Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 467.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oʻzbek tilida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI O ZBEKISTON ʻ ʻ MILLIY UNIVERSITETI O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI “HOZIRGI O‘ZBEK TILI” FANIDAN Kurs ishi Mavzu: o zbek tilida mutanosib tarkibli qòshma gaplar ʻ Bajardi:__________________ Tekshirdi:__________________ 1 MUNDARIJA KIRISH ……..………………………..………………………..……………….3 I BOB. QO‘SHMA GAPLAR HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA………….5 1.1. Qo‘shma gapning tuzilishi va turlari……..………………………..………5 1.2. Qo‘shma gap tarkibidagi komponentlarning bog‘lanish usullari………….8 1.3. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning umumiy xususiyatlari…………...12 II BOB. MUTANOSIB TARKIBLI QO‘SHMA GAPLAR……..…………….16 2.1. Mutanosib tarkibli qo‘shma gap tushunchasi ……..…………………...….16 2.2. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tuzilish xususiyatlari……..………19 2.3. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning mazmuniy turlari………………....21 III BOB. MUTANOSIB TARKIBLI QO‘SHMA GAPLARNING NUTQDA TUTGAN O‘RNI……..………………………..………………………..………23 3.1. Adabiy til va og‘zaki nutqda qo‘llanilishi……..………………………...…23 3.2. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning badiiy asarlardagi o‘rni……..……26 3.3. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tarjimada ishlatilishi……………....30 XULOSA……..………………………..……………………….. ……………….33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……..……………………….. ………...35 2 KIRISH Til inson tafakkurining ifodasi, jamiyatdagi muloqot vositasi sifatida turli shakllarda namoyon bo‘ladi. Tilning rivojlanishi, uning grammatik va sintaktik tuzilmalari inson tafakkuri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, nutqimizda turli xil gap tuzilmalari shakllanadi. Tilshunoslikda gap sintaksisning asosiy obyekti hisoblanadi va uning turli shakllari mavjud. Sodda gaplar odatda bitta hukm va uning atrofida shakllangan tarkibiy qismlardan iborat bo‘lsa, qo‘shma gaplar ikki yoki undan ortiq mustaqil hukmlarning grammatik va semantik jihatdan birikishidan hosil bo‘ladi. Qo‘shma gaplar o‘zining tuzilish va bog‘lanish usuliga ko‘ra turli turlarga bo‘linadi. Jumladan, ularning tarkibiy tuzilishiga ko‘ra bog‘lovchi qo‘shma gaplar, bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar, muraakkab qo‘shma gaplar, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar, zidlovchi qo‘shma gaplar kabi turlari mavjud. Ushbu kurs ishida esa aynan mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar chuqur tahlil qilinadi. Qo‘shma gaplarning sintaktik tuzilishi va semantik ahamiyatini o‘rganish tilshunoslik sohasida doimo dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Xususan, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar til tizimining murakkab sintaktik birliklaridan bo‘lib, ularning komponentlari o‘zaro teng huquqli bo‘lib, mazmunan va grammatik jihatdan bir-birini to‘ldirib keladi. Bunday gaplarning muhim xususiyati shundaki, ularning har bir komponenti mustaqil ravishda ham qo‘llanishi mumkin, biroq ular o‘zaro birikib, yanada aniqroq va kuchliroq ma’no ifodalashga xizmat qiladi. Masalan: • “U ko‘p o‘qiydi va har doim yangi narsalar o‘rganishga intiladi.” Ushbu misolda ikkita gap o‘zaro teng huquqli bo‘lib, har biri mustaqil ma’noga ega, biroq bog‘lovchi vositasi (“va”) orqali ular bitta murakkab tuzilma hosil qilgan. Shunday qilib, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar gaplar orasidagi mantiqiy va semantik bog‘lanishning kuchayishiga xizmat qiladi. 3 Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tahlili ularning tuzilishi va qo‘llanish xususiyatlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Ular nafaqat lingvistik nuqtayi nazardan, balki uslubiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Chunki bunday gaplar adabiy matnlarda, ilmiy asarlarda va kundalik nutqda tez-tez uchraydi. Ayniqsa, yozma nutqda fikrni aniq va lo‘nda yetkazishda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning roli beqiyosdir. Tilshunoslik fanida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar turli yo‘nalishlarda o‘rganilgan bo‘lsa-da, ularning grammatik va semantik jihatlarini yanada chuqur tahlil qilish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Chunki bunday gaplarning tuzilishidagi o‘ziga xosliklar ularning qanday uslubiy vazifalarni bajara olishini belgilab beradi. Masalan, badiiy matnlarda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar fikrning ifoda uslubini ta’sirli qilish uchun ishlatiladi, ilmiy matnlarda esa aniq va izchil fikrni ifodalashga xizmat qiladi. Ushbu kurs ishida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tuzilish xususiyatlari, ularning grammatik va semantik tahlili, shuningdek, amaliy qo‘llanilishi o‘rganiladi. Ish uch asosiy bo‘limdan iborat bo‘lib, birinchi bobda qo‘shma gaplarning umumiy tavsifi va ularning turlari haqida ma’lumot beriladi. Ikkinchi bob mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tuzilish va turlari bo‘yicha batafsil tahlilga bag‘ishlanadi. Uchinchi bob esa ushbu gaplarning adabiy matn va kundalik nutqda qo‘llanilishi, tarjima jarayonidagi ahamiyati va lingvistik tadqiqotlardagi o‘rni haqida ma’lumot beradi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarni chuqur o‘rganish, ularning nutqimizda tutgan o‘rnini aniqlash nafaqat nazariy tilshunoslik, balki amaliy nutq madaniyati nuqtayi nazaridan ham juda muhimdir. Chunki bunday gaplarning to‘g‘ri va samarali qo‘llanilishi, til egalarining fikr ifodalash mahoratini oshiradi, matnning mantiqiy 4 va stilistik izchilligini ta’minlaydi. Shu sababli ushbu kurs ishida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning amaliy tahlili ham muhim o‘rin tutadi. Tadqiqotning ahamiyati shundaki, qo‘shma gaplar grammatik jihatdan eng murakkab sintaktik tuzilmalardan biri bo‘lib, ularning aniq tasnifini ishlab chiqish, nutqdagi o‘rnini belgilash hamda semantik xususiyatlarini o‘rganish lingvistik tadqiqotlar uchun katta ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tarjima jarayonidagi ahamiyatini tahlil qilish tarjimashunoslik nuqtayi nazaridan ham muhim masala hisoblanadi. Chunki turli tillarda bunday gaplarning sintaktik tuzilishi va semantik xususiyatlari farqlanishi mumkin. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar nafaqat grammatik jihatdan, balki stilistik, semantik va amaliy jihatdan ham chuqur o‘rganilishi zarur bo‘lgan til hodisasidir. Ularning o‘ziga xos tuzilishi va tildagi o‘rni haqida batafsil ma’lumot olish uchun ushbu kurs ishida ularning nazariy va amaliy tahliliga alohida e’tibor qaratiladi. Bu bo‘limni kamida 3000 so‘zga yetkazish uchun qo‘shimcha tushuntirishlar, misollar va ilmiy tahlillar kiritaman. Quyida to‘liq kengaytirilgan variantni taqdim etaman. I BOB. QO‘SHMA GAPLAR HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA 1.1.Qo‘shma gapning tuzilishi va turlari Til inson tafakkurining eng muhim vositalaridan biri bo‘lib, u orqali inson o‘z fikrini bayon qiladi, o‘zaro muloqot qiladi va turli ma’lumotlarni uzatadi. Tilshunoslikda gap sintaktik birlik sifatida muhim o‘rin tutadi. Gap o‘z mohiyatiga ko‘ra turli grammatik va semantik birliklarning o‘zaro bog‘lanishidan hosil bo‘ladi. Gaplar tuzilishiga ko‘ra sodda va qo‘shma gaplarga bo‘linadi. 5 Sodda gap — faqat bitta hukmni ifodalovchi mustaqil grammatik birlikdir. Qo‘shma gap esa ikki yoki undan ortiq mustaqil hukmning birikishidan hosil bo‘ladi. Qo‘shma gaplarda kamida ikkita predikativ birlik mavjud bo‘lib, ular o‘zaro grammatik va semantik jihatdan bog‘langan holda ifodalanadi. Qo‘shma gaplarning o‘rganilishi tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi, chunki ular nutqimizda fikrni kengroq ifodalashga, mantiqiy izchillikni ta’minlashga xizmat qiladi. Qo‘shma gaplar tarkibiy tuzilishiga ko‘ra uch asosiy turga bo‘linadi: 1.Bog‘lovchi qo‘shma gap 2.Bog‘lovchisiz qo‘shma gap 3.Muraakkab qo‘shma gap 1.Bog‘lovchi qo‘shma gap Bog‘lovchi qo‘shma gaplar o‘zaro teng huquqli bo‘lgan predikativ birliklarning bog‘lovchilar orqali bog‘lanishi natijasida hosil bo‘ladi. Ushbu gaplarda tarkibiy qismlar mustaqil ma’noga ega bo‘lib, ular o‘zaro va, ham, yoxud, yoki, lekin, biroq, ammo kabi bog‘lovchilar yordamida birlashtiriladi. Misollar: • Men bugun erta uyg‘ondim va mashg‘ulotlarga tayyorlandim. • U do‘stini yaxshi ko‘radi, lekin ba’zida unga g‘azablanadi. • Bog‘lovchi qo‘shma gaplar quyidagi turlarga bo‘linadi: 1.Qo‘shish ma’nosini bildiruvchi bog‘lovchi gaplar 2.Zidlovchi bog‘lovchi gaplar 3.Tanlov yoki imkoniyat bildiruvchi bog‘lovchi gaplar 1.1.Qo‘shish ma’nosini bildiruvchi bog‘lovchi qo‘shma gaplar 6 Bunday gaplarda birinchi predikativ birlikdan keyin keltirilgan qism unga qo‘shimcha ma’lumot beradi. Ushbu gaplar “va”, “ham”, “hamda” kabi bog‘lovchilar yordamida ifodalanadi. Misol: • Ota-onam meni qo‘llab-quvvatlaydi, hamda har doim maslahat berishadi. 1.2.Zidlovchi bog‘lovchi qo‘shma gaplar Bu turdagi gaplarda ikki hukm bir-biriga zid ma’noda keladi. Zidlovchi bog‘lovchilar — “ammo”, “biroq”, “lekin”, “esa”. Misol: • Men unga yordam bermoqchi edim, ammo u rad etdi. • U charchagan edi, biroq o‘z ishini bajardi. 1.3.Tanlov yoki imkoniyat bildiruvchi bog‘lovchi qo‘shma gaplar Bunday gaplarda ikki hukm orasida tanlov yoki imkoniyat ifodalanadi. Ular “yoki”, “yoxud” bog‘lovchilari yordamida ifodalanadi. Misol: • Biz kinoga boramiz yoki bog‘da sayr qilamiz. • Yomg‘ir yog‘sa, uyda o‘tiramiz, yoxud kitob o‘qiymiz. 2.Bog‘lovchisiz qo‘shma gap Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar tarkibiy qismlarining bog‘lanishida bog‘lovchi vositalar ishtirok etmaydi. Bu turdagi gaplarda komponentlar intonatsiya yoki tinish belgilar yordamida bog‘lanadi. Misollar: 7 • Quyosh botdi, osmon qizg‘ish tus oldi. • U juda charchagan, uyqusi kelmoqda. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar quyidagi turlarga bo‘linadi: 1.Ma’no jihatdan izchil bog‘langan gaplar 2.Qiyoslash yoki sababiy bog‘lanish bildirgan gaplar 3.Natija yoki izohlovchi gaplar 4.Muraakkab qo‘shma gap Muraakkab qo‘shma gaplar tarkibida bosh va ergash gaplar bo‘ladi. Ergash gap bosh gapning ma’no jihatdan to‘ldiruvchi, sababini tushuntiruvchi yoki shart-sharoit bildiruvchi qismi bo‘lib xizmat qiladi. Muraakkab qo‘shma gaplar quyidagi turlarga bo‘linadi: 1.Aniqlovchi ergash gapli murakkab qo‘shma gap 2.Saboqli ergash gapli murakkab qo‘shma gap 3.Shart ergash gapli murakkab qo‘shma gap 4.Ma’lumot qo‘shuvchi ergash gapli murakkab qo‘shma gap Misollar: • Aniqlovchi: U kishi menga yordam bergan inson edi. • Saboqli: Men uyda qoldim, chunki ob-havo juda sovuq edi. • Shart: Agar ertaga yomg‘ir yog‘sa, biz uyda qolamiz. Qo‘shma gaplar murakkab sintaktik tuzilma bo‘lib, ularning nutqdagi o‘rni muhim ahamiyat kasb etadi. Ular fikrni aniq va izchil ifodalashga xizmat qiladi. Ushbu bo‘limda qo‘shma gaplarning tuzilishi va turlari haqida umumiy ma’lumot berildi. Keyingi bo‘limda esa mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning xususiyatlari va ularning til tizimidagi o‘rni tahlil qilinadi. 8 1.2.Qo‘shma gap tarkibidagi komponentlarning bog‘lanish usullari Qo‘shma gaplar ikki yoki undan ortiq predikativ birliklarning grammatik va semantik bog‘lanishidan hosil bo‘ladi. Ushbu komponentlarning bog‘lanish usullari gapning tuzilishiga, sintaktik xususiyatlariga va ma’no aloqalariga bog‘liq holda turlicha bo‘lishi mumkin. Tilshunoslikda qo‘shma gap komponentlarining bog‘lanish usullarini sintaktik vositalar hamda semantik aloqalar asosida tahlil qilish mumkin. Ular quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi: 1.Bog‘lovchilar yordamida bog‘lanish 2.Bog‘lovchisiz bog‘lanish 3.Ergash gaplar orqali bog‘lanish 4.Intonatsion bog‘lanish Quyida ushbu bog‘lanish usullarining har birini batafsil tahlil qilamiz. 1.Bog‘lovchilar yordamida bog‘lanish Bog‘lovchi vositalar yordamida bog‘lanish qo‘shma gaplarni hosil qilishning eng keng tarqalgan usullaridan biri hisoblanadi. Bunday bog‘lanishda biriktiruvchi, zidlovchi va tanlov bildiruvchi bog‘lovchilar ishtirok etadi. 1.1.Biriktiruvchi bog‘lovchilar orqali bog‘lanish Bu turdagi bog‘lanishda komponentlar o‘zaro va, ham, hamda, bilan kabi bog‘lovchilar yordamida birlashadi. Ushbu bog‘lovchilar gapning har ikkala qismi o‘rtasida teng huquqli aloqa o‘rnatadi. 9 Misollar: Maktabga bordim va do‘stlarim bilan uchrashdim. U kitob o‘qiydi, ham yozuv mashq qiladi. Xususiyatlari: ✔ Mustaqil hukmlar birikadi. ✔ Bir komponent ikkinchisiga bog‘liq emas. ✔ Gap qismlari izchil davom etuvchi fikr ifodalaydi. 1.2.Zidlovchi bog‘lovchilar orqali bog‘lanish Bunday bog‘lanishda gap komponentlari bir-biriga zid yoki qarama- qarshi ma’noda keladi. Ushbu bog‘lanish lekin, biroq, ammo, esa kabi bog‘lovchilar orqali amalga oshiriladi. Misollar: • U kecha menga telefon qildi, lekin men javob bera olmadim. • Havo juda issiq edi, biroq biz sayrga chiqdik. Xususiyatlari: ✔ Gap qismlari bir-biriga zid bo‘ladi. ✔ Fikr qarama-qarshi nuqtai nazar asosida davom etadi. 1.3.Tanlov bildiruvchi bog‘lovchilar orqali bog‘lanish Bu usulda gap komponentlari o‘rtasida tanlov, muqobil imkoniyatlar ifodalanadi. Yoki, yoxud, goh… goh, na… na bog‘lovchilari bu turdagi bog‘lanishda ishlatiladi. Misollar: • Bugun kinoga boramiz yoki uyda qolamiz. • U na kitob o‘qidi, na televizor tomosha qildi. 10 Xususiyatlari: ✔ Gap qismlari bir-birini inkor qilishi mumkin. ✔ Fikrda tanlov mavjud bo‘ladi. 2.Bog‘lovchisiz bog‘lanish Ba’zan gap komponentlari bog‘lovchi vositalarsiz, faqatgina intonatsiya va tinish belgilari yordamida bog‘lanadi. Misollar: • Dars boshlandi, o‘quvchilar joylariga o‘tirdi. • U juda charchagan, shuning uchun tezda uxlab qoldi. Xususiyatlari: ✔ Bog‘lovchilar ishtirok etmaydi. ✔ Asosan tinish belgilar yordamida bog‘lanadi (, ; : —). ✔ Fikrlarning bog‘liqligi intonatsiya orqali anglashiladi. 3.Ergash gaplar orqali bog‘lanish Ergash gaplar bosh gapga sabab, shart, natija yoki aniqlovchi ma’no bilan bog‘lanadi. Ular asosan ergash gap bog‘lovchilari yordamida bog‘lanadi. 3.1.Saboqli bog‘lanish Saboqli bog‘lanish chunki, negaki, sababli, shuning uchun kabi bog‘lovchilar yordamida hosil bo‘ladi. Misollar: • U kecha maktabga bormadi, chunki kasal edi. • Men bu ishni bajardim, negaki menga topshirilgan edi. 11 3.2.Shartli bog‘lanish Shart bog‘lanish agar, agar-da, shunda, bo‘lsa kabi bog‘lovchilar orqali amalga oshiriladi. Misollar: • Agar vaqtim bo‘lsa, kitob o‘qiyman. • Ertaga yomg‘ir yog‘sa, biz sayr qilmaymiz. 4.Intonatsion bog‘lanish Ba’zan qo‘shma gap komponentlari intonatsiya yordamida bog‘lanadi. Bunday gaplar odatda so‘zlashuv nutqida yoki badiiy uslubda ko‘p uchraydi. Misollar: • Havo ochiq, qushlar sayrayapti, tabiat go‘zal! • Sen bilan do‘stman, sen esa mendan qochasan! Xususiyatlari: ✔ Gap qismlari intonatsiya orqali bog‘lanadi. ✔ Asosan badiiy nutqda qo‘llaniladi. Qo‘shma gaplar tarkibidagi komponentlar turli usullar yordamida bog‘lanadi. Bu bog‘lanish sintaktik va semantik jihatdan muhim bo‘lib, fikrni aniq va izchil ifodalashga yordam beradi. Bog‘lovchilar orqali, bog‘lovchisiz, ergash gaplar yoki intonatsiya yordamida bog‘lanish qo‘shma gaplarning grammatik tizimida muhim o‘rin tutadi. Ushbu bo‘limda qo‘shma gap tarkibidagi komponentlarning bog‘lanish usullari tahlil qilindi. Keyingi bo‘limda esa mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning o‘ziga xos jihatlari va ularning til tizimidagi roli yoritiladi. 12 1.3.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning umumiy xususiyatlari O‘zbek tilshunosligida qo‘shma gaplar sintaktik tuzilishning eng muhim qismlaridan biri hisoblanadi. Qo‘shma gaplar ikki yoki undan ortiq sodda gaplarning o‘zaro ma’no va grammatik bog‘lanishi orqali hosil bo‘ladi. Ushbu bog‘lanish turli sintaktik usullar yordamida amalga oshadi. Qo‘shma gaplarning turlaridan biri mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar bo‘lib, bu gaplarning komponentlari teng huquqli bo‘ladi, ya’ni bir qismi ikkinchisiga bo‘ysunmaydi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar og‘zaki va yozma nutqda keng qo‘llaniladi. Ular odatda bog‘lovchilar yordamida yoki bog‘lovchisiz bog‘lanadi va fikrni izchil ifodalash, mantiqiy bog‘lanish hosil qilish, matnning yaxlitligini ta’minlash kabi vazifalarni bajaradi. Ushbu bo‘limda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning umumiy xususiyatlari, grammatik va semantik tuzilishi, uslubiy qo‘llanilishi hamda turli olimlarning qarashlari atroflicha tahlil qilinadi. 2.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning asosiy xususiyatlari 2.1.Tarkibiy qismlarining teng huquqliligi Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning eng muhim xususiyatlaridan biri – uning tarkibiy qismlarining grammatik va semantik jihatdan teng huquqliligidir. Ya’ni, qo‘shma gap tarkibidagi har bir gap mustaqil bo‘lishi va mantiqan boshqa qism bilan bir xil darajada ahamiyatga ega bo‘lishi kerak. Misollar: • U ertalab sport bilan shug‘ullanadi, keyin darsga boradi. • Yomg‘ir yog‘di, shuning uchun yer nam bo‘ldi. Bu misollarda har ikki gap mustaqil, biri ikkinchisiga bo‘ysunmaydi. 13 2.2.Sintaktik va semantik mutanosiblik Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning komponentlari sintaktik va semantik jihatdan mos kelishi kerak. Gap qismlari mantiqiy jihatdan o‘zaro bog‘langan bo‘lishi lozim. Misollar: • Bahorda tabiat jonlanadi, kuzda esa daraxtlar bargini to‘kadi. • Uzoq yo‘l yurib keldik, lekin charchamadik. Birinchi misolda gap qismlari fasllar o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi misolda zidlik ifodalangan. 2.3.Bog‘lovchi yoki bog‘lovchisiz bog‘lanish imkoniyati Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar ikki usulda bog‘lanadi: Bog‘lovchilar yordamida bog‘lanish Quyidagi bog‘lovchi so‘zlar ishlatiladi: • Qo‘shish bog‘lovchilari: va, ham, hamda • Zidlovchi bog‘lovchilar: lekin, biroq, ammo, esa • Tanlov bog‘lovchilari: yoki, yoxud Misollar: • U kitob o‘qiydi, hamda she’r yozadi. • Men darsga bordim, ammo u keldi. Bog‘lovchisiz bog‘lanish Bog‘lovchilarsiz, faqatgina tinish belgilar yordamida bog‘lanadigan gaplar ham mavjud. Misollar: • Quyosh botdi, havo salqinlashdi. • Daryo suvi toshdi, dalalar suvga to‘ldi. 14 2.4.Komponentlar o‘rtasida mantiqiy aloqa mavjudligi Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar komponentlari orasida vaqt, sabab- oqibat, zidlik yoki tanlov kabi ma’lum mantiqiy bog‘lanish mavjud bo‘lishi kerak. Misollar: • Vaqt: Ertalab tong otganda qushlar sayraydi, quyosh asta-sekin ko‘tariladi. • Sabab-oqibat: Men ko‘p shug‘ullandim, shuning uchun natijam yaxshi bo‘ldi. • Zidlik: Men ketmoqchiman, lekin do‘stim qolishni xohlaydi. 3.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning turli uslubdagi qo‘llanilishi 3.1.Ilmiy uslubda Ilmiy matnlarda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar fikrni izchil ifodalash va xulosalar chiqarish uchun ishlatiladi. Misol: • Atmosfera tarkibida azot va kislorod bor, biroq uglerod dioksidi miqdori kam. 3.2.Badiiy uslubda Badiiy matnlarda bu gaplar tasviriy ifodalarni kuchaytiradi. Misol: • Quyosh botdi, osmon qizg‘ish tus oldi, shabada esa yengil esardi. 3.3.Publitsistik uslubda Ommaviy axborot vositalarida aniq ma’lumot berish uchun qo‘llanadi. Misol: • Jamoamiz g‘alaba qozondi, muxlislar esa buni tantana bilan kutib oldi. 15 3.4.So‘zlashuv uslubida Nutqning tabiiyligini oshirish uchun ishlatiladi. Misol: • Men bugun kinoga boraman, sen-chi? 4.Tilshunos olimlarning qarashlari O‘zbek tilshunosligida qo‘shma gaplarning o‘rganilishi XIX asr oxiri va XX asr boshlaridan boshlangan. Quyida turli olimlarning fikrlari keltiriladi: 1.A. Madvaliyev – Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarni sintaktik jihatdan tahlil qilgan. 2.Sh. Raxmatullayev – Ularning nutqdagi rolini ta’kidlagan. 3.N. Mahmudov – Semantik jihatdan o‘rganib, matndagi izchilligini tushuntirgan. 4.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tahlili va misollar 1.Qo‘shish bog‘lovchilari bilan: U yugurdi va daraxt soyasiga o‘tirdi. 2.Zidlovchi bog‘lovchilar bilan: Qish keldi, ammo hali qor yog‘madi. 3.Tanlov bog‘lovchilari bilan: Sen meni kechirasan, yoki men ketaman. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar fikrni aniq ifodalash, mantiqiy bog‘liqlikni saqlash va nutqning ravonligini ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Ular turli uslublarda qo‘llanadi va sintaktik jihatdan turli xususiyatlarga ega. II BOB. MUTANOSIB TARKIBLI QO‘SHMA GAPLAR 16 2.1.Mutanosib tarkibli qo‘shma gap tushunchasi Tilshunoslikda qo‘shma gaplar sintaksisning eng murakkab tuzilmalari hisoblanadi. Qo‘shma gaplar ikki yoki undan ortiq sodda gaplarning o‘zaro grammatik va semantik bog‘lanishi natijasida hosil bo‘ladi. Ularning ichida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar alohida o‘ringa ega bo‘lib, bunday gaplarda tarkibiy qismlar teng huquqli bo‘lib, biri ikkinchisiga bo‘ysunmaydi. Ushbu turdagi gaplar nafaqat grammatik jihatdan, balki semantik jihatdan ham mustaqil bo‘lib, ular birgalikda yaxlit mazmun hosil qiladi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning o‘ziga xos xususiyati shundaki, uning tarkibidagi har bir komponent o‘ziga xos mustaqil mazmunga ega bo‘lib, boshqa komponent bilan parallel ravishda keladi. Ushbu turdagi gaplarda qismlar o‘zaro mantiqiy bog‘lanishga ega bo‘lsa-da, ularning hech biri ikkinchisiga qaram bo‘lmaydi. Shu bois mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar sodda gaplarga nisbatan murakkab tuzilishga ega bo‘lsa-da, ular tarkibida bo‘ysunish munosabatlari mavjud emas. Tilshunoslikda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning boshqa qo‘shma gap turlaridan asosiy farqi ularning sintaktik tuzilishidadir. Agar bo‘ysunuvchi qo‘shma gaplarda bir komponent ikkinchisiga grammatik va semantik jihatdan bo‘ysunsa, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarda bunday holat kuzatilmaydi. Bunda har bir komponent o‘z mazmunini saqlab qolgan holda gapning umumiy ma’nosiga hissa qo‘shadi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarni o‘rganishda ularning tarkibiy tuzilishi, bog‘lanish usullari va mantiqiy aloqasi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu turdagi gaplar turli nutq uslublarida uchraydi va ular har xil grammatik vositalar yordamida shakllanadi. Ba’zan bog‘lovchi so‘zlar yordamida hosil bo‘lsa, ba’zan esa bog‘lovchisiz, faqat tinish belgilar orqali biriktiriladi. Shuningdek, ular o‘zaro 17 mantiqiy bog‘lanish darajasiga qarab qo‘shish, zidlov, tanlov kabi guruhlarga ajratiladi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning ifoda imkoniyatlari keng bo‘lib, ular nutqning aniq va izchil bo‘lishini ta’minlaydi. Tilshunoslik tadqiqotlarida bu turdagi gaplarning sintaktik xususiyatlari, ularning gap ichidagi o‘rni va boshqa qo‘shma gap turlari bilan bog‘liqligi keng o‘rganilgan. Shu bois, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash til tizimining yanada chuqur tushunilishiga yordam beradi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, ularning asosiy vazifasi fikrni aniq va mantiqiy bog‘langan holda ifodalashdan iborat. Ushbu gaplar matnning yaxlitligini ta’minlash, mantiqiy izchillik yaratish va axborotni to‘g‘ri yetkazishda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar ilmiy nutqdan tortib badiiy asarlargacha, publitsistik uslubdan so‘zlashuv nutqigacha keng qo‘llaniladi. Grammatik jihatdan mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tarkibi mustaqil komponentlardan iborat bo‘lib, bu ularning shakllanish tamoyillarini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ular bog‘lovchi so‘zlar orqali yoki bog‘lovchisiz hosil bo‘lishi mumkin. Bog‘lovchi so‘zlar orqali bog‘langan holatda ular va, ham, hamda, lekin, biroq, ammo, yoki, yoxud kabi vositalar yordamida ifodalanadi. Bog‘lovchisiz bog‘langan mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarda esa sintaktik aloqadorlik tinish belgilar orqali ta’minlanadi. Tilshunoslik tadqiqotlarida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tahlili ularning matndagi funksional ahamiyatini ochib berishga yordam beradi. Jumladan, bu turdagi gaplar nutqning izchil bo‘lishini ta’minlash, mantiqiy bog‘liqlikni shakllantirish va ma’lumotni samarali yetkazishda muhim vosita hisoblanadi. 18 Ularning semantik xususiyatlarini o‘rganish esa gap tarkibidagi qismlarning o‘zaro aloqadorligini tushunishga yordam beradi. Tilshunoslar mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarni turli aspektlarda o‘rganib kelmoqda. Bu turdagi gaplarning grammatik, semantik va stilistik xususiyatlari til tizimining murakkab tuzilishini tushunishda muhim omil sanaladi. Shuningdek, ular turli janrlarda qanday qo‘llanilishini tahlil qilish orqali tilshunoslar matn tuzilishini yanada chuqurroq o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning ilmiy tadqiqi shuni ko‘rsatadiki, ular nafaqat grammatik jihatdan, balki semantik va stilistik jihatdan ham murakkab tuzilishga ega. Ularning gap ichidagi o‘rni va funksional xususiyatlari nutq jarayonida mantiqiy bog‘liqlikni shakllantirish uchun juda muhimdir. Shu sababli, bu turdagi gaplarning o‘rganilishi tilshunoslikdagi dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. O‘zbek tilshunosligida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar muayyan belgilariga ko‘ra tasniflanadi va ularning turli ko‘rinishlari tahlil qilinadi. Bu turdagi gaplar bir nechta asosiy belgilar asosida farqlanadi. Ularning grammatik tuzilishi, komponentlar o‘rtasidagi munosabat va semantik bog‘lanish tamoyillari tilshunoslik tadqiqotlarida doimiy ravishda o‘rganilib kelinmoqda. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar til tizimining ajralmas qismi bo‘lib, ular o‘ziga xos grammatik va semantik xususiyatlarga ega. Ushbu gaplarning o‘ziga xos jihatlarini tahlil qilish, ularning til tizimidagi o‘rnini aniqlash va turli nutq uslublarida qanday qo‘llanilishini o‘rganish tilshunoslik tadqiqotlarining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Tilshunoslik tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar orqali fikrni aniq va izchil ifodalash imkoniyati yaratiladi. Ular sintaktik tuzilish jihatidan murakkab bo‘lsa-da, mantiqiy jihatdan yaxlit bo‘lib, matnning umumiy 19 ma’nosini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning o‘rganilishi tilshunoslik sohasida dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar nutqni ravon va tushunarli qilishga xizmat qiladi. Ular o‘zaro bog‘langan mustaqil komponentlardan tashkil topgani sababli, gap tarkibidagi qismlar alohida-alohida ham ishlatilishi mumkin. Shu bilan birga, bu turdagi gaplarning semantik aloqasi mustahkam bo‘lib, ular o‘zaro mantiqiy bog‘lanishni ta’minlaydi. 2.2.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tuzilish xususiyatlari Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tuzilish xususiyatlarini tahlil qilish ularning grammatik va semantik tuzilishini chuqurroq anglash imkonini beradi. Ushbu gaplar mustaqil komponentlardan tashkil topgan bo‘lib, ular o‘zaro teng huquqli bo‘lib, bir-biriga bo‘ysunmaydi. Bu holat mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning sintaktik jihatdan qanday shakllanishini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tuzilishini aniqlashda asosiy omillardan biri ularning bog‘lanish usulidir. Bu turdagi gaplar bog‘lovchilar yordamida yoki bog‘lovchisiz bog‘lanishi mumkin. Agar bog‘lovchi so‘zlar ishtirok etsa, u holda gap qismlari o‘zaro ochiq va ravon bog‘lanadi. Agar bog‘lovchisiz bog‘lansa, u holda tinish belgilar yordamida ularning o‘zaro sintaktik va semantik aloqasi ta’minlanadi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar odatda ikkita yoki undan ortiq sodda gaplardan tashkil topadi. Har bir sodda gap mustaqil mazmunga ega bo‘lib, u umumiy ma’no hosil qilish uchun boshqa gap bilan birikadi. Ushbu jarayonda gap qismlarining 20 o‘zaro mosligi muhim ahamiyatga ega. Agar gap qismlari semantik jihatdan bir-biriga bog‘lanmagan bo‘lsa, gap ma’nosi tushunarsiz bo‘lishi mumkin. Shu sababli, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tuzilishini o‘rganishda ularning ichki mantiqiy bog‘liqligiga e’tibor qaratish lozim. Tuzilma jihatidan mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: 1.Komponentlarning sintaktik mustaqilligi – har bir sodda gap grammatik jihatdan mustaqil tuzilishga ega bo‘lib, u boshqa qismga bo‘ysunmaydi. 2.Mantiqiy bog‘liqlik – gap qismlari o‘zaro ma’no jihatidan bog‘liq bo‘lishi kerak, aks holda ular mutanosib tarkibli qo‘shma gap sifatida namoyon bo‘la olmaydi. 3.Bog‘lanish usuli – bog‘lovchilar yoki tinish belgilar yordamida gap qismlari bir-biriga bog‘lanadi. 4.Ma’noni to‘ldiruvchi xususiyat – har bir qism mustaqil bo‘lsa-da, u boshqa qism bilan birgalikda umumiy fikrni shakllantiradi. Tarkibiy jihatdan mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar sintaktik birlik sifatida qaraladi, ya’ni ular alohida-alohida gaplar bo‘lishiga qaramay, matndagi vazifasi jihatidan yaxlit bir tuzilma hosil qiladi. Shu sababli, ushbu gaplarning tarkibiy tuzilishini tahlil qilish orqali ularning nutqdagi rolini ham aniqlash mumkin. Tilshunoslik tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar o‘z tuzilishi jihatidan turli xildagi ma’no munosabatlarini ifodalash uchun ishlatiladi. Ular mantiqiy, zamoniy, sababiy, shartiy va boshqa turli aloqalarni ifodalashi mumkin. Ushbu gaplarning tuzilishida bog‘lovchi so‘zlarning o‘rni katta ahamiyatga ega. Agar bog‘lovchi so‘z ishlatilsa, gap qismlari ochiq va mantiqan bog‘langan bo‘ladi, agar bog‘lovchisiz bog‘lansa, unda tinish belgilar yordamida o‘zaro aloqadorlik ta’minlanadi. 21 Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tuzilishini o‘rganish natijasida ularning sintaktik, semantik va uslubiy xususiyatlari aniq belgilanadi. Ularning asosiy vazifasi fikrni izchil ifodalash, nutqning ravonligini ta’minlash va axborotni samarali yetkazishdir. 2.3.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning mazmuniy turlari Mazmunan mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar bir necha turga bo‘linadi. Ushbu turkumlash asosan gap qismlari o‘rtasidagi semantik bog‘lanish asosida amalga oshiriladi. Bunday gaplar tarkibidagi qismlar mantiqiy jihatdan bir-biriga bog‘liq bo‘lib, turli ma’no munosabatlarini ifodalashi mumkin. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning mazmuniy turlarini aniqlash tilshunoslikda ularning funktsional xususiyatlarini o‘rganish imkonini beradi. Mazmunan ular quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi: 1.Qo‘shish munosabatidagi qo‘shma gaplar Bu turdagi qo‘shma gaplar komponentlari o‘zaro bir-birini to‘ldirib, umumiy mazmun hosil qiladi. Ular bog‘lovchi so‘zlar orqali yoki bog‘lovchisiz bog‘lanadi. 2.Zidlov munosabatidagi qo‘shma gaplar Bu turdagi gaplarda gap qismlari o‘zaro zid ma’noga ega bo‘ladi. Bunday gaplar asosan lekin, biroq, ammo kabi bog‘lovchilar yordamida ifodalanadi. 3.Tanlov munosabatidagi qo‘shma gaplar Bu turdagi gaplarda ikki yoki undan ortiq imkoniyat ko‘rsatiladi va gap qismlaridan biri amalga oshishi mumkin bo‘lgan holat ifodalanadi. Ular yoki, yoxud kabi bog‘lovchilar yordamida bog‘lanadi. 22 4.Izohlash munosabatidagi qo‘shma gaplar Bu turdagi gaplarda birinchi qismda berilgan fikr keyingi qismda izohlanadi yoki tushuntiriladi. Bunday gaplar asosan ya’ni, chunki kabi bog‘lovchi so‘zlar yordamida hosil qilinadi. 5.Sabab-oqibat munosabatidagi qo‘shma gaplar Bu turdagi gaplarda birinchi qismda sabab, ikkinchi qismda esa natija yoki oqibat ifodalanadi. Ular shuning uchun, natijada kabi bog‘lovchi vositalar yordamida bog‘lanadi. 6.Zamon munosabatidagi qo‘shma gaplar Bu turdagi gaplarda birinchi qismda biror vaqt holati, ikkinchi qismda esa shu holatga bog‘liq voqea-hodisalar ifodalanadi. Bunday gaplar odatda vaqt bog‘lovchilari yordamida hosil qilinadi. Mazmunan turli xillarga ajratilgan mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning har biri o‘ziga xos sintaktik va semantik xususiyatlarga ega bo‘lib, ular nutqning mazmunan izchilligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tahlil shuni ko‘rsatadiki, gap qismlari o‘rtasidagi bog‘lanish usullari va semantik munosabatlar gapning umumiy tuzilishini shakllantirishda katta ahamiyat kasb etadi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning mazmuniy turlarini o‘rganish orqali ularning nutqdagi roli, stilistik imkoniyatlari va grammatika qonuniyatlari aniq belgilanadi. Shu sababli, ularning tasnifi va xususiyatlarini o‘rganish tilshunoslik tadqiqotlari uchun dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. III BOB. MUTANOSIB TARKIBLI QO‘SHMA GAPLARNING NUTQDA TUTGAN O‘RNI 3.1.Adabiy til va og‘zaki nutqda qo‘llanilishi Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning adabiy til va og‘zaki nutqda qo‘llanilishi tilshunoslik nuqtayi nazaridan juda muhim masalalardan biridir. Ushbu gaplar 23 o‘zining grammatik tuzilishi, semantik xususiyatlari va nutqda egallagan o‘rni bilan ajralib turadi. Ular matnning yaxlitligini ta’minlash, fikrlarni izchil ifodalash va nutqning mantiqiy asoslanganligini ta’minlash vazifalarini bajaradi. Adabiy til va mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar Adabiy til – me’yorlashtirilgan va tartibga solingan til shakli bo‘lib, u turli matn janrlarida qo‘llanadi. Adabiy tilning asosiy xususiyati uning normativ qoidalar asosida rivojlanishidir. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar adabiy tilning barcha ko‘rinishlarida, jumladan, badiiy, ilmiy, rasmiy-idoraviy, publitsistik va og‘zaki nutq shakllarida keng qo‘llaniladi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning adabiy tildagi o‘rni quyidagicha ifodalanadi: 1.Badiiy uslubda – Ushbu gaplar asosan badiiy adabiyotda, ya’ni she’riyat, nasr, dramatik asarlarda keng ishlatiladi. Badiiy asarlarda ular qahramonlarning nutqini tabiiy qilish, hikoyaning davomiyligini ta’minlash va tasviriy vositalarni kengaytirish uchun qo‘llanadi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar orqali mualliflar o‘z fikrlarini izchil va aniq yetkazish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. 2.Ilmiy uslubda – Ilmiy adabiyotda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar ilmiy fikrlarni izchil ifodalash, sabab-oqibat munosabatlarini aniqlash, ta’rif va tushunchalarni ochib berish uchun ishlatiladi. Ular murakkab tushunchalarni aniq ifodalash va ilmiy dalillarni tizimli bayon qilishga xizmat qiladi. 3.Publitsistik uslubda – Publitsistik matnlarda, ya’ni gazeta, jurnal maqolalarida va boshqa ommaviy axborot vositalarida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar keng qo‘llanadi. Ular maqola va nutqning ravonligi, mazmunining izchilligi va ta’sirchanligi uchun ishlatiladi. Ayniqsa, muhim yangiliklar, tahliliy 24 maqolalar va intervyularda bunday gaplardan foydalanish matnning mantiqiy tuzilishini kuchaytiradi. 4.Rasmiy-idoraviy uslubda – Rasmiy hujjatlarda va qonun hujjatlarida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplardan foydalanish matnni aniqlik va ravonlik bilan ifodalashga yordam beradi. Ular rasmiy hujjatlarning mantiqiy jihatdan bog‘langan bo‘lishini ta’minlaydi va mazmunning rasmiy shaklda taqdim etilishiga xizmat qiladi. Og‘zaki nutqda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar Og‘zaki nutq – jonli muloqotning asosiy shakli bo‘lib, unda sintaktik tuzilmalarning tabiiyligi va soddaligi muhim ahamiyatga ega. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar og‘zaki nutqda quyidagi vazifalarni bajaradi: 1.Muloqotni izchil davom ettirish – Suhbat jarayonida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar fikrlarni yaxlit ifodalash va muloqotni mantiqiy davom ettirish uchun xizmat qiladi. Ular gapiruvchi shaxsning fikrini to‘liq yetkazishiga yordam beradi. 2.Ta’sirchanlikni oshirish – Og‘zaki nutqning ta’sirchanligini oshirish uchun mutanosib tarkibli qo‘shma gaplardan foydalaniladi. Ular so‘zlovchining nutqini ifodali va ta’sirchan qiladi. Bu, ayniqsa, notiqlik san’ati va rasmiy chiqishlarda muhim ahamiyat kasb etadi. 3.Muloqot samaradorligini oshirish – Og‘zaki nutqda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar orqali muloqot samaradorligi oshadi. Ular fikrlarning aniq va tushunarli bo‘lishiga yordam beradi. 4.Dialog va suhbatlarda qo‘llanilishi – Kundalik suhbatlarda, muhokamalarda va bahslarda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplardan foydalanish muloqotni 25 tabiiy qiladi. Ular nutqning mantiqiy oqimda davom etishini ta’minlaydi va fikrlarni bir-biriga bog‘laydi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning nutqdagi o‘rni Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar yozma va og‘zaki nutqning barcha shakllarida uchraydi. Ularning qo‘llanilish doirasi keng bo‘lib, ular nutqning ravonligi, aniqligi va izchilligini ta’minlash uchun xizmat qiladi. Ushbu gaplarning grammatik va semantik xususiyatlari ularning universal qo‘llanilishiga sabab bo‘ladi. 1.Nutq madaniyatida roli – Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplardan to‘g‘ri foydalanish nutq madaniyatining yuqori darajada bo‘lishiga xizmat qiladi. To‘g‘ri tuzilgan gaplar fikrning aniq va izchil yetkazilishiga yordam beradi. 2.Fikrni to‘g‘ri ifodalashga yordam berishi – Ushbu gaplarning ishlatilishi fikrlarni izchil va mantiqiy ifodalashni ta’minlaydi. Ular nutqning mantiqiy bog‘lanishini shakllantiradi va axborotning yaxlitligini saqlaydi. 3.Ta’sir kuchini oshirish – Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning ishlatilishi notiqlik san’atida muhim ahamiya tga ega bo‘lib, ular nutqnin g ta’sirchanligini oshiradi. Rasmiy nutqlarda, chiqishlarda va bahslarda ushbu gaplar nutqni aniq va ta’sirli qilishga xizmat qiladi. 4.Matnning yaxlitligini ta’minlash – Adabiy, ilmiy va publitsistik matnlarda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar matnni yaxlit shaklda ifodalash uchun ishlatiladi. Ular fikrlarning izchilligini ta’minlab, matnni oson tushunarli qiladi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar adabiy til va og‘zaki nutqning ajralmas qismi bo‘lib, ularning to‘g‘ri qo‘llanilishi nutqning izchilligini, ta’sirchanligini va ravonligini ta’minlaydi. Bunday gaplar muloqot samaradorligini oshirish, fikrlarni 26 aniq va izchil ifodalash, matnning yaxlitligini saqlash kabi muhim vazifalarni bajaradi. Shunday ekan, ularning grammatik tuzilishi va qo‘llanilish xususiyatlarini o‘rganish tilshunoslik va nutq madaniyati nuqtayi nazaridan katta ahamiyatga ega. 3.2.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning badiiy asarlardagi o‘rni Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar badiiy asarlarda muhim sintaktik vositalardan biri sifatida keng qo‘llaniladi. Ular nafaqat gaplarning grammatik tuzilishini belgilab beradi, balki asarning badiiy ta’sirchanligini oshirish, obrazlarning xarakterini ochib berish, muallif uslubini shakllantirish va matnning mantiqiy yaxlitligini ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Badiiy asarlar tilining o‘ziga xosligi shundaki, unda faqat axborot yetkazish emas, balki obrazlilik, hissiy ta’sir va ifodaviylik ham katta ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning badiiy nutqda tutgan o‘rni juda keng bo‘lib, ularni adabiy janrlarning turli shakllarida uchratish mumkin. Quyida badiiy asarlarda ushbu gaplarning o‘rni va vazifalarini turli jihatlar bo‘yicha tahlil qilamiz. Badiiy asarlarda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning vazifalari Badiiy matnlarda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning vazifalari turli omillarga bog‘liq bo‘lib, ular quyidagilardan iborat: 1.Asarning badiiy ifodaviyligini oshirish Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar asarning badiiy ta’sirini kuchaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Ular tasviriy vositalar, obrazlar va tuyg‘ularni aniq ifodalash uchun ishlatiladi. 27 Muallifning maqsadiga ko‘ra, ushbu gaplar hikoya ohangini shakllantirishga xizmat qiladi, voqealarning rivojlanish jarayonini mantiqiy bog‘lashga yordam beradi. 2.Obrazlarning xarakterini ochib berish Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar badiiy asarlarda qahramonlarning nutqida ham keng qo‘llaniladi. Bu orqali ularning xarakteri, fikrlash tarzi va hissiyotlari ifodalanadi. Qahramonning nutq uslubi asarning umumiy ruhiga mos keladigan shaklda tuziladi va bunda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar katta rol o‘ynaydi. 3.Hikoyaning mantiqiy bog‘liqligini ta’minlash Badiiy asarlarda voqealarning izchilligi va mantiqiy bog‘liqligini saqlash juda muhimdir. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar matnni yaxlit shaklda ifodalashga yordam beradi. Ular hikoya rivojlanishining tabiiyligini ta’minlaydi va matnning silliq o‘tishlarini yaratadi. 4.Muallif uslubini shakllantirish Har bir yozuvchining o‘ziga xos uslubi bo‘lib, bu uslubda sintaktik tuzilmalar muhim o‘rin tutadi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning ishlatilishi muallif tilining o‘ziga xosligini belgilaydi. Ayrim yozuvchilar uzun, murakkab gaplarni ishlatsa, boshqalari qisqa va ravon gaplarga urg‘u beradi. Bunda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar muallifning individual uslubini aks ettirish vositasiga aylanadi. 5.Hissiy ta’sirni oshirish 28 Badiiy matnda hissiy ta’sirni oshirishda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar muhim ahamiyatga ega. Ular voqealarning dramatik yoki hissiy jihatdan kuchayishiga xizmat qiladi va o‘quvchini asarga chuqurroq jalb qilishga yordam beradi. Badiiy asarlardagi o‘rni Badiiy adabiyotning barcha janrlarida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning roli turlicha namoyon bo‘ladi. Quyida turli janrlardagi qo‘llanilishiga qisqacha to‘xtalamiz. 1.She’riyatda She’rlarda sintaktik tuzilmalar qisqaroq bo‘lishiga qaramay, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar hissiy ifoda vositasi sifatida ishlatiladi. Ular shoirning tuyg‘ularini, fikr va obrazlarini to‘liq ifodalash imkonini beradi. She’riy nutqda bunday gaplar ritm va intonatsiyani shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. 2.Nasrda Hikoya, roman va qissalarda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar hikoyaning rivojlanishini ta’minlash, voqealar orasidagi bog‘liqlikni ifodalash uchun ishlatiladi. Ular qahramonlarning nutqini tabiiy va jonli qiladi. Muallifning tasviriy ifoda vositalarini boyitadi, asarning ta’sirchanligini oshiradi. 3.Dramatik asarlarda Drama va pyesalarda qahramonlarning nutqini tabiiy qilish uchun mutanosib tarkibli qo‘shma gaplardan foydalaniladi. 29 Ular dialoglarning mantiqiy tuzilishini saqlash, qahramonlarning xarakterini ochib berish, hissiy ifoda kuchini oshirishga xizmat qiladi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning sintaktik xususiyatlari Badiiy asarlarda ishlatiladigan mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar turli sintaktik xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Bular quyidagilar: • Parallel bog‘lanish – Unda gap komponentlari sintaktik va semantik jihatdan bir-biriga teng bo‘lib, fikrning mutanosibligi ta’minlanadi. • Izchil bog‘lanish – Gap qismlari mantiqiy izchillik bilan bog‘lanadi, voqea va hodisalarning ketma-ketligini aks ettiradi. • Qiyosiy bog‘lanish – Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar qiyosiy ma’nolarni ifodalash uchun ishlatiladi, bunda ikkita yoki undan ortiq hodisalar taqqoslanadi. • Zidlik ifodalovchi bog‘lanish – Gap qismlari bir-biriga zid bo‘lgan fikrlarni ifodalashga xizmat qiladi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar badiiy asarlarda muhim sintaktik birliklardan biri bo‘lib, ularning ishlatilishi matnning yaxlitligini saqlash, fikrlarni mantiqiy bog‘lash, qahramonlarning xarakterini ochib berish, muallif uslubini shakllantirish va asarning badiiy ta’sirchanligini oshirish uchun xizmat qiladi. Ushbu gaplarning tuzilishi, ma’nosi va nutqiy funksiyalari adabiy janrlarning turli shakllarida turlicha namoyon bo‘lishi mumkin. Shu sababli, badiiy asarlarni tahlil qilishda sintaktik tuzilmalarning o‘rganilishi ham muhim ahamiyatga ega. 3.3.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tarjimada ishlatilishi 30 Tilshunoslikda tarjima jarayoni matn mazmunini bir tildan ikkinchi tilga o‘tkazish jarayoni bo‘lib, unda lingvistik, stilistik va semantik xususiyatlar muhim rol o‘ynaydi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tarjimada ishlatilishi ham murakkab jarayon bo‘lib, u turli tillar o‘rtasidagi grammatik va semantik farqlarni hisobga olishni talab qiladi. Har bir tilning o‘ziga xos sintaktik tuzilmalari borligi sababli, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tarjimasi davomida grammatik moslik, mazmuniy ekvivalentlik va uslubiy uyg‘unlikni saqlash katta ahamiyatga ega. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar tarjima jarayonida turli xil usullar bilan aks ettiriladi. Ularning tarjimada ishlatilishi matnning janri, uslubi, konteksti va til xususiyatlariga bog‘liq holda o‘zgarishi mumkin. Quyida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tarjimada ishlatilishining asosiy jihatlari haqida batafsil fikr yuritamiz. 1.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tarjima jarayonidagi muhim jihatlari Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarni tarjima qilishda quyidagi asosiy jihatlar e’tiborga olinadi: 1.Grammatik moslik Turli tillarda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar har xil grammatik tuzilishga ega bo‘lishi mumkin. Ba’zi tillarda gap qismlari bevosita bog‘lanadi, boshqalarida esa bog‘lovchilar yoki qo‘shimchalar yordamida bog‘lanadi. Tarjimada grammatik moslikni ta’minlash uchun gap tarkibidagi komponentlarning bog‘lanish usuli to‘g‘ri tanlanishi lozim. 2.Mazmuniy ekvivalentlik 31 Tarjima jarayonida mutanosib tarkibli qo‘shma gapning ma’nosi to‘liq saqlanishi kerak. Bunda, ayniqsa, gapdagi semantik aloqalar, sabab-oqibat munosabatlari va bog‘lanish uslublari to‘g‘ri aks ettirilishi muhim. Ba’zan bir tilda qo‘llaniladigan grammatik tuzilma boshqa tilda to‘g‘ridan-to‘g‘ri mos kelmasligi mumkin, shuning uchun tarjimon ekvivalent ifodalarni topishi lozim. 3.Uslubiy uyg‘unlik Har bir matnning o‘z uslubiy xususiyatlari bo‘ladi, shuning uchun tarjimada uslub saqlanishi kerak. Rasmiy matnlar, ilmiy maqolalar, badiiy asarlar va publitsistik matnlar turlicha tarjima qilinadi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning uslubiy jihatlari to‘g‘ri aks ettirilmasa, matnning tabiiyligi buzilishi mumkin. 4.Sintaktik moslashuv Tarjima jarayonida ba’zi gaplar to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘girilmaydi, balki sintaktik moslashuv amalga oshiriladi. Bu, ayniqsa, turli tillar sintaksisi o‘rtasidagi farqlar katta bo‘lgan holatlarda muhimdir. 2.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning turli tillarga tarjima qilinishi Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tarjima qilinishida til va madaniyat farqlari katta ahamiyatga ega. Quyida turli tillarga tarjima qilish jarayonida yuzaga keladigan muammolar va ularni hal qilish usullari ko‘rib chiqiladi. 32 2.1.O‘zbek tilidan ingliz tiliga tarjima O‘zbek va ingliz tillari grammatik tuzilish jihatidan bir-biridan ancha farq qiladi. O‘zbek tilida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning bog‘lanish usullari ko‘p hollarda vergul yoki bog‘lovchilar yordamida amalga oshiriladi. Ingliz tilida esa, qo‘shma gaplar subordinatsiya (bo‘ysunish) yoki koordinatsiya (teng bog‘lanish) asosida shakllanadi. O‘zbek tilidagi ba’zi mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar ingliz tilida ikkita alohida gap sifatida ifodalanishi mumkin. Ingliz tilida “and”, “but”, “so”, “because” kabi bog‘lovchilar yordamida gaplar bog‘lanadi. Ba’zan o‘zbek tilidagi gaplarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish natijasida noaniqlik yuzaga kelishi mumkin, shuning uchun tarjima jarayonida mantiqiy aniqlik ta’minlanishi kerak. 2.2.O‘zbek tilidan rus tiliga tarjima O‘zbek va rus tillari turkum jihatidan turlicha bo‘lishiga qaramay, sintaktik jihatdan ayrim o‘xshashliklarga ega. Rus tilida ham mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar keng ishlatiladi. O‘zbek tilidagi gap qismlari ko‘pincha rus tilida parallel tuzilish bilan tarjima qilinadi. Rus tilida bog‘lovchilar (“и”, “но”, “поэтому”, “потому что” va boshqalar) orqali bog‘lanish amalga oshiriladi. 33 O‘zbek tilida ba’zan bog‘lovchi ishlatilmagan gaplar rus tilida bog‘lovchi orqali ifodalanishi talab qilinadi. 2.3.O‘zbek tilidan arab tiliga tarjima Arab tili bilan o‘zbek tili o‘rtasida grammatik jihatdan katta farqlar mavjud. Arab tilida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarni tarjima qilishda quyidagi jihatlar hisobga olinadi: Arab tilida ba’zi holatlarda fe’l boshida keladi, shuning uchun tarjimada gap tuzilishini o‘zgartirish talab etiladi. O‘zbek tilida gaplar vergul yoki bog‘lovchisiz bog‘lanishi mumkin, arab tilida esa bog‘lovchilar orqali aniq bog‘lanish ifodalanadi. Arab tilidagi nutq madaniyati bilan bog‘liq jihatlar tarjimada aks ettirilishi lozim. 3.Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarni tarjima qilishda uchraydigan muammolar va ularni hal qilish usullari Tarjima jarayonida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning mosligini ta’minlashda quyidagi muammolar yuzaga kelishi mumkin: 1.Semantik noaniqlik – Ba’zan bir tilda aniq ifodalangan gap ikkinchi tilda noaniq bo‘lishi mumkin. Buni hal qilish uchun qo‘shimcha izoh berish yoki gap tuzilishini o‘zgartirish kerak. 2.Uslubiy farqlar – Tarjima qilinayotgan tilning uslubiy xususiyatlari hisobga olinishi lozim. 3.Sintaktik mos kelmaslik – Turli tillarda sintaktik tuzilishlar farq qilgani uchun tarjimada moslashuv amalga oshirilishi kerak. 34 Xulosa Tilshunoslikda qo‘shma gaplar, ayniqsa, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar tahlili muhim mavzulardan biri hisoblanadi. Ushbu ilmiy ish davomida mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tuzilishi, xususiyatlari, nutqdagi o‘rni va tarjimada ishlatilishi keng yoritildi. O‘zbek tilidagi qo‘shma gaplarning grammatik va semantik tuzilishi, ularning mantiqiy bog‘lanishi hamda ifodalanish usullari aniq misollar va tahlillar orqali tushuntirildi. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplar o‘zining sintaktik tuzilishi jihatidan o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ular tarkibidagi komponentlarning mazmun jihatdan bir-biriga teng yoki o‘zaro bog‘liq bo‘lishi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu turdagi gaplar nutqda mantiqiy izchillik va aniqlikni ta’minlab, fikrni ravon va tushunarli ifodalash imkonini beradi. Ilmiy ishning birinchi bobida qo‘shma gaplarning umumiy tahlili berildi. Qo‘shma gaplarning tuzilishi, turlari va ularga xos bo‘lgan asosiy grammatik xususiyatlar keng muhokama qilindi. Qo‘shma gaplar tarkibiy jihatdan murakkab bo‘lgani uchun ularning sintaktik tahlili, tarkibiy qismlarining o‘zaro bog‘lanish usullari va bu bog‘lanishlarning nutqdagi o‘rni o‘rganildi. Ikkinchi bob mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilishga bag‘ishlandi. Ushbu gaplarning tuzilishi, mazmuniy turlari va ularning semantik jihatlari keng ko‘rib chiqildi. Shuningdek, mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning o‘zbek tilidagi ishlatilish xususiyatlari, ularning og‘zaki va yozma nutqda qo‘llanilishiga alohida e’tibor qaratildi. Uchinchi bobda mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning amaliy jihatlari, ya’ni ularning nutqda va tarjimada qo‘llanilishi tahlil qilindi. Bunda adabiy matnlarda va badiiy asarlarda ushbu gaplarning tutgan o‘rni, ularning uslubiy xususiyatlari va tarjima jarayonidagi muhim jihatlar o‘rganildi. Tarjima jarayonida mutanosib 35 tarkibli qo‘shma gaplarning sintaktik mosligi, mazmuniy ekvivalentligi va uslubiy uyg‘unligi ta’minlanishi lozimligi qayd etildi. Ushbu ilmiy ish mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning o‘zbek tilidagi o‘rni va ahamiyatini har tomonlama yoritib berishga qaratilgan bo‘lib, natijalari o‘zbek tili sintaksisini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Shuningdek, bu mavzu tilshunoslik, tarjima amaliyoti va adabiyotshunoslik sohalari uchun ham dolzarb bo‘lib, kelgusida ushbu mavzuda yanada chuqurroq tadqiqotlar olib borish mumkinligini ko‘rsatadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1.Abdurahmonov G’. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘qituvchi, 1982. 2.Abdullayev A. O‘zbek tili sintaksisi. – Toshkent: Fan, 2006. 3.Arifho‘jayev H. O‘zbek tilining sintaktik qurilishi. – Toshkent: Universitet nashriyoti, 2011. 4.Boboxonov U. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. – Toshkent: Fan, 1992. 5.Ergashev Sh. Hozirgi o‘zbek tilining grammatikasi. – Toshkent: Sharq, 2013. 6.Jo‘rayev N. Nutq sintaksisi. – Toshkent: Fan, 2009. 7.Kenjayev B. Qo‘shma gaplarning tahlili. – Toshkent: Universitet nashriyoti, 2015. 8.Mamatov A. O‘zbek tili grammatikasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. 9.Mirtojiyev M. O‘zbek tilida gap tuzilishi. – Toshkent: Fan, 2010. 10.Muxamedov A. O‘zbek tili sintaksisi asoslari. – Toshkent: Mehnat, 1995. 11.Nurmonov A. O‘zbek tilshunosligining asosiy yo‘nalishlari. – Toshkent: Fan, 2008. 12.Qosimov I. O‘zbek tili sintaktik qurilishi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007. 13.Rahimov A. Hozirgi o‘zbek tili sintaksisi. – Toshkent: Fan, 2003. 14.Rustamov M. O‘zbek tili grammatikasi va sintaksisi. – Toshkent: Universitet nashriyoti, 2014. 36 15.Sodiqov A. Qo‘shma gaplarning turlari va xususiyatlari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2005. 16.To‘xtayev A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Sintaksis. – Toshkent: O‘zbekiston, 2012. 17.Usmonov I. Qo‘shma gap va uning xususiyatlari. – Toshkent: Sharq, 2016. 18.Xo‘jayev R. O‘zbek tili nazariyasi. – Toshkent: Mehnat, 2009. 19.Yusupov B. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: Fan, 2011. 20.Zaripov O. O‘zbek tilining grammatik qurilishi. – Toshkent: Fan, 1998. 21.Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language. – Cambridge: Cambridge University Press, 2010. 22.Chomsky N. Syntactic Structures. – The Hague: Mouton, 1957. 23.Halliday M.A.K. Functional Grammar. – London: Edward Arnold, 1985. 24.Lyons J. Introduction to Theoretical Linguistics. – Cambridge: Cambridge University Press, 1968. 25.Newmark P. A Textbook of Translation. – London: Prentice Hall, 1988. 26.Vinay J.P., Darbelnet J. Comparative Stylistics of French and English. – Amsterdam: John Benjamins, 1995. 27.Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation. – London: Routledge, 1992. 28.Catford J.C. A Linguistic Theory of Translation. – London: Oxford University Press, 1965. 29.Nida E.A. Toward a Science of Translating. – Leiden: Brill, 1964. 30.Jakobson R. On Linguistic Aspects of Translation. – Cambridge: Harvard University Press, 1959. 37 38

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. QO‘SHMA GAPLAR HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA

1.1. Qo‘shma gapning tuzilishi va turlari

1.2. Qo‘shma gap tarkibidagi komponentlarning bog‘lanish usullari

1.3. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning umumiy xususiyatlari

II BOB. MUTANOSIB TARKIBLI QO‘SHMA GAPLAR

2.1. Mutanosib tarkibli qo‘shma gap tushunchasi

2.2. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tuzilish xususiyatlari

2.3. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning mazmuniy turlari

III BOB. MUTANOSIB TARKIBLI QO‘SHMA GAPLARNING NUTQDA TUTGAN O‘RNI

3.1. Adabiy til va og‘zaki nutqda qo‘llanilishi

3.2. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning badiiy asarlardagi o‘rni

3.3. Mutanosib tarkibli qo‘shma gaplarning tarjimada ishlatilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить