O’zbek tilida sifatlarning ma’noviy guruhlari - Лингвистика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	28.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Октябрь 2022
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

O’zbek tilida sifatlarning ma’noviy guruhlari

Купить

O’zbek tilida sifatlarning ma’noviy guruhlari Reja: I. Kirish. Sifat so`z turkumi haqida ma’lumot. II. Asosiy qism: 1. Sifatning ma’noviy turlari. 2. Holat bildiruvchi sifat so`zlar 3. Shakl – ko`rinishni bildiruvchi sifatlar. 4. Hajm-o`lchov, masofa bildiruvchi sifatlar 5. Rang-tus bildiruvchi sifatlar 6. Hayvon tuslarini ifodalovchi sifat so`zlar III. Xulosa.

Kirish Predmetning belgisini bildirib, qanday? qanaqa? qaysi? so’roqlaridan biriga javob bo’lgan so’zlar sifat deyiladi. Sifat harakatning belgisini ham bildirishi mumkin: yaxshi gapirdi, qattiq ta’sirlandi kabi. Harakat belgisini ba’zi sifatlargina bildira oladi. Lekin sifatlarning asosiy xususiyati predmet belgisini bildirishdir. Sifatlarning morfologik xususiyatlari: 1) belgining darajasini ko’rsatadi: sho’x-sho’xroq, eng sho’x. 2) otlashadi: Kattalarni hurmat qiling. 3) ravish o’rnida keladi: Sattor chiroyli yozadi. 4) sifat bog’lanib kelgan ot turli so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalarni olib o’zgarishi mumkin, lekin sifat o’zgarmaydi: ko’k qalam, ko’k qalamni, ko’k qalamda kabi. Sifatlarning sintaktik xususiyatlari: 1) asosan aniqlovchi va kesim vazifasini bajaradi: Yoqi

Sifat darajalari Predmetlardagi bir xil belgining ortiq kamligi jihatidan farqlanishi sifat darajasi deyiladi. Sifatlarning quyidagi darajalari bor: oddiy daraja, orttirma daraja, qiyosiy daraja, ozaytirma daraja. 1. Oddiy darajadagi sifatlarda belgi boshqa predmetlardagi xuddi shunday belgiga qiyoslanmaydi. Bu daraja belgining odatdagi me’yorda ekanligini ko’rsatadi va maxsus ko’rsatkichga (qo’shimchaga) ega emas: keng ko’cha, yashil barg, yaxshi odam. 2. Orttirma daraja predmetdagi bir belgining boshqa predmetdagi xuddi shunday belgiga nisbatan eng ko’p ekanligini ifodalaydi. Orttirma daraja quyidagi usullar yordamida hosil qilinadi:  morfologik usul: a) so’zning birinchi bo’g’ini ajratilib, unga keyingi bo’g’indagi birinchi undosh qo’shiladi-da, yopiq bo’g’in hosil qilina

so’zlarini keltirish bilan yasaladi: olma daraxti shaftoli daraxtidan balandroq. Bir- biridan go’zal, bunda ham battar, yanada kuchli. 4. Ozaytirma daraja belgi darajasining normal darajaga yetmaganligini, normaldan pastligini ifodalaydi: 1) qo’shimchalar yordamida: oqish, qizg’ish, qoramtir, -roq qo’shimchasi ham ozaytirma darajani ifodalashda qatnashadi (bunda bir narsadagi belgi boshqa narsadagi shunday belgiga qiyoslanmaydi): eskiroq (kiyim); 2) sifatdan oldin yarim, nim, och, xiyol, chizi, sal, aytarli, uncha, u qadar so’zlarini keltirish bilan: yarim ochiq (eshik), uncha katta emas. Ozaytirma va kuchaytirma sifatlar. Ozaytirma sifatlar o’zakdan anglashilgan rangning, belgining ozligini, kamligini bildiradi va quyidagicha yasaladi:  -ish, -imtir (-mtir). Bulardan -ish, -imtir u

Ko’pgina darsliklarda ozaytirma sifatlar qiyosiy darajadagi sifatlar, kuchaytirma sifatlar esa orttirma darajadagi sifatlar guruhiga kiradi. Sifatlarning yasalishi. Sifatlar quyidagicha yasaladi: 1. Sifat yasovchi qo’shimchalar bilan. 2. So’zlarni qo’shish bilan. 3. So’zlarni takrorlash bilan. 1. Sifat yasovchi qo’shimchalar quyidagilardir:  otdan sifat yasovchi qo’shimchalar: -li: rasmli kitob, kuchli shamol; -dor: aybdor, vafodor; ba-: badavlat, baquvvat; ser-: serhosil olma; -mard: kasalmand, davlatmand. Yuqoridagi qo’shimchalar asosdan anglashilgan belgiga egalikni bildiradi. -siz: tuzsiz ovqat; be-: beg’ubor, bexabar. Bu qo’shimchalar esa (no- qo’shimchasi bilan birgalikda: noaniq, notinch) asosdan anglashilgan belgiga ega emaslikni ifodalaydi. -lik: toshkentlik (bola); -iy

uchqur; -ma: qaynatma sho’rva, burama ko’ylak; -k(-uk,-ik,-ak): chirik, teshik, tuzuk, g’alvirak; -q(-uq, -iq,-a/oq): iliq, siniq, buzuq, qoloq; -oq: qochoq, qo’rqoq, baqiroq; -qi: sayroqi qush; -qoq,-g’oq: tirishqoq, uyushqoq, toyg’oq; -ag’on: bilag’on, chopag’on; -mon: bilarmon, qirarmon; -kun,-qin,- g’in: tushkun, ozg’in, jo’shqin; -g’un,-qun: turg’un, tutqun; -(a)rli: yetarli, zerikarli; -ch: tinch, jirkanch; -g’ich: yulg’ich (odam); -ong’ich: tepong’ich, suzong’ich; -ovuch: hurkovuch, iskovuch; -mas: o’tmas (pichoq), indamas (odam); -(i)ndi: asrandi (bola); -a: ko’tara (savdo); -msiq: qarimsiq, achimsiq;  boshqa turkumlardan sifat yasovchi qo’shimchalar: ravishdan: -gi: kechagi, dastlabki; sifatdan: no-: noma’lum, noto’g’ri; -lom: sog’lom; taqlid so’zlardan: -ildoq: bijildoq, likildo

 juft sifatlar quyidagicha yasaladi: 1) qarama-qarshi ma’noli so’zlardan: katta-kichik, uzun-qisqa, maza-bemaza, sezilar-sezilmas, bilinar-bilinmas, kirdi-chiqdi; 2) sinonim ko’rinishdagi so’zlardan: erka-arzanda, boy-badavlat, sog’-salomat, uzuq-yuluq, ola-chipor, soya-salqin, mo’min-qobil, xor-zor; 3) yaqin ma’noli so’zlardan: och-nahor, shaldir-shuldir, o’ydim-chuqur, och- nochor, nozik-nihol, ola-quroq, kuydi-pishdi. Sifatlarning juft shakli asosan antonimlardan hosil bo’ladi va umumlashtirish ma’nosini bildiradi: yaxshi-yomon (gap), katta-kichik (bolalar). Juft sifatlar chiziqcha bilan yoziladi, -u, -yu yuklamalari bilan bog’lansa, chiziqcha qo’yilmaydi: yakkayu yakka farzand. 3. So’zlarni takrorlash bilan ham sifatlar yasaladi: bu usul yordamida sanoqli miqdordagi sifatlargina

 sodda sifatlar bir o’zakdan iborat bo’ladi: aqlli, yaxshi.  qo’shma sifatlar – rahmdil, ertapishar, havo rang. Bunda sifatlar: 1) ikki tub so’zdan tashkil topib, ot+ot, ot+sifat, sifat+ot, ravish+ot ko’rinishlarida bo’ladi: kulcha yuz (bola), xom semiz (yigit), kamgap; 2) biri tub, ikkinchisi yasama so’zdan iborat bo’ladi: ishyoqmas, erksevar, tilbilmas.  birikmali sifatlar: uzun tolali (paxta), yoshi ulug’ (inson), gapga usta (odam), oqishdan kelgan (yigit).  juft sifatlar – o’ydim-chuqur, och-nochor, nozik-nihol, ola-quroq.  takroriy sifatlar – baland-baland, uzun-uzun, yo’l-yo’l (pijama). Sifat so`zlar o`zlarining ma`no xususiyatlari jihatdan ularning quyidagi semantik guruhlari mavjud: 1. Xususiyat bildiruvchi: yaxshi, yomon, aqlli, sergak, so’zamol; 2. Holat bildiruvchi: go’zal,

Holat bildiruvchi sifat so`zlar Holat bildiruvchi sifat so`zlar. Bunday so`zlar ba`zan 10 guruhga bo`lib o`rganilsa, bazan 6 guruhga ajratib o`rganiladi. Biz ayrimlarini keltiramiz. Bu so`zlar predmet, hodisa, inson va hayvonga xos holat yoki vaziyatning belgisini ifodalaydi: a) tabiiy holatning belgisini bildiruvchi sifatlar. Ijobiy holat: suluv, barno chiroyli, yaxshi kabi. Har qayerdagi yaxshi, suluv, barno qizlarning oti bor Salbiy holat: kal, soqov kabi. o`lmay chiqsam senday kalning baxtiga . ...tilini alahaqa cho`qib, soqovtob bo`lib qolgan edi.”Alpomish” dostoni Ba`zi sifatlar faqat hayvon va predmetlarning belgisi uchun ham qo`llanadi. Masalan: Ј ozning bir oyog`i singan, bir qanoti mayib bo`lgan, o`q tegib, holati ketib, shu yerga yiqilgan (“Alpomish”dostoni) b) jismoniy va fizik

siyoh qiz, tanasi to`sh qo`ygan keng qiz, urushqoq emas jo`n qiz, et ko`targan go`shtdor qiz, biqini tor to`shdor qiz, kachkil bet, past burun, o`rta bo`yli, qizil chiroyli, keng manglayli, qulog`i yupqa, iyagi sergo`sht, qoshi ko`proq bir-biriga tutash, ko`zi qisiqnoma qiz, boybichcha monand, og`ir ko`chgan qiz edi (“Ravshan” dostoni). Keng, go`shtdor, tor, kachkil, past, o`rta, yupqa, sergo`sht so`zlarning «sifat belgi», «barqaror belgi», «umumiy baho», «shakl-ko`rinish» ma`nolarida birlashib, inson tasvirini, uning qiyofasini chizib berishda qo`llangan. Ular o`zaro farqlovchi ma`nolar – keng-tor «antonim belgi», keng – «me`yor ortiq», tor – «me`yor kam», sergo`sht, go`shtdor «sinonim belgi», «me`yor teng» kabi ifoda ma`nolarida voqelashgan. Hajm-o`lchov, masofa bildiruvchi sifatlar Hajm

so`zlari rang ma`nosini saqlagan holda, qo`shimcha «motam, o`lim» ma`nosi yuklatilgan. Bu esa, ko`k, yashil so`zlarining ramziy vosita sifatida qo`llanganini ko`rsatadi. Adabiy tilda ko’k – temir kuporosi, temir sulfat, suvda oson eriydigan och yashil kristallik modda; ko`k-tiniq osmon rangidagi; moviy, zangori yashil- sariq bilan ko`k rang o`rtaligidagi, barg yoki maysa rangidagi; sabza rang (kabi ma`nolarni bildirib «belgi», «sifat belgi», «rang bildiruvchi belgi» atash ma`nosida birlashsa-da, yashil «me`yordan ortiq», «adabiy uslubga xoslangan», ko`k «me`yordan kam», «badiiy uslubga xoslangan», ko’k «me`yordan o`rta», ifoda ma`nolarida bir-biridan farq qiladi. Bundan tashqari, ko`k so`zi ning quyidagi ma`nolari mavjud: a) «osmon» ma`nosi: Davlatli xon shunday ko`kka qaradi, // Olchi-chi

v) «yor, oshuqa» ma`nosi: Bog`bon bo`lmay, qizil gulni terasan, // Lolazor, bahrli yerda yurasan . g) «mavjudlik», «tiriklik» ma`nosi: qizil yuzim g`ariblikda sarg`ayib, // o`ligim bo`lmasin mening besohib. Ochilganda qizil g`uncha so`lmasin, // Dunyoda mard kishi hech bir o`lmasin. d) «mutlaqo», «o`taketgan», «g`irt» ma`nosi: Ravshanbek shu yerda qip- qizil tentakka chiqib qoldi. Qizillik tushunchasini ifodalashda gulgun, qirmizi, gulgun qirmizi, alvon, ol, so`zlaridan ham foydalaniladi.Ustingga kiyganing gulgun qirmizi. Toshga tegib tirnoqlari to`kilib, // Yurgan izga qo`chqil qonlar yoqilib . Oltin kosa, gulgun sharob, // Ichildi maydon ichinda (Ravshan dostoni). Qizil, gulgun, qirmizi, gulgun qirmizi, alvon, ol, qo`chqil so`zlari «rang bildiruvchi belgi» ma`nosida birlashsa-da, qizil,

f) «farzand, jigargo`sha» ma`nosi: Oqizma ko`zingdan qonli jolangni,// Umri uzun bo`lsin ko`zi qorangni (Ravshan dostoni). Ushbu fakt va dalillar qora so`zi ga alohida e`tibor bilan qarab o`rganishni taqozo etadi. Xullas, qora so`zi ning funksional imkoniyatlari beqiyos bo`lib, ijodkor o`z fikrini obrazli ifodalashda, ta`sirchanlikni oshirishda qo`llashi mumkin. Rang bildiruvchi so`zlarning ko`chma ma`nolari kontekstual bo`lganligidan, ularning ma`no xilma-xilliklari va ma`no qirralari, ular bog`liq qurshovidagi so`zlar vositasidagina yaqqol anglashiladi. Bu esa, sinonimik qatorlar hosil qiladi, mavjud ma`nodoshlik uyalari esa, ma`nodoshlik komponentlari soni jihatdan oshishiga sabab bo`ladi. Ma`nodoshlikdan keng foydalanish tilning poetik tasvirda boylik darajasini ko`rsatsa, badiiy asard

Saman so`zi sariq tusli otlarga nisbatan yuritildi. «Saman sariga tush, yo olapocha to`riga tush, shapaqning zo`riga tush,» – deb qo`riqni soldi (“Alpomish” dostoni) b) otlarning rangini ifodalovchi so`zlar: ola , tarlon kabi. Bo`z so`zi ko`kimtir oq yoki kulrang otlarga nisbatan ishlatiladi. Egarlab keltiring Tarlon bo`zimni. v) ot rang-tuslarini ifodalovchi birikmalar: Bo`z chipor, oq to`riq, chovkar ko`k ,qora yol saman, tarlon ko`k kabi. Tarlon ko`k so`zi ola rang ustiga qoramtir, qizg`ish dog`lari bor ot tusini bildiradi. Bo`z alvon so`zi , kulrang va qizg`ish aralash yoki qizg`ish dog`lari bor ot tusini bildiradi. Masalan: Ostingda o`ynaydi bo`z alvon oting, // Dushmanni o`rtaydi shonu shavkating. 2. Ot badanidagi farqlovchi belgilarga ko`ra nomlanishi : qashqa, oq tovon, oq tuyoq, o

Xulosa Xullas, sifat ma’nolarining funksional imkoniyatlari beqiyos bo`lib, ijodkor o’z fikrini obrazli ifodalashda, ta`sirchanlikni oshirishda qo`llashi mumkin. Sifatning ma’no turlari o’z va ko’chma ma’nolarda turli semalarni ifodalashini ko’rib chiqdik. Yuqoridagi fikrlarga oid bir qancha maqolalar e’lon qilingan. Masalan:H Tojimatov. “Odamga nisbatan va jonivorlarga xos (intеgral sеmali xususiyat bildiruvchi sifatlar ma'nolarining rеallashuvi” (Mirzo Ulug’bеk nomidagi O’zbеkiston Milliy univеrsitеti “Tilshunoslikning dolzarb masalalari” ilmiy maqolalar to’plami (III) Toshkеnt-2006 yil ) kabi maqola si yuqoridagi fikrlarimizning tasdig’i bo’lishi mumkin. Ushbu kurs ishimda sifatning ayrim ma’noli guruhlariga to’xtalib o’tdim va tahlil qildim. Xususiyat, maza-tam, hid, vazn-og’irlik,

ADABIYOTLAR 1. Sh. Shoabduraxmonov, M.Asqarova, A.Xojiеv, I.Rasulov, X.Doniyorov Hozirgi o’zbеk adabiy tili. 1-qism .T., «o’qituvchi» 1980. 2. U.Tursunov, J.Muxtorov, Sh.Rahmatullaеv Hozirgi o’zbеk adabiy tili. T., «o’qituvchi» 1992. 3. M.Mirzaеv, S.Usmonov, I.Rasulov “O’zbеk tili” T., «O’qituvchi» 1978. 4. O’zbеk tili grammatikasi. 1-tom. T., «Fan» 1975. 5. N.Mahmudov, A.Nurmonov, A.Sobirov, D.Nabiyeva, A.Mirzaahmedov Ona tili. Umumta’lim maktablarining 6-sinfi uchun darslik. T., «Ma’naviyat» 2005 .

Купить

Похожие документы
Tilshunoslik va psixologiya
Badiiy matnda nisbiy so‘zlar yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Murakkab qo‘shma gaplar
Sintaktik va sintagmatik munosabat
O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in