O’zbek tilida ruhiy holatni ifodalovchi sifatlar semantikasi - Лингвистика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	35.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Февраль 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

O’zbek tilida ruhiy holatni ifodalovchi sifatlar semantikasi

Купить

O’zbek tilida ruhiy holatni ifodalovchi sifatlar semantikasi Reja: Kirish 1. Sifatlarning leksik-morfologik xususiyatlari 2. Sifatlarning ma’noviy guruhlari 3. Ruhiy holat ifodalovchi sifatlar semantikasi 4. Xursandlik holatini ifodalovchi sifatlar; 5. Xafalik holatini ifodalovchi sifatlar; 6. G’azabli holatni ifodalovchi sifatlar; Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish Shaxsning rivojlanishi-jamiyat rivoji demakdir. Shunday ekan jamiyat oldidagi eng asosiy vazifalardan biri sog'lom avlodni voyaga yetkazish. Bu muhim vazifani amalga oshirish birinchi navbatda o'qituvchiga bog'liq. O’zbek tili morfologiyasida, boshqa so’z turkumlari qatori sifat ham katta o’rinni egallaydi. O’zbek tilida belgi – sifat ma’nosini ifodalovchi maxsus (masalan, rus tilida sifat va ravishlardagi singari, hamma sifatlat uchun birdek qo’llana oluvchi) morfologik ko’rsatkich yo’q. Ba’zi bir so’zning ham ot, ham sifat, ham ravish vazifalarda qo’llana olishi ko’proq ana shuning uchundir. Lekin –li, -siz singari sifatning o’ziga xos yasovchi affikslari ham bor. Ammo bular ma’lum ma’noli sifatlarnigina yasaydi. Ot kategoriyasidagi so’zlar ham sifat (belgi ma’nosidagi

Ba’zi bir so’zlar (sifatlar) tub holida ham, affiks olgan holda ham (mas., pok//pokiza, binoyi//binoyiday ) bir ma’noni anglataverishi bilan xarakterlidir. Kishi ruhiyati nihoyatda serqirra va turfa bo’lib, u o’zida xursandlik, darg’azablik, xafalik, loqaydlik kabi har xil holatlarni mujassamlashtiradi. Shundan kelib chiqib, tilimizda bu holatlarni ifodalovchi leksemalarga ehtiyoj tug’iladi. Natijada xushhol, xushnud, xurram, quvnoq, shodmon, shod, xushchaqchaq, g’amgin, dilgir, xafa, xomush, ma’yus, giryon, xunibiyron, diltang, g’azabnok, kinli, darg’azab, g’azabli, sog’, sergak, hushyor, lol, mudroq, loqayd kabi leksemalarni nutqimizda qo’llaymiz. Bu leksemalarni birlashtiruvchi guruh holat bildiruvchi sifatlar guruhi deb ataladi. Tilimizdagi ruhiy holat ifodalovchi sifatlar bir qator tu

Sifatlarning leksik-morfologik xususiyatlari Sifat kategoriyasidagi so’zlar biror predmet, voqea-hodisa va holatning belgi xususiyatlarini (rang-tusini, hajmini, shaklini, xarakter va xossaxususiyatlarini, vaznini, mazasini) ifodalash uchun xizmat qiladi. Masalan., ko’k kaptar, yoqimli hid, o’jar bola, qattiq to’polon, chiroyli gul kabi. Sifatlar gapda asosan, a) aniqlovchi (sifatlovchi) bo’lib keladi: Olov horg’in va och badanga elituvchi bir huzur va ororm bag’ishladi (Oybek); b) kesim bo’lib keladi: U bir nimasini yo’qotganday tabiati xira, asabiy edi (A. Muxtor). Otlashgan sifatlar ot turkumiga xos (ega, kesim, to’ldiruvchi, qaratqich kabi) vazifalarni ham bajarib keladi. Mas., Yaxshi topib gapirar, yomon qopib. Bechoralarga yordam berish kerak kabi. Sifat turkumining o’ziga xos morfol

Tub sifatlarda turli grammatik, semantik va stilistik imkoniyatlar qo’shma va juft sifatlarga qaraganda kengroq, ya’ni daraja ko’rsatkichlari ko’pincha tub sifatlarga qo’shiladi. Juft va takroriy sifat komponentlari tub sifatlardan hosil bo’ladi ( yaxshi-yomon, egri-bugri, oq-qora kabi). Yasama sifatlar turli yo’llar bilan yasaladi. 1) affiksatsiya (morfologik) usul bilan ( tun+gi, yog+li, pul+dor, uyat+chang ); 2) kompozitsiya usuli bilan so’zlarni bir-biriga qo’shish, juftlashtirish, takrorlash yo’llari orqali hosil qilinadi ( kulrang, lattachaynar, ikki yuzlama, kuydi-pishdi ). Bunday yasalish sintaktik usul deb ham yuritiladi. O’zbek tilida boshqa so’z turkumlaridagi kabi sifat turkumida ham affiksatsiya usuli bilan so’z yasash keng rivojlangan. Sifat yasovchi affikslar shakl va vazifa

so’z o’zagidan anglashilgan ma’noga (predmet, hodisa va tushunchalarga) egalikni yoxud o’sha ma’noli narsa, hodisaning mavjudligini, borligini bildiradi: mevali daraxt, vijdonli kishi, shakarli choy. –li affiksi o’zakdan anglashilgan ma’noga egalikni bildirish bilan birga ortiqlik, katta yoki mo’llik ma’nolarini beradi: Polvon – ismi-jismiga yarashgan, gavdali, kelishgan, baquvvat yigit... (J. Sharipov) –li affiksi orqali (biror narsaga, faxr yoki in’omga, sevgiga) “sazovor”, “munosib”, “loyiq” ma’nolarini ifodalash mumkin: sevikli, sevimli, hurmatli. qiyomatli so’zidagi – li qisman – gacha affiksi ma’nosiga to’g’ri keladi: qiyomatli do’st, qiyomatli qo’shni . –li affiksi qo’shma, juft so’zlarga qo’shilib kelib qo’shma sifat yasaydi va turli ma’nolarni anglatadi: har ikkala komponentga qo’

-siz bo’lishsizlik ma’nosini beruvchi bu affiks sifat yasashda faol qo’llanib, ko’pincha otlardan xarakter-xususiyat, holat bildiruvchi sifatlar yasaydi: qarovsiz, aqlsiz, sababsiz, mantiqsiz, molsiz, ishsiz va shu kabilar. -siz affiksi mantiqan –li affiksining antonimidir. Lekin hamma holatda ham –li bilan yasalgan sifatlarning zidini, inkorini yoxud antonimini –siz bo’lishsizlik affiksi orqali berib bo’lmaydi, yoki buning aksi, -siz bilan yasalgan sifatning bo’lishli shaklini yasash uchun –li qo’llanmaydi. Ularning antonim ma’nolari boshqa turli affikslar, zid ma’noli soz’lar yoki izohlash yo’llari orqali ifodalanadi: chiroyli-xunuk, o’qimishli-omi, o’tirishli-o’tirishli emas . Ba’zi sifatlarning bo’lishli ma’nolarini, antonimlarini hosil qilish uchun ularni yasovchi affikslarisiz, negiz

-on, -yon, -an affikslari otlarga qo’shilib, xususiyat va holat bildiruvchi sifatlarni hosil qilishda xizmat qiladi: charog’on, za’faron, shodon, tuban kabi. -in (-k+in) affiksi ot va buyruq fe’llardan xarakter-xususiyat, holat bildiruvchi sifatlar hosil qiladi: to’kin, kamtarin, to’lin (oy), sog’in (sigir), erkin . Bu affiks bilan yasalgan kamtarin so’zi kamtar so’zi bilan bir xil mazmunga ega. Murakkab sifatlar. Sifatlar morfologik yasalishdan tashqari yana sintaktik (so’zlarning birikuvi) va sintaktik-morfologik (ya’ni so’zlarning birikuvi+affikslar) usuli bilan yasaladi. Sintaktik va sintaktik-morfologik usulda yasalgan sifatlar guruhiga qo’shma sifatlar, birikmali va tizma sifatlar, juft sifatlar kiradi. Qo’shma sifat. Birdan ortiq o’zak-negizdan tashkil topgan qo’shma sifatlar bir bo

Predmet belgisini boshqa predmetga nisbat berib ifodalaydigan sifat nisbiy sifat deyiladi: devoriy gazeta, kuzgi bug’day, ilmiy ish. Nisbiy sifatlar boshqa so’z turkumlaridan sifat yasovchi grammatik formalar vositasida yasaladi: tarixiy, odamsimon, yozgi kabi. Asliy va nisbiy sifatlar yana quyidagi xususiyatlarga ega: Asliy sifatlar belgini darajalab ko’rsata oladi: shirin-shirinroq-eng shirin; qizil-qizilroq-qip-qizil. Ma’no anglatishiga ko’ra asliy sifatlarga ancha yaqin turuvchi –li affiksi bilan yasalgan nisbiy sifatlar ham darajalana oladi: kuchli- kuchliroq-eng kuchli; aqlli-aqlliroq-eng aqlli. Asliy sifatlarda intensiv va belgining kamligini ko’rsatuvchi forma yasalishi bor: sap-sariq, kap-katta, oqish, ko’kimtir. Ta’m, maza, holat, xarakter bildiruvchi: nordon, shirin, og’ir, novc

Sifat bildirgan belgining darajasi har xil bo’lishi mumkin. Ya’ni belgi normal (oddiy) darajada bo’lishi, oddiy darajadan ortiq (kuchli) yoki oz (kuchsiz) bo’lishi mumkin. Sofatlarning daraja nuqtai nazaridan bo’lgan bunday farqi turli vositalar yordamida ifodalanadi: yaxshi, yaxshiroq, juda yaxshi kabi. Ammo ayrim sifatlar bildairgan belgi tabiiy ravishda daraja ko’rsatkichiga ega bo’lmaydi: g’oyaviy, sirtqi, devoriy. Sifat darajalari uch ko’rinishga ega: 1) oddiy daraja; 2) orttirma daraja; 3) ozaytirma daraja. Predmet belgisining ortiq yoki kamligi oddiy darajaga nisbatan belgilanadi. Shuning uchun sifatlardagi oddiy darajani inkor qilib bo’lmaydi. Boshqacha qilib aytganda, biror belgi darajasining ortiq yoki kamligiga asoslanadi. Shunga ko’ra sifatlarning belgisi uch darajaga bo’linadi

Morfologik usul: Bunda darajaning kuchsizligi –roq affiksi yordamida ifodalanadi: oqroq, ko’kroq, balandroq, tekisroq kabi. Kattaroq o’g’il bolalar tomga varrak, kuchsizroqlari laylakcha ko’tarib chiqqan edilar. (Sh.Sa’dulla) Ruhiy holat ifodalovchi sifatlar semantikasi Ma’lumki, sifatlarning ma’no jihatidan 9 turi farqlanadi: xarakterxususiyat, holat, rang-tus, shakl-ko’rinish, hajm-masofa, maza-ta’m, hid bildiruvchi hamda o’rin va paytga munosabat bildiruvchi sifatlar. Mazkur sifatlar predmetlarning ichki va tashqi belgilarini, shakliy farqini ifoda etadi. 1 Ma’lumki, tabiat va jamiyatda sodir bo’layotgan har xil o’zgarishlar, hayotdagi turli xil insoniy munosabatlar kishi xarakteriga, uning ruhiyatiga ta’sir etmay qolmaydi. Ana shu tashqi ta’sir kishi ruhiyatida har xil holatlarning vuj

so’zining ma’no ko’lami xursandlikni ifodalovchi boshqa sifat leksemalarga nisbatan ancha kengdir. Misollar Odil Yoqubovning “Diyonat” romanidan tanlandi: Xursand : Judayam xursandman . (43-b.) Ikkinchidan Polikarnov domlaga xursand bo’lib gapirdi, katta yordam va’da qildi. (49-b.) Bu gaplardan qat’iy nazar, u xotinni chaqirib gaplashinglar, xursand qilinglar. Mamnun : Uning aytishicha, otasi bu ajoyib oila bilan yaqinlashayotganidan benihoya mamnun emish . (37-b.) U hozir o’zidan ham, kuyoviga aytgan gaplaridan ham, hammasidan mamnun, chunkibugungi suhbat kuyovida yaxshi taassurot qoldirganini sezardi. (51-b.) Ha, Vohid Mirobidov hayotdan mamnun bo’lsa arziydi. Otaqo’zi o’g’lidan mamnun edi. (72-b.) Bugun Otaqo’zi nihoyatda mamnun. (184-b.) Ha, ota yanglishmagan – bu odamlarning hammasi t

Xushnud: Ikkovi ham xushnud, bir-biriga xushmuomala edilar. (31-b.) Rost, ular Haydarni bu xushnud ishdan ozod qilishdi, dokladingni yana bir ko’rib chiq, deb ichkariga qamab qo’yishdi. (34-b.) Vohid Mirobidov...xushnud jilmaydi: -Kechirasiz, rais. (35-b.) Shukurov qaynota-qaynonasi ko’targan xushnud shovqin-suron ostida kulimsirab hovliga kirdi. (42-b.) Katta ziyofat hidini sezgan xushnud izdihom, betinim kulgu ostida kafega yaqinlashganda, ichkaridan ...Jamol Bo’riboyevning rafiqasi chiqdi. (54-b.) Sochlarining oqligi va sal to’lisha boshlagani bo’lmasa, burungiday basavlat, oppoq yuzlari sipsilliq, burunguday xushnud, burungiday bekamu-ko’st kiyingan Bo’riyev avval Otaqo’zi bilan, so’ngra qizlar bilan qo’l berib ko’rishdi. (64-b.) Haydar xushnud kayfiyatda Qodirjonni chetga chaqirib, La

Shod : Ilgari Haydarni ko’rganda sevinchdan porlab ketadigan jodu ko’zlarida endi kishini tahqirlovchi sovuq bir ifoda paydo bo’ladi, ilgari hayajondan entikib, goh shod, goh g’amgin kulimsirab turadigan qiz, endi ichimdagini top qabilida ish qiladi. (134-b.) Qizi Tohira behad shod, ... Oyi ү ining yuziday uzinchoq, yoqimtoy yuzi lov-lov yonib, yelkasiga tushgan timqora sochlarini tez-tez to’g’rilab atrofga betinim alanglar, ko’zlari charaqlab hammaga kulib boqardi. Xafalik holatini ifodalovchi sifat leksemalar ham tilimizda keng tarqalgan: g’amgin, dilgir, xafa, xomush, ma’yus, giryon, xunibiyron, diltang kabilar. Bunday leksik-semantik guruhlar tarkibiga kiruvchi leksemalarning qo’llanishida farqli holatlar ham ko’zga tashlanadi. Jumladan, xafa, ga’mgin, xomush, dilgir kabi sifat leksema

Bo’lmasa siz qoling, men bolalarni loib, o’zim ketaveraman!” demoqchi edi, biroq shu payt shiyponda telefon jiringladi, ketma-ket qaynotasining: “Abrorjon!” –degan ovozi keldi. (29-b.) Zaiyofat vaqtida esa tog’asining gapidan ko’ngli g’ash, “qittaygina” otib olib, ancha o’yin ko’rsatdi. Otaqo’zi negadir ko’ngli g’ash bo’lib, telefon zakaz qildi-da, divanga yonboshladi. Tohiraning gaplari oldin Latofatning ko’nglini g’ash qildi. (130-b.) Latofat ko’nglidagi g’ashlikni bazo’r bosib, Tohirani yupatgan bo’ldi-da, o’rnidan turdi. (132-b.) Oktyabrning oxirlari edi shekilli, bir kun kechasi Fazilat yuragi g’ash, uyqusi qochib, yettinchi lampa shu’lasida kitob varaqlab o’tirgan edi, nogahon kimdir derazani chertdi. (136-b.) Shukurov g’ashi kelib, trubkani “shaq” etib qo’ymoqchi edi biroq shu payt

Ma’yus: Kampirning ma’yus ko’zlari yana jiqqa yoshga to’ldi. Bo’lg’usi kelini Latofat esa, uning tamom aksi, tirnoqlariga xina qo’yilgan oppoq nozik qo’llarini tizzasidagi guldastaga xorg’in tashlab, katta-katta ma’yus ko’zlarini boqqa tikib, o’yga tolgan, o’ylari ham ko’zlariday g’amgin, go’yo u bu yerga bo’lg’usi hayot yo’ldoshining quvonchiga sherik bo’lish uchun emas, o’zi istamagan bir marosimga majbur bo’lib, birovlar qistovi bilan kelgan. (168-b.) 3. G’azabli holatni ifodalovchi sifat leksemalar. Bunday leksik-semantik guruh qatoriga g’azabnok, kinli, darg’azab, g’azabli kabilar kiradi. Ular orqali insonning tevarak-atrofdagi voqea-hodisalar, predmetlar, odamlar xattiharakatidan noroziligi tufayli yuzaga kelgan kuchli ruhiy holati ifodalanadi: Ba’zan yog’ayotgan o’qlar bamisol Dudoq

qaradi. (170-b.) Men oldin bir odam bilan gaplashishim kera-dedi domla Shomurodov va Xolidani lol qoldirib, mashinaga qarab ketdi. (247-b.) Shunday qilib, sifat leksemalar o’z semantik tabiatidan kelib chiqib, kishining turli ruhiy holatini ifodalashga xizmat qiladi hamda bunday sifatlar alohida leksik-semantik guruhlar qatorini tashkil etadi. Ular badiiy nutqda tasvirlanayotgan kishining turli xil kayfiyatini (shodligini, quvonchini, g’amalamini), ichki kechinmalarini, ruhiy iztiroblarini aks ettirish va shu orqali kitobxonda ham turli xil emotsiyalarni hosil qilishda muhim uslubiy vositalardan biri sanaladi. Sifat so’zlarining o’zaro sinonimiyasi, ularning turli nutq uslublaridan farqlanishi, sifat darajalarini hosil qiluvchi shakllarning ma’no farqlari, nihoyat, badiiy adabiyotdagi epit

ranglari ifodalangan. Shunga qaramay, bunday so’zlar oldidan rangning yana ham kuchliligini bildiruvchi so’zlar keltirilib, birikma hosil qilinadi: oq sutoppoq sut, qora ko’mir-qop-qora ko’mir, qizil qon-qip-qizil qon kabi. Bu tip qo’llanishlar ma’lum uslubiy talab bilan ma’no kuchaytirish, uni bo’rttirish uchun ishlatiladi: Qip-qizil qonga bo’yalgan yana bir bandi obxonaga keltirib tashlandi. (S.A.) Sifatlarning to’liq va noto’liq shakllari mavjud bo’lib, ular matnda birining o’rnini ikkinchisiga almashtiradi. To’liq shaklli birikmalarda ma’no kuchaytiriladi. Chog’ishtiring : ulug’ ish- ulug’vor ish, katta hovli – kattakon hovli kabi. To’liq formali sifatlar badiiy va publitsistik nutq uslublarida ko’p ishlatiladi: Oppoq tong otadi ...kuyimga yo’ldosh, Ko’kda yarqiraydi kattakon quyosh. (

Uslubiy qo’llanishiga ko’ra o’zining siqiqligi bilan ajralib turuvchi sintetik shaklli sifat darajalari she’riyatda qo’llansa, analitik shaklli sifatlar esa publitsistik, ilmiy nutq uslublarida ishlatiladi. Sifatlardagi modal shakllar ham ayrim uslubiy xususiyatlarga ega. Modal ma’no beruvchi affikslar o’zi birikib kelayotgan sifat ma’nosini tubdan o’zgartirmaydi, balki unga qo’shimcha emotsional-ta’sirchan ottenkalar: sevish, achinish, erkalash, kinoya kabilarni qo’shadi: Oh, Gulsanamim, o’rtoqjonim, mehribonginam. (O.) Men o’z qo’lim bilan shiringina palov qilib beraman Badiiy tasvirda daraja ko’rsatkichli va modal formali sifatlarni bir-biri bilan uyg’unlashtirib qo’llash yorqin manzaralar, ajoyib portretlar yaratish imkonini beradi: Usta qarigina, burni cho’tirroq, ammo juda so’zamol,

Xulosa O’zbek tilshunosligida sifat so’z turkumi kattagina lug’at qatlamini tashkil etadi. Har qanday holat, uning nozk qirralari, subyektning ruhiy holati, salbiy yoki ijobiy emotsiyasi, hayotga yoki biror shaxsga bo’lgan modal-ekspressiv munosabati asosan aifatlar orqali talqin qilinadi. Har qanday so’zning lug’aviy ma’nosi nutqiy sharoitda oydinlashadi. Bizning vazifamiz ona tilining go’zal, jozibador jumlalari orqali ona tili ta’limini davr talabi va zamonaviy o’quv qurollari bilan birgalikda olib borib, o’quvchilarda mustaqil ijodiy fikrlash hamda og’zaki va yozma nutq ko’nikmalarini rivojlantirishdan iborat. O’quvchilarning nutq zahirasini shakllantira borish hamda boyitish til ta’limida eng muhim masala hisoblanadi. Bunday maqsadga erishish yo’llaridan biri – sifatning grammatik ma’

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Jamolxonov X. Hozirgi o’zbek adabiy tili. O’quv qo’llanmasi. T.: “Talqin” 2005 yil 2. Rahmatullayev Sh. “Hozirgi adabiy o’zbek tili”, Toshkent: “Universitet” 2006 yil 3. 5.. Tursunov U., Muxtorov J., Rahmatullayev Sh. Hozirgi o’zbek adabiy tili. T.: “O’zbekiston” 1992 y 4. Mamarajabova Z. Sifatning konnotativ ma’no xususiyatlari. Til va adabiyot ta’limi 2004 yil 3-son 5. Mamarajabova Z. Vazn bildiruvchi sifatlarning konnotativ ma’nolari. Til va adabiyot ta’limi 2006 yil 3-son 6. Mamarajabova Z. Ko’rinish sifatlarining grammatik xususiyatlari. Til va adabiyot ta’limi, 2002 y 2-son 7. Pardayev Z. Ruhiy holat ifodalovchi sifatlar semantikasiga doir. O’zbek tili va adabiyoti, 2002 yil, 3-son. Int е rn е t manbalari: Internet saitlar http:/www.gov.uz/ Nizоmiy nоmid

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in