O’zbek tilida uyushiqlik hodisasi tadqiqi

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	48.9KB
Покупки	3
Дата загрузки	14 Август 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

O’zbek tilida uyushiqlik hodisasi tadqiqi

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI
TOSHKENT DAVLAT O’ZBEK TILI VA ADABIYOTI UNIVERSITETI
MASOFAVIY TA’LIM YO’NALISHI O’ZBEK TILI VA ADABIYOTI
KAFEDRASI
Himoyaga tavsiya etaman
Masofaviy ta’lim
fakultet dekani
________ N. Chiniqulov
‘____’ ____________
MAVZU: “ O’zbek tilida uyushiqlik hodisasi tadqiqi ” mavzusida
KURS ISHI
Talaba: 305 -guruh talabasi
Ovlayeva Feruza
Masofaviy ta’lim
kafedrasi o’qituvchisi
_________ Z. Muzaffarova
Himoyaga tavsiya etildi.
Masofaviy ta’lim kafedrasi
Mudiri: R. Abdullayeva _________

Talabaning F.I.SH. Ovlayeva Feruza
1

Sirtqi ta’lim yo’nalishi 3- kurs 305 - guruh
Fan nomi: Hozirgi o’zbek adabiy tili
Kurs ishi mavzusi: - “O’zbek tilida uyushiqlik hodisasi tadqiqi”
Kurs ishi bo’yicha komissiya xulosasi
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
Himoya qilgan sana ___ ___ ______ Komissiya raisi _______R. Abdullayeva
A’zolar:
Y. Abdulhakimova __________
D.Abdullayeva __________
D.Abdujalilova __________
2

MUNDARIJA:
Kirish…………………………………………………………………….......3
I-bob. Uyushiqning ifoda vositalari………………………………….….….5
1.1. Uyushiq bo’laklarda umumlashtiruvchi birliklar………………………...5
1.2. Uyushiq bo’laklarda umumlashtiruvchi so’zning qo’llanilishi……...…..12
II-bob. Ona tili darslarida uyushiq bo’lakli gaplarni o’rgatish………..17
2.1. O’zbek tilida uyushiq bo’laklarning qo’llanishi xususiyatlari………...17
2.2. Uyushiq bo’laklarda tinish belgilarning ishlatilishi…………………….21
Xulosa……………………………………………………………………….24
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………25

3

Kirish
Gapda bir xil so’roqqa javob berib, bir xildagi sintaktik vazifani bajarib, sanash
ohangi va teng bog'lovchilar yordamida birikkan gap bo’laklari gapning uyushiq
bo’laklari deyiladi. Masalan:
O’z yurtimiz, bog'imiz, o’z vodiymiz, tog'imiz, O’z qutli chirog'imiz hamisha
bo’lur omon. (G'. G'.) Bu gapdagi yurtimiz. bog'imiz. vodiyimiz, tog'imiz, chirog'imiz
so’zlari uyushib kelgan va bir xil so’roqqa javob bo’lib, sanash ohangi orqali o’zaro
birikkan. Har bir gap bo’lagi uyushib kela oladi. Masalan:
l.Ega uyushadi: Muhayo, Surayo, Ra'no, Muqaddas,
Ko’zlarni yashnatib kiyibsiz atlas. (Qo’shiq.)
2. Kesim uyushadi: 1) fe'l kesim: Haqiqat bukilar, lekin sinmas. (Maqol.) 2) ot
kesim; Xormisan yo gulmisan, tojdormisan yogulmisan. cho’g'izmisan, bulbulmisan,
nodon o’zing, xushxono’zing. (E.V.)
3.To’ldiruvchi uyushadi:1) vositasiz to’ldiruvchi: Aqlimni, dilimni, bebaxtlarimni
—Borishsiz dunyoda otgan azizim. (U.A.)2) vositali to’ldiruvchi: Navoiy obod
joylardagi ekinlarga, mevazor bog'larga diqqat qildi. (O.) Navoiy tarixda mashhur
shaxslarning hayotlari, fikrlari, maslaklari va ularga doir afsonalar haqida asar yozishni
Jomiyga taklif etdi. (O.)
4.Aniqlovchi uyushadi: 1) sifatlovchi: Maktabimiz bog'ida oqqizil, sariq va boshqa
anvoyi gullar bor; 2) qaratuvchi: Oq o’rik,
shotut, shaftoli, g'aynolining sap-sanq yaproqchalari hovli betini ko’mib yotibdi.
(I.R.)
5.Hol uyushadi: Buzoq, echki boqib, to’n tepishib, varrakuchirib, chillak o’ynab
yurgan bolalar uylariga tarqab ketishdi. (H. N.) Ariq suvi bir xilda, jimgina, sharpasiz
va shabadasizoqmoqda (I.R.).
Uyushiq bo’laklarda son, egalik, kelishik qo’shimchalari va ko’makchilar odatda
uyushuvchi so’zlarning oxiriga qo’shilib. hammasi uchun umumiy bo’ladi.
Maktabimizda rasm, musiqa va drama to’garaklari bor.(Gazetadan.)
Son, egalik, kelishik qo’shimchalari va ko’makchilar ba'zan uyushuvchi
so’zlarning har biriga qo’shilib keladi. Masalan: Tog' etaklaridan nafis gullarning,
xushbo’y giyohlarning hidlar an-qiydi. (O.) Xalqi uchun vatani uchun o’z jonini
4

ayamadi bizning mard o’g'lonlar. (Teleeshittiruvdan.)
Uyushiq bo’laklarda qo’shimchalar emas, balki so’zlar ham umumlashib, ular har
bir ujTishuvchi so’z bilan takrorlanmay, uvushiq bo’lak oxirida keladi. Dalada kim
unumli, kim ko’p, kim tez ishlash uchun musobaqa qilishdi.
Uyushiqning ifoda vositalari
Uyshiq bo’laklarda gap bo’laklarining uyushib kelishi ikki xil yo’l bilan amalga
oshadi. 1) ohang. 2) teng bog'lovchilar.
Ohang yordamida uyushiq bo’laklar sanash ohangi orqali birikadi va yozuvda
vergul bilan ajratiladi: Oqarar. bo’zarar, lovullar yuzlar, falak zamin bo’lar, osmon.
(U.A.)
Teng bog'lovchilar. Gap bo’laklarining uyushib kelishida bog'lovchilarning o’rni
katta. Bular quyidagicha:
1) va, hamda bog'lovchilari orqali: Bulbullarning va sa'valarning sayrashi bizga
zavq beradi. Ko’p o’tmasdan sergo’sht hamda mazali shavla tortildi. (O.)
2) Zidlovchi bog'lovchilar orqali: Ketma-ket chaqaloqningyo’g'on, lekin
bo’g'iq inga-ingasi eshitildi. (S.Z.)
3) Ayiruvchi va takrorlanuvchi bog'lovchilar orqali: Bektemirdam to’xtab,
dam xayol surib turgan generalga duchkeldi. (0.) Uo’z o’tmishini goh quvonch, goh
g'amgin esladi.
Dillarga orom bag'ishlovchi kuylar goh qizlarning so’lim ovozlariga, goh shaydo
bulbullarning gullar o’yiniga mast sayrashlariga, goh qirlar bag'rida cho’ponlaming
naylaridan taralgan dilbar ohanglariga jo’r bo’lar edi. (Sh. R.)
Uyushiq bo’laklar bog'lovchilar orqali birikkanda ular orasiga vergul qo’yiladi.
5

I-bob. Uyushiqning ifoda vositalari
1.1. Uyushiq bo’laklarda umumlashtiruvchi birliklar
Uyushiq bo’lakli gaplarda umumiashtiruvchi so’z ham ishlatiladi.
Umumlashtiruvchi so’z uyushiq bo’laklardan oldin yoki keyin kelishi mumkin.
Umumlashtiruvchi so’z uyushiq bo’laklar uchun berilgan so’roqqa javob beradi va
umumlashtiruvchi so’zdan keyin ikki nuqta qo’yiladi: Daraxtdagi barcha qushlar: sa'va,
bulbul, mayna va boshqalar unga jo’r bo’ldi (H. F.) Umumlashtiruvchi birlik
uyushiqlardan keyin kelganda, undan oldin tire qo’yiladi. Samarqandlik. bog'dodlik.
misrlik, hindistonlik va xitoylik - hamma sayohatchilarga bu shahar manzur bo’ldi. (0.)
Gapning ajratilgan bo’laklari
O’zlari aloqador bo’Igan so’zlarning ma'nosini izohlab, bo’rttinb, aniqlashtirib
keladigan va boshqa bo’laklardan maxsus to’xtam bilan ajratilib, logik urg'u oladigan
bo’laklar gapning ajratilgan bo’laklari deyiladi. Masalan: Ariqning bo’yida qalin-qalin
mirzateraklarning soyasida, chiroyli taxta karavot turardi. (Sh. R.)
Ajratilgan bo’laklar, qaysi gap bo’lagiga oid ekanligiga ko’ra ajratilgan aniqlovchi,
ajratilgan to’ldiruvchi, ajratilgan hol kabi turlarga bo’linadi.
Ajratilgan aniqlovchilar. Ajratilgan aniqlovchilar uch xil: ajratilgan sifatlovchi,
ajratilgan qaratuvchi, ajratilgan izohlovchilarga bo’linadi.
Ajratilgan sifatlovchilar sifatlanmishdan keyin kelib uning belgisini bo’rttirish.
Alohida ta'kidlash uchun xizmatqiladi. Masalan: Seryoja—oddiy, navqiron, mard yigit
—o’rtoqlari uchun jonini fido qild'i. (Sh. R.)
Bu misolda oddiy, navqiron, mard yigit sifatlovchilari (Seryojaning) belgilarini
bo’rttirib ko’rsatish uchun sifatlanmishdan keyin keltirilgan.
Ayrim hollarda yakka kelgan sifatlovchilar ham ajratilishi mumkin. Masalan:
Shohista, beparvo taxta karavotning ustida nirna bilandir shug'ullanardi.
Ajratilgan qaratuvchilar o’zidan oldin kelgan qaratuvchining ma'nosini izolilash
uchun xizmat qiladi. Masalan: Sizning, universitet talabalarining, ko’rik tanlovda qo’lga
kiritgan g'alabalaringiz hammamizni xursand qildi. (Gazetadan.)
Ajratilgan izohlovchi izohlanmishdan keyin keladi va maxsus to’xtam bilan
aytiladi. Masalan: Biz, paxtakorlar bu yil mo’l hosil beramiz. Abdulla Qodiriy o’zbek
romanchiligining asoschisi - bizning qalbimizda abadiy yashaydi.
6

Aj ratilgan to’ldiruvchilar o’zidan oldin kelgan to’ldiruvchining ma'nosini
izohlaydi, aniqlashtiradi. Masalan: Bolalarining eng kichigini, Durbekni, oldin
ko’rmagan ekanman. Biz sinf rahbarimizga, Salima opaga, ko’proq o’rganib qolgan
edik.
Ajratilgan hollar o’zidan oldin kelgan holning ma'nosini izohlaydi va unga aniqlik
kiritadi. Masalan: Yozda, kanikul kunlarida, ko’pgina badiiy asarlar o’qidik. Uzoqda,
ko’kimtir tuman ichida mudragan tog'lar ustida, siyrak yulduzlar ko’zlarini horg'ingina
qisadilar. (O.)
Agap tomondagi mevazor bog'lar baland ko’tarilgan oy shu'lasida xuddi tutash
qalin o’rmonga o’xshab qorayib turar, o’ng, tomonda jarlikning ustida bir qo’rg'on
ko’zga chalinadi. (O. Yo.)
Ajratilgan bo’laklar o’zi aloqador bo’lgan bo’lakdan ham, gapning boshqa
bo’laklaridan ham, yozuvda vergul orqali ajratiladi.
Agar ajratilgan bo’laklar tarkibi—keng (yoyiq) bo’lsa, yoki uning tarkibida
uyushiq bo’lak bo’lsa ajratilgan bo’lak bilan izohlanayotgan bo’lak o’rtasida ya'm
so’zini ishlatish mumkin bo’lsa, ajratilgan sifatlovchi gap oxirida kelsa, bunday holda
ajratilgan bo’lak boshqa bo’laklardan tire bilan ajratiladi. Masalan: Gulnor o’limining
uchinchi kuni, Samarqanddan ulaming bir qarindoshi - Gulsinbibi opasining o’g'li,
sodda dehqon yigit— tasodifan kelgan edi. (O.)
Gap bo’laklari sanalmaydigan so’z va birikmalar
Gap tarkibida gap bo’lagi hisoblanmaydigan bo’laklar bilan grammatik jihatidan
bog'lanmaydigan so’z va birikmalar ham ishlatiladi. Bunday so’z va birikmalar faqat
ma'no jihatidan butun quyidagi turlarga bo’linadi: undalma, kirish so’z, kirish birikma
va kiritma gap.
Undalma
So’zlovchining nutqi qaratilgan shaxs yoki predmetni bildirgan so’z yoki so’z
birikmasi undalma deyiladi. Undalma bildirilayotgan fikrga tinglovchining diqqatini
tortish uchun xizmat qiladi.
Undalma bosh kelishik shaklidagi ot yoki otllashgan so’z bilan ifodalanadi va bu
jihatdan egaga o’xshaydi, lekin u gapning kesimi bilan grammatik jihatdan
bog'lanishligi va maxsus ohangga ega bo’lmasligi bilan gap bo’laklaridan farq qiladi.
7

Masalan:
Azizim, devorda chiqillar soat.
Kunu tunni bo’ldik yigirma to’rtga. (U. A.)
Undalma ikkinchi shaxsga qaratilgan bo’ladi. Ko’p hollarda shaxs otlari,
qarindoshlik, hunar, kasbni anglatuvclii so’zlar undalma bo’Iib keladi. Masalan:
Ey. mening munisginam,
Mehribonim, opajon. (U.A.)
To’kilganidan tomchilagan yomon, uka, tomchilagan yomon. Ayrim hollarda,
ayniqsa, she'riy asarlarda hayvonlar, qushlar, jonsiz predmetlarning nomini bildirgan
so’zlar ham undalma bo’Iib keladi. Masalan:
Sayrang. bulbulim, sayrang,
U gulning shoxi sinsin. (Qo’shiq.)
To’pim, to’p - to’p etasan,
Ursam uchib ketasan.
Undalma bir so’z bilan shuningdek, so’z birikmasi bilan ifodalanadi. Bir so’z bilan
ifodalangan undalma yolg'iz undalma deb yuritiladi. Masalan:
Qo’llarim gullagan edi, bahorim,
Qara, gullab turgan qo’llarim xazon. (U.A.)
So’z birikmasi bilan ifodalangan undalma yoyiq undalma deyiladi. Masalan:
Nechun bu tuproqni deb yig'ladi Furqat.
0, Koshgar tuprog'i, qishloqmiding sen. (E. V.)
Kelinglar, go’zal gullar,
Keling, oshiq bulbullar. (Sh. R.)
Undosh ma'nosim kuchaytirish uchun ba'zan undalma takrorlanadi: Qushlar,
qushlar, hoy qushlar! Qanot qoqib kelinglar! (Z. D.)
Undoshni kuchli ifodalash uchun undalmaning oldidan ba'zan ey, yo. hoy kabi
undovlar keladi. Bunday holatda undov bilan undalma orasiga vergul qo’yilmaydi:
Ey, quyosh, ko’rsat yuzing,
Tundan bag'ir qonlanmasin. (S. A.)
Undalma gap boshida kelsa, yozuvda undalmadan so’ng vergul qo’yiladi:
O’quvchilar, topshiriqlarni o’z vaqtida bajaringiz. Agar gap boshida kelgan undalma
8

hayajon bilan aytilsa, undan so’ng undov belgisi qo’yiladi: O’rtoqlar! Aziz o’rtoqlar!
Haqiqat o’z o’rnini topdi.
Undalma gap ichida kelsa uning har ikki tomonidan vergul qo’yiladi: So’zla.
ko’zgujon. haqiqatni et bayon. (P.)
Undalma gap oxirida kelsa undan oldin vergul qoyiladi: O’zbekistonni gullarga
burkaylik. do’stlar! Topshiriqni o’z vaqtida bajarganingiz uchun rahmat, azamatlar.
Kirish so’z va kirish birikma
So’zlovchining o’zi bayon qilayotgan fikriga yoki uni ifoda qilish usuliga bo’lgan
munosabatini bildiruvchi so’z va so’z birikmasi kirish so’z yoki kinsh birikma deyiladi.
Masalan; Dunyoda hech bir xalq to’g'ri kelolmas, mening bilishimcha, sening elingga.
(H.O.)
Kirish so’z butun gapga, qo’shma gaplarda esa odatda uning bir qismiga aloqador
bo’ladi. Misollarni solishtiring: Afsuski, shu choq hovlida uning kichik nevaralari yo’q
ekan. (O’.U.)- Albatta, har bir talaba fan yutuqlarini puxta egallash uchun qunt bilan
o’qishi kerak. (Gazetadan.)
Kirish so’z va birikmalarning ma'no ifodalash xususiyatini jadvalda quyidagicha
ko’rsatish mumkin.
Kiritma gap va kiritma belgi
So’zlovchining o’zi bayon qilgan fikriga qo’shimcha mulohazasini bildirgan gap
kiritma gap deyiladi.
Kiritma gap asosiy fikrni qo’shimcha izohlash, aniqlash, toldirish uchun ishlatiladi
va o’ziga aloqador bo’lmagan gapdan maxsus to’xtam bilan ajratiladi. Masalan: U
bejirim tuflisi bilan yemi duk-duk bosib (bu duk-duklardan Qahramonning yuragi go’yo
mix qoqilayotganday zirqirab ketdi) mashina tomon yurdi. (O.Yo.)
Kiritma gaplar odatda qavs ichiga olinadi: O’sha yosh bolam (u ota- onasiz qolgan
edi) boyga qarol qilib berishdi. Ayrim hollarda kiritma gap o’zi bilan aloqador bo’lgan
gapdan tire bilan ajratiladi. Masalan: Universitet hovlisi—men hozirgina aylanib
chiqdim— talabalar bilan gavjum bo’lib turibdi.
So’zlovchining qo’shimcha fikrini alohida ta'kidlaydigan maxsus belgilar ham
bo’lishi mumkin. Bu darak belgilari shaklida qo’yiladi. Masalan: "Avtor mana shu
bachkana (?) munosabatlarning hammasini poyetiklashtirib tasvir etadi."Nahot
9

poyetiklashtirilgan (!) tasvir bachkana bo’lolsa. (M.N.)
Bir bosh bo’Iakli gaplar va ularning turlari
Tarkibida grammatik asoslaridan yo ega yoki kesimi mavjud bo’lgan gap bir bosh
bo’Iakli gap deyiladi. Bir bosh bo’Iakli gaplar. bosh bo’laklardan qaysi birining
ishtirokiga ko’ra ikki turga bo’linadi: 1) egasiz bir bosh bo’Iakli gaplar, 2) kesimsiz bir
bosh bo’Iakli gaplar
Egasiz bir bo’lakli gaplar. Faqat kesim tarkibidan iborat bo’ladi va unda harakatni
bajaruvchi shaxsni topib bo’lmaydi yoki uni kesimdan anglash mumkin. Bunday gaplar
ikki turga bo’linadi: 1) egasi topilar gap, 2) egasi topilmas gap. Kesimsiz bir bosh
bo’lakli gaplar atov (ya'ni nominativ) gaplar.
Egasi topilar gap. Bir bosh bo’lakli gaplarning bu turida ega bo’lmaydi, ammo uni
gapning kesimidan payqab olish mumkin. Bunda asosiy e'tibor harakatni bajaruvchi
shaxsga emas, balki harakatga qaratiladi. Egasi topilar gaplar ana shu xususiyatlariga
ko’ra: shaxsi aniq, shaxsi noaniq. shaxsi umumlashgan gaplarga bo’linadi.
Shaxsi aniq gap. Kesimi fe'l bilan ifodalangan va kesimi orqali harakat bajaruvchi
shaxsni topish mumkin bo’lgan bir bosh bo’lakli gap shaxsi aniq gap deyiladi. Shaxsi
aniq gaplarda ega odatda, leksik jihatdan shakllanmaydi va unga ehtiyoj ham bo’lmaydi,
chunki kesim vazifasida kelgan so’z tarkibidagi tuslovchi qo’shimchalar shaxsini aniq
ko’rsatib turadi. Masalan:
Chappar urib gullagan bog'in,
O’par edim vatan tuprog'in. (H.O.)
Shaxsi aniq gapning kesimi quyidagicha ifodalanadi:
1. Aniqlik maylidagi fe'l bilan:
Seni bir ko’ray deb keldim,
Mehringga to’yay deb keldim (Qo’shiq.)
2. Buyruq mayli shaklidagi fe'l bilan: Bo’lsang yigit, bo’lsang hamki chol,
Qo’lingga qurol ol! (H.O.)
3. Shart -istak maylidagi fe'l bilan: Ayb emasdir sevilsam, sevsam,Ayb
emasdir seni yor desam.
Shu berilgan topshiriqlarni o’ z vaqtida tugataylik!
Ko’p hollarda shevalarda ham shaxsi aniq gaplar ishlatiladi. Masalan: Do’stingdan
10

$top! Ishonmagin do’stingga, somon tiqar po’stingga. (Maqol.) Bir hangomalashaylik. Shaxsi aniq gaplar badiiy adabiyotda, ayniqsa diologik shaklida nutqda ko’p ishlatiladi. Shaxsi noaniq gap. Kesimi fe'l bilan ifodalanib, harakatni bajaruvchi shaxsni aniq ko’rsatib turmaydigan bir bosh bo’lakli gap shaxsi noaniq gap deyiladi. Shaxsi noaniq gapning kesimi III shaxsga qaratilgan bo’lsa ham bajaruvchi shaxs noma'lum bo’ladi. Masalan: Umr daftarini bezashdi. Yoshlik xotirasini yozilmagan oq varaq deydilar. (Sh.) 1. III shaxsning ko’plik shaklidagi fe'l bilan: Mendan senga xabar bersalar. (K.S.) Shunday chiroyli, mard yigitni buncha qiynaydilar. (O.) 2. Birgalik nisbatdagi fe'l bilan: Ulami hozir olib ketishdi. Siznirektoratga chaqirishdi. 3. III shaxsning birlik shaklidagi fe'l bilan: Hech bo’lmasa, alikolsa-chi? (U.) Bunday gaplar nisbatan kam uchraydi, ilmiyadabiyotlarda esa qo’llanmaydi. Shaxsi umumlashgan gap. Kesimi fe'l bilan ifodalanib, mazmuni umumga qaratilgan bir bosh bo’lakli gaplar shaxsi umumlashgan gap deyiladi. Shaxsi umumlashgan gaplarning kesimi buyruq maylining II shaxs shakli bilan ifoda qilinadi. Xalq maqollari, asosan, shaxsi umumlashgan gaplarga teng bo’ladi. Masalan: Kerilma g'oz, hunaring oz. Hurmat qilsang hurmat ko’rasan. Kattaga hurmatda, kichikka izzatda bo’l. Bir tok eksang bir tup tol ek. Sayoq yursang tayoq yeysan. Shaxsi umumlashgan gaplarning bosh bo’lagi ayrim hollarda birinchi shaxsing ko’plik shaklida ham bo’lishi mumkin. Masalan: Dushmanlardan har doim ogoh bo’laylik! Shaxsi umumlashgan gaplarda undalma, kirish so’z, kiritmalar, maqol so’z va yuklamalar qatnashmaydi. Egasi topilmaydigan gap. Kesimi orqali harakatni bajaruvchi shaxs (ega)ni topish mumkin bo’lmagan bir bosh bo’lakli gaplar egasi topilmaydigan gap deyiladi. Bunday gaplar quyidagicha ifodalanadi: 1. Ravishdosh va bo’ladi \\ bo’lmaydi fe'li bilan: Oyni etakbilan yopib bo’lmaydi. Mehnatsiz rohatga erishib bo’lmaydi. 2. Shart maylidagi fe'l va bo’ladi \\ bo’lmaydi so’zlari: shuyo’ldan borilsa bo’ladi. 11$