Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 84.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O'zbek tilida mutanosib tarkibli qo'shma gaplar

Купить
O'ZBEK TILIDA MUTANOSIB TARKIBLI QO'SHMA GAPLAR Mundarija KIRISH..............................................................................................................3 I BOB BADIIY MATNDA TENG TARKIBLI QO‘SHMA GAPLAR...........5 1.1 Tobe tarkibli qo`shma gaplar.......................................................................5 1.2 Teng tarkibli qo`shma gaplarning mohiyat.................................................11 II BOB BOG‘LANGAN VA BOG‘LOVCHISIZ QO‘SHMA GAPLAR........17 2.1 Bog’langan qo‘shma gaplar........................................................................17 2.2 Bog’lovchisiz qo‘shma gaplar.....................................................................26 Xulosa.................................................................................................................34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI........................................35 2 KIRISH O'zbekistonning mustaqillikka erishganligi va hozirgi kunda Respublikamizda amalga oshirilayotgan siyosiy, iqtisodiy va ma'naviy o'zgarishlar jamiyatimiz ijtimioy hayotida tub burilish boshlab berdi va ular o'zbek xalqining bundan keyingi taqdirini belgilab berishda muhim rol o'ynaydi. Endilikda barcha soxani mamlakatimizning milliy extiyoj va manfaatlaridan kelib chiqib, avlod -ajdodlarimizning azaliy turmush tarzi, an'analari, urf-odatlari hamda tarixiy tajribalarini hisobga olgan holda rivojlantirish muhim dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bu esa milliy davlat sifatida ijtimoiy - siyosiy, iqtisodiy, ma'naviy-madaniy normal topshiruvchi o'z taraqqiyot yo'lini rivojlantirish milliy istiqlol mafkurasini qaror toptirish va uni barcha xalq ommasi onggiga singdirish zaruriyatini taqazo etadi. Bu bilan nafaqat hozirgi avlod taqdiri balki, kelajak avlodning ham shunga bog'liq ekanligini anglatadi. Kurs ishining dolzarbligi: O’zbekiston Respublikasi prizidenti Shavkat Mirziyoyev o’zining Til bayramidagi nutqida ―Kimda-kim o’zbek tilining bor latofatini, jozibasi va ta‘sir kuchini, cheksiz imkoniyatlarini his qilmoqchi bo’lsa, munis onalarimizning allalarini, ming yillik dostonlarimizni, o’lmas maqomlarimizni eshitsin, baxshi va hofizlarimizning sehrli qo’shiqlariga quloq tutsin. Turkiy tillarning katta oilasiga mansub bo’lgan o’zbek tilining tarixi xalqimizning ko’p asrlik kechmishi, uning orzu-intilishlari, dardu armonlari, zafarlari va g‗alabalari bilan chambarchas Bog’liqdir. Ajdodlarimiz, ota-bobolarimiz aynan ona tilimiz orqali jahonga o’z so’zini aytib kelganlar. Shu tilda buyuk madaniyat namunalarini, ulkan ilmiy kashfiyotlar, badiiy durdonalar yaratganlar. O’tmishda o’lkamizni bosib olgan turli yovuz kuchlar bizni avvalo o’z tilimizdan, tariximiz va madaniyatimizdan, dinu diyonatimizdan judo qilishga qayta- qayta urindilar. Ular el-yurtimiz boshiga qanday azob-uqubatlar, kulfat va musibatlar solgani tarixdan yaxshi ma‘lum. 3 Ammo jasur va matonatli xalqimiz har qanday og‗ir sinovlarda ham o’z ozodligi va istiqloli uchun mardona kurashdi. Bu yo’lda behisob qurbonlar berdi. Har qanday zulm va zo’ravonliklarga qaramasdan, o’z ona tilini — milliy g‗ururini saqlab qoldi. Nafaqat saqlab qoldi, balki uni har tomonlama rivojlantirib, bugungi avlodlarga bezavol yetkazib berdi. Bu borada ma‘naviy jasorat va fidoyilik ko’rsatgan buyuk arboblarimiz, adib va olimlarimiz, ulamolarimiz, ulug‗ san‘atkorlarimizning xotirasini bugun hurmat va ehtirom bilan yod etamiz. 1― Kurs ishining maqsadi : Qo’shma gaplar haqida umumiy ma‘lumot to’plagan holda quyidagilar kurs ishining asosiy maqsadi hisoblanadi:  Badiiy matnda teng tarkibli qo‘shma gaplarni urganish orqali, Tobe tarkibli qo`shma gaplar haqida ma‘lumot berish •Teng tarkibli qo`shma gaplarning mohiyatini nazariy jixatdan ochib be rish  Bog‘langan va bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarni o‘zaro tahlil qilish ishimizning asosiy maqsadi hisoblanadi. Kursishiningvazifas: kursishiningmavzusidankelibchiqqanholda ―Badiiy matnda teng tarkibli qo shma gap mavzusini rejalar asosida batafsil ʻ ‖ urganish. Kurs ishining tuzulishi: mazkur kurs ishi kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Har bir bob ikkitadan mavzuni o‘z ichiga oladi. 4 1 Gazita.uz Sh. Mirziyoyev 5 I BOB BADIIY MATNDA TENG TARKIBLI QO’SHMA GAPLAR 1.1 Tobe tarkibli qo`shma gaplar Qo`shma gaplar ning umumiy lisoniy sintaktik qolipi [WPm] U [WPm] ko`rinishiga egadir. O`zbek tilida qo`shma gaplarning, asosan, uch turi ajratiladi: 1. Teng tarkibli qo`shma gaplar (qolipi – [WPm], [WPm]). 2. Tobe tarkibli qo`shma gaplar (qolipi – [WPm] → [WPm]). 3. Mutanosib tarkibli qo`shma gaplar (qolipi – [WPm] ↔ [WPm]). Teng tarkibli qo`shma gaplar ning mohiyati shundaki, uning tarkibiy qismlari sanalmish sodda gap kesimlarining har biri mustaqil shakllangan bo`lib, ularni osongina alohida sodda gaplarga aylantirib yuborish mumkin. Chunonchi, Bormang, bormoqchimisiz? Kechasi qalin qor yog`di, biroq havo unchalik sovimadi. Men seni deyman-u, sen kimni deysan?! Tobe tarkibli qo`shma gaplar da ikki yoki undan ortiq sodda gaplar shakllangan [Pm] mavjud bo`lsa-da, birinchi sodda gapning markazi mustaqil sodda gap kesimi bo`la olmaydi. U doimo tobe gap markazini shakllantirib, o`z mohiyatini ochishi uchun o`zidan keyin mustaqil kesimli gap bo`linishini talab etadi. Masalan, Men qo`shiq aytsam, u tinglaydi. Ergash ko`ringan ham edi, bolalar yugurishdi. Demak, [WPm] → [WPm] qolipidan chiqqan hosilalarda birinchi gap shaklan va mazmunan ikkinchi bir gapga ehtiyoj sezadi, lekin aksincha emas. Mutanosib tarkibli qo`shma gaplar ni tashkil etuvchi sodda gaplar kesimlarining biri ikkinchisini, ikkinchisi esa birinchisini taqozo etadi. Ikkalasining ham kesimi nomustaqil kesim hisoblanadi. Chunonchi, Tezroq tong otsa-yu, bog`larni, maysalarni ko`rsam. Agar Salima biznikiga kelsa edi, biz birga borgan bo`lar edik. [WPm] ↔ [WPm] qolipli qo`shma gaplar tarkibidagi sodda gaplarni mustaqil holda qo`llash mumkin. Biroq ular mustaqil qo`llanganda butunlay boshqa ma‘no yuzaga chiqadi. Umumta‘lim maktablarida qo`shma gaplar ularni bog‘lovchi vositalar asosida quyidagich tasniflab beriladi : 6 - ohang yordamida bog`langan qo`shma gaplar; 7 - bog`lovchilar yordamida bog`langan qo`shma gaplar; - yuklamalar vositasida bog`langan qo`shma gaplar; - nisbiy so`zlar bilan bog`langan qo`shma gaplar; - kesimlik so`zlari bilan bog`langan qo`shma gaplar. Qo`shma gaplarni uyushiq kesimli sodda gaplardan ( Salima o`tirar, turar va yig`lab chopar edi; Sotuvchi do`kondagi kitoblardan uch-to`rttasini artib, o`qib chiqdi kabi) hamda sodda va qo`shma gaplar orasidagi «oraliq uchinchi» uyushgan gaplardan ( Bahor kelar, dala ishlari qizib ketar edi kabi) farqlash lozim. Gapning aktual bo`linishi. Nutq xusuiylik tabiatiga egaligi sababli gapda ishtirok etayotgan so`zshakllar tartibi bir qadar erkindir. Biroq bu «erkinlik» hech qachon umumiy lisoniy qonuniyatlar doirasidan chetga chiqolmaydi. Nutq qaysi uslubdaligiga ko`ra, so`zlovchining maqsadi asosida gap tarkibidagi so`zshakllar umumiy tartibga ega bo`ladi. Bundan tashqari, nutqiy bosqichdagi istalgan gap mazmunan ma‘lum voqelikni ifodalash bilan birga, so`zlovchi axborotni nima maqsadda uzatayotganligini ham bildiradi. Chunonchi, Salima universitetdan qaytdi gapida muayyan shaxsning (ya‘ni Salimaning ) universitetdan qaytishi voqeligi xabar qilingan, bu birinchidan. Ikkinchi jihatdan e‘tibor qaratsak, gapda so`zlovchining tinglovchiga Salimaning qaerdan qaytganligi haqidagi ma‘lumotni yetkazish maqsadi ham aks etganligi seziladi. Shunga ko`ra, ushba gap Salima qaerdan qaytdi? so`rog`iga javob bo`la oladi. Agarda shu gapni Universitetdan Salima qaytdi shaklida o`zgartirsak, gapda ifodalangan voqelik mazmuni o`zgarishsiz qoladi, ya‘ni Salima unversitetdan qaytdi – Universitetdan Salima qaytdi gaplari bir xil. Biroq, ikkinchi gapda so`zlovchining axborot maqsadi Universitetdan kim qaytdi? savoli orqali muayyanlashadi. Birinchi gapda harakatning yo`nalishi, ikkinchi gapda harakatning bajaruvchisi axborot maqsadini xarakterlaydi. Gapning axborot 8 yetkazish vazifasi nuqtayi nazaridan tuzilishi aktual bo`linish deyiladi. Aktual tuzilmaning tarkibiy qismlari aktual bo`laklar hisoblanadi 2 . Aktual bo`laklar gap ifoda asosi va ifoda yadro laridan iborat bo`ladi. Gapda ifodalangan fikrning ma‘lum qismi, ya‘ni ifoda asosi tema (ma‘lum demakdir) va noma‘lum qismi, ya‘ni ifoda yadrosi rema (yangilik demakdir) deb ham yuritiladi. Gapning rema qismi kommunikativ (axborot yetkazish) nuqtayi nazaridan ahamiyatli bo`ladi. Savol har doim remani aniqlash uchun beriladi. Gapning tema qismi ma‘lum bo`lganligi sababli u so`roq gap tarkibida aynan takrorlanadi. Quyida ba‘zi sodda gaplarning tema-rematik, ya‘ni aktual bo`linishiga diqqat qiling: tema rema Salima Universitetdan Bahorda Gullar Karim Kursini (qayerdan?) universitetdan qaytdi (kim?) Salima qaytdi (nimalar?) gullar ochiladi (qachon?) bahorda ochiladi (nimani?) kursini Gapning aktual bo`linishi gapning shakliy bo`linishiga qarama-qarshi turadi. Agar shakliy (formal) bo`linishda gap tarkibidagi grammatik element (kesim, hol, to`ldiruvchi, aniqlovchi kabi)larga e‘tibor qaratilsa, aktual tuzilmada gapning ma‘no jihatdan bo`linishi nazarda tutiladi. Aktual bo`linishda fikr ma‘lumdan noma‘lumga qarab boradi. Aktual bo`linish gapning formal bo`linishi bilan mos kelishi ham, kelmasligi ham mumkin 3 . Chunonchi, Ikki dugona olimpiadada g`olib bo`lishdi; Chekish mumkin emas gaplarida ikki dugona va chekish tema bo`lib 2 R.Ikromov,A.Azizova,D.Muhammedova. «O‘zbek tili» T,1983 yil. 3 A.G‘ulomov,M.Asqarova.Hozirgi o‘zbek tili T,1987 yil. 9 kelgan. Har ikkala gapda ham tema gapning egasi bilan muvofiq keladi. Olimpiadada ikki dugona g`olib bo`lishdi ; Dunyoni go`zallik qutqaradi gaplaridagi olimpiadada hamda dunyoni so`zshakllari tema bo`lib, sintaktik bo`linishga muvofiq kelmaydi. Demak, aktual bo`linish talabi bilan gapda so`zshakllarning tartibi har xil bo`ladi. Va u mantiqiy birlik bo`lgan hukmning bo`laklanishi (subyekt ~ predikat)ga ham o`xshaydi. Yuqoridagi xususiyatlar hisobga olingan holda, aktual bo`linish sathi mantiqiy-grammatik sath deb nomlanadi. Aktual bo`linish lisoniy konstruktiv-sintaktik mohiyat bilan bog`liq sof nutqiy hodisadir. Gapda so`zshakllar tartibi aktual bo`linish bilan chambarchas bog`liq bo`lsa-da, buning lisoniy sintaktik qurilishga dahli yo`q. Aktuallashtiruvchilar qatorida tartibdan tashqari fonetik, leksik va grammatik vositalar ham mavjud. Fonetik aktuallashtiruvchilar sirasiga logik hamda emfatik urg`uni kiritish mumkin. Logik (mantiq) urg`usi nutq tempi va pauza bilan bog`liqdir. Ma‘lumki, gapda nechta so`zshakl bo`lsa, shuncha miqdorda so`z urg`usi bo`ladi. Gap tarkibidagi qaysi so`zshakl mantiqiy urg`u olsa, o`sha so`z shakli rema, gapning qolgan qismi esa tema hisoblanadi. Emfatik urg`uda hissiy-ta‘siriylik kuchli bo`lib, unli yoki undoshlar cho`ziladi, ba‘zan so`zlar takrorlanadi (Senga ka-a-atta tort keltirdim; Ko`zlaring chchchi-royli; Men, men aytaman kabi). Emfatik urg`u olgan so`z shakllari remadir 4 . Ba‘zi gaplar tarkibida yordamchi so`zlar (masalan, so`z-yuklamalar) va grammatik shakllar (masalan, affiks- yuklamalar) ham so`z shakllarini ng aktuallashishiga yordam beradi. Masalan, Sarvar ham keldi; Yigitning o`zi gina tushunadi kabi.O`zbek tilidagi atov gaplar, to`liqsiz gaplarning ba‘zi ko`rinishlari tema-rematik bo`linishga ega bo`lmaydi va ular kommunikativ bo`linmas gaplar hisoblanadi. Bahor! Oppoq qor… Rahmat. Ha, mayli kabilar shular jumlasidandir. 4 O‘zbek orfografiyasining asosiy qoidalari.Imlo lug‘ati T,1976 yil. 10 Anglatilayotgan fikr xarakteriga qarab bir gap turlicha aktual bo`linishi mumkin: Karim / musobaqada g`olib chiqdi – Karim musobaqada / g`olib chiqdi kabi. Gapning aktual bo`linishini rus, ingliz, nemis, fransuz kabi tillarda ham kuzatish mumkin. Odatda, bu tillarda tema-rematik bo`linish gapning formal bo`linishi bilan mos kelmaydi. Masalan: rus tilida tema rema Smex Grust Moyo lyubimoe derevo – Beryoza – Poezd K vokzalu pobejdaet grust. pobejdaet smex. beryoza. moyo lyubimoe derevo. podxodit k vokzalu. podxodit poezd. Keltirilgan misollarda, jumladan, birinchi gapda tema bo`lib kelgan smex so`zi imenetelnыy padej ko`rinishida, rema – grust so`zi esa vinitelnыy padej shaklini olgan. Axborot maqsadi deyarli o`zgarmagan Grust pobejdaet smex gapida esa, tema ( grust ) imenitelnыy padej, rema ( smex ) vinitelnыy padej shakliga ega bo`lgan va hokazo. Yoki ingliz tilida: The ball hit the boy (Koptok bolani yiqitdi) - The ball (tema) – hit the boy (rema) . Theboyhittheball(Bolakoptokniyiqitdi(qo`lidantushurdi degan 11 ma‘noda ) – The boy (tema) – hit the ball (rema). Nemis tilida: Die Frau sah das Madchen (Ayol kishi qizni ko`rdi) – Das Madchen sah. Qiyoslangan gaplarda tema-rematik bo`linish shakliy bo`linishga mos kelmaganligini ko\rish mumkin. 12 tema rema Die Frau Das Madchen sah das Madchen sah die Frau [WPm,WPm] qolipli qo`shma gaplarning mohiyati Shundaki, uning tarkibiy qismlari sanalmish sodda gaplar kesimlarining har biri mustaqil shakllangan bo`lib, ularni osongina sodda gaplarga aylantirib yuborish mumkin: 1. Men seni o`ylayman, Shuni bilasanmi? 2. Borish kerak, borish kerak. 3. Yigitni uchratish kerak, haytovur sovib qolgandir). 4. Men seni deyman, lekin sen kimni deysan? [WPm, WPm] tipik ko`rinishli gaplarda mustaqil kesimlik shakli(MKSH)dagi gaplar birlashtiriladi. Birlashish intonatsion va mazmuniy omillar asosida, ko`p hollarda bog`lovchilar vositasida amalga oshiriladi. [WPm, WPm] tipik ko`rinishli qo`shma gaplarni tashkil etuvchi sodda gaplar orasida turli ma‗noviy munosabatlar mavjud bo`ladi. Masalan, mazkur qolip asosidagi O`qituvchi keldi, dars boshlandi gapida quyidagi rang-barang munosabatlar bor: a)uzilishli birin-ketinlik; b)uzilishsiz birin- ketinlik; v)payt munosabati; g)natija munosabati; d)sabab munosabati va hokazo. Bu munosabatlar har bir gapning tarkibidagi [W] lar, [Pm]lar, qo`llangan bog`lovchi vositalarning ma‗no va vazifalari bilan bog`liq bo`lib, bevosita sintaktik strukturaga daxldor emas. Chunki bir fikrni turli sintaktik shakllarda, turli fikrlarni bir sintaktik shaklda berish mumkin bo`ladi. Demak, [WPm, WPm] tipik ko`rinishining umumiy xususiyatini quyidagicha belgilab olamiz. [WPm,WPm] bu mustaqil sodda gap sifatida qo`llana oladigan birdan ortiq gapning nutqda ma‗lum bir bog`lovchi vositalar bilan o`zaro bog`lanishi va bitta tugal ohangga, bitta gap to`xtamiga ega bo`lishidir. Ma‗lum bo`ladiki, [WPm, WPm] [WPm U WPm] 13 umumiy qolipining oraliq bir ko`rinishi 14 sifatida lison va nutqqa daxldor bo`ladi. [WPm,WPm] tipik qurilishli gaplar [W] va [Pm], shuningdek, (S) xususiyatlariga ko`ra farqlanadi. 1.[W] va [Pm] qismlari aynan bo`lgan gaplar: 1.E, keling, xola, keling. (A. qahhor.)2.Bo`ldi, bo`ldi, mana hal, xola (S.Abd.) 3.Bevaqt hazon bo`lmay har kim YAshab o`tsin dunyoda. Onajonim, har kim oshin Oshab o`tsin dunyoda (A.O.) 4.Odamlar o`tdilar bir vaqt, bir zamon O`tdilar eng oddiy baxtdan ham yiroq. (A.O.) [W] qismi bir xil, [Pm] qismi har xil bo`lgan gaplar: 1.Siz bilmaysiz, bilolmaysiz ham («Sharq yulduzi») 5 2.Siz Chidab o`tirdingizmi, Chidadingizmi? (SH.Xolmirzaev) 3.Bormang, bormoqchimisiz? (S. Nurov). [S] lari bir xil, [W]lari bir xil, lekin [Pm]lari har xil bo`lgan takror gaplar: 1.Menga nima bo`ldi, nima bo`lgan edi-ya? 2.Nega endi bo`lmas ekan, bo`lgan edi, bo`ldi,-dedim shoshib-pishib. (X.To`xtaboev.) 3.qutursa, quturgandir, erga tekkandan keyin quturmaydi. (S.Ahmad).4.Voy xotinni sizlar olasizmi, siz olmoqchimisiz. (S. Ahmad.) [S] lari va [W]lari har xil, [Pm] lari bir xil bo`lgan gaplar: 1.Sen hech bir gazit-pazit o`qiysanmi, uqiganmiz biz ham. (A. Hatamov). 2.O`ldirding, o`laman, devona. (Sh.Xolmirzaev.) 3.Bunaqa ot senga bitmagandi, bitkulik qilmasin ham. (A.Qo`shshayev.) 4.Siz meni bilmaysiz, men sizni bilaman. (Sh.Xolmirzaev) [WPm,WPm] tipik ko`rinishli gaplarni ular kengaytiruvchila rining xususiyatlari (tuzilishi, ifodalanishi), bog`lovchi vositalarining xossalari asosida ham yanada kengroq va batafsilroq tavsiflash mumkin. Tayanch tushunchalar: sintaktik aloqa, teng aloqa, teng tarkibli qo`shma gaplar, teng tarkibli qo`hsma gaplar LSQi. 1.2 Teng tarkibli qo`shma gaplarning mohiyati Teng tarkibli qo'shma gaplar [ WPm , WPm ] = QG lisoniy sintaktik qolipi asosida yuzaga keladi .[ WPm , WPm ] qurilmali qo'shma gaplar kesimlarning har biri mustaqil shakllangan bo'lib , ularni osongina sodda gaplarga aylantirib yuborish mumkin . 15 5―Sharqyulduzi gazitasi2014y ‖ 16 QO SHMA GAP ʻ — tuzilishiga sodda gapga o xshash ikki va undan ortiq ʻ predikativ birlikning va mazmun jihatidan bir butunlik hosil etishi bilan yuzaga keluvchi gapning struktural jihatdan alohida bir turi. Qo shma gap tuzilishi va ʻ materialiga ko ra sodda farq qiladi. Sodda gapning qurilish materiali yoki so z ʻ ʻ birikmalari bo lsa. Qo shma gapning qurilish materiali sodda gaplardir.bitta ʻ ʻ predikativ asosdan, Qo shma gap esa ikki va undan ortiq predika-tiv asosdan tashkil ʻ topadi. Bir qancha turkiy tillarda, jumladan. o zbek tilida, Qo shma gaplar qanday ʻ ʻ mazmun munosabatlarini ifodalashi, grammatik belgilari, tuzilishi va intonatsiyasiga ko ra 3 asosiy turga bo linadi: bog -lovchisiz Qo shma gap ; bog langan Qo shma ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ gap ; ergashgan Qo shma gap ʻ Tarkibidagi predikativ birliklar o zaroyoki bog lovchi vazifasidagi so z ʻ ʻ ʻ yordamida emas, balki boshqa vositalar yordamida birikkan Qo shma gaplar ʻ bog lovchisiz Qo shma gap hisoblanib, bunday Qo shma gap lardamuhimo ynaydi. ʻ ʻ ʻ ʻ Bog lovchisiz Qo shma gaplar aksar hollarda bog langan va ergashgan Qo shma ʻ ʻ ʻ ʻ gaplar bilan o xshash, munosabatdoshday ko rin-sada, ular ana shu turdagi gaplarning ʻ ʻ bog lovchisiz varianti emas, balki Qo shma gap larning alohida turi hisoblanadi: ʻ ʻ «Saodatxon eshikni ochib yubordi, uyga muzday havosi kirdi» (S. ). «Sultonmurod o zini chetga olishga tirishdi, to lqini uni surib ketdi» () ʻ ʻ 6 . Tarkibidagi predikativ birliklar o zaro teng bog lov-chilar yordamida birikkan ʻ ʻ (teng aloqali) Qo shma gaplar bog langan Qo shma gap deyilib, uning tarkibiy ʻ ʻ ʻ qismlari shaklan mustaqil ko rinsa-da, maz-munan va tuzilish jihatdan bir butunlikni ʻ tashkil etadi. Mas: «keldi va gullar ochildi». «Dil-afro z chindan ham o zgargan. ʻ ʻ Ammo o ktam kulgusi, quralai ko zlarining kibrona boqishi o sha- o sha edi» (O .) ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 7 . 6O .ʻ 17 7 18 Tarkibidagi predikativ birliklar (sodda gaplar) va ergash holatida bo lib, ya niʻ ʼ bosh va ergash gaplardan tuzilib. ergashtiruvchi bog lovchilar, bir qancha shakllari, ʻ va ko makchilar, nisbiy so zlar va ohangi yordamida birikib, biri ikkinchisini ʻ ʻ aniqlash, to ldirish kabi vazifalarni bajaradigan Qo shma gap turi erga shQo’shma ʻ ʻ gap yoki ergash g a p l i Qo’shma gap deyiladi. Mas: «Bir kuni ko chada ketayotsam, ʻ Umri bir bosh uzum ko tarib kelyapti» (A. Qahhor) gapida-gi, «bir kuni ko chada ʻ ʻ ketayotsam» qismi bo lib, u bosh gapdagi (Umri bir bosh uzum ko tarib kelyapti) ʻ ʻ ishharakatning amalga oshish payti (vaqti)ni aniqlab, uni to ldirmoqda, predikatdagi ʻ shaklga ko ra tobe holatda turibdi. Demak, bosh gap ergashgan Qo shma gap ʻ ʻ tarkibidagi kom-ponent, ya ni ergash gap tomonidan o zi yoki biror bo lagi ʼ ʻ ʻ aniqlanadigan, ergash gap tobe bo ladigan gapdir. Mas.: «Qaysi kishi ertalab shunday ʻ qilsa, u dardga chalinmaydi» gapi ega ergash gapli Qo shma gap bo lib, undagi ʻ ʻ «udardga chalinmaydi» qismi bosh gap hisoblanib, bosh gapning egasi ergash gap orqali izohlanmoqda. Yoki «Shoshish kerak emas, chunki bu xavfi yo q» gapida esa ʻ «Shoshish kerak emas» bosh gap bo lib, ergash gap bosh gapdan anglashilgan ʻ harakatning sababini ko rsatmoqda. Ergash gapli Qo shma gap tarkibidagi tobe qism ʻ ʻ ergash gap hisoblanadi. Ergash gap bosh gapga er-gashib (tobelanib), bu gapni yoki uning biror bo lagini qandaydir (payt, o rin, sabab, natija va b.) jihatdan aniqlab, ʻ ʻ belgilab keladi. O zbek tiliga doir mavjud va qo llanmalarda ergash gaplar (ergash ʻ ʻ gapli Qo shma gaplar) mazmun va vazifalariga ko ra 14 turga ajratiladi. ʻ ʻ Qo shma gap va uning turlari, Qo shma gap larning tabiati masalalari rus va ʻ ʻ tilshunosliklari qatori o zbek tilshunosligida ham keng, atroflicha ʻ o rganilg ʻ an. Bu sohada, ayniqsa, akad. G . ʻ Abdu- rahmono va M. Asqarovalarningxizmatlarini alohida qayd etmoq kerak. Shuningdek, A. G ulomov, ʻ H. G oziyev, F. Kamolov, A. Azizova, H. Rustamov, E. Azlarov, A. Kononov, E. ʻ Grunina, X. Ab-durahmonov, A. Nurmonov, N.va b. ham o zbek tilida Qo shma gap sintak-sisini o rganish va rivojlantirishga ʻ ʻ ʻ munosib 19 hissa qo shganlar. Keyingi yillarda (o tgan asrning 90-y. laridan) o zbek ʻ ʻ ʻ tilshunosligida Qo shma gaplarni, umuman sintaktik hodisalarni yangicha nuqtayi ʻ nazar bilan sistemaviy-struktur usulda o rganish boshlandi. ʻ 8 Murakkab gapning bo’laklarini Bog’lovchi vositalar. Bunday vositalar birlashmalar, ittifoqdosh so'zlar, korrelyatsiyalardir. Birlashmalar sintaktik va semantik bo'lishi mumkin. Sintaktik birlashmalar o'z-o'zidan muhim emas, murakkab jumlaga hech qanday semantika kiritmaydi, faqat murakkab jumlaning qismlari o'rtasidagi sintaktik bog'liqlikni ko'rsatadi (masalan, tushuntirish birlashmalari). nima, qanday ). Semantik birlashmalar mazmunli, tushunarli va murakkab gapdan tashqarida bo'ladi: bog'lovchi bo'laklar funktsiyasidan tashqari, ular murakkab gapning tipik semantikasini ifodalashda ishtirok etadilar. Chorshanba Agar ob-havo yomonlashsa, plyaj bo'sh bo'ladi. Semantik qo’shma gaplarning barchasi shartli Bog’lovchilar, masalan, shart Bog’lovchilaridir agar, agar ; maqsadli qilish uchun ; imtiyozlar shunga qaramay, garchi . Birlashgan so'zlar nisbiy olmoshlardir ( kim, kim, qaysi ) va qo'shimchalar ( qayerdan, qayerdan, qayerdan ), ular bosh bo lakdagi ma lum so zlarning o rnini ʻ ʼ ʻ ʻ bosuvchi so zlar bo lib, gap a zolari hisoblanadi: ʻ ʻ ʼ Men oldimda butun umri davomida taygada yashagan ibtidoiy ovchini ko'rdim (Ars.); Ertasi kuni ertalab soat oltida quvnoq hushtak chalib, gul boshlarini qamish bilan urib, Tenevoga bordim, u erda o'sha kuni homiylik ziyofati bo'lgan va do'stim "shur" Pavel Ivanovich meni taklif qilgan. (Ch.). Korrelyatsiyalar - asosiy qismda qo'llaniladigan, bo'ysunuvchi qismdagi birlashma yoki ittifoqdosh so'z bilan bog'liq. To'g'ri olmoshlar rolida ko'rsatish, atributiv, inkor va noaniq olmoshlar ( bu, shunday, hamma, hamma, hamma, hech kim, kimdir, nimadir) : J SSV o'rgimcha k to'riga, mog'orga va grafning xonadonlaridagi lo'lilarning qichqirishiga o'rganib qolgan, bunga Vayrona, tashlandiq xonalarning sukunatini o'zlarining oddiy gap-so'zlari bilan buzib, har 20 kungi,nasriyolomongaqarashg'alatiedi. (Ch.); Menchekkada edim nimadur , Nima to'g'ri nom yo'q. Qismlarning tartibining imkoniyatlari yoki strukturaning moslashuvchanligi egiluvchanligi. Ba'zi murakkab jumlalar qismlarni almashtirishga imkon beradi. Bunday jumlalar moslashuvchan tuzilmalardir, masalan, shart ergash gaplar: Agar siz qattiq harakat qilsangiz, imtihonlarda yaxshi natijalarga erisha olasiz / Agar siz qattiq harakat qilsangiz, imtihonlarda yaxshi natijalarga erisha olasiz . Boshqa murakkab jumlalarda qismlarni qayta joylashtirish mumkin emas. Bunday jumlalar o'zgarmas tuzilishga ega, masalan, ergash gapli jumlalar: Vokzalga piyoda borishimiz kerak edi, shuning uchun biz poezdni qoldirib qoldik. Murakkab gapdagi bog`lanish turlari Murakkab gaplar ittifoqdosh va birlashmaganga bo'linadi. Birlashgan murakkab jumlalarning o'zagi ikki turdagi grammatik bog'lanishlar asosida qurilgan: muvofiqlashtiruvchi (parataksis), bo'ysunuvchi (gipotaksiya). Shunga ko'ra, ittifoqdosh tuzilmalar orasida an'anaviy ravishda qo'shma va murakkab jumlalar ajralib turadi. Qo`shma va murakkab tobelar qismlarning bog`lanish xususiyatiga ko`ra farqlanadi. 1. Qo’shma gapda bir xil a‘zolarni Bog’lash uchun sodda gapda ham vazifani bajaradigan birlashmalar qo’llaniladi. Bu tuzilishda turli sintaktik birliklarning komponentlari teng bo’lib, bir xil sintaktik vazifani bajarishini ko’rsatadi. Murakkab gapda sodda gapda ishlatilmaydigan aloqa vositalari (Bog’lovchi va olmoshlar) qo’llaniladi. Bu tobelanishda turli sintaktik birliklarning komponentlari sintaktik vazifasida farqlanishi, teng bo`lmasligini ko`rsatadi. 2. Qo’shma gapda birlashma hech qanday bo’lak tarkibiga kirmaydi. Shuning uchun, qismlarni qayta tashkil qilishda birlashma ikkinchi qism bilan birga harakat qilmaydi: Shimolda qishda sovuq, o'rta bo'lakda iqlim yumshoq / O'rta yo'lakdaiqlimyumshoq,shimolda esa qishdasovuq. Murakkab gapda 21 birlashma(vabog`lovchiso`z)ergashgaptarkibigakiradi.Shuning uchun qismlarni qayta tartibga solishda u bo'ysunuvchi qism bilan birga harakat qiladi: Vokzalga piyoda borishimiz kerak bo'lganligi sababli, biz poezdni o'tkazib yubordik / Poezdni o'tkazib yubordik, chunki biz stantsiyaga piyoda borishimiz kerak edi. Rus tilida ittifoqdosh qo'shma gaplar an'anaviy qarama-qarshilik tarkibidan tashqarida ham bo'lishi mumkin - bo'ysunish. Ularda ifodalangan bog`lanish turlari hozir faol o`rganilmoqda. Ular orasida an'anaviy muxolifat tarkibini neytrallash - bo'ysunish, masalan, jumlada: Tong otishini zo‘rg‘a boshlagan edi, biz allaqachon uyg‘onib, ko‘chaga chiqdik (Sol.), bu erda ham muvofiqlashtiruvchi, ham bo'ysunuvchi bog'lanish ifodalanadi, tegishli birlashmalar bilan ifodalanadi. Ittifoqdosh murakkab jumlalar ittifoqdosh aloqa vositalarining yo'qligi va natijada aloqa turining o'zi (tuzilish / bo'ysunish) va semantik munosabatlarning farqlanmasligi bilan tavsiflanadi. 22 II BOB BOG’LANGAN VA BOG’LOVCHISIZ QO’SHMA GAPLAR 2.1 Bog‘langan qo’shma gaplar Qismlarning o`zaro teng aloqaga kirishuvidan tuzilgan gap bog`langan qo`shma gap deyiladi. Bog`langan qo`shma gap qismlari o`zaro biriktiruv bog`lovchilar (va, hamda), zidlov bog`lovchilari (ammo, lekin, biroq, balki), ayiruv bog`lovchilari (yo,yoki,yoxud,dam..dam, goh-goxh ba`zan.. ba`zan, bir..bir), teng bog`lovchi vazifasidagi- da, -u (-yu), na..na yuklamalari, shuningdek bo`lsa esa yordamchilari vositasida bog`lanadi. Shunga ko`ra bog`langan qo`shma gaplarni quyidagi turlarga ajratish mumkin. 1. Biriktiruv bog`lovchilari yordamida tuzilgan bog`langan qo`shma gap. 2. Zidlov bog`lovchilari yordamida tuzilgan bog`langan qo`shma gap. 3. Ayiruv bog`lovchilari yordamida tuzilgan bog`langan qo`shma gap. 4. Teng bog`lovchi vazifasidagi yuklamalar yordamida tuzilgan bog`langan qo`shma gap. 5. Bo`lsa, esa yordamchi so`zlar vositasida tuzilgan bog`langan qo`shma gap. Biriktiruv bog`lovchilari (va, hamda; ba`zan shu vazifadagi ham yuklamasi) yordamida tuzilgan bog`langan qo`shma gap tarkibidagi qismlardan bir paytda yoki ketma-ket ruy beradigan voqea- hodisalar anglashilib turadi. Masalan: Haqiqat va to`g`rilikni sevadigan odam doim vijdoni farmonga itoat qiladi va uning vijdoniga hech kim hokim bo`la olmaydi. Keng bog`dagi har bir nihol qonib-qonib suv ichdi va uning yaproqlari nurga intilib o`sa boshladi. (U.Xoshimov.) 9 Zidlov bog`lovchilari (lekin, ammo, biroq, balki) yordamida tuzilgan bog`langan qo`shma gap qismlari mazmunan bir-biriga zid bo`ladi. Masalan: har qanday narsada isrofgarchilik bor, ammo yaxshilikda isrof bo`lmaydi. («Ajoyib 23 nasihatlar».) Burni, qoshi, yana allaqaeri otasiga o`xshaydi, lekin Akbarov ham bir vaqtlar o`g`ilday ajinsiz, quyuq qora sochi bo`lganini tasavvur etish qiyin edi. (P.Qodirov.) Ayiruv bog`lovchilari (yo, yoki, yoxud, gox..gox, dam..dam, ba`zan...ba`zan..,) yordamida tuzilgan bog`langan qo`shma gapda birini tanlash lozim bo`lgan yoki galma-gal ruy beradigan voqea- hodisalar ifodalanadigan qismlar birikadi. A) yo (yo..,),yo.., yo bo`lmasa, yoki (yoki..,yoki) yo...,yoki; xoh.., xoh, bog`lovchilari birini tanlash lozim bo`lgan voqea- hodisalarni ifodalovchi qismlarini birlashtiradi. Masalan: Yo ko`k unga o`z sirlarini ochishni tilamas, yo uning aql ko`zgusi xiralashib qolgan. B) goh.., goh; dam..., dam; ba`zan..., ba`zan bog`lovchilari galma- gal ruy beradigan voqea-hodisalarni ifodalovchi qismlarini bog`laydi. Masalan: Ba`zan oy zarrin kokillarini er yuziga yoyib yuboradi, ba`zan bulut oy yuzini qoplab oladi. (Oybek) Teng bog`lovchilari vazifasidagi yuklamalar yordamida tuzilgan bog`langan qo`shma gaplar qismlaridan bir paytda yoki ketma- ket ruy beradigan voqea- hodisalar yoxud mazmunan zid bo`lgan voqea-hodisalar anglashilib turadi. Bunda –u(yu),-da, na..na yuklamalari biriktiruv bog`lovchilarining vazifasini, –u (-yu) yuklamasi zidlov bog`lovchilari vazifasini bajaradi. Masalan: Oyko`l ilgari alohida xo`jalik edi-yu, kattagina irodasi bor edi.(P.Kodirov) Ikki tomondagi kitoblarga to`lab turadigan qubbali javonlarda na bir kitob bor, na bir qo`lyozma bor. (O.Yoquvov). Bo`lsa, esa so`zlari vositasida tuzilgan bog`langan qo`shma gap qismlaridan bir vaqtda yoki ketma-ket ruy beradigan voqea-hodisalar qiyoslanishi anglashiladi. Masalan: Oliy himmatli kishi, mard odam bir lahzada do`st orttiradi, pastkash esa necha yillik oshganligini bir lahzada barbod qiladi. Bog`langan qo`shma gapda tinish belgilarining ishlatilishi. 24 1. Bog`langan qo`shma gap qismlari o`zaro bog`lovchilari yordamida biriksa, shuningdek, yakka qo`llanuvchi yo, yoki, yoxud ayiruv bog`lovchilari yordamida biriksa, ular orasiga vergul qo`yilmaydi. Masalan: Shamol tag`in shu tomonga burildi va ingichka, qo`ng`iroqday ovoz jaranglab eshitildi.(U. Xoshimov) 2. Bog`langan qo`shma gap qismlari zidlov bog`lovchilari yordamida biriksa, bunday bog`lovchidan oldin vergul qo`yiladi. Masalan: Qorong`ida buloq suvining o`zi ko`rinmas edi, ammo shildirashi aniq eshitilar edi.(P.Kodirov.) 3. Bog`langan qo`shma gap tarkibidagi qismlar bo`lsa, esa so`zlari vositasida biriksa ham, ular orasiga vergul qo`yiladi. Masalan: Harakatchan kishilar odatda omadli bo`ladilar; aksincha, qiladigan ishlarini hadeb o`ylayveradigan va sustkashlik qiladiganlarga esa omad kamdan- kam nasib etadi. 4. Bog`langan qo`shma gap tarkibidagi qismlar takrorlanuvchi ayiruv bog`lovchilari yoki inkor yuklamasi yordamida biriksa, takrorlanib kelgan yordamchidan oldin vergul qo`yiladi. Masalan: Goh supa chetiga ekilgan rayxon hidi dimog`iga uriladi, goh tom orqasidagi yo`ng`ichzorda hashoratlarning bir qiyomda chirillashi e`tiborini tortardi. Ergashgan qo`shma gap tarkibidagi qismlarning biri ikkinchisiga mazmunan, grammatik va intonatsiya jihatidan tobe bo`lib, uni aniqlash, to`ldirish kabi vazifalarini bajaradi. Shuning uchun ham qismlardan biri hokim, ikkinchisi tobe sanaladi. Bunda ergashgan qo`shma gap tarkibidagi hokim qism bosh gap, tobelanib kelgan qism esa ergash gap deb yuritiladi. ergash gap bosh gapni yoki uning biror bo`lagini izohlash, aniqlash, to`ldirish uchun xizmat qiladi. Masalan: Gar kishi olmasa hayotdan ta`lim, unga o`rgatolmas hech bir muallim. Bu gapda unga o`rgatolmas hech bir muallim bosh gap, gar kishi olmasa haytdan ta`lim ergashgan gap. ergash gap bosh gapni shart munosabatiga ko`ra izohlagan. Ergashgan qo`shma gapda bosh gapning kesimi ko`pincha to`liq shakllangan bo`ladi,lekinergashgapning kesimiko`phollardato`liqshakllanmaydi,shu tufayli ergash gapni bosh gapga biriktiruvchi vositalar, asosan, ergash 25 gapning kesimi tarkibida keladi yoki undan so`ng qo`shiladi. Masalan: O`z darajangga munosib o`ringa bilib o`tirsang, bu o`rindan seni hech kim qo`zg`atolmaydi. (Oz- oz o`rganib dono bo`lur.) gapida ergash gapni bosh gapga biriktiruvchi vosita (-sa) ergash gapning kesimi tarkibida kelgan. Ergashgan qo`shma gap tarkibidagi ergash gap bosh gapga quyidagi vositalar orqali birikadi: 1. Ergashtiruvchi bog`lovchilar (shuning uchun, shu sababli, shu tufayli, chunki, negaki, toki, go`yo,-ki) yordamida: Shunday odamlar bo`ladiki, ularni mansab ham, daraja ham, shon-shuhrat ham o`zgartirmaydi. (G`.G`ulom) Nafas olmay quloq tutgan kishi muttasil shovillagan tovush eshitadi,go`yo olisda shivalab yomg`ir yog`ayotgandek.(S.Ahmad) 2. Ko`makchilar (fe`l formalaridan so`ng kelgan) yordamida: Toshtemir shaharga ketgandan keyin Sodiq ota qiziga hech narsa demadi. (G`.G`ulom) eshik ortiqcha tor bo`lgani uchun, ot siqilibgina o`tdi..(A.Qodiriy) 3. Yuklamalar yordamida: Osmonda bulutlar paydo bo`lganidanmi, dengiz motam tutayotgan ayolga o`xshardi. (O`.Umarbekov) 4. Nisbiy so`zlar yordamida: Odamlar uchun xotirada saqlash qanchalik zarur bo`lsa, ba`zan unutish sham shunchalik zarur.(Oz-oz o`rganib dono bo`lur). 5. Sifatdosh shakli hamda kelishik affiksi yordamida: Ota-onalarimiz qarib qolganda, ularga mehr-muhabbat tuyg`ularimizni baxsh etmog`imiz lozim.(Oz-oz o`rganib dono bo`lur) 6. Fe`lning ravishdosh yordamida: Nasiba chiqib ketgach, Buvsara opa sekin kosaga nazar tashladi.(San`at Mahmudova) Qalin qorlar erib, o`tlar ko`karib qoldi. (Ch.Aytmatov) 7. Fe`lning shart mayli formasi yordamida: Diqqat bilan quloq solsangiz, uning bulbulga taqlid qilayotganini sezasiz.(G`.G`ulom) Oilada hamjihatlik bo`lmasa, uni baxsh tashlab ketar.(Maqol) 26 8. Fe`lning buyruq-istak mayli formasi yordamida: Ona ishdan qanday o`y, qanday tashvish bilan qaytmasin, shu ko`zlarni ko`riboq, ko`ngli yozilardi.(A.Muxtor) 9.-day (-dek) o`xshatish ma`nosini bildiruvchi qo`shimcha yordamida: To`yning bo`ldi-bo`ldisi qiziq tuyulganday, yangi ishning boshlanish arafasi qiziq bo`ladi. Ergash gap bosh gapdan oldin ham, keyin ham kelishi mumkin. Masalan: Da`vogar sust kelsa, qozi muttaham..(G`.G`ulom) Qo`rqoq do`st dushmandan xavflidir, chunki dushmanda n extiyoj bo`lasan. Ammo do`stga ishonasan.(L.N.Tolstoy) Ayrim hollarda ergash gap bosh gap ichida ham kelishi mumkin. Masalan: O`zi.., bo`g`oz sovliqlar qiynalmasin deya, ularni o`z yurishiga qarab bamayilxotir haydab ketdi. (Ch.Aytmatov) eshik ochilarkan, o`rmonlarning shovqini bilan oqib kirib, yigitni bir oz hushyorlantirardi.(Oybek) Ma`lumki, ergash gap bosh gapni yoki uning biror bo`lagini izohlash, aniqlash, to`ldirish, uchun xizmat qiladi. Shunga ko`ra ergash gap ikki katta guruhga bo`linadi: 1 ) bosh gapning biror qismi (bo`lagi) ni izohlovchi ergash gaplar; 2) butun bir bosh gapni izohlovchi ergash gap. Masalan: Dunyoda shunday odamlar bo`ladiki, ularning hayoti, qilgan ishlari, bosib o`tgan yo`llari biz uchun ... yuksak namuna bo`lib xizmat qiladi. Kechasi shudring tushmagan bo`lsa ham, oyoq ostidagi maysalar, daraxt yaproqlari nam va muzdek edi. Birinchi gap tarkibidagi ergash gap (ularning hayoti, qilgan ishlari, bosib o`tgan yo`llari biz uchun .. yuksak namuna bo`lib xizmat qiladi) bosh gapdagi aniqlovchi (shunday) ni izohlagan bo`lsa, ikkinchi gap tarkibidagi (kechasi shudring tushmagan bo`lsa ham ) ergash gapi bosh gapning to`siqsizlik munosabati orqali butun holda izohlagan. Boshgapningbirorbo`laginiizohlaydiganergashgaplargaega,kesim, aniqlovchi, to`ldiruvchi ergash gaplar; bosh gapni butun holda izohovchi ergash 27 gaplarga payt, o`rin, sabab, maqsad, shart, to`siqsiz, ravish, miqdor daraja, o`xshatish, natija ergash gaplar kiradi. I. Ega ergash gap bosh gapning olmosh bilan ifodalangan ega bo`lganing izohlab kim? Nima? So`roqlaridan biriga javob bo`ladi. ega ergash gap bosh gapga quyidagicha birikadi. 1. Ergash gapning kesimi shart mayli shaklida bo`ladi. Bunda bosh gapning egasi u , o`sha, o`zi, kabi olmoshlar bilan ifodalanadi. Masalan: Kimki birovning payini qirqsa, o`ziniki ham qirqiladi. Kimki o`tmishni yaxshi bilsa,u hozirgi zamon qadriga etadi. 2. Ergash gapning kesimi aniqlik maylida bo`ladi: M. Kim o`zini hurmat qilar ekan, u boshqalarni ham hurmat qiladi. 3. Ega ergash gap bosh gapdan keyin kelib bosh gapga –ki aniqlov bog`lovchisi orqali birikadi: Shu narsa ravshanki, o`tmishni bilmasdan turib hozirga zamon qadriga etib bo`lmaydi. Ba`zan ega ergash gap bosh gapdagi shakllanmagan egani izohlashi mumkin. Masalan: Bizga ayonki, xalq o`z taqdirini o`zi yaratadi. II. Kesim ergash gap bosh gapning olmosh bilan ifodalangan kesimini izohlaydi. Bunda bosh gapning kesimi vazifasida shu, shunday, shu bo`ldi, shundan iborat, so`zlari kelib, ergash gap shu so`zlarini izohlagan holda bosh gapga – ki bog`lovchisi yordamida birikadi. Masalan: Farqi faqat shuki men madaniy navlarini chatishtirardim.. Hatto geografik uzoq navlarning ham madaniysini tanlab chatishtirganman. eng yomoni shundaki, u .. odamlarni yil sayin o`tkirroq dorilarni ishlatishga majbur qilayapti.. Do`stlikning qudrati shundan iboratki, bu qudratli kuch har qanday to`siqni enga oladi. III. To`ldiruvchi ergash gap bosh gapdagi olmosh bilan ifodalangan to`ldiruvchini yoki bosh gapda qo`llanmagan to`ldiruvchini izohlaydi va bosh gapga quyidagicha birikadi. 28 1. Ergash gapning kesimi shart maylida bo`ladi. Masalan: Kimda gumon bo`lsa uni ko`zdan qochirma gapi tarkibidagi ergash gap (kimda gumon bo`lsa) bosh gapda uni to`ldiruvchisini izohlagan. 2. To`ldiruvchi ergash gap bosh gapga – ki bog`lovchisi orqali birikadi. Masalan: Men hech bir vaqt inkor qilmaymanki, yolg`iz o`z g`arazi yo`lida ish qiluvchi pand kishilar .. bizda ham yo`q emas. Gapi tarkibidagi yolg`iz o`zi g`arazi yo`lida ish qiluvchi pand kishilar bizda ham yo`q emas ergash gapi bosh gapda qo`llanmagan shuni to`ldiruvchisini izohlab, unga –ki bog`lovchisi yordamida birikkan. IV. Aniqlovchi ergash gap bosh gapdagi aniqlovchi vazifasidan qo`llangan yoki qo`llanmagan so`zning ma`nosini izohlaydi. Aniqlovchi ergash gap bosh gapga quyidagicha birikadi: 1. Ergash gap tarkibida kim, kimki, kimning kabi olmoshlar qatnishib, kesim shart mayli shaklida bo`ladi. Masalan: Kimning ko`ngli to`g`ri bo`lsa, uning yo`li ham to`g`ri bo`ladi. 2. Ergash gap bosh gapga ki bog`lovchisi yordamida birikadi. Bunda bosh gap tarkibida shunday, shunaqa so`zlari keladi, ergash gap tarkibida esa bunday, bunaqa so`zlari qatnashadi. Masalan: Shunday odamlar bo`ladiki, ularni mansab ham, daraja ham, shon –shuhrat ham, o`zgartirmaydi. Ayrim hollarda olmoshlar ergash gapda ham bosh gapda ham tushirilgan bo`ladi. Masalan : Shoirlar bo`ladiki, ular kechasi yolg`iz o`qiydi. 5. Ravish ergash gapli qo`shma gap; ravish ergash gapni bosh gapga bog`lovchi vositalar. Ravish ergash gap bosh gapdagi voqea-hodisa yoki harakatning qay tarzda yuzaga kelishini bildiradi. Ravish ergash gap bosh gapning kesimi orqali beriladigan qay tarzda? qay holda? qanday qilib? kabi so`roqlaridan biriga javob bo`ladi. Masalan: Dimog`imga alla qanday gullarning xushbuy hidi urilib, ajoyib yoz oqshomlari esimga tushib ketdi. 29 Ravish ergash gap bo gapga quyidagicha bog`lanadi: 1) ravish ergash gapning kesimi ravishdoshning –b (ib) qo`shimchasi bilan shakllanadi: Quyosh botib, poyonsiz chul birdan xuvillab qoldi. 2) ravish ergash gapning kesimi ravishdoshning bo`lishsiz shakli – may, - masdan shaklida keladi: Sabrim chidamay, yuqoriga intildim. 3) deb, deya yordamchilari orqali bog`lanadi: Baxting bor deb, esadi ellar. Deb, deya so`zlari «Ko`chirma gap muallif gapi» tarzida tuzilgan o`zga gap tarkibida qo`llanadi, bu bog`lanish ravish ergash gapli qo`shma gap tarzida ham keladi. Bunda ko`chirma gap ergash gap vazifasida,muallif gapi bosh gap vazifasida keladi. Ravish ergash gap yuqorida sanab o`tilgan bog`lanishlarda bosh gapdan oldin kelgan. 6. Miqdor -daraja gapli qo`shma gap; miqdor-daraja ergash gapni bosh gapga bog`lovchi vositalar. Miqdor- daraja ergash gap bosh gapdagi voqea –hodisa, harakatning qay miqdorda, qay darajada bajarishini bildiradi. Miqdor-daraja ergash gap bosh gap orqali beriladigan qancha? qay darajada? kabi so`roqlardan biriga javob bo`ladi. Masalan: Zulmat qancha quyuuq bo`lsa, yulduz shuncha ravshan charaqlaydi. Miqdor-daraja ergash gap bosh gapga quyidagicha bog`lanadi: 1. Felning-sa shart mayili shakli orqali : egrini to`g`rilash qancha qiyin bo`lsa, to`g`ri ko`ngilga egri gapning singishi ham shunchalik qiyin bo`larkan. Misollardan ayonki, miqdor daraja ergash gap tarkibida qancha, qanchalik, nechog`lik kabi nisbiy so`zlar bosh gap tarkibida esa unga mos ravishda shuncha, ushancha, shunchalik, kabi nisbiy so`zlar ishtirok etadi. 2. –ki aniqlov bog`lovchisi orqali: Miqdor-daraja ergash gapli qo`shma gap qismlari felning – sa shart mayili shakli orqali bog`langanda, miqdor daraja ergash gap bosh gapdan oldin: – ki aniqlov bog`lovchisi orqali bog`langanda, bosh gapdan keyin keladi. O`xshatishergashgapliqo`shmagapo`xshatishergashgapnibosh gapga 30 bog`lovchivositalar.O`xshatishergashgapliqo`shmagaplardabosh gapdan anglashilgan harakat, holat, belgi-xususiyat ergash gapdagi voqea-hodisa, belgi-xususiyatga o`xshatiladi. Masalan: Otabek ko`zini to`ldirib binoga qaradi, go`yo u bu qarashda o`z sevgani bilan vidolashar edi. (A.Qodiriy) O`xshatish ergash gap bosh gap bilan quyidagicha bog`lanadi: 1) –dek, -day qo`shimchasini olgan fe`lning sifatdosh shakli orqali: Bahor faslining do`la yomg`irlari bo`lganidek, kelinlik gashtining ham o`ziga yarasha qiyinchiliklari bor. (U.Abduazimova) 2) fe`lning sifatdosh shakli –gan egalik qo`shimchasi kabi, singari ko`makchilarini keltirish bilan: Daryo suvi qancha oqqani bilan kamaymagan kabi, odam qalbi dunyo-dunyo shodligu, tog`-tog` qayg`u-alamlarni sig`dira olarkan. 3) fe`lning –guncha ravishdosh shakli bilan: Tiz cho`kib yashaguncha, tik turib o`lgan yaxshi.(Maqol) 4) fe`lning – sa shart mayli shakli vositasida: Bahor kunduzlari naqadar chiroyli bo`lsa, kechalari undan ham chiroyli bo`lishiga intiladi.(H.Shams) O`xshatish ergash gap bosh gap bilan yuqorida sanab o`tilgan vositalar bilan birikkanda, o`xshatish ergash gap bosh gapdan oldin keladi. 5) – ki aniqlov bog`lovchisi orqali: Oppoq nozik yuzi quyoshda shunday tiniq ko`rindiki, go`yo u nurdan yaratilganday.(O) bu bog`lovchi bilan birikkanda , o`xshatish ergash gap tarkibida xuddi,go`yo,go`yoki kabi bog`lovchilar ham ishtirok etadi. Bosh gap tarkibida esa o`xshatish ma`nosini kuchaytirib, ta`kidlab ko`rsatish maqsadida shunday, shunchalik, shu qadar kabi nisbiy so`zlar qo`llanadi: Ba`zan o`xshatish ergash gap bosh gap bilan faqat go`yo, go`yoki bog`lovchisi orqali bog`lanishi mumkin. Masalan: Tabiatdan allaqanday g`ayri tabiiy jimjitlik hukmron, go`yo dalada hamma ishlar qilib bo`linganday.(G`.G`ulom) Bunday bog`lanishda o`xshatish ergash gap bosh gapdan keyin keladi. 31 Qo`shma gapning yangicha talqini quyidagicha: 1. Teng bog`lovchili qo`shma gap. 2. Ergashtiruvchi bog`lovchili qo`shma gap. 3. Yuklama vositasida bog`langan qo`shma gap. 4. Nisbiy so`zli qo`shma gap. 5. Faqat ohang bilan bog`langan qo`shma gap. Shunday qilib, qo`shma gapning yangicha talqini gaplardagi bog`lovchi vositalarga qarab ajratilgan. 2.2 Bog‘lovchisiz qo’shma gaplar O'zaro bog'lovchi yoki bog'lovchi vazifasidagi vositalarsiz, faqat mazmun va oharig jihatdan bog'langan oddiy qo'shma gap bog'lovchisiz qo'shma gap deyiladi. Masalan: Bulbulo, keltir bahor xabarin, boyqushga qo'ygin yomon so'z barin. (S. Sh.) Daryo bo'lib oqdim, qushbo'lib uchdim. (S.Z.) Bog'lovchisiz qo'shma gaplar qismlarning o'zaro munosabatiga ko'ra: 1. Bog'langan qo'shma gapga sinonim bo'lgan bog'lovchisiz qo'shma gap. 2. Ergashgan qo'shma gapga sinonim bo'lgan bog'lovchisiz qo'shma gap. 3. Bog'lovchisiz qo'shma gap sinonim bo'lmagan bog'lovchisiz qo'shma gaplarga bo'linadi. 1. Bog'langan qo'shma gaplarga sinonim bo'lgan bog'lovchisiz qo'shma gap ikki xil munosabatni ifodalaydi: a) payt, chog'ishtiruv: Mard bir o'lar, nomard yuz o'lar. (Maqol.)To'g'ri til tosh yorar, egri til bosh yorar. (Maqol.) b) zidlov munosabatini: Tig' yarasi bitar, til yarasi bitmaydi..(MaqoL) 2. Ergashgan qo'shma gapga sinonim bo'lgan bog'lovchisizqo'shma gap: Hamal kirdi— amal kirdi. (payt). savr kirdi—davrkirdi (payt), it huradi—karvon o'tadi (to'siqsiz), qor yog'di—nuryog'di (o'xshatish), Har yerni qilma orzu, har yerda bor tosh -tarozi 32 (sabab.) 3. Bog'lovchisiz qo'shma gapga sinonim bo'lmagan bog'-lovchisiz qo'shma gap: Tong yaqinlashib qoldi: onda -sonda xo'rozlarning qichqirig'i eshitila boshladi. (S. Z.) Xushxabar olib keldim: garmizon yengildi, shahar o'zimiznikilar qo'liga o'tdi. (Sh.) Bog'lovchisiz qo'shma gap qismlari kesimlarning qanday ifodalanishiga ko'ra ikki xil: l.Bir xil qismlardan tuzilgan bog'lovchisiz qo'shma gap. Masalan: Quyosh daraxt orqasiga cho'kdi, dala qoraydi.(P. T.) Daryo ketar tosh qolar, o'sma ketar qosh qolar. (Maqol.) 2. Turli xildagi qismlardan tuzilgan bog'lovchisiz qo'shma gap:Bilib turibsiz, men hech narsa deganim yo'q. Havasim kuchli.o'ylarim, xayollarim dunyo-dunyo. (O.) Bog'lovchisiz qo'shma gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi Bog'lovchisiz qo'shma gaplarda tinish belgilari quyidagicha ishlatiladi: 1. Bog'lovchisiz qo'shma gap tarkibidagi mazmun jihatdan bir-binga yaqin bo'lgan, bir paytda yoki ketma-ket bo'lgan voqea hodisalami ifodalagan sodda gaplar orasiga vergul qo'yiladi. Masalan: Sizning iste'dodingizni bilaman, sizga hurmatim hamisha baland. (O.) Bog'dagi meva daraxtlari gullagan. havodan bol isi anqiydi. (M. Osim.) Tong otdi, quyosh charaqlab chiqdi. Kecham tong otdi, kuldi bahorim. (Qo'shiq.) Kuy ayj ida uzilmasin tor, She'r avjida sinmasin qalam. (E.V.) 2. Bog'lovchisiz qo'shma gap tarkibidagi sodda gaplar mazmunjihatidan qisman mustaqil bo'lsa, yoki vergul ishlatilgan bo'lsa,qo'shma gap tarkibidagi sodda gap bir-biridan nuqtali vergul bilanajratiladi. Masalan: Pag'a -pag'a mayin qor osmondan yog'ilib turadi; shamolning sekin, bo'g'iq guvillashi eshitiladi. (S.Z.) Shinel jiqqa ho'l, Bektemirning yuzidan tomchilab quyilar edi. 33 3. Bog'lovchisiz qo'shma gap tarkibidagi ikkinchi gap birinchigapning biror bo'lagini izohlasa, uning mazmunini to'ldirsa, soddagaplar orasiga ikki nuqta qo'yiladi. Masalan: Gunor butun yuragibilan Yo'lchiga maftun: uning ko'ksini baxtsiz sevgi hasrati va ayriliqlim-lim to'ldirgan. (0.) Siz menga ayting: yuqori hosil olish uchunkurashni nimadan boshlamoqchisiz. (O.) 4. Bog'lovchisizqo'shmagaptarkibidagisodd agaplarningmazmunibir- biriga zid bo'lsa tire qo'yiladi: Ko'z qo'rqoq—qo'lbotir (Maqol.) 5. Bog'lovchisiz qo'shma gap tarkibidagi birinchi gapningmazmuni ikkinchi gapning mazmuniga o'xshatilsa: Vaqting ketdi—baxting ketdi. (Maqol.) 6. Bog'lovchisiz qo'shma gap tarkibidagi birinchi gap ikkinchigapdan anglashilgan ish-harakatning payti yoki shartni bildirsa, ularorasiga tire qo'yiladi: Yurt tinch—sen tinch. (Maqol.) Amaliy mashqlar Bog 'lovchisiz qo 'shma gapni sintaktik tahlil qilish tartibi va namunalari 1. Ifoda maqsadiga ko'ra gap turi. 2. Qo'shma gap tuzilishiga ko'ra turi. 3. Bog'lovchisiz qo'shma gap turini ko'rsatish. 4. Bog'lovchisiz qo'shma gap qismlarining semantik munosabati. 5. Bog'-lovchisiz qo'shma gaplarda tinish belgini izohlash. Masalan: Osmon yiroq, yer qattiq. (Maqol.) Bu gap maqsadiga ko'ra darak gap, tuzilishi va grammatik asosining miqdoriga ko'ra qo'shma gap, qismlarining bog'lanish va semantik munosabatiga ko'ra bog‘lovchisiz qo'shma gap ,ohang yordamida ikki soda gap o'zaro bog'langan, ular orasiga vergul qo'yiladi. 10 58-mashq. Bog'lovchisiz qo'shma gaplarni topib ularni sintaktik tahlil qilmg. 1. Quyosh qochib ketdi, olam qoraydi. (U.A.) 2. Havo juda issiq, uzoq dalalarda, ko'kda jimlik hukm surardi.(Sh.R.) 3. Jismimiz yo'qolur—o'chmas nomimiz (H.O.) 4. Men ko'rdim, sen ko'rmading.(Sh.R.) Ovchining so'zi she'r otar, yigitning zo'ri yer ochar.(Maqol.) 6. Hamal kirdi—ekinlarga amal kirdi.(Maqol.) 34 Seni ish yengmasin, sen ishni yeng. (Maqol.) 7. Hali quyosh botmagan. uning kechki qizg'ish nurlan barglari sarg'aydan o'riklarini, terak uchlarini lovillatib yondirayotgandek. (S.A.) 8. Xalqqa ayting men aslo o'lganim yo'q, Yov qo'liga taslim ham bo'lganim yo'q. (H.O.) 9. Meni kutgil va men qaytarmanFaqat kutgil meni juda intizor. (K.S.)Daryolardan kuylab o'tardim, Qo'shiqlarga quloq tutarman. (H.O.) 11 .Tabiat o'zgarar ming yillardan so'ng Balki biz bilmagan giyohlar o'sar. (U.) 12. Men kulaman—hayot kuladi, Men kulaman—kulib qarar yil. (S.A.) Murakkab qo'shma gap Uch va undan ortiq sodda gaplarning mazmuni va grammatik jihatdan birikishidan tuzilgan qo'shma gap murakkab qo'shma gap deyiladi. Bu qo'shma gapning oddiy qo'shma gaplardan farqi shundaki, agar oddiy qo'shma gaplar tarkibida ikkita sodda gap kelsa, murakkab qo'shma gapning tarkibida uch va undan ortiq sodda gaplar o'zaro birikib keladi. Masalan: Biz shuni yaxshi bilamizki, millatlararo nizolar yaxsilikka olib kelmaydi. (Gazetadan.) Yillar o'tgach, yaxshilik urug'i unib chiqadi va biz undan manfaatdor bo'lamiz. Keltirilgan misollaming birinchisi ikkita sodda gapdan hosil bo'lgan (oddiy qo'shma gap), ikkinchisi esa uchta sodda gapdan tuzilgani uchun murakkab qo'shma gapdir. Murakkab qo'shma gaplar quyidagi turlarga bo'linadi; 1. Ergashish yo'li bilan tuzilgan murakkab gaplar." 2. Bog'lanish yo'li bilan tuzilgan murakkab gaplar. 3. Bog'lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab gaplar. 4. Aralash yo'l bilan tuzilgan murakkab gaplar. Ergashish yo'li bilan tuzilgan murakkab qo'shma gaplar 35 Tarkibidagi ikkitadan ortiq ergash gaplar mavjud bo'lib,bitta bosh gapga tobelangan murakkab gap bir necha ergash gapli qo'shma gap deyiladi. Bunday ergash gaplarning bosh gapga bog'lanish usuli ikki xil: 1)to'g'ridan to'g'ri ergashish; 2)ketma -ket ergashish. 1. Ergash gaplarning har biri mazmun va grammatik jihatdan biri ikkinchisigatobelanmay,o'zarotengholatdaboshgapgabog'lansabuusul to'g'ridan to'g'ri ergashish deyiladi. Masalan: Mana bu kanal bitsa, yangi yer ochilsa, paxta ham ko'payadi. Bahor kelsa, gullar ochilsa, yana avvalgiday tabiat gullar. (H.O.) Bunday yo'l bilan ergashish ikki xil bo'ladi: 1. Uyushiq ergash gaplar. 2. Uyushmagan ergash gap. Uyushiq ergash gaplar tarkibidagi sodda gaplar bir xil so'roqqa javob beradi va bir turdagi ergash gap bo'ladi. Masalan: Kim o'ylasa onalarni, vatanni, kim mehnat qilsa, unda inson fazilati bor. Uyushmagan ergash gaplar tarkibidagi sodda gaplar har xil so'roqqa javob beradi. Masalan: Tashqari hali yorug' bo'lsa-da, eshik yopilgani uchun, derazasiz hujra qop-qorong'i edi.(O.) 11 Har bir ergash gap to'g'ridan -to'g'ri bosh gapga bog'lanmasdan ikkinchisiga 36 bog'lanib, keyin bosh gapga bog'lansa ketma-ket ergashish deyiladi. Masalan: Yillar o'tib, qancha suvlar oqib o'tsa ham, inson o'z ustozini unitmaydi. Sulton daraxt bo'lsa, raiya tomir. Tomirdan, ey o'g'lim, daraxt kuch olur (S.Sh.) 11 R.Ikromov,A.Azizova,D.Muhammedova. «O‘zbek tili» T,1983 yil . 37 Bog'lanish yo'li bilan tuzilgan murakkab qo'shma gap. Bunday qo'shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar o'zaro bog'lovchi yoki bog'lovchi vazifasidagi so'zlar yordami bilan birikadi. Masalan: 1) Bahor keldi, 2) Lekin havo uncha ochilganicha yo'g'-u. 3) daraxtlar kurtak ota boshladi. Bunday gaplar (bog'la) bog'langan qo'shma gaplarga o'xshasa-da, lekin sodda gaplarning miqdori jihatidan farq qiladi. ya'ni sodda gaplar miqdori ko'p bo'ladi. Bog'lovchi vositasiz tuzilgan murakkab qo'shma gaplar. Bunday murakkab qo'shma gaplar o'z tarkibidagi sodda gaplarning o'zaro bog'lanish usuli, sodda gaplarning tuzilish va ma'no munosabati jihatidan bog'lovchisiz qo'shma gaplardan deyarli farqlanmaydi, faqat bu gaplarda sodda gaplarning o'zaro munosabati biroz murakkabroq bo'ladi. Bu belgilarni quyidagicha izohlash mumkin. 1. Sodda gaplar teng munosabatda bo'ladi. Masalan: (1). Boshimga bolishlar botdi, (2) sen kelmading, (3) Yurakka nolishlar botdi, (4) sen kelmading. (Qo'shiq.) 2. Sodda gaplarning bin boshqalarga nisbatan alohida vaziyatgaega bo'ladi. Masalan: (1) Tong chog'i tun bilan kunduz uchrashdi, (2) Tunda armon bilan yulduz uchrashdi, (3) Bahor bilan kuzak baxt qush uchrashdi, (4) Toshlar uchrashdilar, biz uchrashmadik. (U.A.) 3. Ba'zi hollarda gaplar juft -juft holda o'zaro birikadilar.(1) Qahraton o'tkinchi - (2) tunmoq o'tkinchi, (3) Bahor o'tkinchi - (4) unmoq o'tkinchi, (5) Yoz ham o'tkinchi - (6) to'lmoq o'tkinchi, (7) Faqat kuzak cheksiz - (8) so'lmoq cheksiz. (U. A.) 38 Aralash murakkab qo'shma gaplar Shunday gaplar bir necha ko'rinishga ega: l. Bog'lanish va ergashish yo'li bilan tuzilgan murakkab qo'shma gaplarda sodda gaplar o'zaro bog'lanish va ergashish yo'li bilan munosabatga kirishadi. Masalan: (1) Bahor keldi, (2) lekin havo sovuq edi, (3) chunki bu yil qish bir oz cho 'zildi. 2. Bog'lanish yo'li bilan va bog'lovchisiz munosabatga kirishish yo'li bilan tuzilgan murakkab gaplarda sodda gaplar munosabati turlicha bo'ladi. (1) Tuproq semiz, (2) Suv yaxshi, (3) Havosi ochiq, (4) Quyosh esa yil bo'yi bu yerga oshiq. (Sh.) b-siz 1 3. b- siz esa 2 3 4 Har uch munosabat asosida: bog'lanish, ergashish, bog'lovchisiz tuzilgan murakkab qo'shma gaplarning o'zaro munosabati turlicha bo'ladi. Masalan: (1) O'rtoq Xolnazarov, (2) ovqatga ishtahasi bo'lmay, chalqancha yotib papiros tortar ekan. (3) u ko'z oldidan g'alati manzaralarni o'tkazdi va (4) toliqqan ko'zlari uyquga ketdi, (5) tushiga ham shu manzaralar kirdi. (S. Ab.) 39 Xulosa «Bu yorug` olamda har bir odam o`zining mehribon ota-onasiga, ustoz va muallimlariga nisbatan hamisha minnatdorlik tuyg`usi bilan yashaydi. Inson hamisha umri davomida qanday yutuq va natijalarga erishmasin, qayerda, qanday lavozimda ishlamasin, maktab dargohida olgan ta`lim-tarbiyasi uning yetuk shaxs va malakali mutaxassis bo`lib shakllanishida ulkan ahamiyatga ega ekani shubhasiz» deb birinchi prezidentimiz I.A.Karimov o`zlarining «Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch» asarlarida ta`kidlab o`tganlaridek, boshlang`ich sinf o`qituvchilari ilk maktabga qadam qo`ygan bolani savodga, ya`ni o`qish va yozishga o`rgatadilar. Til millat qiyofasining bir bo‘lagi. Shu sababli hali mustaqillikka ilk qadamlar tashlanayotgan davrdayoq ona tiliga davlat maqomi berish masalasi kun tartibiga qo‘yilgan va bu ish amalga oshirilgan edi. Istiqlol tufayli milliy tilshunoslikda tub burilishlar yuz berdi. Till va nutq hodisalarining farqlanishi, gap bo‘laklari, xususan, kesim va qo‘shma gap qurilishi bilan bog‘liq ta‘limotning o‘zgarishi mavjud ko‘pgina qoidalarni qayta ko‘rib chiqish ehtiyojini yuzaga keltirdi. Uzluksiz ta‘limda qo‘shma gap turlarining nomlanishi, ular orasida ishlatiladigan tinish belgilari, tobe tarkibli qo‘shma gap turlarini ajratish, qo„shma gaplarning qurilish qoliplarini belgilash bilan bog‘liq qator muammolar yuzaga keldi. Tilning paydo bo‘lishi masalasi insoniyatni qadimdanoq qiziqtirib keladi. Tilning paydo bo‘lishi juda murakkabdir. Bu masala faqat tilshunoslikning emas, boshqa ko‘p fanlarning: antropologiya, psixologiya va etnografiya kabi fanlarning ham o‘rganish obyektidir. Tilning paydo bo‘lishi masalasi – til qachon va qayerda paydo bo‘lgan, dastlab nechta til bo‘lgan, u yoki bu tillar qanday tuzilishda bolgan va shu kabi savollarga hali ilmiy asoslangan mukammal javob topilgan emas. Ba‘zi olimlarning fikricha, til taxminan besh yuz ming yillar ilgari paydo bo‘lgan. Hozirgi tilshunoslik nuqtayi nazaridan qaralsa, narsalar bilan ularning nomi orasida, umuman olganda hech qanday bog‘lanish yo‘q. Bu ko‘pchilik 40 olimlar tomonidan qayd etilgan. Chunki narsa bilan uning nomi orasida bog‘liqlik bo‘lganda tillarning soni 5000 dan ortib ketmasdi. Shuni aytib o‘tish kerakki, ayrim tillarning kelib chiqishini, masalan o‘zbek, rus, hind, tojik va boshqa tillarning qachon paydo bo‘lganini, qanday tarkib topganligini aniq bilish mumkin. Ammo, biror bir aniq tilning kelib chiqishi masalasini umuman tilning, insonlar nutqining paydo bo‘lishi masalasi bilan tenglashtirib bo‘lmaydi. Hozir dunyoda mavjud bo‘lgan jonli tillarning ham, ba‘zi bir o‘lik tillarning ham kelib chiqish tarixini o‘rganish u qadar qiyin masala emas. Anchagina tillarning qachon paydo bo‘lganligi, qachon tarkib topganligi aniqlangan. Biroq, yer yuzida umuman insoniyatga xos tilning qachon paydo bo‘lganligi, dastlabki tillarda qanday so‘zlar bo‘lganligi, uning grammatik xususiyatlari nimalardan iborat ekanligi hal qilingan emas va hal qilinishi ham mumkin emas. Chunki bundan bir necha yuz ming yillar burun paydo bo‘lib, keyinchalik nom – nishonsiz yo‘qolib ketgan tillar ham bo‘lgan. Bundan bir necha yuz ming yil burun paydo bo‘lgan tillarning fonetik tizimi, so‘z boyligi, grammatikasi va boshqa muayyan xususiyatlaridan qat‘i nazar, umuman tilning kelib chiqishi o‘rganilar ekan, eng avvalo, tilning kelib chiqishidagi shart – sharoitlarni tadqiq qilish, ya‘ni insonlar qanday sharoitda so‘zlay boshlaganliklarini o‘rganish va bu masalani umuman tilning kelib chiqishi masalasi bilan bog‘lagan holda tahlil qilib, xulosa chiqarish lozim. 41 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Mirziyoyev.SH.M. Erkin va farovon demokratik O`zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkeny, ―O‘zbekiston NMIU, 56 b. ‖ 2. Mirziyoyev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. ―O`zbekiston NMIU, 2017. – 47 b. ‖ 3. Mirziyoyev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. ―O`zbekiston NMIU, 2017. – 485 b. ‖ 4. Mengliyev B.R. Til ta‘limida kоmpetensiyaviy yоndashuv// Ma‘rifat. 2014.8- 9 betlar. 5. M.Mirzaev,S.Usmonov,I.Rasulov. «O‘zbek tili» T,1978 yil. 6. R.Ikromov,A.Azizova,D.Muhammedova. «O‘zbek tili» T,1983 yil. 7. A.Abduazimova. «O‘zbek tili filologiyasi va morfologiyasi» T,1983 y. 8. O‘zbek orfografiyasining asosiy qoidalari.Imlo lug‘ati T,1976 yil. 9. O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari. Imlo lug‘ati.T,1995 yil. 10. Sh.Shoabduraxmonov,M.Askarova v.b.Hozirgi o‘zbek adabiy tili.1-2- qism Toshkent 1980 yil. 11. A.G‘ulomov,M.Asqarova.Hozirgi o‘zbek tili T,1987 yil. 12. U.Tursunov,J.Muxtorov,Sh.Raxmatullaev.Hozirgi o‘zbek adabiytili.T,1992 yil. 13. G.Abduraxmonov,S.Mamajonov. O‘zbek tili va adabiyoti.T,1995 yil 14. A.Abduazizov,Tilshunoslikka kirish.T,1999 yil. 15. G.Abduraxmonov,O‘zbek tili grammatikasi (sintaksis) T,1996 yil. 16. I.Toshev. Umumta‘lim maktablarida qo‘shma gapning yangicha talqini T,1999 yil. 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB BADIIY MATNDA TENG TARKIBLI QO‘SHMA GAPLAR

1.1 Tobe tarkibli qo`shma gaplar

1.2 Teng tarkibli qo`shma gaplarning mohiyat

II BOB BOG‘LANGAN VA BOG‘LOVCHISIZ QO‘SHMA GAPLAR

2.1 Bog’langan qo‘shma gaplar

2.2 Bog’lovchisiz qo‘shma gaplar

Xulosa

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить