyat tilda“ joylashgan, ya’ni u matnda to‘laligicha o‘z ifodasini topadi. “Lingvokulturologiya” atamasi dastlab frazeologik maktab asoschisi V.N.Teliya va V.V.Vorobyov, V.A.Maslova va boshqalarning ishlarida ko‘rindi. Lingvokulturologiyaning shakllanishi haqida gapirilganda, deyarli barcha tadqiqotchilar bu nazariyaning ildizi V.F.Gumboldtga borib taqalishini ta’kidlaydilar 2 . Ushbu adabiyotlarda bu sohaning rivojlanishida A.A.Potebnya, L.Vaysgerber, X.Glins, X.Xols, D.Uitni, D.U.Pauell, F.Boas, E.Sepir, B.L.Uorf, G.Brutyan, A.Vejbiskaya, D.Xaymz kabi tilshunoslarning fikrlari muhim rol o‘ynaganligi ta’kidlanadi 3 . Bu kabi qarashlar lingvistika sohasida XX asr oxirlarida atoqli rus olimlari qatorida chet el olimlari tomonidan ham tan olindi. Bunday qarshlarga ko‘ra, til nafaqat madaniyat bilan bog‘liq, balki u o‘zida madaniyatning o‘sishini ham ifodalaydi. Til bir vaqtning o‘zida yaratish quroli, madaniyatning rivojlanishi va saqlanishini ta’minlovchi uning bir qismidir, shuning uchun til yordamida ma’naviy madaniyat hamda borliqdagi ishlab chiqarish , materiallari real yaratiladi. Ana shu g‘oyalar asosida ming yillarda chet elda yangi fan – lingvokulturologiya vujudga keldi va XX asrning 90-yillarida maxsus soha sifatida shakllandi. Lingvokulturologiya bugungi kunda bir necha yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: 1 Maслова В.В. Лингвокультурология в системе гуманитарного знания / Критика и семиотика.- М.,1987. 2 V.Gumboldtning til va shaxs haqidagi fikrlari to‘g‘risida qarang: Nurmonov A. Ovrupoda umumiy va qiyosiy tilshunoslikning maydonga kelishi. Nurmonov A.Tanlangan asarlar.2- jildlik.-Toshkent: Akademnashr, 2012. - B.23- 40. 3 Maслова В.В. Лингвокультурология в системе гуманитарного знания / Критика и семиотика. – М.,1987. 111. Lingvokulturologiya yorqin madaniy aloqalarni, lingvomadaniy holatlarni, aniq ilmiy izlanishlarni o‘z ichiga oladigan alohida sotsial guruh. 2. Diaxronik lingvokulturologiya . Lingvomadaniyatning etnos holatidagi aniq o‘tish vaqtining o‘zgarishlarini o‘rganadi. 3. Qiyosiy lingvokulturologiya. Lingvomadaniyatda paydo bo‘ladigan turli xil etnoslarning ikki tomonlama qiyoslash bilan shug‘ullandi. 4. Таvsifiy lingvokuturologiya. Bu sohada amalga oshirilayotgan ishlar barmoq bilan sanarli. Ular orasida M.K.Golovanivskaning “Rus tilida so‘zlashuvchilar nuqtai nazarida fransuz mentaliteti” nomli ishi katta ahamiyatga ega. Ishning obyekti sifatida rus va fransuz tillaridagi abstrakt tushunchalar: taqdir, xavf, omad, qalb, ong, tafakkur, g‘oya va boshqalar olingan. 5. Lingvokulturologik leksikografiya. Lingvoo‘lkashunoslik lug‘atlarini tuzish bilan shug‘ullanadi 1 . Llingvokulturologiyaning bu yo‘nalishi hozirgi kunda boshqa yo‘nalishlarga qaraganda jadal rivojlanib bormoqda. Fikrimizning dalili sifatida D.G.Maltsevaning lingvoo‘lkashunoslik lug‘atini keltirishimiz mumkin. Bu lug‘at 25 bobdan iborat. Unda Germaniya realiyalarida ifodalanuvchi til birliklari, iqlim xususiyatlari, hayvonot va o‘simlik dunyosi, mamlakatlar tarixi, qadimiy urf-odatlar, an’analar; qadimiy afsonalar, son va rangni ifodalovchi simvollar; to‘y, marosimlar, bayramlar; diniy marosimlar; valyuta tizimining rivojlanishi; uzunlik, og‘irlik, hajm, yuza; savdo-sotiq ishlari, fan, texnika, tibbiyot; pochta xizmati, shaharlar qurilishi va arxitektura tarixi kabilar obyekt sifatida olingan. Shuningdek, lug‘atda berilgan ma’lumotlar ichidan til, kitobatchilik, hattotlik san’ati, talaba va talabalar hayoti, maktab, milliy kiyim- kechak spetsifik elementlari, milliy taomlar, milliy o‘yinlar, milliy raqslar, an’anaviy ko‘rishish usullari va tilaklar, etiketga xos jumlalar, shaxsiy ism va 1 см.: Amerikana. Англо-русский лингвострановедческий словарь / Под ред. Н.В.Чернова. -- Смоленск, 1996; Рума.Р.У. Великобритания: Лингвострановедческий словарь. -- М., 1999; Мальцева Д. Г. Германия: страна и язык: Лингвострановедческий словарь. -- М., 1998; Муравлева Н.В. Австрия: Лингвострановедческий словарь. -- М., 1997; Николау Н.Г. Греция: Лингвострановедческий словарь. -- М., 1995; Страны Соединенного Королевства: Лингвострановедческий справочник / Сост. Г.Д.Томахин. -- М., 1999; Томахин Т.Д. США: Лингвострановедческий словарь. -- М., 1999; Франция: Лингвострановедческий словарь / Под ред. Л. Г. Ведениной. -- М., 1997. 12familiyalar, milliy imo-ishoralar, badiiy ijod namunalari, aforizm, milliy xarakter kasb etuvchi olmon qo‘shiqlari joy olgan. Yuqoridagilardan xulosa qilib aytishimiz mumkinki, bunday lingvoo‘lkashunoslik lug‘atlarini yaratishda til va madaniyat munosabati xarakterini to‘g‘ri belgilash o‘ta muhim sanaladi. 1.2. MOSKVA LINGVOKULTUROLOGIK MAKTABLARI XUSUSIDA Hozirgi kunda lingvokulturologiya tilshunoslikning eng rivojlangan sohalaridan biri ekan, u o‘zining muayyan rivojlanish bosqichlariga ega. Lingvokulturologiya sohasida jiddiy tadqiqotlar yaratgan V.V.Maslova ushbu sohaning rivojini 3 bosqichga ajratadi: 1) fan shakllanishiga sabab bo‘lgan dastlabki tadqiqotlarning yaratilishi (V.fon Gumboldt, E.Benvenist, L.Vaysgerber, A.A.Potebnya, A.Sepir kabi tilshunoslarning ishlari); 2) lingvokulturologiyaning alohida soha sifatida ajratilishi; 3) lingvokulturologiyaning rivojlanish bosqichi 1 . Lingvokulturologiyaning rivojida Moskva lingvokulturologik maktablari alohida ahamiyatga ega bo‘ldi. Ma’lumki, Moskva lingvokulturologik maktablari XX asr oxirlarida paydo bo‘ldi. Bu borada rus tilshunoslaridan Yu.S.Stepanov, N.D.Arutyunov, V.N.Teliya, V.A.Vorobyovlar asos solgan bir qancha maktablar yuzaga keldi: Yu.S.Stepanov lingvokulturologik maktabi . Bu maktab metodologiya bo‘yicha E.Benvenist konsepsiyasiga yaqin bo‘lib, o‘zida madaniyatni aks ettiruvchi til birliklarining diaxronik aspektini tekshirish bilan shug‘ullangan. Ular o‘z maqsadlarini turli davrlarga oid matnlarini solishtirish orqali amalga oshirishgan. 1 Maслова В.A. Лингиокультурология. - M.:Aкaдемия,2001. 13N.D.Arutyunov maktabi turli davr va xalqlarga oid matnlardan olingan universal madaniy terminlarni o‘rganish bilan shug‘ullangan. V.N.Teliya maktabi esa, frazeologizmlarni lingvokulturologik analiz qiluvchi Moskva maktabi sifatida Rossiya va chet davlatlarda taniqlidir. Teliya va uning shogirdlari til va uning haqiqiy mohiyatini semantik madaniyat nigohida, uni ham tilshunoslik ham madaniyat subyekti sifatida o‘rgandi. Uning konsepsiyasi A.Vejbitskoy pozitsiyasiga yaqin (lingua – mentalis – mental lingvistika). V.V.Vorobyov va V.M.Shaklein va boshqalar Rossiya xalqlar do‘stligi universitetida tashkil etgan lingvokulturologik maktabida V.M.Вereshagin,V.G.Kostomarov konsepsiyasi rivojlandi. Shunday qilib, lingvokulturologiya – o‘z ichiga olgan jonli milliy tilni va tilda paydo bo‘ladigan o‘zgarishlarni ijtimoiy-madaniy protsessda o‘rganuvchi gumanitar soha sanaladi. U tilning fundamental funksiyalaridan biri bo‘lib, tilning rivojlanishi, saqlanishi madaniy translyatsiyasini o‘z ichiga oladi. Til va madaniyatning o‘zaro yaqinligi,ya’ni aloqadorligi ularni yagona metodologik asosda o‘rganishga imkon beradi. Qiyoslaymiz: 1. Til va madaniyat inson va xalqning dunyoqarashini aks ettiruvchi tafakkur shaklidir. 2. Til va madaniyat o‘zaro diologda mavjud: nutq subyekti va uning adresati hamma vaqt madaniyat subyekti sanaladi (etiket shakllari: salomlashish, urf-odat bilan bog‘liq rasm-rusum va hokazolar). 3. Har ikkala shakl individual yoki umumiy mavjudlik shakliga ega, ya’ni til va madaniyat subyekti – hamma vaqt individual yoki ijtimoiy, shaxs yoki jamiyat sanaladi. 4. Til va madaniyat uchun umumiy belgi bu umumiylikdir. 5. Tarixiylik – “til va madaniyat” uchun (“ dinamika” (o‘zgaruvchanlik) yoki “statika” (turg‘unlik)) eng asosiy xususiyat sanaladi. 146. Madaniyat xalqning o‘ziga xos tarixiy xotirasidir. Til esa o‘zining kumulyativ (to‘ldiruvchi) xususiyatiga ko‘ra o‘zida o‘tmish xotirasini saqlaydi va to‘ldirib boradi, shu kabi qator xususiyatlari ularni yagona metodologik asosda o‘rganish imkonini berdi. Ayni damda inson va jamiyat o‘rtasida quyidagi farqlar ko‘zga tashlanadi: 1. Komunikatsiya vositasi sifatida til xalq madaniyatida va taraqqiyotda yuz bergan o‘zgarishlarni ozmi-ko‘pmi aks ettiradi. 2. Madaniyatning belgi sistemasiga o‘tishi tildan farqli ravishda mustaqil shakllanish xususiyatiga ega emas. 3. Til va madaniyat boshqa-boshqa (semiotik) belgi tizimidir. Bunday qiyoslash tadqiqotchilarni tilga ozomorf emas, balki “gamomorf”, ya’ni aloqador ekanligini isbotlaydi. Lingvokulturologiyaning vazifasi til birliklarining madaniy ahamiyatini nutqiy vaziyat birliklari – frazeologizmlar yoki boshqa ekstrolingvistik til birliklari, madaniyaning ma’lum “kodlarini” ifoda etuvchi simvolik belgilarni solishtirish asosida ish yuritishdan iboratdir. Lingvokulturologiya uchun taraqqiyotga nisbatan madaniyatni o‘rganish muhimroq sanaladi, chunki taraqqiyot moddiy, madaniyat esa ramziydir. Mif, urf- odatlar, marosimlar madaniyatga xos, ular xalqning turmushi va marosimlari shaklida til birliklari va ifodalarida jo bo‘ladi. Shu sababli, ulardagi til birliklari lingvokulturologiyaning obyekti sirasiga kiradi. XX asr boshlariga kelib lingvokulturologiya jahon tilshunosligidagi yetakchi yo‘nalishlardan biriga aylanib ulgurdi. Ko‘plab tadqiqotlarda ta’kidlanganidek, lingvokulturologiya tilni madaniyat fenomeni sifatida o‘rganuvchi fan bo‘lib, o‘zaro aloqadorlikda bo‘lgan til va madaniyat uning predmetini tashkil etadi. Jumladan, V.N.Teliya bu haqda shunday yozadi: “Lingvokulturologiya insoniy, aniqrog‘i, shaxs va madaniy omillarni uzviylikda tadqiq etuvchi fandir” 1 . G.G.Slishkinning fikriga ko‘ra, ”Lingvokulturologiya inson omiliga, aniqrog‘i, 151 Телия В.Н. Русская фразеология. – М.:1982. – С. 20- 25. 16insondagi madaniyat omiliga yo‘naltirilgan. Lingvokulturologiyaning markazi madaniyat fenomenidan iborat bo‘lishi inson haqidagi fanning antropologik paradigmaga tegishli hodisa ekanligidan dalolat beradi” 1 . Professor A.Nurmonovning “Sepir-Uorfning nisbiylik nazriyasi haqida mulohazalar” nomli maqolasida keltirlishicha, B.Uorf til bilan madaniyat o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri muvofiqlik mavjudligini ta’kidlash bilan birga, madaniyat hodisalari til shakllarining to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sirida maydonga kelishini bayon qiladi. Lekin bunga B.Uorf hech qanday dalil keltirmaydi. Darhaqiqat, til bilan madaniyat o‘rtasida ma’lum bog‘liqlik mavjud. Aslida madaniy til xalq madaniyatining bir qismi. Lekin til bilan madaniyat o‘rtasida determinizm, sabab-natija munosabati yo‘q. Buning dalili sifatida shuni ko‘rsatish mumkinki, ba’zi hollarda ma’lum xalq o‘z madaniyatini saqlagan holda, tilini o‘zgartirishi mumkin. Til shakli bilan madaniyat shakli bir-biriga muvofiq kelmagan holatlar ham uchraydi. Xususan, bir-biriga yaqqol qarindosh bo‘lgan xuta va navaxo tillarida gaplashuvchi qabilalar butunlay boshqa-boshqa madaniyatga ega. Aksincha, pueblo va pleyi hindu qabilalari juda yaqin madaniyatga ega bo‘lib, tamomila boshqa-boshqa tillardan foydalanishadi. Yoki Markaziy Osiyoda o‘zbek va tojik xalqlari tamomila boshqa-boshqa sistemadagi tillarga mansub bo‘lsalar-da, bir-biriga juda yaqin madaniyatga ega. Bu esa shuni ko‘rsatadiki, madaniyat hodisalari bilan til strukturasi o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri sababiy tobelilik va to‘g‘ridan-to‘g‘ri muvofiqlik yo‘q. Shunday bo‘lsa ham, ular o‘rtasida umumiy bog‘liqlik mavjud. Chunki, madaniyatdagi o‘zgarish tilda aks etadi. Shu ma’noda madaniyatning tilga ta’siri haqida gapirish mumkin, lekin shunda ham tilning madaniyatga ta’siri haqida emas. Ammo bu har ikki tushuncha, ta’kidlab o‘tganimizdek, bir-biriga uzviy bog‘liq va bir-birini taqazo etadi. 1 Bu haqda qarang: Maслова В.A. Лингиокультурология. - M.:Aкaдемия,2001. 171.3. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA LINGVOKULTUROLOGIYANING ILMIY ASOSLANISHI VA O‘RGANILISHI Yuqorida tilga olganimizdek, hozirgi vaqtda lingvokulturologiya jahon, xususan, rus tilshunosligida ham eng rivojlangan yo‘nalishlardan biri bo‘lib, bu borada bir qancha o‘quv qo‘llanmalar yaratilgan. Tilshunoslarning e’tirof etishicha, ularning orasida eng mashhuri V.A.Maslova tomonidan yaratilgan o‘quv qo‘llanma hisoblanadi 1 . Shuningdek, lingvokulturologik yondoshuvdagi tadqiqotlar o‘zbek tilshunosligida ham oxirgi o‘n yilliklarda paydo bo‘la boshladi. Masalan, Z.I.Saliyevaning nomzodlik ishi o‘zbek va fransuz tillaridagi sentensiya, ya’ni axloqiy-ta’limiy harakterdagi matnlarning milliy-madaniy xususiyatlariga bag‘ishlangan 2 . R.S.Ibragimovaning nomzodlik dissertatsiyasida esa ayol konseptining o‘zbek va fransuz tillarida ifodalanish yo‘llari tadqiq etilgan 3 . Professor N.Mahmudovning “Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab…” nomli maqolasida lingvokulturologiya, umuman, antroposentrik paradigmaning mohiyati va bu boradagi muammolar chuqur va asosli yoritib berildi. Ushbu maqolani o‘zbek tilshunosligida lingvokulturologiya haqida jiddiy mulohazalar bayon qilingan birinchi asar sifatida baholash mumkin 4 . Maqolada lingvokulturologik nazariyaning shakllanishi uchun xizmat qilgan omillar, undagi asosiy tushunchalar, ularning talqinidagi har xilliklar haqida juda asosli mulohazalar aytilgan. Xususan, N.Mahmudov ayni sohaning eng asosiy tushunchalaridan bo‘lgan til va madaniyat haqida quyidagilarni yozadi: “Til va madaniyat deganda, ko‘pincha, “nutq madaniyati” deyiladigan muammo assotsiativ holda esga tushsa-da, bu ikki o‘rindagi madaniyatning aynanligini aslo ko‘rsatmaydi. Til va madaniyat deganda, odatda, (to‘g‘risi ham shu) til orqali u 1 Гумбольдт В.фон. Язык и философия культуры. – M., 1985. – C. 33. 2 Салиева З.И. Консептуальная значимост и национально – культурная специфика сентенции в английском и узбекском языках: Автореф.дисс. … канд.филол.наук. – Ташкент, 2010. – С. 25. 3 Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab … // O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent,2012. - № 5. – B. 10. 4 Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab…// O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent,2012. - № 5. – B. 3 - 16 18yoki bu madaniyatni yoki aksincha, madaniyatni o‘rganish orqali u yoki bu tilni tushuntirish nazarda tutiladi, aniqroq qilib aytadigan bo‘lsak, lingvokulturologiyadagi madaniyatning ma’nosi “aqliy-ma’naviy yoki xo‘jalik faoliyatida erishilgan daraja, saviya (nutq madaniyati)” emas, balki “kishilik jamiyatining ishlab chiqarish, ijtimoiy va ma’naviy-ma’rifiy hayotida qo‘lga kiritgan yutuqlari majmui (madaniyat tarixi, o‘zbek madaniyati)” demakdir. Shunday bo‘lgach, nutq madaniyatining o‘rganish muammolari boshqa, lingvokulturologiyaning o‘rganish obyekti tamoman boshqadir” 1 . Shuningdek, tilshunos olima D.Xudoyberganova bu borada o‘zining “Matnning antroposentrik tadqiqi” monografiyasini yaratdi 2 . U o‘zbek tilidagi matnlarning lingvokultutrologik xususiyatlarini o‘rganish ochin berdi. Unda pretsedent birliklar va lingvomadaniy birliklarning matn yaratilishidagi o‘rni, o‘xshatish mazmunli matnlar, metaforalarning matn yaratilishidagi o‘rni, jonlantirish asosida matnlarning lingvokulturologik xususiyatlariga alohida e’tibor berildi. Mana shunday jarayonlarda yuzaga kelgan milliy til hodisalari – lingvokulturemalar esa o‘z navbatida hozirgi kun tilshunosligida yechimini kutayotgan dolzarb masalalardan biri sanaladi. 1 Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab … // O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent,2012. - № 5. – B. 10. 2 Xudayberganova D. Matnning antroposentrik tadqiqi. Monografiya. – Toshkent: Fan.. 2013. 192. O‘ZBEK TILIDA LINGVOKULTUREMALAR VA ULARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI 2.1. TILNING BARQAROR BIRIKMALARI: MAQOL VA IBORALARNING LINGVOKULTUROLOGIK TADQIQI O‘zbek xalqi purma’no so‘zga, o‘git-u naqllarga boy xalq sanaladi. Ajdodlarimiz azaldan o‘zining hayotiy muammolarini – mehnat mashaqqati, g‘am- anduhi, rohat-farog‘ati, muvaffaqiyat va mag‘lubiyati, rasm-rusumlari – hamma- hammasini maqol va matallarda, naql va barqaror iboralarda ko‘zgudagidek aks ettirib keladi. Xalqning til boyligi – uning bo‘yoqdor, serjilo leksikasining, frazeologiya qatlamining boyligi bilan ham o‘lchanadi. O‘zbek tili – ona tilimizning juda boy, ma’nodor, jozibali va rang-barangligi Navoiy zamonidayoq isbotlangan. Maqollar xalqning ko‘p asrlik hayotiy tajribalari, doimiy kundalik kuzatishlar xulosasini tugal fikr tarzida qat’iy qutbiylikda ifodalar ekan, ularda har bir so‘zning ma’no xilma-xilligi, iboralarning turg‘unligi, shaklliy barqarorlik ustunlik qiladi 1 . Maqollar ham xalqning milliyligi, urf-odatlarini, asriy tajribalar natijasida chiqargan xulosalarini o‘zida kas ettiruvchi xalq og‘zaki ijodi namunasi sanaladi. Maqollarda ma’lum ma’noda millatning madaniyati aks etadi. Shu sababli o‘zbek xalq maqollarini ham lingvokulturologiyaning obyekti sifatida tahlilga tortishga harakat qilamiz. Bu borada lingvokulturologik obyekt bo‘la oladigan maqollarni quyidagicha tahlil qilamiz:  Bir mayizni qirq kishi bo‘lib yeydi. O‘zbek xalqiga xos bo‘lgan eng oliy xususiyatlardan biri ahillik, inoqlikdir. Bu bizga ajdodlarimizdan singgan fazilatdir. Bir mayizni qirqqa bo‘lib yeyishlik, o‘zi yemay o‘zgaga ilinishlik xalqimizga xos bo‘lgan insoniy fazilatlarga ishora qiladi.  Bitta qaldirg‘och kelgani bilan bahor bo‘lmas. Qaldirg‘och xalqimizda yaxshilik, qut-baraka elchisi sifatida e’zozlanadi. Shuningdek, u bahor darakchisi. Maqolning lug‘aviy ma’nosiga e’tibor qiladigan bo‘lsak, u mazmunan 20“ Qars ikki qo‘ldan chiqadi” maqoliga sinonim hisoblanadi va avvalgi maqolga hamohang tarzda uni to‘ldiradi. Aynan qaldirg‘och obrazining olinganiga sabab xalqimizda bu qushga nisbatan o‘zgacha qarash, mehr tufayli. Bu esa maqolda etalon sifatida o‘z aksini topgan.  Bug‘doy noning bo‘lmasa ham bug‘doy so‘zing bo‘lsin. O‘zbek xalqi eng mehmondo‘st, xushkalom xalqlardan sanaladi. “Mehmon otangdan ulug‘” degan naqlni o‘ziga bayroq qilib oladi-da, o‘zi yemay mehmonga tutadi, borini unga ilingisi keladi. Agar mehmonning qornini to‘qlashga qurbi yetmasa, hech bo‘lmaganda ikki og‘iz shirin so‘zi bilan uni siylagisi keladi. Shu ma’noda bug‘doy so‘zi o‘zbekona madanitaimizni o‘zida aks ettirgan etalon sifatida kelgan. Bosh omon bo‘lsa do‘ppi topilar. Insonning yaxshi, yorug‘ kunlarga, sog‘lik, tinchlik-xotirjamlik bo‘lsa, yaxshi, yorug‘ kunlarga umidi, o‘zini taqdir ixtiyoriga topshirib tavakkal qilish ma’nolari ifodalangan. Bosh kiyim sifatida bu yerda qalpoq, shapka, shlyapa so‘zlari emas, do‘ppi so‘zi keltirilgan. Ma’lumki, do‘ppi o‘zbek xalqining milliy bosh kiyimi sanaladi. Shu o‘rinda lingvomadaniy birlik sifatida etalon vazifasini bajarib kelgan.  Do‘ppining ichida odam bor. Bu maqol mazmunan “ Devorning ham qulog`i bor” maqoliga o‘zaro sinonim hisoblanadi. Bu maqolning tahliliga to`xtalsak, har bir narsani har joyda aytmaslik kerakligini uqtiradi, kishini ogohlikka xushyorlikka chorlaydi. Unda ham etalon sifatida do‘ppi so‘zi olingan.  Elakka chiqqan xotinning ellik og‘iz gapi bor. Bu maqolni eshitgan har bir inson xayoliga g`iybatchi ayol haqida fikr yuritilgan degan o‘y keladi. Lekin bu maqol bunday ayollar haqida emas. Aslida bu maqolda xalqimizga xos bo‘lgan o‘zga millatlarda takrorlanmas xususiyat aks ettirilgan. Negaki, bir insonni ko‘rgan o‘zbek ayollari o‘sha insonning oilasi, farzandlarini, hattoki, qarindosh- urug‘larining ham hol-ahvolini ham so‘raydi. Bu diniy manbalarimizda ham qayd etilgan. Chunki, musumlon kishining boshqa bir musulmon kishidan ahvol so‘rashi uning islomdagi farzi sanaladi. O‘zbek ayollarining bu xususiyatlaridan kelib chiqqan “Elakka chiqqan xotinning ellik og`iz gapi bor” maqolida ijobiy xislat 21ifodalangan.  Er-xotinning urushi – doka ro‘molning qurishi. Oila muqaddas dargoh sifatida e’zozlanadi. Lekin mana shu muqaddas dargohda ham ba’zan ahamiyatga molik bo‘lmagan janjallar uchrab turishi hech birimizga sir emas. Ma’lumki, janjallarning aksariyat qismi uzoq muddatli gina bilan yakun topadi. Ammo oiladagi er-xotin urushi kamdan-kam hollarda araz bilan yakunlanadi. Biroq bu arazning vaqti ma’lum bir muddat ya’ni doka ro‘mol qurishiga ketgan vaqt kabi qisqadir. Shuning uchun xalqimizda “Er-xotinning urushi – doka ro‘mol qurilishi” kabi maqollar yuzaga kelgan. Ushbu maqolda etalon sifatida olingan doka ro‘mol ham milliy kiyimlarimizning tarkibiy qismi bo‘lgan bosh kiyim hisoblanadi. O‘zbek ayollari bu bosh kiyimdan turli xil marosimlarda foydalanishadi.  Hashar qildim-uy qurdim, Bunda ko‘p hikmat ko‘rdim. Hashar o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan udum sanaldi. Ya’ni uy ko‘tarmoqchi (qurmoqchi) bo‘lgan yoki mamalakat obodonchiligi yo‘lida qilinadigan umumxalq mehanatidir. Bizga ma’lumki, hasharga do‘st-u birodarlar, yaqin qarindoshlar yordamga keladi. Hasharda birdamlik, ahillik kabi samimiy tuyg`ular o‘z aksini topadi. Shuning uchun, hashar qilgan inson ko‘p hikmatlarning guvohi bo‘ladi. Ya’ni do‘stlarining sadoqatini, mehribonligini ko‘radi. Bu maqolda etalon sifatida olingan hashar so‘zi lingvomadaniy birlik sanaladi.  Holva degan bilan og‘iz chuchimas. Bu maqol mazmunan “Olma pish, og`zimga tush” maqoliga sinonim. Zamirida, dangasalik, tayyorga ayyorlik kabi xislatlarni qoralab, mehnatsevarlikka, o‘zi ishlab, halol mehnat bilan pul topishga chorlaydi. Ya’ni inson biror nimani orzu qilganligi bilan u amalga oshib qolmaydi, uning amalga oshishi uchun ,albatta, harakat qilish kerakligi uqtirilmoqda. Etalon bo‘lib kelgan so‘z “holva” o‘zbek milliy shirinligi hisoblanadi.  Kelinni kelganda ko‘r, sepini yoyganda ko‘r. O‘zbek xalqining to‘yi hech bir xalqda takrorlanmas urf-odatlarga boydir. Ayniqsa, nikoh to‘ylari 22o‘zgacha shukuh bilan o‘tadi. Bu shukhga kelin yanada o‘zgacha zavq bag`ishlaydi. Xalqimiz hamisha azal-azaldan mukammallikka intilgan. Shuning uchun ham kelinni shunday mukammallik darajasida ko‘rishga intilgan. Ya’ni epli ham sepli ham bo‘lishini xohlaganlar. Kelinning sepi uning ziynati, fayzi sanaladi. O‘zbek xalqida qizga, ya’ni bo‘lajak kelinga sep, sarpo-surug‘ qilish odati katta ahamiyatga ega. Bu shunchalik avj olganki, bu haqda dono xalqimiz “Qizingni beshikka sol, Non ham non, ushog‘i ham non. Dunyoda o‘zbekchalik nonga yuksak hurmatda bo‘lgan xalq bo‘lmasa kerak. Ulug‘larimiz ham “Nonday aziz bo‘lgin” deb duo qilishadi. Farzandlarga yoshligidan “Nonni ushatmay ye”, “Nonni bosma”, “Nonni ko‘zingga sur” deya tarbiya berishadi. Bularning barchasi xalqimizda nonga bo‘lgan e’tibor, o‘zbekona qarashdan darak beradi. Chunki, bu qarashga ko‘ra, nonni qadrlamaslik, unga nisbatan isrofgarchilik yo‘qchilikka olib keladi, hatto bu gunoh ish sanaladi.  Nafsi yomon hayitda o‘lar. Islom dinida nafsini tiyolmaydigan, badnafs kimsalar hamisha qoralanib kelgan. Chunki, diniy manbalarda ko‘p yeyish qalbni o‘ldiruvchi illat deya keltiriladi. Shunday qarashlar ta’sirida xalqimiz orasida ushbu maqol kelib chiqqan. Negaki, nafsini tiya olmaydigan inson bayramda (Hayit musulmon davlatlari uchun bayram sanaladi) o‘ladi. Bayram bo‘lgandan keyin to‘kin-sochinlik bo‘lishi tabiiy. Ushbu maqolda xalqimizga xos bo‘lgan islomiy qarash o‘z aksini topgan.  Ona yurting – oltin beshiging. O‘zbek tilida beshik so‘zi muqaddas. Chunki, yangi tug‘ilgan chaqaloqni turli odat-u irimlari bilan beshikka yotqizishadi.Tom ma’noda aytganda, beshik deganda o‘zbeklar Vatanini tushunadi. Bu so‘z milliy ruh bilan sug‘orilgan bo‘lib, lingvomadaniy birlik hisoblanadi.  Qiz ammaga tortar, o‘g‘il – tog‘aga. Ma’lumki, maqollar xalq tajribasi, kuzatishlariga asoslanadi. Bu maqolda aynan ana shunday kuzatishlar natijasida kelib chiqqan o‘zbecha qarash aks etgan. Ya’ni farzandlarning tashqi 23ko‘rinishi, xarakteri nuqtai nazaridan kimga o‘xshashi haqida xulosasi berilgan. Haqiqatdan ham qiz farzand ammaga, o‘g‘il esa tog‘aga tortadi. Buni hayotimizda ham ko‘plab uchratishimiz mumkin.  Yaxshi gapga ham, yomon gapga ham farishta omin deydi. Davlatimizning rasmiy dini sanalgan Islomda kishi har biri daqiqada yaxshi niyatda bo‘lishi kerakligi uqtiriladi. Sababi bizning har bir aytgan so‘zimizga farishtalar omin deyishi mumkinligida. Agar beixtiyor sovuq nafas (niyat) qilib qo‘ysag-u, unga farishta omin deb qo‘ysa, holimizga voy. Shuning uchun o‘tayotgan har bir daqiqamizda Ollohga shukr qilib, yaxshi narsalarni ko‘zlab yashashimiz zarur. Bu qarash har birimizni qanoatli bo‘lishga undaydi. Bu maqolda ana shu diniy qarash orqali xalqimizning milliy o‘ziga xosligi ifodalangan.  Yaxshi mehmon osh ustida. Azal-azaldan mavjud bu maqol zamirida ham o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan holat aks ettirilgan. Oila dasturxon atrofida to‘planib o‘tirgan paytda kimdir kelib qolsa, unga qarata “Yaxshi mehmon osh ustida”, “Yaxshi kishi osh ustida keladi”, “Qaynonangiz sizni juda sevar ekan” kabi maqollarni qo‘llaymiz. Bunday holat o‘sha insonning yaxshi fazilatli ekanligidan dalolat beradi. Bu ham, albatta, xalqimizga xos bo‘lgan madaniyatning ifodasidir. Ya’ni o‘zbek madaniyati o‘zbek tilida o‘z aksini topgan.  Yon qo‘shnim – jon qo‘shnim. O‘zbeklarda qo‘shniga azal-azaldan kattta e’tibor va hurmat qaralgan. Bir bolaga yetti mahalla ota-ona kabi maqollarning ham kelib chiqishi mana shunday hurmat va e’tiborning natijasidir. Hatto, diniy manbalarda ham agar ovqat qilsang, hidi qo‘shningnikiga yetib borsa, o‘sha ovqatdan qo‘shniga ham berish kerak deyilgan. Shundan kelib chiqqan holda, dono xalqimiz “Yon qo‘shning-jon qo‘shning” deb atashgan. Bu maqolda ana shu o‘zbekona ruh va man’naviy qadriyat sezilib turadi.  Yosh kelsa – ishga, qari kelsa – oshga. O‘zbek xalqida qariyalarni farishtaga qiyoslashadi. Shuning uchun qarisi bor uyning parisi bor deyishadi. Shu tufayli ham qariyalar qay vaqt kelmasin, ularni hurmatlab to‘riga o‘tirgizib, oshga 24tortishgan. Shuning uchun yosh kelsa – ishga, qari kelsa – oshga deyishgan. Bu maqolda garchi etalon ishtirok etmagan bo‘lsa-da, lekin o‘zbeklarga xos milliylik ruhi sezilib turadi.  Zaifaning tushi chap. Bu maqolda o‘zbek xalqining diniy qarashlari aks ettirilgan. Chunki o‘zbekona qarashga ko‘ra ayol kishining tushi doimo chapdan keladi. Bu maqolda etalon yo‘q bo‘lsa-da, xalqimizga xos qarash sezilib turadi.  O‘zbek iskab bo‘lsa ham elini topar. Bu maqolda o‘zbekning xalqchilligi, millatparvar va xalqparvarligi ko‘rsatilgan. Chunki o‘zbeklar qayerda bo‘lmasin, elim deb, yurtim yonib yashagan xalq hisoblanadi. O‘ziga ugra kesa olmagan birovga lag‘mon cho‘za olarmidi. Bu maqolda o‘zi uchun biror foydali ish qila olmagan inson, o‘zgalarga ham foydali ish qilib bera olmasligi yoki kengroq olib qaraydigan bo‘lsak, o‘zining tarbiyasi, bilimi bo‘lmagan inson boshqalarga ham ta’lim-tarbiya bera olmaydi kabi ma’nolarda keladi. Ugra so‘zi etalon sifatida kelgan bo‘lib lingvomadaniy birlik vazifasini bajargan. Lingvokulturologiyaning obyekti sanalgan barqaror birikmalardan biri frazeolgizm, ya’ni iboralardir. Iboralar tilni, uning mazmunini yanada boyituvchi ma’naviy xazina bo‘lib, ular ham lingvokulturologik obyekt sifatida millatning madaniyatini o‘zida jamlovchi til birligi hisoblanadi. Quyida bunday iboralardan ayrimlariga to‘xtalib o‘tamiz:  Bozor ko‘rgan echki. Bozor o‘zbek xalqi hayotida katta ahamiyatga egaligi sir emas. Xalqimizda ko‘pni ko‘rgan, uddaburon, tajribali shaxslarga nisbatan shunday ibora qo‘llanadi. Echki bozor ko‘rsa, xo‘jayin, dallol, xaridor taniydi. Echki-qo‘y, mol-holning ahvolidan ogoh bo‘ladi. “Musofir” bo‘ladi. Bu yerda bozor ko‘rish turmush sabog‘ini olish degan ma’noda qo‘llanilgan. Nima uchun aynan bozor? Chunki, otang bozor, onang bozor deydi dono xalqimiz, bozor ko‘rgan, narx-navoni, yaxshi yomonni, oq-u qorani ajrata bilishda bozorning o‘rni katta. Bu ham xalqimizning bozorga yaqinligi yaqqol sezilib turadi. 25 Jonini jabborga bermoq. Bu ibora ilohiy ma’noda “Jonim tasadduq” iborasining muqobili sanaladi. Jonini timoq, jon koyitib, kuydirib, sidqidildan, vijdonan mehnat qilmoq, faoliyat ko‘rsatmoq, e’tiqod, qat`iyat bildirmoq, sig‘inish. Jonini jabborga berish – xudo, haq yo‘liga tikishi, bag‘ishlashidir. Bu iborada o‘zbek xalqining diniy e’tiqodi islom dini ruhi yaqqol sezilib turadi.  Ko‘zining paxtasi chiqdi. Kishining jaholati qo‘zib, g‘azabi kelganda, baqirib-chaqiradi, so‘kinadi, bilak kuchini ishga solish ham mumkin. Shunday paytda odamning ko‘zi ola-kula bo‘lib “paxtasi chiqadi”, ya‘ni katta ochilganidan oqi to‘la ko‘rinib, paxtani eslatadi. Bu yerda paxta lesemasining qo‘llanilishiga sabab ham xalqimizning bu ne’matga yaqinligi unga bo‘lgan e’tiboridir. Axir bejizga paxtani “oq oltin” deb atamaymiz-ku.  Qulog‘ini tishlab qo‘ymoq. Bu iborali xalqimizga xos milliy urf-odat o‘z aksini topgan, ya’ni beshikketdi odati. Hali beshikdagi qizchaga to‘rt-besh yashar bolani “yor” qilib, “holva”ning qulog‘ini tishlatish . Bu odat turkey o‘zbek xalqlarida qadimdan mavjud. “Qulog‘i tishlab” , deganda biror ish, masalala oldindan kelishib, hal qilib qo‘yilgan ma’nosi anglashiladi. Ishni pishitib qo‘ygan ma’noda.  Quloqqa azon aytmoq. Musilmonchilikda bola tug‘ilib, kichik chillasi chiqqach, bir mulla chaqirib, uning qulog‘iga azon aytiriladi. Azon aytilganda bolaning qulog‘i ochiladi. Bu iborada ham xalqimizga hos bo‘lgan diniy aqida o‘z ifodasini topgan.  Bo‘yingdan akang. Bo‘yingga qoqindiq, bo‘yingdan o‘rgilay, aylanay, tasadduq singari mehr-muhabbat, ishqibozlik, xush ko‘rish, rag‘bat iborasi ifodasidir. Bo‘y – sarv qomat, go‘zallik, sog‘lom-baquvvatlik, kuch ramzi. Bo‘y – oshiq mehr-oqibati timsoli. Xalq orasida bo‘y insonning eng yaxshi fazilati – kamolot ramzi sifatida ulug‘lib madh etiladi. “Bo‘yingdan akang” oshiqning ma’shuqaga, yigitning qizga ishqibozlik, mehr ifodasi. Bu o‘rinda uchinchi “aylansin” so‘zi tushib qolgan bo‘lsa-da, ma’nosi anglashilib turadi. “Baqabaqangdan akang” iborasi ham hayotsevralik, gap tashlash, ishqibozlik 26ma’nolarida o‘zaro sinonimlik hosil qiladi.  Baqbaqa to‘ram. Xalq xaromxo‘r, tekintomoq odamlardan hamisha nafratlaib kelgan. Bu iborada tanqida, kinoya, istehzo ohanglari bo‘lib, o‘zgalar hisobidan kun ko‘rib, huzur-halovatda yurgan odam masxara qilinadi. Odatda, odamning birdan ko‘zga tashlanadigan tashqi alomatlari bo‘ladi. Birovning o‘zidan oldin xonaga qorni kiradi, boshqa kishi yuzidagi xoli, dog‘i bilan ajralib turadi. Tomoqdan tumshuqqacha bo‘lgan “masofa”da joylashgan baqbaqa ham ba’zi kishilarning “bezagi”dir. Bu “davlat” egasining ancha yil loqayd, o‘zga dardi bilan ishi yo‘q, o‘zidan, hayotdan mamnun ekanligidan dalolat beradi. Shuning uchun ham xalq “baqbaqa” yoniga “to‘ram”ni qo‘shib, bir atama yaratarkan, ma’lum toifa kishilar timsolini yaqqol ko‘z o‘ngimizga keltiradi.  Bel olishmoq. Kurash o‘zbek xalqining ota-bobolardan qolgan asriy merosi sanaladi. Qadimda ota-bobolarimiz or-nomus uchun kurash tushganlar, bu oriyat masalasi sanalgan. Ana shu kurash jarayonidan “bel olishmoq” iborasi kelib chiqqan bo‘lib, polvonlar davraga chiqsa, qo‘l-bel olishib, kurashga kirishishadi. “Bel olishmoq”ning ko‘chma ma’nosi ham bo‘lib, ikki raqib tomonning bir-biri bilan ixtilofga, kurashga kirishishi, g‘oyalar, mafkura, nazariyalar kurashi va hokazolar ko‘zda tutiladi.  Belida belbog‘i bor. O‘zbek odamning ishonchli, puturli, tayinli, diyonatliligini bilmoqchi bo‘lsa, belida belbog‘i bormi, deydi. Belda belboqning bo‘lishi – suyansa, ishonsa, qo‘shilsa bo‘ladigan odam mazmunini tashiydi. Bu ibora (belingda belbog‘ing bormi?!) kishi hamiyatiga tegish, yigitmisan o‘zi, qabilida raqibning jig‘iga, g‘ashiga tegish maqsadida ishlatiladi. O‘zbek xalqida belida belbog‘i borlik yigitlik, juvonmardlik, tayinli, subutli, diyonatlik garovi.  Boshini ikkita qilmoq. O‘z ma’nosi yo‘q, ko‘chma ma’noda uylantirib boshini ikkita, oyog‘ini to‘rtta qilmoq tushuniladi. Ola xurjunni (ro‘zg‘or) yelkaga tshlamoq. Xalqimizda ikki yoshni nikohlab, bir yostiqqa bosh qo‘ydirishni “Boshini ikkita qilish” iborasi bilan tariflanadi.  Tomog‘i tushdi. Bu iborada xalqimizning so‘zning nozik 27ottenkalaridan foydalana olish mahoratini ko‘rsatib bergan. Bu narsa biror narsaga, yegulik-ichgulikka ko‘zi tushib, og‘zi suv ochib, havasi kelsa-yu topib yeya olmasa, unda yetish olmay qolganda aytiladi. Ona, bolamning uzumga tomog‘ tushdi, deydi. Tomog‘i tushish, ma’lum ne’matga yetisha olmay, tomoqning sun’iy ravishda tushib ketishi, so‘lak oqishi kabilardir. Xotin-qizlarga nisbatan (homiladorlik) boshqorong‘i bo‘lish deb ham yuritiladi. Yelkamning chuquri ko‘rsin. Xalqimiz orasida keng tarqalgan bu iborada ham o‘zbekona qarash, taomil o‘z aksini topgan. O‘ta norozilik, ozurda bo‘lish, jonga tegib ketish, bezori bo‘lish xulosasi. “Bu joylarni yelkamning chuquri ko‘rsin”,- deyilganda qayta bu joylarga kelmasligi tushuniladi. Yelkaning chuqurida (o‘mrov suyagi) suv turmaydi. Unda suv saqlash amri mahol. Mening bu yerga kelishim, qasamimni buzishim ham xuddi shunday gap, degan qiyos qilinadi.  Yelka tutmoq. Bu ibora juda ko‘p ma’nolarda qo‘llanilib, o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan eng go‘zal odatlardan biri bo‘lgan, salomlashish, ko‘rishish ma’nosini ham tashiydi. Bunda ko‘rishmoqchi bo‘lgan katta yoshli ayollarga (jumladan, qaynonaga ) engashib (yelkaga qoqishi uchun) yelka tutiladi. Bu odat kattaga hurmat, kamtarinlik, odob yuzasidan amalga oshiriladi.  Yelkasi chopon ko‘rmagan. Ko‘chma ma’noda kambag‘al, izzat- hurmat ko‘rmagan, quda-andalik bo‘lmagan, mehr-oqibat bilmagan mazmunini tashiydi. Iborada tagi-zoti past, ko‘rmaganning ko‘rgani qursin degan takabburona naql mazmuni ham bor. Cho‘pon esa xalqimizning milliy kiyimi sanaladi.  Yelkasiga shayton mindi. Insonning o‘ng yelkasida rahmon, chap yelkasida shayton o‘rnashgan bo‘lib, uni yaxshilik va yomonlik sari undab, otlantirib turadi, deyishadi. Shayton – yovuzlik, yo‘ldan ozdirish, yomonlikka boshlash timsoli. Yelkasiga shayton mindi, deganda o‘zbeklar, binoyiday muomalada bo‘lib turgandi,birdan fe’li aynidi, orqasi tutdi, shaytoni qo‘zidi, endi yaqin o‘rtada uni insofga, murosa-yu madoraga keltirish qiyin mazmunidagi fikrni anglashadi.  Qo‘lini paxsa qildi. G‘azab, vajohat ichida qo‘lni silkib (qilichga, 28xamjarga o‘xhsatib) gapirish. Paxs so‘zi qalin devor ma’nosida bo‘lib, loy (paxsa) urilganda qavat-qavat qilib uriladi. Qo‘lning g‘azab bilan bilan uzatilgan holda baland-past yurishi paxsa qavatlarga o‘xshatiladi. Bu kabi o‘xshatish va metaforalarda ham xalqchillik o‘z ifodasini topadi. Biz bu haqda keying rejada kengroq to‘xtatamiz. Ichagini boshiga salla qilmoq. Bu ibora haqorat, dag‘dag‘a, so‘kish, mensimaslik bo‘lib, ayrim chapani yigitlar bir-biriga dahanaki daf qilishganlarida ishlatib qoladilar. Ichagini salla qilish birovni chavaqlab, ichak-chavog‘iniboshida ilish, uning joniga qasd qilishdir. Bu yerda salla so‘zi bir tomondan ichakning uzunligiga ishora qilsa, ikkinchi tomondan milliy bosh kiyimimiz sifatida madaniyatimizni o‘zida aks ettiradi.  Qornini yors, alif chiqmaydi // Alifni kaltak deydi. Alifni kaltak deydi iborasining muqobili. Alif – arab alifbosining birinchi bosh harf-tovushi, to‘g‘ri chiziq shaklida. Qornini yorsa, alif chiqmaydi, deganda bilimlar dunyosidan bexabar, xudo bexabar, hatto alifbening alifi ham yo‘q boshida mazmuni ko‘zda tutiladi. Ibora o‘ta salbiy, tanqidiy, kinoyaviy ohang kasb etadi. Aynan alif so‘zining tanlanishi esa tilimizning islomga yaqinligi, arab alifbosidan boxabar ekanligidan dalolat beradi. Bu ham, albatta, tilimizning o‘ziga xos xususiyati sanaladi.  Qorni kajavaday. Bu o‘xshatish ibora sanaladi. Qorinni kajava – ikki to‘lqinli to‘qima savatga o‘xshatilyapti. Bu savat milliy boyligimiz sanalgan pillaning kattalashtirilganini eslatadi. Bir tomoni ochiq, osti yopiq. Eshak, ot, tuyaga yuk joylab ortishga qulay. Qorin aslida kajavaday bo‘lishi mumkin emas. Xalqimiz ochofat, tekintomoq, beg‘am kishilarni kajava qorin, qorni kajavaday, deb masxaralab tanqid qiladi. Bu ibora, ayniqsa, mamlakatimizning janubiy viloyatlarida faol qo‘llaniladi.  Oyoq bosish. Bu ibora o‘z va ko‘chma ma’nolarda ishlatiladi. Oyoq bosmoq – sinib tuzalgan oyoqning ilk bor yerga bosish yoki go‘dakning atak- chechak bilan birinchi qadamlarini qo‘yishi kabilarda o‘z ma’nosida qo‘llangan. 29Shuningdek, “Oyoq bosish” o‘zbek xalq odati ham bor. Kelin-kuyov ilk bor chimildiqqa kirganda oyoq bosish odati amalga oshiriladi. Taomilga ko‘ra kim kimning oyog‘ini birinchi bo‘lib bossa, qurilayotgan oila, ro‘zg‘orga o‘sha bosh bo‘ladi, deyishadi. Musulmonchilik – o‘zbekchilikda yigit oilaga bosh bo‘lishi tabiiy. Shuning uchun ham kelin nazokat bilan, kuyoviga oyoq bostirar ekan, so‘ng irimiga o‘zi ham beginning oyog‘ini bosgan bo‘ladi. Bu o‘zbek xalqining noyob, milliy va qadimiy urf-odati sanaladi. Oyoq uzatmoq. Iboraning bir nechta ma’nolari mavjud: oyoqni uzatmoq, cho‘zmoq, chigilini yozmoq, dam olmoq kabi. Bu iboraning ko‘chma ma’noda ifodalovchi insonning o‘limi, hayotdan ko‘z yumish ottenkalarida nozik so‘z o‘yini mavjud. Jumladan, Bobom oyog‘ini uzatdi. Xalqimizga xos bunday iboralarni ko‘plab uchratishimiz mumkin. Misol uchun, “Yo‘qolib qoldi” iborasi ham mazmunan “Oyoq uzatmoq’ bilan bir. “Buvim yo‘qolib qoldi” yoki “Amakim yo‘qoldi” kabi. Bu iboralar yurtimizning janubiy viloyatlarida faol qo‘llaniladi.  Bu ham yo‘q edi, otam bozordan keltirdi. Bu ibora ham janubiy viloyatlarda keng qo‘llanilib, bolalar biror taom, kiyim-bosh, buyum, o‘quv qurolidan norozi bo‘lib, xarxasha qilganda shunday deyiladi. Boriga, topilganiga shukr qil, shu ham aslida yo‘q edi, dadang bozordan keltirdi, deya mazkur buyumning narxi oshiriladi. Noshukur bo‘lma, nafsingni tiy, qabilida yoshlikdan qanoat odobi tarbiyalab boriladi. Albatta, xalqimizda odob-axloqqa, yaxshilikka undovchi bu kabi iboralar ko‘plab uchraydi. Xalq bu kabi til birliklarida ham farzandlarni tarbiyaga, kamolotga undaydi. 2.2. O‘ZBEK TILIDAGI O‘XSHATISH VA METAFORALARNING LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI Bugun zamonaviy tadqiqotlarda o‘xshatishlarning lingvokulturologik jihatlariga katta e’tibor berilmoqda. “Lingvokulturologiya” kitobining muallifi 30V.A.Maslova o‘xshatishlarda muayyan xalqning milliy dunyoqarashi aks etishini ta’kidlab, bu fikrini rus, belorus, va qirg‘iz tilida qo‘llanuvchi o‘xshatish qurilmalari tahlili asosida dalillaydi. Uning fikriga ko‘ra, глаза блестящие как Иссык-Куль стройный как мараль сильный как Манас kabi qurilmalar qirg‘iz xalqining milliy dunyoqarashini aks ettiradi 1 . 1 Маслова В.А. Человек в зеркале сравнения // htt: / www gumer. Info / biblioter – Burs / Linguist / maslova / 06 / php. 31V.A.Maslova, shuningdek, muayyan xalqning obrazli tafakkur tarsi xususan, o‘sha xalq tilida qo‘llanuvchi o‘xshatishlarda ham yaqol namoyon bo‘lishini ta’kidlaydi 1 . Olimaning bu fikrini o‘zbek tilidagi turg‘un o‘xshatishlar ham tasdiqlaydi. “O‘zbek tili o‘xshatishlarining izohli lug‘ati” uchun yig‘ilgan materiallar shundan dalolat beradiki, xalqning muayyan predmet, belgi, harakat- holatga munosabati, assotsiativ fikrlash tarsi o‘xshatishlarda ham namoyon bo‘ladi. Jumladan, buni o‘zbek tilidagi inson haqidagi turg‘un o‘xshatishlarda ham ko‘rishimiz mumkin. Тilshunos olima D. Xudoyberganova o‘zining “Matnning antroposentrik tadqiqi” nomli maqolasida o‘zbek tilidagi inson haqidagi turg‘un o‘xshatishlarni quyidagi ma’noviy guruhlarga tasnif qiladi: 1. Inson a’zolari bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshatishlar. 2. Insonning tashqi ko‘rinishi bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshaishlar. 3. Insonning jismoniy xususiyati bilan bog‘liq o‘xshatishlar. 4. Insonning ovozi bilan bog‘liq o‘xshatishlar. 5. Inson nutqi bilan bog‘liq o‘xshatishlar. 6. Insonning harakteri bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshatishlar. 7. Insonning holati bilan bog‘liq bo‘lgan o‘ xshatishlar. 8. Insonning hatti-harakati bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshatishlar 2 . Bu o‘xshatishlarning har biriga alohida to‘xtalib o‘tamiz. inson a’zolari bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshatishlar: alifdek / sarvdek / sambitdek / shamshoddek tik qomat, angishovnadek kichkina og‘iz, anorday qizil yuz, burgutnikiday o‘tkir ko‘z, gilosday qizil lab, guruchday oppoq, mayda tish, zulukdek qora qosh, ipday ingichka qosh, kulchadek yumaloq yuz, tunday qora soch, cho‘michday katta burun; insonning tashqi ko‘rinishi bilan bog‘liq o‘xshatishlar: azroilday xunuk, bo‘rdoqiday / meshday semiz, devday bahaybat, zanidek qop- qora, 1 Маслова В.А. Кўрсатилган асар. 2 Xudayberganova D. Matnning antroposentrik tadqiqi. Monografiya. – Toshkent: Fan.. 2013. 32niholday nozik, oyday go‘zal, suqsurday chiroyli, terakday novcha, chigirtkaday / arvohday / kosovday / cho‘pday ozg‘in; insonning jismoniy xususiyati bilan bog‘liq o‘xshatishlar: ajdarhoday kuchli, ayiqday baquvvat, alpday pahlavon, gulday nafis; insonning ovozi bilan bog‘liq o‘xshatishlar: ayiqday / sherday / arslonday / tuyaday bo‘kirmoq, na’ra tortmoq, bo‘riday uvillamoq, momaqaldiroqday gumburlamoq, qo‘ng‘iroqday jarangdor; inson nutqi bilan bog‘liq o‘xshatishlar: avtomatday gapirmoq, bedanaday / bulbulday sayramoq, itday qopmoq, itday irrillamoq, chumchuqdek chirqillamoq; insonning harakteri bilan bog‘liq o‘xshatishlar: bir qop yong‘oqday shaldir-shuldir, avliyoday begunoh, ammamning buzog‘idek bo‘sh, ipakdek muloyim, itday sadoqatli, molday befahm, musichaday beozor, sutday oq, tayoqday to‘g‘ri, tulkiday ayyor, eshakday qaysar, qo‘yday yuvosh; insonning holati bilan bog‘liq o‘xshatishlar: baqaday / shamday / haykalday / toshday qotmoq, bezgak tutganday qaltiramoq, yosh boladay quvonmoq, dokaday / devorday / bo‘zday oqarmoq, tilla topgan gadoyday sevinmoq, to‘rvasini yo‘qotgan gadoyday talmovsiramoq, yetimchadek mung‘aymoq, yog‘day erimoq, igna ustida o‘tirganday betoqat, ilonday to‘lg‘anmoq, kuydirgan kalladay tirjaymoq, lavlagiday / sholg‘omday qizarmoq, suvga tushgan bo‘lka nonday bo‘shashmoq; insonning hatti-harakati bilan bog‘liq o‘xshatishlar: yelimday yopishmoq, yeb qo‘yguday qaramoq, yov quvganday yugurmoq, itday / devday / eshakday / molday / qulday ishlamoq, och kalxatday yopirilmoq, ko‘z qorachig‘iday asramoq, maymunday / echkiday sakramoq, molday / itday / cho‘chqaday / ho‘kizday ichmoq, toshbaqaday sudralmoq, o‘qdek otilib chiqmoq. O‘zbek tilidagi inson bilan bog‘liq o‘xshatishlar shuni ko‘rsatadiki, ularda insonning holati va harakatini ifodalovchi o‘xshatishlar miqdori boshqa ma’noviy guruhdagi o‘xshatishlarganisbatan ko‘p. Keyingi o‘rinda esa inson a’zolarini 33ifodalovchi o‘xshatishlar turadi. Demak, bundan shunday xulosaga kelish mumkinki, o‘zbek tilida so‘zlashuvchi til egalari ko‘proq insonning harakat- holatini obrazli tarzda ifodalaydi. O‘xshatish uchun etalon sifatida tanlangan so‘zlar ham o‘zbek tilining lingvokulturologik xususiyatlarini ko‘rsatuvchi til birligidir. Insonning xarakteri xatti-harakati bilan bog‘liq bo‘lgan o‘xshatishlarda o‘zbek tilida so‘zlashuvchi til egalarining etalon sifatida turli hayvon va jonivor turlarini bildiruvchi so‘zlardan ko‘proq foydalanganligi ma’lum bo‘ladi. Masalan, itday sadoqatli, molday befahm, musichaday beozor, eshakday qaysar (xarakter bilan bog‘liq); itday ishlamoq, echkiday sakramoq, toshbaqaday sudralmoq, ilonday sudralmoq, bulbulday sayramoq (harakat bilan bog‘liq o‘xshatishlar). O‘zbek tilida o‘simlik va meva nomlarining o‘shatish etaloni sifatida qo‘llanishi ham ko‘p uchraydi. Bunday o‘xshatish etalonlariga sambit, shamshod, sarv, terak, lavlagi, sholg‘om,gilos, olma, yong‘oq, kabi so‘zlarni misol sifatida keltirish mumkin. Hayvonni bildiruvchi so‘zlarning o‘xshatish etaloni sifatida qo‘llanishi shaxsning subyektiv munosabatini bildirish harakati bilan bog‘liq ekanligi yaqqol seziladi. Masalan, it so‘zi etalon bo‘lib kelgan o‘xshatishlar soni o‘ndan ortiq bo‘lib, ularning barchasi insonga nisbatan qo‘llangan. Ilon etaloni ham shunday xususiyatga ega. V.Maslova o‘xshatishlarning antroposentrik jihatlariga alohida e’tibor berib shunday deb yozgan edi: “O‘xshatilayotgan obyektlarning bir-biridan uzoq bo‘lgan turli doiralarga mansub ekanligi o‘zida bir-birini taqazo etuvchi qo‘shimcha assotsiatsiyalarning butun boshli zanjirini namoyon etadi, ular axborotning to‘laqonli bo‘lishini ta’minlashi bilan birga ta’sirchanlikni ham kuchaytiradi; o‘zaro o‘xshatilayotgan obyektlar voqelikda bir-biridan qancha uzoq bo‘lsa, ulardagi ta’sirchanlik shuncha yorqinlasha boradi. O‘xshatishlarning evristik vazifasi yana shunda ko‘rinadiki, ular dunyo realiyalarini chuqurroq va kengroq 34bilib olishga, ularning turli va ko‘pincha kutilmagan qirralarini anglab olishga imkon beradi” 1 . Umuman, o‘xshatishlar lingvokulturologiyaga oid adabiyotlarda metafora, metonimiya, maqol va iboralar kabi tilning lingvomadaniy boyligi sifatida e’tirof etiladi 2 . Bu kabi madaniy birliklar ba’zida biror etnosga xos mentallikni, shuningdek, real voqelikni lison vositasida ifodalash darajasini ko‘rsatuvchi dalilhamdir. Ular o‘zida xalqning ijtimoiy-ma’naviy jihatdan rivojlanishini ham ko‘rsatadi. UMUMIY XULOSALAR Xulosa tarzida aytishimiz mumkinki, lingvokulturologiya ilmiy fan sifatida quyidagi qator o‘ziga xosliklarga ega: 1. Lingvokulturologiya madaniyatshunoslik va filologiya (lingvistika) fanlari o‘rtasidagi alohida ilmiy fan sanaladi. 2. Lingvokulturologiyaning asosiy obyekti bu til va madaniyatning o‘zaro ta’siri, aloqadorligi jarayonida yuzaga kelgan birliklarning yaxlit bir tizim asosida o‘rganilishidan iboratdir. 3. Uning predmeti – til komunikatsiyasi tizimida yuzaga kelgan va aks etgan xalqning madaniy qadriyatlariga asoslangan jamiyatning milliy til shaklidir. 4. Lingvokulturologiya jamiyatning yangicha turmush tarzi, yangicha tafakkuri va mamlakat madaniyatining turli sohalaridagi madaniy hayoti haqida axborotlar va madaniy qadriyatlarning yangi tizimini o‘zida aks ettirgan til birliklari asosida ish yuritadi. 5. Xalqning obyektiv, yaxlit va to‘liq madaniyati lingvokulturologiyadan xalq madaniyatining uning tilida va shevalarida sistem tarzda aks etishini talab qiladi. Bu esa yangicha, zamonaviy madaniyat tafakkurining shakllanishiga asos bo‘ladi va bu o‘zgarishlar o‘z navbatida xalqning milliy ruhiga bog‘liq ravishda uning tilida o‘z aksini topadi. 6. Lingvoo‘lkashunoslik predmeti sanalgan noekvivlaent leksika va lakunlar, tilning stilistik jamlanmasi, til birliklarning miflashgan ko‘rinishlari: arxitip va miflar (asotir va rivoyatlar), tilda o‘z aksini topgan rasm-rusum va odatlar, tilning paremiologik fondi, til etalonlari, imo-ishora va ramzlar, tildagi o‘xshatish va metaforalar, barqaror birikmalar hamda o‘zbek nutq odatlari va nutqiy etiket shakllari lingvokulturologiyaning obyekti – lingvokulturemalar sanaladi. 7. Tilshunoslikda ismlarni o‘rganuvchi bo‘lim onomastika, ya’ni nomshunoslik, kishi ismlari esa antroponimlar deya yuritiladi. Antroponimlar (ism, ota ism, familiya yoki laqab va taxallus)ning yaratilishi muayyan ehtiyoj va qonuniyatlar asosida yuz beradi. Ularda, albatta, milliy-mental xususiyatlar o‘z ifodasini topadi. Shu nuqtai nazardan antroponimlar lingvokulturologiyaning obyekti bo‘la oladi. 8. Tilning barqaror birikmalaridan bo‘lgan maqol va iboralar o‘zida xalqimizning turmush tarzi, o‘tmishi, madaniyatini yaqqol namoyon etuvchi lingvokulturologik birlik sanaladi. 9. Ularni lingvokulturologik nuqtai nazardan keng tahlil qilish tilshunoslikda o‘z yechimin kutayotgan masala sifatida belgilanadi. Ularni o‘rganish ko‘plab yangi xulosalarni olish imkoniyatini yaratadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: I 1. Begmatov E.A. O‘zbek ismlari ma’nosi. – Toshkent: O‘zME, 2010 (uchinchi nashri). 2. Begmatov E.A. O‘zbek ismlari ma’nosi. – Toshkent: O‘zME, 2010 (uchinchi nashri). 3. Gumboldt V.fon. Yazik i filosofiya kultur. – M., 1985. 4. Kenjayeva S.E. O‘zbek antroponimlarining semantik va sotsiolingivistik tadqiqi. nom...diss. avtoreferati.-Toshkent , 2011. 5. Maslova V.A. Vvedeniya v lingvokulturologiyu. – M.: Naslediye, 1992. 6. Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab … // O‘zbek tili va adabiyoti. – Toshkent, 2012. - № 5. 7. Mahmudov N. Va boshqalar. Ona tili // Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik. – T., 2007. 8. Maslova V.A. Chelovek v zerkale sravneniya // htt: / www gumer. Info / biblioter – Burs / Linguist / maslova / 06 / php. 9. Nurmonov A., Sobirov A., Yusupova Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili // Akademiklitsey va kasbuhunar kollejlarining II bosqich talabalari uchun darslik. – T., 2013. 10. Nurmonov A. Sepir-Uorfning lingvistik nisbiylik nazariyasi haqida mulohazalar / O‘zbek tilshunosligining dolzarb masalalari. –Toshkent, 2011.- №5. 11. Nurmonov A. Ovrupoda umumiy va qiyosiy tilshunoslikning maydonga kelishi // Nurmonov A. Tanlangan asarlar. 2-jild. –Toshkent: Akademnashr, 2012. 12. Saliyeva Z.I. Konseptualnaya znachimost i nasionalno – kulturnaya spesifika sentensii v angliyskom i uzbekskom yazikax: Avtoref.diss.kand.filol.nauk. – Tashkent, 2010. 13. Sepir E. Otnosheniye norm. Povedeniya i mыshleniya k yazыku v kn.: NL.v.1.M.,1960. 14. Saliyeva Z.I. Konseptualnaya znachimost i nasionalno – kulturnaya spesifika sentensii v angliyskom i uzbekskom yazыkax: Avtoref.diss. … kand.filol.nauk. – Tashkent, 2010 15. Teliya N.V.,Tipы yazыkovыx znacheniy. Svyazannoye znacheniye slova v yazыke. – M., 1981. 16. Teliya V.N. Russkaya frazeologiya. – M., 1989. 17. Xudayberganova D. Matnning antroposentrik tadqiqi. Monografiya. – Toshkent.: Fan, 2013. ELEKTRON TA’LIM RESURSLARI: 1. httr :/ www. gov. uz/ Nizоmiy nоmidаgi TDPU sаyti 2. httr:/ www. pedagog. uz / Pеdаgоgiк tа’lim muаssаsаlаri pоrtаli 3. http://www.edu.uz/ 4. www.google.uz

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Lingvokulturologiyaning tarixiy va nazariy asoslari

1.1. Lingvokulturologiya fanining yuzaga kelish tarixi

1.2. Moskva lingvokulturologik maktablari xususida

1.3. O‘zbek tilshunosligida lingvokulturologiyaning ilmiy asoslanishi va o‘rganilishi

II bob. O‘zbek tilida lingvokulturemalar va ularning lingvokulturologik tadqiqi

2.1. Tilning barqaror birikmalari: maqol va iboralarning lingvokulturologik tadqiqi

2.2. O‘zbek tilidagi o‘xshatish va metaforalarning lingvokulturologik xususiyatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить