Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 71.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi

Купить
O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi mavzusidagi K U R S I SH I 1 Kurs ishi Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasida bajarilgan. Ilmiy rahbar - Bobomurodova Sh Himoya 2023-yil _______ oyining ____ kuni soat_____ da Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasida kurs ishlari himoyasi yig‘ilishida o‘tkaziladi. Manzil: ______________________________ Kurs ishi 2023-yil ___ oyining ___ kunida kafedraga topshirildi. Kurs ishi bilan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasida tanishish mumkin. Manzil: ______________________________ 2 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………..3 O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi I.BOB. O‘zbek tilida tinish belgilari………………………………..6 1.1. Nuqta……………………………………………………………..6 1.2. So‘roq belgisi…………………………………………………….7 1.3. Nuqtali vergul…………………………………………………….8 1.4. Undov belgisi…………………………………………………….9 1.5. Ko‘p nuqta……………………………………………………….11 1.6. Vergul……………………………………………………………13 1.7. Ikki nuqta………………………………………………………..18 II.BOB. Tinish belgilarining qo‘llanilishi…………………………20 2.1. Sodda gaplar va ularda tinish belgilarining qo‘llanilishi………..21 2.2. Ega bilan ot-kesim o‘rtasidagi tirening qo‘llanilishi……………22 2.3. Uyushiq bo‘laklaridagi tinish belgilari………………………….23 2.4. Gapning ajratilgan bo‘laklari va ularda tinish belgilarining qo‘llanilishi…………………………………………………………..26 Umumiy xulosalar…………………………………………………..27 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati………………………………..28 3 Kurs ishining umumiy tavsifi Kurs ishining mavzusini belgilanishi. Ushbu kurs ishi mavzusi “ O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi ” o‘zbek tilshunosligi kafedrasi tomonidan tasdiqlandi. Kurs ishining maqsadi va vazifasi. Ushbu kurs ishining maqsadi hozirgi o‘zbek adabiy tilida mavjud tinish belgilari (nuqta, so‘roq, nuqtali vergul, undov, ko‘p nuqta, vergul, ikki nuqta)ning qaysi o‘rinlarda ishlatilishi hamda gapning turli o‘rinlarida (sodda gaplar, ega va ot-kesimda, uyushiq bo‘laklar) tarkibida ishlatilishi yuzasidan ma’lumot berishga qaratilgan. Kurs ishining tadqiqot obyekti va metodi. Kurs ishining tadqiqot obyekti o‘zbek tilidagi tinish belgilaridir va buni o‘rganish metodi sifatida o‘zbek ijodkorlarining asarlaridan parchalar keltirish orqali to‘liqroq yoritilgan. Kurs ishining ilmiy va amaliy ahamiyati . Ushbu kurs ishi o‘zbek tilida yozma nutq va savodxonlikni oshirish hamda ish hujjatlarini to‘g‘ri va tartibli tuzishga yordam beradi. Kurs ishining tuzilishi . Ushbu kurs ishi o‘zbek tilidagi tinish belgilari haqida ma’lumotlar hamda ularning gaplardagi o‘rni borasida tahlillar ko’rsatilgan. 4 Kirish Yozma nutq madaniyati va savodxonlikni ta’minlashning asosiy shartlaridan biri – yozuvda imlo qoidalariga qat’iy amal qilish, gap va matn tuzish me’yorlariga rioya qilish hisoblanadi. Ammo gap va matn qurilishi tizimiga ishoraviy belgilarsiz na mazmun-mohiyatni, na mantiq talablarni to‘la yuzaga chiqarish, ifodalash nihoyatda mushkul ish. Shu sababli ham har bir ongli inson, o‘quvchi va talabalar ishoraviy belgilar, ya’ni tinish belgilarining ishlatilish qoidalarini mukammal bilishi kerak. O‘zbek tili punktuatsiyasining birinchi asosi o‘zbek tilining grammatik sistemasi nutqning mazmun, intonatsiya va tuzilish tomonlarining bir butunligini tashkil qiladi. Bu o‘zbek tili punktuatsiyasining negizidir. O‘zbek tili punktuatsiyasining ikkinchi asosi rus tilining punktuatsion sistemasidir. Bu o‘zbek tilidagi ko‘pchilik tinish belgilarining rus tilidan o‘zlashganligi, rus tili punktuatsiyasining ilmiy va nazariy jihatdan chuqur ishlanganligi, bilan bog‘liq. Punktuatsiya prinspi (tamoyili)–tinish belgilarining qaysi usul va tartibda qo‘llanilishi demakdir. O‘zbek tili punktuatsiyasining tamoyillari quyidagilardir: 1. Logik-grammatik tamoyil. Bu tamoyilda tinish belgilarining qo‘llanishi nutqning mazmuni, tuzilishi, intonatsiyasi bilan bog‘liq. 2. Stilistik tamoyil. Bunda tinish belgilarining qo‘llanishi nutq stili bilan aloqador bo‘ladi. 3. Differensiya tamoyili . Bu tamoyilda tinish belgilarining qo‘llanishi yozuv texnikasi (formasi)ni aniqlash (differensiya qilish) bilan bog‘liq. Tinish belgilarining qo‘sh qo‘llanish sistemasi (masalan boshida yoki oxirida ikki qo‘shtirnoqning barobar qo‘llanishi) ham shu tamoyilga aloqador. 5 I. O‘zbek tilida tinish belgilari 1.1. Nuqta 1 Nuqta (.) – eng ko‘p qo‘llaniladigan va eng qadimiy tinish belgilaridan biri. XI asrda arab matnlarida yozuv belgisi sifatida paydo bo‘lgan. XIX asrgacha uning vazifasi va qo‘llanilishi hozirgi tinish belgisinikidan tamomila farq qilgan. Nuqtaning ishoraviy belgi sifatida ishlatilishi qadimgi arab manbalariga borib taqaladi. O‘zbek tilida tinish belgisi sifatida XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ishlatila boshlangan. Nuqta odatda quyidagi o‘rinlarda qo‘llaniladi: 1. Tinch ohang bilan aytiladigan har xil tuzilishdagi darak gaplar, shuningdek, buyruq, istak gaplar oxirida: Darak mazmunidagi: Milliy istiqlol sharofati bilan yangicha tafakkur va yangicha fikrlash shakllanmoqda (Egali gaplar). Shaftolizor bog‘larni ko‘rdim (Egasi ma’lum gaplar). Hurmat qilsang, hurmat ko‘rasan (Egasi umumlashgan gaplar). Ilk bahor. Daraxtlar endi kurtak yaza boshlagan palla (Atov gaplar). Buyruq mazminidagi: O‘zingga ravo ko‘rmagan narsani boshqalarga ham ravo ko‘rma. Avval o‘yla, keyin so‘yla. Qo‘lingdan kelmagan ishni qilma. Istak mazmunidagi: Ertaga maktabga borsam. 2. Mantiqan qo‘shma gap bo‘lgan, ammo ular soda gaplarga aylantirilgan holda alohida ohang bilan aytilsa va ikkinchi gap boshidagi ammo, lekin, biroq, chunki, shuning uchun, go‘yo bog‘lovchilari gaplar orasidagi izchillikni (bog‘liqlikni) ta’min etsa, ulardan oldin ham nuqta qo‘yilishi mumkin: Qo‘lini tig‘iga uzatdi. Lekin chol bu qimmatli buyumni qo‘ldan chiqarishni istamadi. (Oybek) 3. Birinchi qismida nuqta, ko‘p nuqta, undov, so‘roq belgisi bo‘lgan ko‘chirma gap o‘rtasida kelgan muallif gapidan so‘ng alohida to‘xtam bo‘lsa: “Sen do‘st emassan, – dedi Iskandar aka. – Do‘st o‘rtog‘ini yengilning ostidan, og‘irning ustidan yurishga o‘rgatmaydi”. (A. Ko‘chimov) 1 Allambergenov H. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi. Toshkent “Mumtoz so‘z” – 2016-yil. 6-9 b. 6 4. Qisqartirilgan ism, familiya va ota ismning birinchi harfi yoki qismidan so‘ng: A.Q. , A.Qod. , G‘.G‘. , M.Behbudiy, A.Fitrat, A.Cho‘lpon kabi ijodkorlarning nomi hamisha barhayotdir. A.S.Pushkin – rus poeziyasining quyoshi. 5. Sanashda raqamlar yoki harflar bilan ko‘rsatilgan numerativlardan so‘ng. Bunda numerativlardan keyin keladigan gaplar mustaqillikga ega bo‘lishi shart : 1. a)___; b)___; d)____. 2. a)___; b)___; d)____. Butunning qismlarini sanash uchun qo‘llanilgan arab raqamlaridan so‘ng ham nuqta ishlatilishi mumkin: Masalan, Tovushlar quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. Unli tovushlar. 2. Undosh tovushlar. 6. Ba’zan sanalar raqam bilan yozilganda yil, oy, kunlarni ifodalovchi raqamlardan so‘ng o‘zaro ajratish uchun ular orasiga qo‘yiladi: 02.07.2022., 2013-y. , 5-avg. , Terishga berildi 11.02.2006. 1.2. So‘roq belgisi 2 So‘roq belgisi (?) – gap oxirida qo‘llaniladigan tinish belgilaridan biri. Bu belgi asosan mazmunidan so‘roq anglashilgan gaplar oxiriga qo‘yiladi va shu gapning ifoda maqsadiga ko‘ra so‘roq gap ekanligini ko‘rsatiladi. Bu belgi o‘zbek tiliga rus tilidan kirgan. So‘roq belgisining kelib chiqishi lotincha question – so‘roq so‘ziga borib taqaladi. So‘roq ma’nosida mazkur so‘zning birinchi harfi “Q” ishlatiladi boshlagan, keyinchalik uning shakli hozirgi holatga (?) kelib qolgan. O‘zbekcha matnlarga 1885-yildan boshlab, “Turkiston viloyatining gazetasi” sahiflarida ayrim matnlarda uchraydi. 1900-yildan so‘ng esa muntazam ishlatiladi boshlangan. O‘zbek tilida so‘roq belgisi quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 2 Allambergenov H. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi. Toshkent “Mumtoz so‘z” – 2016-yil. 10-11 b. 7 1. So‘roq gaplarning oxirida. Bunday gaplar tarkibida so‘roqni bildiruvchi leksik yoki grammatik vositalar: so‘roq olmoshlari, so‘roq yuklamalari va so‘roq ohangi ishtirok etadi: - Qayerdansiz? – so‘radi kimdir Nazir otadan. (O‘. Umarbekov) Ayrim gaplar tarkibida so‘roqni bildiruvchi olmoshlar yoki yuklamalar ishtirok etmasligi ham mumkin. Bunday vaqtda so‘roq ma’nosi ohang yordamida ifodalanadi: Kechqurun idorada navbatdagi mashvarat bo‘ldi. Navbatdagi mashvarat bo‘ldi? (ohang o‘zgarishi natijasida so‘roq gaplar hosil bo‘lgan) 2. Gap yoki matn ichidagi birorta so‘z yoki jumla mujmal, noaniq, tushunarsiz yoki xato bo‘lsa, undan so‘ng qavs ichiga qo‘yiladi: Bir narmdek (?) yoy bila bir kiyikning qo‘ltig‘iga otdim. (“Boburnoma”) 3. “Toping” ma’nosida ishlatiladi: 5x5=? Eslatma: Birdan ortiq bo‘lib kelgan so‘roq gaplarda har bir gap mazmunan mustaqil bo‘lsa, har biridan so‘ng so‘roq belgisi qo‘yiladi: Komila so‘zida davom etdi: “Ha, Jamol qanday? Toshkentdami?” (G‘.G‘ulom.) Qishloqlar qanday? Og‘aynilar yaxshi yurishibdimi? 1.3. Nuqtali vergul 3 Nuqtali vergul (;) – ustma-ust joylashgan nuqta va verguldan tashkil topgan, ikki unsurli tinish belgilaridan biri. O‘zbekcha matnlarda XIX asr oxiridan, 1885- yildan boshlab uchraydi. U quyidagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar tarkibida: Bog‘lovchisiz qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplar mazmun jihatdan tugal fikrni anglatib, bir-biriga yaqin bo‘lmagan voqea-hodisalarni ifodalanganda: Hayhotday hovli fayzsiz; daraxtlar ostini o‘t-o‘lan bosgan, hovlining etak tomonida bir juft yirik-yirik qarg‘a loqayd kezib yurar edi. (O.Otaxonov) 3 Allambergenov H. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi. Toshkent “Mumtoz so‘z” – 2016-yil. 24-26 b. 8 Bog‘lovchisiz qo‘shma agap tarkibidagi sodda gaplarning o‘z ichida verguli mavjud bo‘lsa: K ampirning jig‘i biyroni chiqdi; ombordan olib chiqqan bir savat paxtasi bilan chig‘iriqni ko‘tarib, vaysaganicha, uyiga kirib ketdi. (A.Qahhor) Bog‘lovchisiz qo‘shma gap tarkibiga kirgan sodda gaplardagi voqealar bir-biriga qiyoslanganda: Ish kuchini elga berma, yerga ber; jamg‘armani selga berma, elga ber! 2. Uyushiq bo‘laklar guruhlanib, o‘zaro vergullar yordamida bir-birini ajratilganda, har bir guruhni anglatuvchi so‘zdan keyin: Istiqlol davri bolalari g‘ayratli, shijoatli; ko‘zida chaqini, ko‘ksida yolqini bor. 3.Reja, qaror, farmon, buyruq, qonun va shu kabilarning oxirgi bandidan tashqari har bir bandi oxirida. Raqam, harf yarim qavs bilan berkitilgan yoki sanab ko‘rsatilgan holatlarda: Otabek timsoliga tavsif: a) Otabek – o‘qimishli, o‘z davrining yetuk kishisi; b) Otabek – mard va jasur yigit; c) Otabek – o‘z ahdiga sodiq, vafoli yor. 1.4. Undov belgisi 4 Undov belgisi (!) asosan gap oxirida qo‘llanadigan, ikki elementli tinish belgisi. Yozma nutqda, ayniqsa, badiiy asarlarda turli tuyg‘ular , holatlar, har xil emotsionalliklarni ifodalashda undov belgisining roli katta. Asosan, undov va buyruq gaplar oxirida muayyan gapning emotsional yoki qat’iy buyruq ma’nosiga ega ekanligini, tugallanganligini, boshqa gaplardan chegaralanish nuqtasini ko‘rsatadi. U o‘zbek yozuvida XX asrning boshidan - dastlab “Turkiston viloyatining gazeti”da 1901-yildan, keyinchalik boshqa bosma asarlarda muntazam qo‘llana boshlangan . 4 Allambergenov H. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi. Toshkent “Mumtoz so‘z” – 2016-yil. 12-14 b. 9 Undov belgisi o‘zbek tiliga rus tilidan o‘tgan. Mutaxassislarning fikricha, u lotincha lo - undov so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, unga nuqta (.) ning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan. Undov belgisi o‘zbek tilida quyidagi holatlarda ishlatiladi: 1.Kuchli his-hayajon ifodalagan har xil tuzilishdagi gaplardan so‘ng: Voy-bo‘, - deb yubordi u. – Yerimiz muncha hiroyli! Globusning o‘zginasi-ya! (A.Bo‘riboyev) O, muazzam Enasoy daryosi! (Ch.Aytmatov) Axir, sizlar odam-ku ! (A.Cho‘lpon) Ba’zan ohang o‘zgarishi natijasida turli xil gaplar his – hayajon gaplarga aylanishi va undov belgisi qo‘yilishi mumkin: Poyezd keldi. Keldi poyezd! Uyingiz nurga to‘lsin. Nurga to‘lsin uyingiz! Dalaga chiqmaysizmi? Chiqmaysizmi dalaga! Vatanim bog‘larga burkansa. Bog‘larga burkansa Vatanim! 3.His-hayajon ifodalangan atov gaplarda: Toki odamlar meni ko‘rmasin, faqat mehnatimni ko‘rishsin. Mehnat! Mehnat! Mehnat! (A.Muxtor) Kuz! Oltin kuz! Bepoyon dalalarning fayzi yanada ortgan. (G‘.G‘ulom) Tog‘lar! Balanda tog‘lar! Alpinistlar cho‘qqi tomon ko‘tarilmoqdalar. 4. His-hayajon ifodalangan so‘z-gaplardan so‘ng. Ha, yo‘q, xo‘p, uzr, mayli, xayr, salom kabi so‘z-gaplar hayajon bilan aytilsa, ulardan so‘ng qo‘yiladi: – Balli-balli! –dedi Rahim va Sharifga qarab im qoqdi . – Yo‘q! Borolmayman, – dedi qayrilib. (A.Qodiriy) 5.So‘z boshida kelib, kuchli his-hayajon bilan aytilgan undalmalardan so‘ng: Ey arslonkar arsloni! Mening yozuqlarimdan o‘t, mening qo‘limni tut, belimni bog‘la, muqaddas fotihangni ber! (A.Fitrat) Aziz kitobxonlar! Hech qachon unutmangki, sizlar Navoiydek ulug‘, tabarruk boboga nabira bo‘lasizlar. (E.Vohidov) 10 6. Aytilishi lozim bo‘lgan fikr o‘ta kuchli his-hayajon bilan aytilsa, ketma –ket belgi qo‘yiladi: Charos kafti bilan yuzini to‘sgancha o‘zini orqaga tashladi. – A-a-a !!! – dedi chinqirib. (O‘.Hoshimov) – Chiqar buni jallod!!! Jallodlar harakatlandilar. – Xanjarimiz qonsirag‘on ! (A.Qodiriy) – Suv! Suv! – deb qichqirdi mingboshi. Suv! Yuragim kuyib ketdi… yonib ketdi! ... Suv! Suv!!! (A.Cho‘lpon) Ha, ho‘kiz uylaringa eltib berilsinmi?! Axir borilsin, arz qilinsin-da!!! (A.Qahhor) 1.5. Ko‘p nuqta 5 Ko‘p nuqta (…) ketma-ket qo‘yiladigan uch nuqtadan iborat belgisi. Ko‘p nuqta XIX asrning ikkinchi yarimidan boshlab o‘zbekcha matnalarda qo‘llanila boshlangan. 1876-yildan e’tiboran, “Turkiston viloyatining gazeti”da muntazam qo‘llanilgan. Ko‘p nuqta quydagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1.Muntazam tugallanmay qolgan gaplar oxirida fikrning tugallanmaganini, so‘zlovchini ya’ni nimadir demoqchiligini ko‘rsatadi: Navoiy tokchadagi shamga qaradi, o‘rnidan qo‘zg‘alarkan, Darveshali: “Men … Men …” deb dik etib turdida, shamdonni olib o‘rtaga qo‘ydi va qaychi bilan sham uchini avaylab kesdi. (Oybek) O‘zing tenggi bollar lager palatkalarida mazza qilib uxlab yotganda, sen suv sepib, yo‘lka supurishung… Nima desam ekan… Sal alam qiladi kishiga…(O‘.Hoshimov) 2. So‘zlovchining o‘ylashi, mulohaza qilishini ko‘rsatadi: Hmmm …. Bolam! Nimaga muncha zarda qilasan? Man sanga teking‘a ariza yozub ber devotmanmi? Yozganda pilg‘a yozub berasan. Jahling chiqadurg‘on bo‘lsa, advokatlik qilma!.... Hmmm … bolam! advokatlik osonmi? 5 Allambergenov H. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi. Toshkent “Mumtoz so‘z” – 2016-yil. 15-18 b. 11 (A.Avloniy) Vaholanki, partiya minbaridan bunday pala partish foydalanish… bilmadim, nima deyish mumkin buni ?! (O‘.Usmonov) 3. Beqiyos tabiat manzaralarini ifodalsh uchun : Qish… Butun atrof oppoq libosda … Qor … qor …- Zaharli ninalar kabi Ko‘zlaringa qarab oqar (Cho‘lpon) Cho‘l, qup-quruq cho‘l … Suv - pastda, chuqurda. Atrofdagi dehqonlardan ba’zilari u yerni ekin yeriga aylantirish uchun turli davralarda yakka yakka urunib ko‘rgan lekin hamma qilgan mehnatlari bekor ketib, u yerdan hafsalalari pir bo‘lgandi. (Cho‘lpon) 4. Matn (jumla) qisqartirilganda biror so‘z yoki gapning tushurilganligini ko‘rsatadi : – Anovi kuni menga bir oyat aytib edingiz? – Xo‘sh, xo‘sh? – Ilkimdan kelguncha …. – deb boshlanar edi. – Ha – ha, bo‘tam, lekin bu oyat emas, hazrat Navoiyning hikmatlaridur. (X.To‘xtaboyev) 5. Suhbatdoshning gapi javobsiz qoldirilganda, ya’ni kimningdir indamay turganligini ko‘rsatish uchun: – Manavi dub eshiklaringizni yelkamda tashib kelganman. Tushundingizmi? – …. – Tushundingizmi deyapaman ? (X.Sultonov) 6. Fikr bo‘lib – bo‘lib ifoda qilinsa yoki duduqlanib aytilsa: Muhammadyor yolg‘iz : 12 – Turkistonda birinchi m … m … m… artaba tia … t… t… tr, - dedi-da, fikrg‘a toldi. (A.Cho‘lpon) Xoji Ahmad o‘lar vaqtida Muhammadyorga qarab : – O‘g‘lim meros … senga… o‘lturgan joy… Vasiyatim … o‘qi… o‘…qi o‘q…i Men r-r-r…zomen, - deb jon taslim qildi (A.Cho‘lpon). 7. Tushurib qoldirilgan harf, so‘z yoki boshqalar o‘rnida: Suydiradigan ham til, …. 2. Tilning ko‘rki – so‘z, kishi …(Y.X.Hojib). 1.6. Vergul 6 Vergul (frans. vergul) tinish belgisi sifatida G‘arbiy Yevropada XV asrdan boshlab ishlatila boshlangan. O‘zbekcha matnlarda XX asr boshlaridan uchratamiz. Vergul (,) eng ko‘p qo‘llanadigan tinish belgilar jumlasiga kiradi. Qo‘llanish o‘rni, shakli turli davrlarda va turli tillarda oid yozuvlarda har xil bo‘lgan. O‘zbek tilida vergul “teskari pesh”, “pesh”, “yarim turish”, “yarim tinish” kabi nomlar bilan yuritilgan. Vergul dastlab qisqa pauza uchun ishlatilgan, keyinchalik uning qo‘llanish doirasi va vazifasi kengaygan. Undan bo‘laklar (gapda bir xil so‘roqqa javob bo‘ladigan va bir xil gap bo‘lagi vazifasini bajaradigan so‘zlar) orasida. Bog‘lovchisiz birikkan uyushiq bo‘lakalar orasida: San’atkor izvoshchini hayron qoldirib, o‘zidan o‘zi g‘uldirab borar edi. (A.Qahhor) Osmonda, daraxtlarda, tomlarda, bog‘otlarda chumchuqlar chirqillashadi. (M.Ismoiliy) Eshilib, to‘lg‘onib ingraydi kuy (A.Oripov). Takror holda qo‘llanuvchi bog‘lovchilar bilan birikkan uyushiq bo‘laklar orasida. Bunday gaplarda mazkur tinish belgisi takror qo‘llanayotgan ikkinchi bog‘lovchidan oldin qo‘yiladi: 6 Allambergenov H. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi. Toshkent “Mumtoz so‘z” – 2016-yil. 19-23 b. 13 Saodat goh men bilan, goh atlas bilan mashg‘ul, boyagi uyalib turishni bir yoqa yig‘ishtirib qo‘ygan edi (A.Qodiriy) Na sen, na men buning kafilini olganmiz. (Shuxrat) Zidlov bog‘lovchilari yordamida birikkan uyushiq bo‘laklar orasida. Bunday gaplarda vergul zidlov bog‘lovchilaridan oldin qo‘yiladi: Zamiraning baland, ammo mayin ovozi bor edi. (P.Qodirov) Hammasi tinglardim, ammo o‘xshashini topmasdim aslo. (H.Olimjon) Boltaboy bog‘dagi kichikkina, biroq xushbo‘y gullardan uzib keldi. 2. Undalma (so‘zlovchining nutqi qaratilgan shaxs, predmet yoki hodisa)larni ajratishda: Inim, siz kitoblarni sandiqlarga joylashtiravering. (Mirmuhsin) Onajonim, balki bir kun aytganingday bo‘lar to‘y. (A.Oripov) Agar or esta Layli haqlidur Qaysining jununidin, Ne baxt , Ra’no , xaridoring talab ahlining mirzosi. (A.Qodiriy) Ha, erka qizalog‘im, sen mening kelajagim, umidimsan. 3.Kirish so‘zlar, birikmalar va gaplarni ajratishda. Kirish so‘zlarni (so‘zlovchining o‘zi bayon qilayotgan fikrga munosabatini ifodalaydi) ajratishda. Modal so‘zlar bilan ifodalangan kirish so‘zlar: Xayriyat, daraning oxiriga yaqinlashgan sayin asov soy sayozlashib, muz tobora yupqalashib bordi-yu, nihoyat, qoyatoshlar chekinib, yaylov ko‘rindi. (O.Yoqubov) Oyim, chamanda, bu gapni dadamga aytmadi. (O‘.Hoshimov) Ehtimol, bu ishni o‘zing bajarasan. (H.No‘mon) Undov so‘zlar bilan ifodalangan kirish so‘zlar: Voy, shoshmang, diydorginasiga bir to‘yvolay. (S.Ahmad) Obbo, Komiljon-e, obbo, Komiljon-e, so‘zga juda ustasiz-da. (Uyg‘un) Dastlab ular Umidjonni ko‘rganda pisandsiz: “E , bu mishqi bola-ku”, - deyishar, biroq uning ertaklarini eshitgach, “Yo‘q , bu bola emas, dunyo ko‘rgan chol ekan”, deya tan berib ketisharkan. (N.To‘xtaboyev) Yo‘q, bu 14 ishni keyinga tashlab bo‘lmaydi. (I.Rahim) Xo‘p, shu so‘riga joy qilgin (S.Zunnunova). Kirish birikmani ajratishda: Dunyoda hech bir xalq to‘g‘ri kelolmas, mening bilishimcha, sening elinga. (H.Olimjon) Uning fikricha, matoh juda qimmatmish. Farobiyning yozishicha, inson jamiyatida o‘zaro munosabatlarda voyaga yetadi. Kirish gaplarni ajratishda: Yolg‘iz borishga, to‘g‘risini aytsam, qo‘rqaman. (Oybek) Qurbon ota uning suhbatini xohlamasa ham, odamning yuzi issiq - hamsafar bo‘lish to‘g‘risidagi sazasini o‘ldirmasi. (A.Qahhor) Yaxshilik, menga qolsa, tushga kirmagan bir yaxshilik (Oybek) 4. Ajratilgan bo‘laklarni ayirib ko‘rsatishda: Ha ana shu joyda, taxta ko‘prikning ostida, kichik bir buloq bor. (A.Qahhor) Biz Xorazmda, Ma’mun ibn Ma’mun saroyida besh yil birga xizmat qilganmiz, begim. (O.Yoqubov) Borlig‘im-la farzandingman, sodiq, mehribon, Ozarbayjon, Ozarbayjon! (S.Vurg‘un) 5. Qo‘shma gaplarda. Bog‘langan qo‘shma gapalarda: Zidlov munosabatli bog‘langan qo‘shma gaplarda vergul ammo, lekin, biroq bog‘lovchilaridan oldin qo‘yiladi: Kechasi yana qor yog‘gan, biroq havo unchalik sovuq emas edi. (S.Ahmad) Ko‘p qizlarni ko‘z ostiga olib yuradi-yu, biroq “kamchilik” topib ayniydi. (M.Ali ) Men uyalib yerga qarayman, ammo Turg‘un pisand qilmay shaftolini maqtaydi. (Oybek) Bilimli va tadbirkor bo‘ling, lekin bu xislatlaringiz sizni xudbinlikka sira yetaklamasin. Eslatma: Ba’zan qo‘shma gaplarda zidlov bog‘lovchilaridan oldin nuqta yoki nuqtali vergul qo‘yilish hollari ham uchraydi. Bu haqida nuqta haqidagi mavzuda so‘z yuritildi. Ayiruv va inkor munosabatli bog‘langan bog‘lovchidan oldin qo‘llaniladi: Men kuyladim goh dilda kadar, goh sevinib she’r to‘qiyman men (A.Oripov). Yo bir maslahatni aytib bo‘ladi, yo ro‘zg‘or ishini. (A.Cho‘lpon) 15 Na ko‘cha bor, na mustahkam uy-joy, na dala shiyponi bor. (Oybek) Yo biz boraylik, yo siz keling. Bo‘lsa, esa so‘zlari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplarda vergul qiyoslanuvchi bo‘lakdan oldin qo‘yiladi: Ulug‘ Navoiy o‘zigacha yashagan va o‘ziga zamondosh bo‘lgan shoirlarning baytlarini yig‘ib “majolis un-nafois” asarini tuzgan holda, avlodlar mulkiga aylantirdi, buyuk Sadiy Sheroziy esa xalq donishmandligining nodir namunalariga o‘z iste’dodi shu’lasi bilan sayqal berib, “Guliston ” va “Bo‘ston”larni yaratdi. (E.Vohidov) Yaxshi yaxshiga yondashtiradi, yomon esa yo‘ldan adashtiradi. (Maqol) Egrilik insonni qabohatga yetaklaydi, tog‘rilik bo‘lsa uni saodatga boshlaydi. Bog‘langan qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplar o‘zaro -u , -yu, - da, yuklamalari vositasida bog‘langanda vergul bu yuklamalardan keyin qo‘yiladi: Termometr hamshiraning qo‘lidan tushib ketdi-yu, bir tomchi simob yaltirab polga dumaladi. (S.Ahmad) Sarbon shundog‘ dedi-da, quchog‘ini ochib Abu Bakr tomon boshladi (M.Ali). Ergashgan qo‘shma gaplar orasida: Ergashgan qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar o‘zaro -ki yuklamasi hamda -sa shart mayli qo‘shimchasi yordamida bog‘langanda vergul bu bog‘lovchi vositalardan keyin qo‘yiladi: Kasalni yashirsang, isitmasi oshkor qiladi (Maqol). Kimniki qo‘lidan yaxshilik kelmasa, u yomonlik qilishdan saqlansin (“Donolar xazinasi”dan) Shunga ishonchim komilki, qasd qilganlar, albatta, past bo‘ladi. (Shuhrat) Hunar shunday otdirki, u mingan kishini rohat va e’tibor manziliga yetkazadi.( “Donolar xazinasi” dan ) Ergashgan qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar o‘zaro chunki, negaki, toki, go‘yo ergashtiruvchi bog‘lovchilari, shuning uchun, shu 16 sabali, shu tufayli, shu bois ko‘makchili qurilmalari yordamida bog‘langanda vergul bog‘lovchi vositalaridan oldin qo‘yiladi: Oyna opa xatni oxirigacha o‘qiy olmadi, chunki hovliqib turishsa ham, cho‘chishsa ham mayliga , negaki keyin yelkalaridan yuk arigan mahali tuyadigan shodliklari ham shunga yarasha bo‘ladi. (M.M.Do‘st) Beda orasi juda issiq, go‘yo Quyoshning butun olovi beda ichida yashiringanday. (Oybek) Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar orasida: Uyda xizmatchi ovqat qilib qo‘ygan ekan, san’atkorning tomog‘idan hech narsa o‘tmadi - ikki piyola choy ichdi, xolos … (A.Qahhor) Do‘sting mingta bo‘lsa ham oz, dushmaning bitta bo‘lsa ham ko‘p. (Maqol) Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar bir paytda yuz bergan voqea-hodisalarni ifodalaydi: Yangi shahar ko‘chalari quruq va toza, ilk bahor shamollari yoqimli esadi. (Oybek) Osmonda yoqutdek yirik yulduzlar porlaydi, yangi oyning o‘rog‘i daryoda qalqib–qalqib suzadi. (S.Siyoyev) Yigitlar daraxtning ostini yumshatdilar, qizlar maktab hozlisini supurdilar. 6. Ko‘chirma gap va muallif gapi orasida (ko‘chirma gap darak, buyruq, istak gapdan iborat bo‘lgan holatlarda): “Hali ko‘nglingiz g‘unchaday yosh, ota”, - dedi Sayramov. (Oybek) “Eshikni yoping”, - dedi Nafisa zarda bilan. (T.Malik) “Endi hamisha xonadon sohibining gapiga quloq solgaysiz dedi Bibixonim kelinga, - aytganlarni so‘zsiz bajargaysiz”. (P.Qodirov) 17 1.7. Ikki nuqta 7 Ikki nuqta (:) o‘zbek yozuvida XIX asrning oxiri va XX asrning boshlaridan e’tiboran ishlatila boshlangan. U ustma-ust qo‘yiladigan ikki nuqtadan iborat bo‘lib quydagi o‘rinlarda ishlatiladi: 1. Uyushiq bo‘laklardan oldin kelgan umumlashtiruvchi yoki ularni oydinlashtiruvchi so‘zdan keyin: Ma’naviy – axloqiy tarbiyalangan inson shunday insonki, u shariat, tariqat va haqiqat borasida mukammaldir. Unda to‘rt narsa shakllangan bo‘ladi: yaxshi so‘z, yaxshi amal, yaxshi xulq va ma’rifat. (Bahouddin Naqshband) Hammasini: kitob, daftar, ruchkalarini sumkasiga soldi. O‘zbekiston Respublikasining Davlat ramzlari: Davlat bayrog‘i, Davlat gerbi va Davlat madhiyasi milliy iftixorimiz, sharaf va shonimiz sanaladi. Ba’zan umumlashtiruvchi so‘z yashirinishi mumkin, lekin ikki nuqta qo‘yilaveradi. Qilinishi kerak : traktorlar ta’mirdan chiqarilsin, ishchilarga yetarli sharoit yaratilsin. 2. Ko‘chirma gapdan oldin kelgan muallif gapidan so‘ng. Bundan so‘ng qutidor turib ichkariga yugurdi, yarim yo‘ldanoq tanchada o‘tiruvchi Oftoboyim va Kumushga qichqirdi: - Sir ochildi! (A.Qodiriy) San’atkor uyiga ketgani izvoshga o‘tirganida yana tutaqib ketdi : ,,Hech bo‘lmasa aytadigan ashulangni o‘rgangan , so‘zlarini to‘g‘ri ayt “ emish ! (A.Qahhor) Kampir oyoq o‘sgan o‘tdan yulib , kiyik tomon yura boshlabdi : ,,Ma , jonivor , ma !“(S.Ahmad) Zaynab unga hasadlanib qaradi va kuchlanib aytdi : - Hali yoshga o‘xshaysiz-ku . (A.Qodiriy) Abdulla Avloniy shunday degan edi: “Ilm – dunyoning izzati, oxiratning sharofatidir, Ilm inson uchun g‘oyat oliy va muqaddas fazilatdur”. 3. Bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarda. 7 Allambergenov H. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi. Toshkent “Mumtoz so‘z” – 2016-yil. 27-31 b. 18 Shaklan tugallangan , lekin mazmunan keyingisi birinchisining uzviy davomi sanalgan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplardan so‘ng . Bunday gaplarda bir gap ikkinchi bir gapning mazmunini to‘ldiradi, izohlaydi . Oltmishga kirib bildim: umrim bekorga o‘tmabdi, odamlarga kerakli ekanman, hayotda iz qoldiribman. (A.Qahhor) Shu fe’llari yaxshi: hech kimni birovning oldida behurmat qilmaydilar. (A.Qahhor) Hech o‘ylamaysanmi: qishloqda shuncha voqealar bo‘lib o‘tdi. Abror qizni darrov tanidi: u qo‘shni mahallagi do‘konda ishlar edi. Eh, bu yerning nimasini aytasan: xayoldagi jannatning xuddi o‘zi. Bir gap ikkinchi bir gapdan anglashilgan ish-harakatning sababini ko‘rsatgan qo‘shma gaplarda. Bunday gaplarda ikkinchi qism oldidan chunki bog‘lovchisini qo‘yish mumkin. Shoazim o‘ng‘aysizlanib yerga qaradi: hozir uning ko‘ngliga bahs sig‘mas edi (P.Qodirov) Urilmoq ham foyda: pishiq bo‘larsiz, tajriba hosil qilasiz. (Oybek ) Traktorist tanqid qilganiga san’atkor asti chiday olmas edi: Traktor qayoqda-yu masalan, ,,chorzarb qayoqda “ , traktorist qayoqda-yu ashulachi qayoqda! (A.Qahhor) San’atkor tajang edi: tanaffus vaqtida zalga chiqqan edi, bir traktorchi uni savodsizlikda aybladi. (A.Qahhor) 5. Muayyan fikr-mulohaza, hukm, ilmiy ta’rif, qoida kabilarni ifodalovchi gaplardan keyin ularning to‘g‘riligini asoslash uchun keltirilgan misollar oldidan ikki nuqta qo‘yiladi: A (a) harfi lablanmagan, til oldi, keng unli tovushni ifodalaydi. Bu unli yumshoq o‘zakdagi til orqa k , g va boshqa til oldi undoshlari bilan yonma-yon kelganda old qator, ochiq tovush sifatida aytiladi: aka, man, olam, kalla, gala kabi . Ba’zan bunday hollarda nutq ichida jumladan, masalan, namuna kabi so‘zlar keltiradi. Bunda ikki nuqta ushbu so‘zlardan keyin qo‘yiladi : O‘qituvchilar, jumladan: Soli Yodgor borishadi. Yozuvda undov gapning oxiriga undov belgisi qo‘yiladi. 19 Masalan : Voy, qomatingdan onang o‘rgildin! (A.Qahhor) 6. Reja, mavzu, qaror qilindi kabi so‘zlardan so‘ng. Mavzu: Alisher Navoiyning “Farhod va Shirin” dostoni. Mavzu: ,,O‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi va buning olamshumul ahamiyati”. Yuqoridagi asosida yig‘ilishi qaror qildi: Jamoaning Navro‘z bayramiga tayyorgarlik ishlari qoniqarli deb topilsin. 20 II. Tinish belgilarining qo‘llanilishi 2.1. Sodda gaplar va ularda tinish belgilarining qo‘llanilishi 8 1. Darak gaplar mazmuniga ko‘ra xabar beruvchi, tinch ohang bilan aytiluvchi gaplardir va bu xil gaplar oxirida nuqta qo‘yiladi. Valijondan salom. Oydin kecha. Havo sof va salqin. His-hayajon ifodalangan darak gaplardan keyin undov belgisi yoki ko‘p nuqta qo‘yilishi mumkin. Minglab gulistondan afzaldir bu joy . 2. So‘roq gaplar biron narsa, voqea hodisa to‘g‘risida xabar berishni so‘ragan gaplardir. Bu xil gaplar so‘roq olmoshlari, yuklamalari ohangi orqali tuziladi va ulardan so‘ng so‘roq belgisi qo‘yiladi: Sinovlarga qanday tayyorlanayapsiz? Zarur – zarur adabiyotlarni? Agar so‘roq gap qo‘shimcha mazmun ifodalasa, undan so‘ng undov belgisi, so‘roq belgisidan tashqari, ko‘p nuqta va boshqa belgilar qo‘yiladi: K urashadi ikki to‘lqin qarab turaymi!? Nahotki daryolar teskari oqar?! Siz bu ishga qanday qilib qo‘l urdingiz!? 3. Undov gaplar mazmuniga ko‘ra ikki guruhni tashkil etadi:  mazmunidan buyruq, iltimos, tashbiq, maslahat, tilak – orzu, kinoya, do‘q ma’nolari anglashilgan undov gaplar (bunday gaplarni buyruq gaplar ham deyiladi);  faqat his-hayajon anglatuvchi undov gaplar birinchi turdagi undov gaplarning kesimi buyruq fe’li yoki shart fe’llari bilan ifodalanadi. Bu xil gaplardan so‘ng ko‘proq undov belgisi, ba’zan mazmuniga qarab ko‘p nuqta, undov belgisi bilan ko‘p nuqta, ba’zan birdan ortiq undov belgisi qo‘yiladi. Undov gaplarning ikkinchi turi sof his-hayajon bildiruvchi 8 U. Nosirova. Tinish belgilari va ularning qo’llanilishi, Uslubiy qo ‘ llanma – Farg’ona 2018, 16-17 b. 21 gaplardir. Bu turdagi undov gaplar, undov so‘zlar, nisbiy olmoshlar, ohang va bu vositalarning birlashishi bilan ifodalanadi: Ey bola paqir–ey! Eshikka tomon yurar ekan: essiz, essiz, ey bechora!...- dedi o‘zicha. O‘h u kapshanchilar qishlog‘i shunaqa chiroylimi! Bu qanday bedodlik, bu qanday zulm!!! Bu qanday adolatsizlikki, bola onasiz qolsa! 2.2. Ega bilan ot-kesim o‘rtasidagi tirening qo‘llanilishi 9 Ot-kesimlar bosh kelishikdagi ot orqali ifodalanganda, ega bilan ot-kesim orasiga tire qo‘yiladi. Kesim bosh kelishikdagi ot bilan ifodalanganda ega ot, olmosh, otlashgan so‘z yoki harakat nomi bilan ifodalanishi mumkin. Kesimlar ot, olmosh, otlashgan so‘z bilan ifodalangan ega yoki kesim bilan yoki har ikkisi o‘ziga oid so‘zlar bilan kengayib kelganda, tire kesimga oid so‘zlardan oldin, bevosita egadan so‘ng qo‘yiladi. Kesim harakat nomi yoki sanoq son bilan ifodalanganda ham ega bilan kesim orasiga tire qo‘yiladi. Maqsadim – a’lo o‘qimoq. Ikki karra ikki – to‘rt. Ega bilan kesim bu, u, mana bu so‘zlari bilan ajralganda ham, ega va kesim orasida tire ishlatiladi, tire bu so‘zlardan oldin qo‘yiladi. Tinchlik – bu sevinchdir, hayotda lazzat, Tinchlik - bu totuvlik, har ishda orom. Ega bilan ot kesim orasida tire qo‘yilmasligining sababi shuki, kesim –dir, bo‘ladi bog‘lamalari bilan kelgan yoki kelishik qo‘shimchasini olgan bo‘ladi. Bundan tashqari, kesim sifat, ravish, egalik olmoshi yoki tartib son bilan 9 U. Nosirova. Tinish belgilari va ularning qo’llanilishi, Uslubiy qo ‘ llanma – Farg’ona 2018, 17 b. 22 ifodalanganda ham, ega bilan kesim orasiga tire qo‘yilmaydi. Ega bilan kesim orasida quyidagi o‘rinlarda ham tire qo‘yilmaydi : 1. Agar ega bilan kesim orasida quyidagi o‘rinlarda ham yordamchisi bo‘lsa: Olma ham meva. Bular ham a’lochi. 2. Kesim shaxs qo‘shimchasini olsa yoki yuklama bilan birikib kelsa: B u kishi muallim imiz . Bu ishni bajaruvchi sen san . Yuragi qalam- u , qog‘ozi – keng yer. A’lochilaringiz Salimjon mi ? 3. Kesim sifat, son, olmosh, ravish bilan ifodalansa: Yurtimiz obod . Ona tilidan yuqori baho olgan talabalarning soni yigirma beshta . Nega yurishingiz sekin ? 2.3. Uyushiq bo‘laklaridagi tinish belgilari 10 Gapda birdan ortiq ega, kesim, hol, aniqlovchi, to‘ldiruvchi bo‘lishi mumkin. Bunday bo‘laklar uyushiq bo‘laklar deyiladi. Uyushgan bo‘laklar bir xil shaklda, bir xil vazifada keladi. Uyushgan bo‘laklar o‘zaro bog‘lovchisiz yoki bog‘lovchilar bilan bog‘lanadi. Bog‘lovchisiz bog‘langan uyushiq bo‘laklar biriktiruvchi ohang bilan o‘zaro birikadi. 1.Bog‘lovchisiz bog‘langan uyushiq bo‘laklar vergul bilan, agar ular birikib kelsa, nuqtali vergul bilan ajratiladi: Kitob, qalam, daftar bo‘lsin yo‘ldoshing. U hovli supurdi, suv tashidi, kul tozaladi. Qo‘nonboy yonida bir gala xushomadgo‘ylari: Segizboylardan Moybosar, Jaqib, Iziquttilardek qarindoshlari; Juontayoq, Qorabotir, To‘pay, To‘rg‘ay elining oqsoqollari bor edi. 2. Bog‘lovchili uyushiq bo‘laklar o‘zaro teng bog‘lovchilar yordamida bog‘lanadi. Teng bog‘lovchilar to‘rt xil bo‘ladi: zidlovchi bog‘lovchilar: ammo, lekin, biroq;  ayiruv bog‘lovchilar: yo, yoki, yohud, goh, dam ;  biriktiruv bog‘lovchilari: va, ham, bilan ;  inkor bog‘lovchisi: na-na . 10 U. Nosirova. Tinish belgilari va ularning qo’llanilishi, Uslubiy qo ‘ llanma – Farg’ona 2018, 18-20 b. 23 Zidlov bog‘lovchilar orqali bog‘langan uyushiq bo‘laklar orasiga vergul qo‘yiladi: Oy yoritadi, ammo isitmaydi. Ayiruv bog‘lovchilari orqali bog‘langan uyushiq bo‘laklarda ayiruv bog‘lovchisi yolg‘iz kelsa, uyushiq bo‘laklar orasiga vergul o‘yilmaydi: takrorlanib kelsa, vergul shu bog‘lovchilardan oldin qo‘yiladi: Seni Zebo, zebi qiz deymi, Oydin kecha yo kunduz deymi, Sohi b jamol yo dil b ar deymi, Yo san’atkor, yo chevar deymi?! (A.Umariy) Yo, yoki, yoxud, goh, dam ayiruv bog‘lovchilaridan tashqari, shu vazifada ba’zan, bir, ham so‘zlari ham keladi. Inkor bog‘lovchisi yordamida bog‘langan uyushiq bo‘laklarda ham vergulning ishlatilishi takroriy ayiruv bog‘lovchilaridagi kabi bo‘ladi: Na xotin, na farzand ko‘rmagan, Hayotning zavqini surmagan... Bu o‘rinda inkor bog‘lovchisi yordamida birikkan uyushiq bo‘laklar orasida va bog‘lovchisi bo‘lsa, ular o‘zaro vergul bilan ajratilmaydi: Na kampirning va na Qoratoyning yupatishlari kor qildi. Biriktiruv bog‘lovchisi yordamida bog‘langan uyushiq bo‘laklar orasida vergul ishlatilmaydi: Qishloqlar yasandi va obod bo‘ldi. Olma bilan gilos, olucha, anor, Bizning bog‘imizda istagancha bor. 24 bilan ko‘amkchisi teng bog‘lovchi vazifasida ham kelib, uyushiq bo‘laklarni o‘zaro bog‘laydi, bunday vaqtda uyushiq bo‘laklar orasiga vergul qo‘yilmaydi: Qalam bilan daftar oldim;  ham bog‘lovchisi takrorlanib kelsa, uyushiq bo‘laklar orasiga vergul qo‘yiladi: Mening kirib kelishim har ikki uyda, ya’ni bizning uyda ham, Saodatlarning uyida ham juda katta quvonchlarga sabab bo‘ldi. Biriktiruv bog‘lovchisi vazifasida –u(yu), -da yuklamalari ham kelishi mumkin. – u(yu) yuklamasi gap bo‘lagiga chiziqcha bilan qo‘shib yozilib, undan keyin vergul qo‘yilmaydi: Irq-u rang-u din-u nasab singari Axloqsiz so‘zlarni olmas og‘ziga. (G‘.G‘) - da yuklamasi chiziqcha bilan yozilib, undan keyin vergul qo‘yiladi: Salima keldi-da, darhol qaytib ketdi. Uyushgan va uyushmagan aniqlovchilar. Agar aniqlovchilar shaxs yoki narsa-buyumni bir tomondan aniqlasa, uyushgan aniqlovchi bo‘ladi: Keng, mehribon, iliq quchog‘ing, Xamisha mazlumlar panohi bo‘lgan. (G‘.G‘) Bu xil aniqlovchilar vergul bilan ajratiladi. Aniqlovchilarning uyushmasligiga sabab ularning shaxs yoki narsa-buyumni turli tomondan aniqlashidir. Bu holda ular orasiga vergul qo‘yilmaydi. Issiqdan mudragan horg‘in oriq otining yalqov qadamiga bardosh qilib shahardan kelayotgan edi. 25 Uyushiq bo‘laklar umumlashtiruvchi so‘zlar bilan birga kelishi mumkin. Ular uyushiq bo‘laklarni birlashtiradi, umumlashtiradi. Bunday so‘zlarni ayirib ko‘rsatish uchun maxsus tinish belgilari tire yoki ikki nuqta qo‘llanadi. Umumlashtiruvchi so‘z umumiy (to‘da) tushunchani bildirib uyushiq bo‘laklardan oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta qo‘yiladi. Hamma narsa: uylar, devorlar, daraxtlar, qorong‘ilikda jimgina cho‘kdi. Jaladan so‘ng daladagi narsalarning hammasi: polizlardagi ekinlar, daraxt nihollari, hatto omonat chayla ham yer bag‘irlagan edi. Agar umumlashtiruvchi so‘z uyushiq bo‘lakdan keyin kelsa, umumlashtiruvchi so‘zdan oldin tire qo‘yiladi. Gulzorning narigi tomonida daroyi, xusayni, yakdona, charos, kishmish – turli uzum ishkomlari bor edi. Yosh-u qari, erkak-ayol – hamma mehmonlarni kutib olishga peshvoz chiqdi. Bir yoqda olmalar, o‘riklar, giloslar, olchalar – mevali daraxtlar tutash havo gulzori yasaydi. 2.4. Gapning ajratilgan bo‘laklari va ularda tinish belgilarining qo‘llanilishi. 11 Gapning bo‘laklari ajratilishi mumkin. Gap bo‘laklarini ajratish orqali murakkab fikr sodda, ixcham va ta’sirli ifodalanadi. Gapning hamma bo‘laklari ham ajratilishi mumkin: 1. Ajratilgan egalar: Men, Salimov To‘lqin, Samarqand viloyatining Kattaqo‘rg‘on shahrida 1968 – yili tug‘ildim. 2. Ajratilgan kesimlar : Uyda ko‘p ish qildi – supurdi, kir yuvdi, tozaladi. 3. Ajratilgan aniqlovchilar: O‘sha otga mana bu bolaning, Qurbonberdining ishqi tushib qolgan ekan. 4. Ajratilgan to‘ldiruvchi: 11 U. Nosirova. Tinish belgilari va ularning qo’llanilishi, Uslubiy qo ‘ llanma – Farg’ona 2018, 21-22 b. 26 Kechqurun osh suzsak, bir nasiba kam, Qo‘msayman birovni – allakimimni. (G‘.G‘) 5. Ajratilgan hol: Yillar mana shu xilda, osoyishta o‘tar edi. Ajratilgan bo‘lak ikki vazifada keladi: 1) u o‘zidan oldingi mavhum ma’nodagi bo‘lakning ma’nosini izohlaydi va diqqatni ana shu bo‘lakka jalb qiladi; 2) o‘zi ifodalagan mazmunning ma’nosini ajratadi, diqqatni shu bo‘lakka qaratadi. Bu xil ajratilgan bo‘laklar ham ikki turli bo‘ladi: ajratilgan sifatlovchili aniqlovchilar: Borlig‘im-la farzandingman, sodiq, mehribon, Ozarbayjon, Ozarbayjon!  ajratilgan ravishdosh qurilmalari: Ey Farg‘ona! Tushkun kunlar bolasini tishida tishlab, yuvib, tarab, sevib, o‘pib, quchib, opichlab, Ey baxtlarni balog‘atga yetkazgan ona! 27 KURS ISHIGA XULOSA Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti o‘zbek filologiyasi fakult е ti 3-kurs 320-guruh talabasi Djanizakova Madinaning “ O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi ” mavzusida yozilgan kurs ishiga X U L O S A Punktuatsiya yozma fikrni aniq va ravon, tushunarli va ifodali bayon qilishda muhim ahamiyatga egadir. Yozma nutqning ayrim leksik-garammatik vositalar bilan ifoda qilish mumkin bo‘lmagan tomonlarini ifoda qilishda punktuatsiyaning ahamiyati yanada ortadi. Punktuatsiya tilshunoslikda uch ma’noda qo‘llanadi: tinish belgilari sistemasi va ularninq qo‘llanish qoidalari haqidagi bilim; tinish belgilarining qo‘llanishi haqidagi qoidalar to‘plami; tinish belgilari. Umuman, punktuatsiyaning tekshirish ob’ekti tinish belgilaridir. Punktuatsiya grafika va orfografiya, sintaksis, intonatsiya bilan uzviy aloqadordir. O‘zbek tili punktuatsiyasining birinchi asosi o‘zbek tilining grammatik sistemasi nutqning mazmun, intonatsiya va tuzilish tomonlarining bir butunligini tashkil qiladi. Bu o‘zbek tili punktuatsiyasining negizidir. O‘zbek tili punktuatsiyasining ikkinchi asosi rus tilining punktuatsion sistemasidir. Bu o‘zbek tilidagi ko‘pchilik tinish belgilarining rus tilidan o‘zlashganligi, rus tili punktuatsiyasining ilmiy va nazariy jihatdan chuqur ishlanganligi, bilan bog‘liq. Punktuatsiya prinspi (tamoyili)–tinish belgilarining qaysi usul va tartibda qo‘llanilishi demakdir. 28 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Nazarov, K. (1976) O zbek tili punktuatsiyasi. ʻ Toshkent: O qituvchi. ʻ 2. Mahmudov, N va boshq. (2021) O zbek tili me yorlari (punktuatsiya). ʻ ʼ Toshkent:Zomin nashr 3. Mahmudov, N va boshqa. (2015) O zbek tili punktuatsiyasining asosiy ʻ qoidalari. Toshkent:“O zbekiston”. ʻ 4. Allambergenov H. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi. Toshkent “Mumtoz so‘z” – 2016-yil. 5. R. Sayfullayeva, B. Mengliyev, M. Qurbonova, G. Boqiyeva. Hozirgi o zbek ʻ adabiy tili. Toshkent –2005. 6. Allambergenov H. O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi. Toshkent “Mumtoz so‘z” – 2016-yil. 10-11 b. 7. Shoabdurahmonov Sh. Punktuatsiya qoidalari. Toshkent. 1953. 8. Azizov O. Tilshunoslikka kirish. Toshkent., 1963. 9. Mirzayev M, Usmonov S, Rasulov R. O zbek tili, Toshkent. 1979, 1-2. ʻ 10. Shodmonov E, Nafasov T. Hozirgi o zbek tili. Labaratoriya mashqlari. ʻ Toshkent. 1986. 11. Ishmurzayeva L (Lingvistika: o zbek tili yo nalishi 2-kurs magistranti). O zbek ʻ ʻ ʻ tilshunosligida tinish belgilar (maqolasi). 2022. 12. U. Nosirova. Tinish belgilari va ularning qo’llanilishi, Uslubiy qo ‘ llanma – Farg’ona 2018, 16-17 b. 13. U. Nosirova. Tinish belgilari va ularning qo’llanilishi, Uslubiy qo ‘ llanma – Farg’ona 2018, 17 b. 14. U. Nosirova. Tinish belgilari va ularning qo’llanilishi, Uslubiy qo ‘ llanma – Farg’ona 2018, 18-20 b. 15. U. Nosirova. Tinish belgilari va ularning qo’llanilishi, Uslubiy qo ‘ llanma – Farg’ona 2018, 21-22 b. 16. Qilichev E. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Buxoro: 2005-yil. 29 17. Nurmonov A., Sobirov A., Qosimova N. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent –“ILM ZIYO” – 2013- yil. 18. Bahriddinova B. Tinish belgilari — yozma nutq mohiyatini anglash vositasi. “Ma rifat”, 2014.ʼ 19. Bahriddinova B. Zamonaviy o zbek punktuatsiya asoslari. Monografiya. ʻ Toshkent, Akademnashr 2015. 20. Bahriddinova B. O zbek tili punktuatsiya qoidalari. ʻ “TAT” Toshkent 2015, 1,2,3,4-sonlar. 30

MUNDARIJA

KIRISH

O‘zbek tilida tinish belgilarining qo‘llanilishi

I.BOB. O‘zbek tilida tinish belgilari

1.1. Nuqta

1.2. So‘roq belgisi

1.3. Nuqtali vergul

1.4. Undov belgisi

1.5. Ko‘p nuqta

1.6. Vergul

1.7. Ikki nuqta

II.BOB. Tinish belgilarining qo‘llanilishi

2.1. Sodda gaplar va ularda tinish belgilarining qo‘llanilishi

2.2. Ega bilan ot-kesim o‘rtasidagi tirening qo‘llanilishi

2.3. Uyushiq bo‘laklaridagi tinish belgilari

2.4. Gapning ajratilgan bo‘laklari va ularda tinish belgilarining qo‘llanilishi

Umumiy xulosalar

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить