Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 74.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilida uyushiqlik hodisasi tadqiqi

Купить
“O‘ZBEK TILIDA UYUSHIQLIK HODISASI TADQIQI” mavzusida yozgan KURS ISHI TOSHKENT - 2025 3 MUNDARIJA: I. KIRISH II. ASOSIY QISM I BOB UYUSHIQLIK HODISASINI TILSHUNOSLIKDA O‘RGANILISHI 1.1 Zamonaviy tilshunoslikda uyushiqlik hodisasi..……………………………… 1.2 Uyushiqlik hodisasini ifodalovchi qismlar…………………………………… II BOB. GAP BO‘LAKLARIDA UYUSHISH HODISASI…………………… 2.1 Bosh bo‘laklarning uyushishi………………………………………………… 2.2 Ikkinchi darajali bo‘laklarning uyushishi……………………………………. III. XULOSA . IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI . 4 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Hozirgi o‘zbek adabiy tilida uyushiq bo‘lakli gaplarning o‘ziga xos xususiyatlari haqida anchagina tadqiqotlar olib borilgan. Shunga qaramasdan ularning o‘ziga xos belgilari, nutq uslublarida qo‘llanishi haqida fikr- mulohazal yetarli emas. Shularni hisobga olib, bu konstruksiyalarning o‘ziga xos belgilarini izohlashga harakat qildik. Kurs ishining o‘rganilishi. Akademik A.Hojiyev “Lingvistik terminlarning izohli lug‘ati” kitobida uyushiq bo‘laklarga quyidagicha ta’rif beradi: “Gapda bir xil so‘roqqa javob bo‘lib,bir xil sintaktik vazifani bajarib, teng bog‘lovchilar yoki sanash intonatsiyasi bilan bog‘langan bo‘laklar” 1 . O‘zbek tilining sintaktik qurilishida uyushiq bo‘laklar masalasi nazariy va amaliy qimmati katta bo‘lgan muhim masalalard andir. Turkiy tillar grammatikalarida, rus tili grammatikalaridagi singari, uyushiq bo‘lakli gaplar ikki turli atama bilan yuritiladi 2 . Prof. A.N.Kononov o‘zbek va turk tillariga oid grammatikalarida uyushgan bosh va ikkinchi darajali bo’laklarni alohida-alohida bayon etadi. Muallif turk tiliga oid asarida gapning uyushiq bo‘laklarining ifodalanishi, bog‘lovchi vositalar bilan qo‘llanishi, bundagi ayrim xususiyatlar kabi masalalar haqida mulohaza yuritadi 3 . Bir guruh turkologlar uyushiq bo‘lakli gaplarni “Предложения слитного типа”, “Слитное предложение” deb atasa, ikkinchi guruh turkologlar “Предложения с однородными членами” yoki “Однородные члены предложения” deb nomlaydi. Kurs ishining ahamiyati: Izlanishda taniqli yozuvchi A.Qahhor, P.Qodirov, A.Muxtor va boshqa yozuvchilarning asarlaridan, shuningdek, vaqtli matbuot manbalaridan olingan misollarni qiyosiy tahlil qilish asosida uyushiq bo‘laklarning o‘ziga xos tomonlari ochib berildi. 1 Хожиев А., Лингвистик терминларнинг изоҳли луғати, -Т., 1985 –Б. 20. 2 Балакаев М.Б.Решетов В.В. Современный узбекский язык. Ч.1. -Т., 1946 –Б. 30. Современный казахский язык. Синтаксис. Алма-ата, -Т., 1959 –Б. 60. 3 А.Н.Кононов. Грамматика современного узбекского-литературного языка.-M., 1960 5 Kurs ishning maqsadi: Maqsadimiz hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi uyushiq bo‘laklar, xususan uyushgan ega va kesimlar, ularning uslubiy o‘ziga xosliklarini yoritishdan iboratdir. Kurs ishning predmeti: Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksisida alohida o‘rin tutuvchi uyushiq bo‘laklar, xususan uyushgan ega va kesimlar. Kurs ishning tuzilishi va hajmi: Kirish, to‘rt bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 6 I BOB UYUSHIQLIK HODISASINI TILSHUNOSLIKDA O‘RGANILISHI 1.1 ZAMONAVIY TILSHUNOSLIKDA UYUSHIQLIK HODISASI Kishilar orasidagi o‘zaro kommunikativ aloqada ma’lum maqsadlar uchun gapning turli ko‘rinishlaridan foydalaniladi. Gapning tuzilish jihatdan turlari –sodda va qo‘shma gaplar nutqiy aloqada fikr anglatish uchun keng qo‘llanadi. Sodda gaplar fikr ifodalashdagi gapning asosiy ko‘rinishidir. Predikativlik asosida tashkil topgan bunday gaplarda tugal ma’no ifodalash uchun uni tashkil etgan bosh bo‘laklar – ega va kesimning bo‘lishi yetarlidir. Lekin o‘rni bilan ikkinchi darajali bo‘laklar-aniqlovchi, to‘ldiruvchi va hollarga ham murojaat qilinadi. Ma’lum bir fikr biror so‘z orqali yoki predikativ munosabatdagi birikma orqali yuzaga chiqadi. So‘z yoki birikma orqali ifodalangan gap sharoitga, suhbatdoshning fikriga va umuman, fikrning rivojiga qarab kengaya boradi. Har bir gapda so‘zlovchining ma’lum bir maqsadi o‘z ifodasini topadi. So‘zlovchi shu gap orqali biror narsa, voqea-hodisa, belgi-xususiyat va hokazolar haqida xabar beribgina qolmasdan, mana shu voqea-hodisa, predmetga o‘zining shaxsiy munosabatini ham ifodalashga intiladi. Bu munosabat shodlik, nafrat, ajablanish, tasdiq, afsus, uzr, iltimos, g‘azab va boshqa ko‘rinishda bo‘ladi. Ba’zan aytilayotgan fikrning asosini ko‘rsatishga, fikr bayonida yodga tushgan ma’lumotlarni qo‘shimcha ravishda berib o‘tishga, o‘rni bilan tinglovchining diqqatini jalb qilishga to‘g‘ri keladi. Huddi shu o‘rinda fikr ifodasi uchun gapning tuzilishi torlik qilib qoladi va shu tariqa sodda gapning murakkablashgan turi yuzaga keladi. Turkiy tillar bo‘yicha olib borilgan kuzatishlar orasida o‘zbek tilshunosi G‘.A.Abdurahmonovning ishlari diqqatga sazovor. Olim birinchi bo‘lib gaplarning tuzilishiga ko‘ra 3 turkumga ajratilishini (sodda gaplar, murakkab gaplar, qo‘shma gaplar) ko‘rsatib o‘tadi va murakkab gapni tashkil etuvchi sintaktik konstruksiyalar guruhiga ajratilgan bo‘laklarni, undalmalarni hamda kirish bo‘laklarning asosiy gap bo‘laklari bilan sintaktik bo‘glanishini “izohlash aloqasi” deb ko‘rsatib, ularda 7 yarim predikativlik mavjudligini hisobga olgan holda, mazkur konstruksiyalarni uchinchi darajali bo‘laklar deb atash ma`qul degan fikrni ilgari suradi 4 . Uchinchi darajali bo‘laklar haqidagi fikrlarni A.R.Sayfullayevning ishlarida ham kuzatamiz. Tilshunos H.Boltaboyeva ilmiy ishlarida ajratilgan bo‘laklar, undalmalar va kirishlarni sintagmatik bo‘laklar deb nomlab, gap strukturas ini murakkablashtiruvchi hodisalar qatoriga qo‘shadi va ular ishtirok etgan gaplarni “sodda murakkab gap” va “murakkablashgan sodda gaplar” atamasi bilan izohlaydi. A.A.G‘ulomov undalma, kirish, kiritmalar gap bo‘laklari bilan grammatik jihatdan bog‘lanmaslig i, ular sintaktik konstruksiyan i kengaytirish ini, murakkablashtirishini, lekin uni sodda gaplikdan chiqarib yubormasligini qayd etadi va shinga ko‘ra bunday konstruksiyalarni “murakkablashgan gap” atamasi bilan nomlashni tavsiya qiladi. Gap strukturasini murakkablashtiruvchi konstruksiyalardan biri-kiritmalarni ilmiy tekshirish obyekti qilib olgan I.Toshaliyev qator maqolalari va monografiyasida kiritmalarning grammatik va intonatsion jihatdan shakllangan gap strukturasini murakkablashtirishi, ularning faqat sodda gap sostavidagina emas, qo‘shma gap strukturasida ham, mustaqil gaplar orasida va abzatslar ichida ham qo‘llanilishi mumkinligi haqida fikr yuritib, ularni kiritma bilan murakkablashgan sodda gap va kiritma bilan murakkablashgan qo‘shma gap yoki kiritmali sodda gap (murakkablashgan sodda gap) va kiritmali qo‘shma gap (murakkablashgan qo‘shma gap) atamalari bilan nomlash mumkinligini qayd etadi 5 . Xullas, tilshunoslikda gap strukturasini murakkablashtiruvchi konstruksiyalar ishtirok etgan gaplarni nomlash masalasida xilma-xil fikr va mulohazalar mavjud. Bizning bu boradagi mulohazalarimiz quyidagicha: 4 Абдурахмонов А., Шукуров Ш., Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси,-T., 1973 –Б. 45. 5 Тошалиев И., Ҳозирги ўзбек адабий тили киритма конструкциялар,-T., 1976 –Б. 88. 8 I. Gapning struktura jihatdan turlarini aniqlashda predikativlikning asosiy rol o‘ynashi ma’lum narsa. Sodda gap bir nisbiy tugal fikrni ifodalaydi, sostavi ayrim predikativ yadrolarga ajratilmaydi, intonatsion jihatdan shakllangan bo‘ladi. Qo‘shma gap ham struktura jihatidan sodda gapga o‘xshash predikativ yadrolardan tashkil topgan, intonatsion va mazmun jihatdan bir butunlikga ega bo‘lgan gapdir. Qo‘shma gap tarkibidagi sodda gapga teng bo‘lgan qismlar mustaqil sodda gapdagi singari mazmun va intonatsion tugallikka ega emas, ularga birgalikda bir butunlik sifatida qarash kerak. II. Gap strukturasini murakkablashtiruvchi konstruksiyalar sodda gap sostavida ham, qo‘shma gap tarkibida ham qo‘llana oladi. Shuni nazarda tutib, bunday konstruksiyali gaplarni sodda va qo‘shma gap oralig‘idagi gap ko‘rinishi sifatida murakkablashgan gap nomi bilan atab, uning ikki turini murakkablashgan sodda gap va murakkablashgan qo‘shma gap deb nomlash lozim. III. Gap strukturasini murakkablashtiruvchi komponentlar 5 xil: 1.Uyushiq bo‘laklar. 2.Ajratilgan bo‘laklar. 3.Undalmalar. 4.Kirishlar. 5.Kiritmalar. Bulardan uyushiq bo‘laklar va ajratilgan bo‘laklar o‘zi qatnashayotgan gapning bo‘lagi vazifasida kelib, gap bo‘laklari bilan grammatik aloqaga kirishadi. Qolganlari esa gap bo‘lagi funksiyasini bajarmaydi va ular bilan grammatik aloqaga kirisha olmaydi. Gap tarkibida bir turdagi bo‘laklar birdan ortiq holda qator kеladi. Bir turagi bo‘laklar gapning uyushiq bo‘laklarini tashkil qiladi. Bunday bo‘laklar ishtirok etgan gap uyushiq bo‘lakli gap sanaladi: G‘ijjak, tanbur, chang, ud, nay, daf va hokazo yangradi. (O.) 9 Uyushgan bo‘laklar bir xil so‘roqqa javob bo‘lib, bir xil sintaktik vazifani bajarib, tеng bog‘lovchilar yoki sanash intonatsiyasi yordamida birikadilar. Uyushgan bo‘laklar o‘zaro tеnglashish, boshqa gap bo‘laklari bilan tobеlanish asosida sintaktik aloqaga kirishadilar. Bir xil sintaktik qiymatga ega bo‘lgan va ular gapning boshqa bo‘lagiga tеgishli bo‘lib, shu bo‘lakka nisbatan birday sintaktik munosabatda bo‘lgan birdan ortiq gap bo‘laklari uyushiq bo‘laklar sanaladi. Hozirgi o‘zbеk tilida gap uyushiq bo‘laklarining qo‘llanilishi tasodifiy bo‘lmay, balki tarixan shakllangan sintaktik hodisalardir. U o‘zining quyidagi xususiyatlari bilan xaraktеrlanadi: 1. Uyushgan bo‘lak gapda bir xil sintaktik vazifani bajaradi. 2. Uyushgan bo‘lak komponеntlari o‘zaro tеng aloqada bo‘ladi va tеng bog‘lovchilar yordamida bog‘lanadi. 3. Uyushiq bo‘lak o‘zi uchun umumiy hisoblangan bo‘lak bilan bir xil munosabatda bo‘ladi. 4. Uyushiq bo‘laklar sanash intonatsiyasi orqali talaffuz qilinadi. 5. Uyushiq bo‘laklar, odatda, bir xil so‘z turkumlaridan ifodalanadi. Uyushiq bo‘laklar gapda o‘zaro tеng bog‘lovchilar bilan, pauza va sanash intonatsiyasi bilan aloqaga kirishadi. Gapning uyushiq bo‘laklari sanash intonatsiyasi va tеng bog‘lovchilar (biriktiruv, zidlov, ayiruv, inkor) vositasida bog‘lanadi 6 . Gapning hamma bo‘laklari uyushib kеlishi mumkin. 1) uyushiq egalar: O‘zining kеchmish bolaligi, qishlog‘i, o‘rtoqlari yodiga tushdi. (O.) 2) uyushiq kеsimlar: U nortuyaning tеrisini shilib oldi, go‘shtini nimtaladi, tuzladi, qoplarga joyladi. (H.G‘.) 6 Нурмонова Д., Ҳозирги ўзбек адабий тилининг синтаксис курси, -A., 2007 –Б. 90. 10 3) uyushgan to‘ldiruvchi: Botirali ular uchun, xalq uchun, ozodlik uchun jonini fido qilganini bilib qo‘yishsin. (H.G‘.) 4) uyushgan hollar: Andijonda, Marg‘ilonda, Qo‘qonda ancha sargardon bo‘lib yurdi. (M.Is.) 5) uyushgan aniqlovchilar: O‘n minglarcha xalqning, mashinalarning suroni bilan to‘la qurilishda hayot qaynar edi. (O.) Prof. A.N.Kononov o‘zbek va turk tillariga oid grammatikalarida uyushgan bosh va ikkinchi darajali bo’laklarni alohida-alohida bayon etadi. Muallif turk tiliga oid asarida gapning uyushiq bo‘laklarining ifodalanishi, bog‘lovchi vositalar bilan qo‘llanishi, bundagi ayrim xususiyatlar kabi masalalar haqida mulohaza yuritadi 7 . Prof. M.B.Balakayev hozirgi zamon qozoq tilining sodda gap sintaksisiga oid asarida gapning uyushiq bulaklari to‘g‘risida ancha keng ma’lumot beradi. Muallif uyushiq bo‘laklarning tiplari, ularning shakllanishi, yoyiq va yig‘iq bo‘lib kelishlari, bog‘lovchi vositalar bilan qo‘llanishi kabi masalalarni alohida yoritadi 8 . D.Mayriqov qirg‘iz tilidagi gapning uyushiq bo‘laklarini maxsus tekshirib, ularning o‘ziga xos grammatik xususiyatlarini ancha batafsil ochib berdi 9 . O‘zbek tilida gapning uyushiq bo‘laklari haqidagi ta’limot dastlab mualliflar guruhi tomonidan yozilgan “Til saboqlig‘i” darsligiga kiritilgan edi. Bu hodisa darslikping “Gaplarning tuzilishiga ko‘ra turlari” qismida tekshirilib, uyushiq bo‘lakli gaplar “Uyushiq gaplar” deb atalgan. “Gapning uyushgan bo‘laklari” atamasi dastlab o‘zbek tili grammatikasiga oid adabiyotlardan “Nahv” da qo‘llanadi. I.A.Batmanov uyushiq bo‘lakli gaplarni “Слитные предложения” deb nomlaydi: “Tutash (слитный) gap deganda tarkibida bir necha uyushgan bo‘laklari bo‘lgan gap tushuniladi”. 7 А.Н.Кононов. Грамматика современного узбекского-литературного языка.-M., 1960 –Б. 120. 8 М.Б.Балакаев. Современный казакский язык, Синтаксис, -Алма-ата, 1959 –Б. 180. 9 Д.Майриков. Однородные члены предложение в киргизском языке, Афтореф, канд, дисс. –M., 1956 –Б. 56. 11 N.Said va A.Yo‘ldoshevlarning “Grammatika”sida uyushiq bo‘lakli gaplar “Uyushiq muchalli gaplar” deb atalgan va bu bob birmuncha keng yoritilgan. Ular eski an’ana bo‘yicha, uyushiq hollarni uyushiq to‘ldiruvchilarga kiritgan 10 . Keyinchalik H.G‘oziyev to‘liqsiz va o‘rta maktablar uchun tuzgan darsligida uyushiq bo‘lakli gaplar haqida oldingi darsliklarga nisbatan ancha to‘liq ma’lumot beradi. Muallif bu asarida uyushiq bo‘laklarning tiplari, ifoda etilish yo‘llari, bog‘lovchilari va ularda tinish belgilarning qo‘llanishi kabi masalalarni yoritadi 11 . V.V.Reshetov “Современный узбекский язык” nomli kitobida uyushiq bo‘lakli gaplar haqida shunday deb yozadi: “Uyushiq bo‘lakli gaplar tarkiban sodda yoyiq gapdan farq qilmaydi”. Muallif o‘zbek tilidagi uyushiq bo‘lakli gaplarni uch tipga bo‘ladi: birinchi tipda birdan ortiq ega bitta kesimga bog‘lanadi; ikkinchi tipda bitta ega bir necha kesimga bog‘lanadi; uchinchi tipda bir necha uyushgan ikkinchi darajali bo‘laklar gapga bo’g‘lanadi 12 . Uyushiq kesimli gaplar bilan qo‘shma gaplarning o‘zaro farqi esa F.K.Kamolovning “Qo‘shma gaplarga doir masalalar” nomli asarida ancha batafsil izohlangan. Bundan tashqari, asarda qo‘shma gap sostaviga kirgan sodda gaplarning egasi, aniqlovchisi, to‘ldiruvchisi va hollari ham uyushib kelishi mumkinligi to‘g‘risida gapiriladi 13 . 10 Н.Саид ва А.Йулдошев, Грамматика. 2-қисм. Наҳв -Т., 1936 –Б. 100. 11 Ҳ.Ғозиев Ўзбек тили грамматикаси. Синтаксис. -Т., 1941 –Б. 210. 12 В.В.Решетов. Современный узбекский язык. Ч.1 -Т., 1946 –Б. 200. 13 Ф.Камолов. Қўшма гапларга доир масалалар. -Т., 1941 –Б. 30. 12 1.2 UYUSHIQLIK HODISASINI IFODALOVCHI QISMLAR O‘zbek tilida gap bo‘laklarining uyushib kelish hollari o‘zining uzoq tarixiga ega. Bu hodisa barcha turkiy xalqlar, shu jumladan, o‘zbek xalqi uchun ham mushtarak bo‘lgan turk-runik yodgorliklar ida ham uchraydi. Uyushik bo‘laklarning ko‘plab qo‘llanganini XI asrda va undan so‘ng yaratilgan asarlarda ham uchratamiz. Masalan: Chektilar sharbatu taom avval, Ikkisidin etushdi kom avval. (Navoiy) Ushbu yil shubhaliq taomdin parhez qila boshladim. Pichoq va qoshiq va dasturxong‘acha ehtiyot qilur edim (“Boburnoma”). Demak, hozirgi zamon o‘zbek tilida gap uyushiq bo‘laklarining qo‘llanishi tasodifiy hol bo‘lmay, balki tarixan shakllanib kelayotgan o‘ziga xos sintaktik hodisadir. Bu o‘zining quyidagi xususiyatlari bilan xarakterlanadi: 1) uyushik bo‘lak qismlari o‘zaro teng aloqada bo‘ladi; 2) ular gapda bir xil sintaktik vazifani bajaradi; 3) ular o‘zi uchun umumiy hisoblangan bo‘lak bilan bir xil munosabatda bo‘ladi; 4) teng bog‘lovchilar yordami bilan bog‘lanadi yoki bog‘lanishi mumkin; 5) sanash iitonatsiyasi orqali talaffuz qilinadi; 6) odatda, bir xil so‘z turkumlaridan ifodalanadi. Uyushiq bo‘laklar biror morfologik belgiga ega bo‘lsa: 1) bu belgi uyushik bo‘laklarning eng oxirgi komponentiga qo‘shilib, hammasiga taalluqli bo‘ladi yoki, 2) grammatik belgi har bir uyushiq bo‘lakka qo‘shilib keladi. Masalan: O‘rik, olma, shaftolilarning ko‘rkam guldastalari, toza ruhli, quvnoq tabiatning mo‘l-ko‘l yoygan go‘zallik sepi quyoshda turli rang va nur bilan porlaydi ( Oybek). Maktab oldidagi choyxonada hangomalashib o‘tirgan edik. Gap oy va planetalarga uchish to‘g‘risida ketdi (gazetadan). Misolla rning har ikkalasida ham kelishik qo‘shimcha si uyushiq bo‘laklarning eng oxirgi komponentiga qo‘shilib kelib, oldingi komponentlarga ham taalluqli bo‘lmoqda. A.N.Kononov bunday hodisani umumiy morfologik 13 belgini “qavs tashqarisiga chiqarish” deb yuritadi. Yoqut tilida esa morfologik belgini gap uyushiq bo‘laklarining har biri qabul qiladi 14 . Agar uyushiq bo‘laklarning har biriga logik urg‘u tushsa, shuningdek, ularning har birini ta’kidlash lozim topilsa, u vaqtda uyushiq bo‘laklarning har biri o‘zbek tilida ham morfologik belgi qabul qiladi: Bu bog‘larda ozod mehnatning Jaranglaydi, sozlangan sozi, Bu bog‘lardan yuksalar ko‘kka Tinch hayotning, baxtning ovozi. (Uyg‘un) Hammaning og‘zida, ko‘zida o‘sha ikki og‘iz mash’um so‘z vahmi edi (M.Ismoiliy). Umrzoq ota... endi uning arvohiga fotiha o‘qib, E’zozxonni, To‘lqinni, Uchqunni duo qiladigan bo‘lib qoldi (H. G‘ulom). Uyushiq bo‘laklarning o‘zaro bog‘lanishi teng bog‘lovchilar, yuklamalar va pauza, intonatsiya yordami bilan bo‘ladi. Teng bog‘lovchilar yordamida bog‘langan uyushiq bo‘laklar, gap bo‘laklarini ng o‘zaro uyushish munosabatlaridagi ayrim xususiyatlariga ko‘ra, intonatsiya yordamida bog‘langan uyushiq bo‘laklarga nisbatan ozmi-ko‘pmi farq qiladi: bog‘lovchilarning qatnashuvi uyushgan bo‘laklarniig o‘zaro bog‘lanish vositalarini va ma’no munosabatlarini ochiq, yanada aniqroq ifodalashni ta’min etadi. Uyushgan bo‘laklarning o‘zaro bog‘lanishida ishlatiladigan bog‘lovchilar qo‘llanish usullariga ko‘ra asosan uch xil: 1) yakka qo‘llanuvchilar: va, hamda, ammo, lekin, biroq, bilan; 2) takror qo‘llanuvchilar: na... na, goh... goh, hoh...hoh, dam... dam, bir... bir, ba’zan... ba’zan, shuningdek, yana... yana kabi; 3) goh yakka, goh takror holda qo‘llanuvchilar: ham, yo, yoki. Bular takrorlanib kelgani kabi, yolg‘iz holda ham ishlatiladi. Yakka qo‘llanuvchi bog‘lovchilar yordamida bog‘langan uyushiq bo‘laklar orasidagi pauza juda qisqa, takror qo‘llanuvchilar yordamida bog‘langan uyushiq bo‘laklar orasidagi pauza esa uzun va ta’kidli bo‘ladi. O‘zbek tilida gapning uyushiq bo‘laklarini bog‘lash uchun teng bog‘lovchilar — biriktiruvchi, zidlovchi, 14 А. Н. Кононов. Грамматика турецкого языка. Т. 1941 –Б. 56. 14 ayiruvchi bog‘lovchilar qo‘llanadi. Bu bog‘lovchilar o‘z vazifalariga ko‘ra bir- biridan farq qiladi. Shulardan, xususan, ayiruvchilar deb atalib kelingan bog‘lovchilarning hammasini, gapning uyushiq bo‘laklaridagi vazifalariga ko‘ra, faqat shu atama ostidagina bitta guruhga birlashtirish unchalik muvofiq ko‘rilmadi. Chunki yo, yoki, yohud kabilar yordamida bog‘langan uyushiq bo‘laklarning biri mantiqan tasdiq, ikkinchisi inkor ma’nosida bo‘ladi. Masalan: Karim yo o‘qiydi, yo yozadi (o‘qisa yozmaydi, yozsa o‘qimaydi). Odil kitobni yoki qalamni oladi (kitobni olsa, qalamni olmaydi, qalamni olsa, kitobni olmaydi). Ayiruvchilar to‘dasida goh... goh, dam... dam, ba’zan... ba’zan kabi bog‘lovchilar ishlatilganda, hamma uyushiq bo‘laklar mantiqan yo bo‘lishli, yo bo‘lishsiz ma’noda qo‘llaniladi. Masalan: U tagdo‘zi do‘ppi ostida orqadan biram chiroyli ko‘ringan o‘rtamiyona kallasini goh u yoqqa, goh bu yoqqa burib, tirqishdan sinchiklab qaradi (M. Is moiliy). Bu xil gaplarda goh… goh, dam... dam kabi takrorlanuvchi bog‘lovchilar uyushiq bo‘laklar orasidagi galma-gallik yoki birin-ketinlik singari munosabatni ko‘rsatib turadi. Demak, bir atama bilan ataluvchi bu ikki to‘da bog‘lovchilar vazifalariga ko‘ra ham, bir sostavdagi uyushgan bo‘laklarda qo‘llanish miqdori va o‘rinlariga ko‘ra ham o‘zlariga xos xususiyatlarga ega. Shuni hisobga olib, ulardan bir to‘dasini ayiruvchilar guruhidan “galma-gallik bog‘lovchilari” atamasi bilan alohida ajratib olindi. Shunday qilib, o‘zbek tilida gapning uyushiq bo‘laklarida qo‘llanadigan bog‘lovchilar vazifalariga ko‘ra to‘rt guruhga bo‘lindi: biriktiruvchi, zidlovchi, ayiruvchi, galma-gallik bog‘lovchilari. Ba’zan uyushiq bo‘laklarni biriktirish uchun -u, -yu yuklamalari qo‘llanadi. Bular yordami bilan ifodalangan uyushiq bo‘laklarning munosabati o‘zaro juda zich bog‘langan bo‘ladi. Ular o‘zaro bog‘langan uyushiq bo‘laklarning birinchisiga qo‘shilib aytiladi, so‘ngra juda qisqa pauza hosil qilinadi. Masalan: Qo‘l hamma narsaga tez o‘rganadigan yoshlik chog‘larida u maktab bilan paxtaga chiqib, bir qizdan ikki qo‘llab tezu toza terishni o‘rganib qaytgandi (P. Qodirov). 15 Bag‘dodu Istambulda, Kobilu Tehronda ko‘rgan-kechirganlarini dam kulib, dam g‘ijinib hikoya qilardi (gazetadan) Shuningdek, -u, -yu yuklamalari zidlovchi bog‘lovchilar funksiyasida ham keladi. Bunday holda birinchi bo‘lak talaffuzidanoq ikkinchi bo‘lakda zid ma’no ifodalanishi bilinib turadi. Ana shunday xususiyatlari bilan ular ikki bo‘lakning o‘zaro bog‘lanishiga yordam beradi. Masalan: Yefim Danilovich xuddi gapiradigan bir qiyofada turib xalqqa qaradi-yu, gapirmadi (Asqad Muxtor). Uyushiq bo‘laklar odatda bir xil so‘z turkumidan bo‘ladi. Masalan: Zamiraning baland, ammo mayin ovozi bor edi (P.Qodirov). Bu gapda uyushiq aniqlovchilar (baland, mayin) bir xil so‘z turkumi — sifat orqali ifodalangan. Ba’zan uyushiq bo‘laklar turli so‘z turkumlari bilan ifodalanadi. Bunday holda ular ko‘pincha mazmunan yaqin guruhdagi so‘zlardan bo‘ladi. Masalan: Uyda Naimiy... na hassani, na o‘zini qayoqqa qo‘yishini bilmay o‘tirardi (A.Muxtor). Bu gapda to‘ldiruvchilar turli so‘z turkumlari: ot (hassani) va olmosh (o‘zini) bilan ifodalangan bo‘lsalar-da, uyushgan hisoblanadi. Chunki uyushish uchun so‘zning qaysi so‘z turkumiga mansubligi emas, balki uning bir xil leksik-semantik guruhga kirishi va gapda bir xil sintaktik funksiyada bir xil bo‘lakka bog‘lanishi hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bir gapda uyushiq bo‘laklar bir yoki bir necha to‘da holida uyushadilar —tarkib topadilar. Har bir to‘dadagi uyushiq bo‘laklarning komponentlari izohlovchi bo‘laklarsiz, ya’ni yig‘iq yoki tobe bo‘laklar bilan birga, yoyiq holda bo‘lishi mumkin. Masalan: Gavhar bu gaplarni u kungi bahsdagiday sho‘x ovoz bilan emas, bugungi bilganlariga xulosa qilib, sekin va yurakdan gapirardi (P.Qodirov). Siz Xumsondagi otangizni ham, Toshkentdagi onangizni ham tashlab, Botiralini deb, bizni deb, shu yerga ko‘chib kelgansiz (H.G‘ulom). Olov, shuningdek, yirtqich hayvonlar bilan kurashishda, ular ustidan g‘alaba qozonishda ham ibtidoiy odamning eng yaqin ko‘makchisi sanalgan (“Fan va turmush”). 16 Bundan tashqari, hozirgi zamon o‘zbek tilida gapning uyushiq bo‘laklari yozuvchilarning asarlarida va ma’ruzachilarning nutqida uslubiy vosita sifatida juda keng qo‘llanmoqda. 17 II BOB. GAP BO’LAKLARIDA UYUSHISH HODISASI 2.1 BOSH BO’LAKLARNING UYUSHISHI Egalar uyushmagan (yakka) holda kelishi bilan birga, uyushib kelishi ham mumkin. Uyushgan egalar grammatik jihatdan o‘zaro teng bo‘ladi. Ularning biri ikkinchisiga ergashmaydi, birini aniqlash uchun ikkinchisiga savol berish ham mumkin emas. Uyushgan egalar grammatik tomondan o‘zaro teng bo‘lib, boshqa bo‘laklarni — aniqlovchi va kesimni ergashtiradi. Aniqlovchi uyushib kelgan egalarning hammasiga baravar ergashishi yoki ularning ma’lum bir a’zosigagina ergashib, boshqa a’zolariga ergashmasligi mumkin. Lekin kesim uyushib kelgan egalarning hammasiga baravar ergashadi. Masalan: O‘zining kechmish bolaligi, qishlog‘i, o‘rtoqlari yodiga tushadi (Oybek). Bu gapda uchta ega uyushib kelgan bo‘lib, ularning hammasi “o‘zining” aniqlovchisini va “yodiga tushadi” kesimini ergashtiradi. Lekin “kechmish” aniqlovchisini ularning hammasi baravar ergashtirmaydi, uni faqat “bolaligi” egasigina ergashtiradi. Uyushib kelgan egalar, uyushmagan aniqlovchi va kesimlardan tashqari, uyushgan aniqlovchi va kesimlarni ham ergashtirib kela oladi. Misollar: Bir-biridan qiziq, bir-biridan rangdor latifalar, hikoyalar yog‘ildi (Oybek). Farg‘onada qurilajak kanallar, suv omborlari, gidrostansiyalar va cho‘llarda yashnaydigan o‘rmonlar, bog‘lar cholni quvontirdi, to‘lqinlatdi (Oybek). Uyushiq egalarning kesimlari har besh darajadagi fe’l bilan ham ifodalanaveradi. Uyushiq egalarning kesimlari majhul darajadagi fe’l bilan ifodalansa, uyushiq egalar obyektni, boshqa darajadagi fe’llar bilan ifodalansa, logik subyektni ko‘rsatadi. Boshqacha qilib aytganda, uyushiq egalar aktiv konstruksiyali gaplarda logik subyektlarni, passiv konstruksiyali gaplarda logik obyektlarni ifodalaydi. Qiyoslang: 1. Olimjon bilan Bekbo‘ta o‘z brigadalariga ketdilar (Sh. Rashidov). Muzikalar ingrashdan, bolalar kuylashdan, saf-saf odamlar yurishdan to‘xtadi (P.Tursun). 18 2. Xurosonning eng uzoq burchaklaridan salom va tabriklar yog‘dirildi (Oybek). Bu joyda ilgari otga taqa, aravaga mix qoqilardi (I. Rahim). Uyushiq egalar, asosan, bir xil so‘z bilan—ot yoki otlashgan so‘zlar bilan ifodalanadi. Ba’zan egalar ot va olmosh kabi turli turkumdagi so‘zlar bilan ifodalangan holda uyushib kelishi ham mumkin: ... sopol idish-tovoq, bir tomonda turli rangdagi ko‘rpa-to‘shak, yana allanimalar uyib qo‘yilgan edi (A.Qahhor). Uyushib kelgan egalar bir xil so‘roqqa javob bo‘ladi. Ba’zi hollarda ular turlicha so‘roqlarga javob bo‘lib kelishi ham mumkin. Misollar: 1. Manmanlik, shuhratparastlik ko‘p yomon kasal bo‘ladi. 2. Bu paxta maydoni va uning atrofi Ko‘korol deb yuritilar edi. 3. Katta-katta imoratlar,turli toifa odamlar,ularning g‘alati kiyinishlari uni hayratga solar, hayratidan angrayib qolar edi (P. Tursun). 4. Ariqlarda qiy-chuv bilan cho‘milib, qizg‘in tuproqqa ag‘anagan qora-qura bolalar, o‘rikzorlarda o‘rik qoqqan qizlar, havoda zarg‘aldoqning “biyov-biyov”i va traktorning guldirovi, devor orqasida tandirda pishayotgan nonning hidi, olislarda chaylalardan, dala shiyponlaridan ko‘tarilayotgan tutun ko‘malari, bog‘larda mevalarni qushlardan qo‘riqlovchilarning shovqini — hamma narsa unga tinch hayotni va erkin mehnat nash’asini gavdalantirar edi. Keltirilgan misollarning birinchisidagi egalar “nima”, ikkinchisidagi egalar „qayerlar" so‘roqlariga javob bo‘lib kelsa, uchinchi misoldagi “odamlar” egasi “kimlar?” so‘rog‘iga, “imoratlar” va “kiyimlari” egalari esa “nimalar?” so‘rog‘iga javob bo‘ladi. To‘rtinchi misoldagi “bolalar”, “qizlar” egalari ham huddi uchinchi misoldagidek “kimlar?” so‘rog‘iga, bu gapdagi boshqa egalar esa „nima?" so‘rog‘iga javob bo‘lib keladi. Uyushib kelgan egalarning grammatik shakliga qarab so‘roqlar shaklining o‘zgarishi (egalik va ko‘plik qo‘shimchalarini qabul qilishi) ham mumkin. Bu esa turk tillarining, jumladan, o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatidir. Misollar: U janobning fikrlari, zavqlari, iltifotlari —tilimizning g‘alabasidar. ... oyoqlarim, tizzalarim bir oz shilinibdi. 19 Uyushib kelgan egalar tuzilish tomondan birgina so‘zdan yoki so‘zlar birikmasidan iborat bo‘ladi: 1. Uyushib kelgan egalarning har biri birgina so‘zdan iborat bo‘ladi: Ayniqsa Norbuvi bilan Qo‘ldosh qishloqni yaxshi biladi (H.Shams). 2. Uyushib kelgan egalarning ba’zilari (ba’zi a’zolari) birgina so‘zdan, ba’zilari esa so‘zlar birikmasidan iborat buladi. Shoxlatish, oziq berish mumkin (A. Qahhor). 3. Uyushiq egalarning hammasi so‘zlar birikmasidan iborat bo‘ladi: Kishi o‘z- o‘ziga talabchan bo‘lsa, mayda gap, ... o‘ziga bino qo‘yish, yurakda kek saqlash ham yo‘qoladi. O‘z kuchiga ishongan xalq, uyushgan xalq, ozod mehnat qilgan xalq haqiqatan ham har ishni bajarishga qodir. Qayerga borishim, nima qilishim noma’lum. Takrorlangan egalar uyushiq ega hisoblanmaydi: Men… men sekretar (A.Qahhor). Takrorlangan egalarning bir elementi takrorlangan birikmali uyushiq egalardan farq qilishi lozim. Masalan: O‘z-o‘zini tanqid va quyidan bo‘ladigan tanqid har taraflama qo‘llab-quvvatlansin (gazetadan). Uyushiq egalarning kesimlari ba’zan tushib qoladi, grammatik tomondan ifodalanmaydi. Lekin ular gapning umumiy mazmunidan anglashilib turadi. Masalan: O‘rtada supa va hovuz. Stol ustida yangi gazeta, jurnallar. Uyushiqlik, dastlab, ikki bo‘lakdan hosil bo‘ladi. Harakat yo holatning bajarilishida subyektning ishtiroki, predmetning belgisi, harakat yo holat obyektining miqdori kabilarga qarab uyushiq bo‘lak a’zolari ko‘paya boradi. Tekshirish natijasida ma’lum bo‘lishicha, uyushiq egalarning ikki a’zoli turi ko‘p qo‘llanadi. Uch a’zoli turi ikki a’zoli turiga qaraganda, to‘rt a’zoli turi uch a’zoli turiga qaraganda, besh a’zoli turi to‘rt a’zoli turiga qaraganda kam qo‘llanadi. Ularning ko‘p a’zoli turlari esa yanada kamroq uchraydi. Masalan: Asqad 20 Uyushiq egalar ot va olmosh orqali ifodalanishi bilan birga, otlashgan sifat, sifatdosh, son, fe’l bilan ham ifodalanadi. Otlashgan so‘zlar, xuddi ot kabi, kelishik, egalik va ko‘plik qo‘shimchalarini qabul qiladi hamda otning so‘roqlariga javob bo‘ladi. Uyushiq egalarning otlashgan so‘zlar bilan ifodalanishi quyidagicha: 1. Uyushiq egalar otlashgan sifatlar bilan ifodalanadi. Bunda oddiy darajadagi asliy va nisbiy sifatlar otlashib, ega vazifasida keladi. Masalan: Har bir vijdonsiz, har bir iflos, har bir muttaham, har bir yirtqich uning satira qilichiga duch keldi (G‘. G‘ulom). 2. Uyushiq egalar otlashgan sifatdoshlar bilan ifodalanadi. Bunda, ko‘pincha, o‘tgan zamon sifatdoshlari otlashib, uyushiq ega vazifasini bajarib keladi. M a s a l a n: Uning eshikni ochgani uyga kirgani va joyiga yotgani xech kimga sezilmadi. 3. Uyushiq egalar otlashgan sonlar bilan ifodalanadi. Bunda, ko‘pincha, sanoq va tartib sonlar otlashib, gapda uyushiq ega vazifasini bajaradilar: Miyasida chuvalgan kalavaday allanimalar aralash-quralash bo‘lib, goh biri, goh ikkinchisi ustun kelar, so‘ngra sahifaga tushish oldidan yana tutqich bermay yo‘qolardi. Ba’zan jamlovchi sonlar ham uyushiq ega vazifasida kela oladi. 4. Uyushiq egalar otlashgan fe’llar bilan ifodalanadi. Uyushiq egalarning otlashgan fe’llar bilan ifodalanishi otlashgan sifat, sifatdosh, son kabi so‘zlar bilan ifodalanishiga qaraganda kam uchraydi. Ko‘pincha juft fe’llar otlashib, gapda uyushiq ega vazifasida keladi. Bunday uyushiq egalar, asosan, ikki a’zodan iborat bo‘ladi. Masalan: Fermaning oldi-sotdi, o‘ldi-tug‘ildilari hisobga olindi. Tinchliksev ar mamlakatla r bilan oldi-berdi, bordi- keldimiz kun sayin kuchaymoqda. Hozirgi zamon o‘zbek tilida uyushiq egalar ikki yo‘l bilan o‘zaro teng bog‘lanadilar 15 : 1. Biriktiruvchi pauza va sanash intonatsiyasi yordami bilan. 15 Ўзбек тили грамматикаси. I том -Т., Фан. 1975. II том -Т. Фан. 1976. –Б. 88. 21 2. Biriktiruvchi pauza va sanash intonatsiyasi hamda teng bog‘lovchilar yordami bilan (aralash yo‘l bilan). Uyushik egalar biriktiruvchi pauza va sanash intonatsiyasi yordami bilan o‘zaro teng bog‘lanadilar. Masalan: Supaning ikki yonida boshyalang Mansurov, qovog‘i qizarib, siniqib qolgan Bashorat, uning yonida notanish bir rus xotin, kamonday oldinga egilgan novcha Abdusamad qimir etmay, boshlarini quyi solib turishibdi. (Asqad Muxtor). Biriktiruvchi bog‘lovchilar ikki a’zoli uyushiq egalarni hamda ko‘p a’zoli uyushiq egalarning oxirgi ikki a’zosini o‘zaro biriktirib bog‘laydi. Bunday vaqtda uyushiq ega a’zolari sonini orttirish, sanashni davom ettirish mumkin emas. Uyushik egalar (uyushiq ega a’zolari) orasida qo‘llangan biriktiruvchi bog‘lovchi sanashning tugallanganligini ko‘rsatadi. Shu sababli bu xil uyushiq egalarni (uyushiq egalarning ikkita-ikkita bog‘lanib kelishi bundan mustasnodir) shartli ravishda uyushiq yoki yopiq uyushiq egalar deymiz.Misollar: Meni g‘alaba va xalqimizning baxti yupatadi (Uyg‘un). Odamlar, mashina va mototsikllar u yoqdan bu yoqqa o‘tgani-o‘tgan (Asqad Muxtor) Ba’zan teng bog‘lovchilar (biriktiruvchi bog‘lovchilar) ko‘p a’zoli uyushiq egalarning oldingi a’zolarini o‘zaro biriktirib bog‘laydi. Uyushiq eganing keyingi a’zolari esa intonatsiya yordami bilan birikadi. Bu xil uyushiq ega a’zolarining o‘zaro munosabati u qadar birikib ketmagan bo‘ladi; ular sonini ko‘paytirish, sanashni davom ettirish mumkin. Shuning uchun bunday uyushiq egalarni uyushiq bo‘lmagan yoki ochiq uyushiq egalar deymiz.Misollar: Uning orqasidan Boboali va bir necha saroy mulozimlari, mansabdorlar yo‘lga tushdilar. Poytaxtning bir ko‘p shuaro va fuzalosi, akobirlari hozir bo‘ldilar (Oybek) Uyushiq ega a’zolari biriktiruvchi va ayiruvchi bog‘lovchilar bilan o‘zaro bog‘lanadi. Zidlovchilar uyushiq egalarni biriktirish uchun qo‘llanmaydi, ular ko‘pincha uyushiq kesimlarda qo‘llanadi. Biriktiruvchi bog‘lovchilardan “va” uyushiq egalarda, shuiingdek, uyushiq kesimlarda ham yakka holda qo‘llanadi, 22 takrorlangan holda esa deyarli qo‘llanmaydi. Bu bog‘lovchi ikki a’zoli uyushiq egalarni hamma ko‘p a’zoli uyushiq egalarning ko‘pincha oxirgi ikki a’zosini biriktirib bog‘laydi va uyushiq ega a’zolarining hammasi to‘la aytilganligini, ularning tugallanganligini ko‘rsatadi. Masalan: Nima uchun bizning yerlarda ham sitrus ekinlari, xurmo, limon, mandarin va apelsinlar o‘stirilmaydi? (Ibrohim Rahim). Uyushiq egalar juft-juft bo‘lib kelsa, “va” bog‘lovchisi shu juftlar orasida qo‘llanadi va juft bo‘laklarni biriktirib bog‘laydi 16 . Bir juft bilan ikkinchi juft esa intonatsiya yordami bilan birikadi. Masalan. Erk va muhabbat, Vatan va xalq, do‘stlik va sadoqat, jang va mehnat, shodlak va baxt, jasorat va g‘alaba, o‘tmish va kelajak, yoshlik va bahor, tabiat va hayot – hammasi ham uning ijodida o‘zining ifodasini topa bildi (Uyg‘un). “Ham” yordamchisi uyushiq egalarda qo‘llanishi jihatdan “va” yordamchisiga bir qadar o‘xshaydi. Masalan, uyushiq ega ko‘p a’zoli bo‘lsa, “ham” uning oxirgi ikki a’zosi orasida qo‘llanadi, uyushiq egalar juft holda bo‘lsa, shu juftlar orasida keladi. “Bilan” yordamchisi aslida ko‘makchi bo‘lib, o‘rni bilan (uyushiq bo‘laklarda) bog‘lovchi vazifasida keladi va birgalik ma’nosini anglatadi. Bu bog‘lovchi uyushiq egalarda qo‘llanadi, lekin uyushiq kesimlard a qo‘llanma ydi. U vazifasi jihatidan “va”, “ham”, “hamda” bog‘lovchilariga teng bo‘lib, ikki a’zoli uyushiq egalarni o‘zaro teng bog‘laydi, ammo ko‘p a’zoli uyushiq egalarning oxirgi ikki bo‘lagini bog‘lashga xizmat qilmaydi hamda shu xususiyati bilan “va” bog‘lovchisidan farqlanadi. Uyushiq egalar juft-juft bo‘lib kelsa, “bilan” bog‘lovchisi huddi “va” bog‘lovchisidek, ana shu juft bo‘laklarni o‘zaro biriktiradi. Masalan: Zaynab bilan xushchaqchaq Huri, Adol bilan yallachi Nuri, Asal bilan o‘yinchi Sora, Surma bilan quvnoq Ruxsora, Sarvi bilan dutorchi Gulnor, Qunduz bilan Suqsur va Anor Birga-birga qaytadi xandon, birga chaqchaq qiladi chandon. (H.Olimjon) Ba’zi hollarda juft egalarning biri “va”, ikkinchisi “bilan” bog‘lovchilari yordamida birikib kelishi ham mumkin. Masalan: Erta sahardan beri ish boshida 16 М.М.Курбонова. Бош бўлаклар талқинига доир.-Т., 1988 –Б. 66. 23 yurgan Oyqiz va Olimjon, ayniqsa Suvonqul bilan Bekbo‘ta ustiga ko‘k piyoz sepilgan oshni zo‘r ishtaha bilan yedilar (Sh. R a sh i d o v). Uyushiq egalar “na... na” bog‘lovchisi bilan ham o‘zaro birikib keladi. Bu bog‘lovchi uyushiq egalarda, shuningdek, boshqa uyushiq bo‘laklarda ham faqat takrorlangan holda qo‘llanadi va inkor ma’nosini ifoda etadi. “Na... na bog‘lovchisi bilan birikkan uyushiq egalarning kesimi ko‘pincha bo‘lishli shaklda bo‘ladi. Uyushiq egalarning hamda kesimda ifodalangan harakatning inkor etilishi, bo‘lmasligi kesimning grammatik shaklidan emas, balki bog‘lovchi dan anglashiladi. “na... na” bog‘lovchisi uyushiq egalarning oldidan keladi, ulardan keyin qo‘llanmaydi. Masalan: ... ularda na maqsad, na ehtiros, na hayot bor (Asqad Muxtor). Ko‘ngillarida na dard bor, na ishq (P. Tursun). Uyushiq egalar biriktiruvchi bog‘lovchilar o‘rnida kelgan “-yu”, “-u” kabi yuklamalar bilan ham o‘zaro bog‘lanadi. Bunday vaqtda uyushiq egalardan ta’kid va kuchaytirish ma’nolari anglashiladi. Uyushiq egalar ayiruvchi bog‘lovchilar bilan ham o‘zaro bog‘lanib keladi. Ayiruvchi bog‘lovchilar biri ma’lum belgiga (kesim ifoda etgan belgiga) ega bo‘lgan, boshqasi esa shu belgiga ega bo‘lmagan yoki kesim ifoda etgan belgiga galma-gal ega bo‘ladigan uyushiq egalarni biriktirib bog‘laydi. Uyushiq egalarda ayiruvchi bog‘lovchilardan “yo”, “yoki”, “yoxud” yakka yo takror holda qo‘llanadi, “dam... dam”, “goh... goh” kabi bog‘lovchilar esa faqat takror holda qo‘llanadi Voqea-hodisani bo‘rttirib, kuchaytirib ko‘rsatish maqsadida ba’zan uyushiq egalarda qo‘sh bog‘lovchilar ham ishlatiladi. Masalan: Uning kelganini na Sidiqjon payqadi va na Qurbon ota (A.Qahhor). Buning kasbini na odam va na shayton qiladi (H. Hakimzoda). Uyushiq egalar hozirgi zamon o‘zbek tilida yo aniqlovchilarsiz, yo aniqlovchilar bilan kengaygan holda qo‘llanadi. Aniqlovchilarsiz kelgan uyushiq 24 egalar yig‘iq, aniqlovchilar bilan kelgan uyushiq egalar yoyiq uyushiq egalar deyiladi 17 . Misollar: Qish, bahor, yoz o‘tdi. (P.Tursun). Bir uyushiqlik zanjirini tashkil qilgan egalarning ba’zisi yig‘iq, ba’zisi yoyik holda aralash kelishi ham mumkin. Masalan: Qop-qorong‘i soydan bir chaqirim chamasi yo‘l bosish kerak. Ammo chayla ham, yumshoq pichan ham, momiqday yostiq ham uni o‘ziga tortadi (Sh.Rashidov). Tog‘lar, adirlar, uzoq-yaqindagi daraxtlar qurum bosganday qop-qora tus oldi. (A.Qahhor). Uyushiq egalar gapning ikki bo‘lagi — aniqlovchi va kesim tomonidan aniqlanadi. Kesim hukm chiqarish yo‘li bilan uyushiq eganing belgisini ko‘rsatsa, aniqlovchi ma’lum bir belgi-xususiyatni ko‘rsatish yo‘li bilan uyushik eganing turg‘un belgisini ko‘rsatadi. Ma’lumki, aniqlovchi qaratqichli aniqlovchi va sifatlovchi deb ikkiga bo‘linadi. Uyushiq egalar ana shu har ikkala aniqlovchi bilan ham kela oladi. Misollar: Ularnang odatlari ham, o‘yinga bo‘lgan intilishlari ham bir-biriga aslo o‘xshamas edi (Sh.Rashidov). Shunday qilib, uyushiq egalar aniqlovchisiz va umumiy hamda xususiy aniqlovchilar bilan kengaygan holda kela oladi. 17 Р.Р.Сайфуллаев. Ҳозирги ўзбек адабий тилида гап бўлакларининг семантикаси ва грамматикаси. -Т., 2000 – Б. 78. 25 2.2. IKKINCHI DARAJALI BO‘LAKLARNING UYUSHISHI Ta’kidlash, xulosalash maqsadida uyushiq bo‘laklarda, jumladan, uyushiq egalarda umumlashtiru vchi bo‘lak qo‘llanadi. Umumlashtir uvchi bo‘lak sanaluvchilarni — uyushiq egalarni jamlab, umumlashtirib ko‘rsatadi va jins tushunchasini ifoda etadi. Sanaluvchilar esa shu jins tarkibiga kirib, uni tashkil qilib, tur tushunchasini ko‘rsatadi 18 . Umumlashtiruvchi bo‘lak uyushiq egalardan oldin ham, keyin ham keladi. Umumlashtiruvchi bo‘lak qayerda bo‘lmasin, u uyushiq egadan keskin pauza bilan ajraladi. Umumlashtiruvchi bo‘laklar uyushiq ega a’zolarining hammasini yoki ularning ba’zilarini umumlashtirib keladi. Masalan: 1) Baliqlar hayoti, tuzilishi, ko‘payishi — hammasi Qudratning kitobida bor (H.Nazir). 2) Uning ko‘z oldida injener bo‘lib etishgan stalevar Kravchenko, SHeraliyevlar hammani ijodga, yangiliklarga rag‘batlantiruvchi mehribon keksala,; professor Nazarov va obermaster va hatto qaysar Nuriddinov ham uni quvontiradi (A.Muxtor). Uyushiq eganing umumlashtiruvchi bo‘laklari, ko‘pincha, ot bilan ifodalanadi. Shu bilan birga, olmosh, son kabi so‘zlar bilan ham ba’zan ifodalanib kelishi mumkin. Uyushiq egalarda asosan turdosh otlar umumlashtiruvchi bo‘lak vazifasida keladi. Atoqli otlar esa bunday xususiyatga ega emas. Atoqli otlar bir jinsga kiruvchi ko‘p predmetning umumiy nomini ifoda etmaydi, balki yolg‘iz predmet nomlarinigina ifoda etadi. Shuning uchun ham ular umumlashtiruvchi bo‘lak vazifasida kela olmaydi. Umumlashtiruvchi bo‘lak vazifasida kelgan turdosh otlar, ko‘pincha, ko‘plik shaklda keladi. Misollar: Xolmurodning do‘stlari: Ergash, Jo‘ra va Omontoy ham birin-ketin otpuskadan qaytishdi (P.Tursun). Katta qishloqning ertapishar qovunlari — amiri, ko‘kcha,oqurug‘lari qadim zamonlardan beri mashhur (I.Rahim). 18 Х.Ҳолиқов. Ҳозирги ўзбек адабий тилида мураккаблашган содда гаплар услубияти. Номз., дисс., -Т., 1993 – Б. 125. 26 Ot bilan ifodalangan umumlashtiruvchi bo‘laklar “kabi”, “singari” o‘xshatish ma’nosini anglatuvchi so‘zlar bilan ham keladi. Bu so‘zlar umumlashtiruvchi bo‘laklardan oldin qo‘llanadi. Masalan: O‘zbek adabiyotida Muqimiyga qadar Alisher Navoiy, Bobir, Lutfiy, Sakkokiy kabi mashhur shoirlar yetishgan. Umumlas htiruvchi bo‘laklar ko‘pincha belgilash olmoshlari bilan ifodalanadi. Ba’zi hollardagina kishilik, bo‘lishsizlik kabi olmoshlar bilan ifodalanib kelishi mumkin. Olmoshlar bilan ifoda qilingan umumlashtiruvchi bo‘laklar jins ma’nosiga ega bo‘lmasdan, faqat uyushiq bo‘laklarni ta’kidlab ko‘rsatishga xizmat qiladi. Misollar: Sho‘rvaniyag eti, moyi, suvi — bari sizniki bo‘ldi-ku! (Oybek). Mana ular: dehqonlar, koranda-chorakorlar, qarollar, shahar kosiblari, ishchilar, zulm olovida suyaklariga qadar yongan bechoralar va ularning oilalari, otalari (Oybek). Unga na yo‘lovchi, na samovarchi — hech kim e’tibor qilmadi (Asqad Muxtor). Yuqorida eslatganimizdek, uyushiq eganing umumlashtiruvchi bo‘laklari son bilan ham ifodalanadi. Bunda umumlashtiruvchi bo‘laklar, asosan, jamlovchi sonlar bilan ifodalanadi, chunonchi: Dehqonboy akam bilan Hafiza opam ikkovlari ketadagan bo‘lishdi! (A. Qahhor). Anorxon, Ergash, Sodiq — uchovi uch tomonga — traktorchilar, universalchilar yoniga jo‘nadi (I. Rahim). Uyushiq eganing umumlashtiruvchi bo‘laklari tuzilishi jihatdan birgina so‘zdan yoki so‘zlar birikmasidan iborat bo‘ladi: 1)...devor, tosh, tuproq, yog‘och — hammasi otashdek qizigan (I. Rahim). 2) Qavm-qarindoshlar, yor-jo‘ralar, qo‘ni-qo‘shnilar — butun qashloq uydan- uyga yurib, bir-birini tabriklar edi (A. Qahhor). Hamma narsa — uylar, devorlar, daraxtlar qorong‘ilikka jimgina cho‘kdi (Oybek). 27 Uyushiq eganing umumlashtiruvchi bo‘laklari yolg‘iz yoki aniqlovchilar bilan kengaygan holda kelishi ham mumkin: 1) Shu qadar zavq, shu qadar fikrlar, shu qadar shod xayollar — hammasi sochilib ketdi. (A. Muxtor). Ko‘chalar, uylar — hamma yoq yam- yashil (H. Nazir). 2) Bundan tashqari, bog‘ning turli joylarida har xil mevali daraxtlar — nok, o‘rik, behi, jiyda va hokazo anchagina (Oybek). Fikrni yanada kuchliroq, ta’sirliroq bayon qilish maqsadida uyushiq eganing umumlashtiruvchi bo‘laklari oldidan kirish bo‘laklarni keltirish ham mumkin: Bug‘doydan go‘ja osh qaynatsa bo‘ladi. Un qilib atala-umoch, uvra osh, xullas, o‘ttiz ikki xil ovqat pishirilsa bo‘ladi (Oybek). Ba’zan bir sodda gapda uyushiq ega umumlashtiruvchi bo‘laklari ikkita bo‘lishi ham mumkin, chunonchi:... so‘zanani to‘rtovimiz — qudam, Hafiza, Saltanat —hammamiz tikdik. Pastda hamma narsa: kim qanday o‘ynayapti, kimning qanday kamchiligi bor -hammasi ochiq ko‘rinib turadi (I. Rahim). Layli va Shirinlar o‘tmishda huquqsiz bo‘lganliklari uchun ham murodlariga yeta olmaganlar, baxtsiz mazlumalar bo‘lganlar (H. G‘ulom). Gap bo‘laklari, jumladan, uyushiq egalarning ham tartibi o‘zgarishi mumkin. Inversiyaga uchragan uyushiq egalar odatda kesimdan so‘ng, gap oxirida keladi. Uyushiq egalar, ko‘pincha, tantanali nutq va chaqiriqlarda inversiyaga uchraydi. Masalan: Yashasin musobaqa g‘oliblari – opalar va singillar. Uyushiq egalarning ayrimlari inversiyaga uchrashi, ayrimlari uchramasligi mumkin. Ularning inversiyaga uchramagan a’zosi kesimdan oldin keladi, ya’ni gapning kesimi uyushiq ega azolari o‘rtasida joylashtiriladi. Masalan: Bir hovlida yolg‘iz turish noqulay bo‘lmasmikan, degan andishani na Kanizak xayoliga keltirar edi, na Sidiqjon ( A. Qahhor). Senda tajriba ham yo‘q, uquv ham (Sh. Rashidov). It ham erkalanibdi, sichqon ham (O‘zbek xalq ertaklari). 28 Uyushiq ega a’zolarining bunday inversiyaga uchrashi uyushiq eganing to‘liqsiz inversiyaga uchrashi deyiladi 19 . Yuqorida aytilganidek, uyushiq ega a’zolarining barchasi o‘z o‘rnini o‘zgartirib, inversiyaga uchrasa, bunday hol uyushiq eganing to‘liq inversiyaga uchrashi deyiladi. Shunday qilib, uyushiq egalarda ikki xil inversiya — to‘liq va to‘liqsiz inversiya yuz beradi. Gapning oddiy bo‘laklari kabi, uyushiq ega komponentlari xam gap ichida ma’lum tartibda joylashtiriladi. Lekin bu gap bo‘laklari tartibidan ancha farq qiladi. Uyushiq bo‘laklar badiiy asarlarda uning ta’sirchanligini ta’minlovchi uslubiy vosita sifatida ham keng qo‘llanadi. Ular badiiy tasvirda peyzaj detallari, harakatning o‘sish sur’atini ifodalash uchun qo‘llaniladi. Masalan: Yaqin ikki haftadan beri ko‘z ochirmayotgan kuzak shamoli yaydoq daraxtlar shoxida chiyillaydi, g‘uvillaydi, tomlarda vishillaydi, yopiq eshik va darchalarga bosh urib uf tortadi. (A.Qahhor) “Chiyillamoq, g‘uvillamoq, vishillamoq, uf tortmoq” fe’llari uyushgan kesim vazifasini bajarib, nutqning dinamikligi haqida tasavvur beryapti. Yoki: “O‘rtoq Boqijon Baqoyevning ta’bi ochildi — sigir, uning qulog‘idagi ko‘m —ko‘k kana, g‘o‘qillab tumshug‘i bilan ariq yoqalarini buzib yurgan cho‘chqa ko‘z oldidan ketdi” gapidagi uyushgan bo‘laklar sanoqni ifodalash bilan birga kitobxon ko‘z oldida peyzaj detallarini namoyish qilish uchun ham qo‘llangan. Har bir yozuvchi badiiy asar talab etgan darajada o‘ziga ma’qul bo‘lgan grammatik shakllar va sintaktik kostruksiyalarni qo‘llaydiki, bular keyinchalik yozuvchi uslubini ko‘rsatuvchi vositalardan biriga aylanadi. Uyushiq bo‘laklar ham shulardan biri sifatida jonli badiiy tasvir, obrazning ichki dunyosi, uning emotsional holati, his-tuyg‘usi ifodasi uchun xizmat qiladi. Badiiy nutqdagi gap bo‘laklarining uyushgan holda kelishi ko‘p hollarda uslubiy bo‘yoqdorlik bilan 19 Майриков Д. Однородные члены предложения в киргизском языке. Автореферат канд. дисс. -М., 1956 –Б. 32. 29 bog‘liq bo‘ladi. Uyushiq bo‘laklar predmet yoki shaxslarni sanab ko‘rsatish maqsadida ko‘p qo‘llanadi: Bu chodirlarda oilalar. meditsina muassasalari, miliiiya, radio, yasli va bog‘chalar, mahkamalar, ayrim korxonalarning tsexlari o‘z hayotini, ishini boshlab yubordi. Biron predmet yoki subyektning xil-xususiyatlari haqidagi ma’lumotlar ham uyushiq bo‘laklar vositasida ifodalanadi: — Bordiyu, mashinani to‘xtatadigan, shofyorni javobgarlikka tortadigan militsionerning o‘zini qasddan urib o‘tsa—chi? Muhayyo bor joyda olam ko‘zimga chiroyli, obod ko‘rinib qoldi. Bundan tashqari, uyushiq bo‘laklar predmet yoki voqea-hodisalarning makon va zamon nuqtai nazaridan o‘zaro munosabatlarini ham ko‘rsatadi. Yozuvchi asar yaratar ekan, o‘z maqsadini ifodalash uchun o‘rinli konstruksiyalardan foydalanishga intiladi. Shunday konstruksiyalardan biri bo‘lgan uyushiq bo‘laklar hayotda mavjud bo‘lgan predmetlar orasidagi xilma-xil munosabatlarni aks ettirishga xizmat qiladi. Uyushiq bo‘laklar yordamida, yuqorida ta’kidlanganidek, badiiy polotnoda ma’lum detallar o‘z aksini topadi, harakat dinamikasi tasvirlanadi, kitobxon ko‘z o‘ngida tabiat manzarasi o‘zining bor bo‘yog‘i bilan jonlanadi. Qalandarov yo‘l bo‘yidagi tiniq yashil daraxtlar, barra o‘tlardan ko‘zi quvonib, kishining vujudini yayratadigan may havosidan mast bo‘lib, hirgoyi qilib ketayotgan edi. Misolda muallifning “daraxtlar, o‘tlar” uyushiq bo‘laklari yordamida peyzaj tasvirini o‘quvchi ko‘z oldida jonlantirmoqchi bo‘lgani yaqqol sezilib turibdi. Taniqli so‘z san’atkori, mashhur proza ustasi Abdulla Qahhor asarlari o‘zining grammatik qurilishi, xususan, sintaktik xususiyatlari bilan ham farqlanib turadi. Tildagi sintaktik vositalardan o‘rinli foydalanish yozuvchining har bir sahifasida, aytish mumkinki, har bir gapida yaqqol ko‘rinadi. O‘zining qisqa hikoyalarida, qissa, romanlarida A.Qahhor ekspressivlikni ifodalash niyatida 30 uyushiq bo‘laklarga ham juda ko‘p murojaat qilgan. Asarning ta’sirchanligini ta’minlash maqsadida ikki, uch va undan ortiq komponentli uyushiq bo‘laklarni mahorat bilan ishlatgan. Qalandarov uni ko‘rib iljayd-iyu, o‘rnidan qimirlamadi, uzun oyoqlarini qattiqroq salanglatdi. Mehmonxonada novcha, yo‘g‘on, qoshari o‘siq, mosh—guruch soqoli ko‘kragiga tushgan bir chol sandalda kattakon po‘stinni yelkasiga tashlab o‘tirgan edi. Birinchi gapda muallif “Sinchalak” qissasining bosh qahramoni Qalandarovning xarakteriga mos ayrim qirralarni yoritmoqchi. Bu maqsad uchun fe’l bilan ifodalangan kesimlarning uyushib kelishi ma’lum hissa bo‘lib qo‘shilgan. Ikkinchi gapda esa uyushgan aniqlovchilar yordamida qahramonning tashqi ko‘rinishi chizilgan. Uyushiq bo‘laklar, yuqorida aytilganidek, bir necha komponentli bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda uyushiq bo‘laklarning keyingilari oldingisi anglatgan ma’nolarga izoh berish, to‘ldirish, birgalikda tugal ma’noni ifodalashga xizmat qiladi. Saida boshini ko‘tardi, qomatini rostladi. Eshon sinchalog‘i bilan Qalandarovning bilagiga sekin urib konyakni oldi-da, bitta ko‘tardi va raisni kuldirish uchun zakuska qilmadi 20 . Badiiy asarda ko‘p komponentli uyushiq bo‘laklarning qo‘llanishidagi o‘ziga xoslik shuki, ular personajning emotsional holatini epik planda yoritishga xizmat qiladi. Masalan: Muborakxonim bu gapni eshitib fig‘oni chiqdi, yuragiga vahm tushdi-yu, idorasiga borib javob oldi, kuni bo‘yi Muhayyoni qidirdi: fakultetiga bordi, hamma qarindoshlarining uyiga birma-bir bosh tiqdi; Muhayyoning dugonalariga uchradi, uzun xodachaning uchiga changak bog‘lab, 20 Батманов И.А Очерк синтаксиса узбекского языка. -Т., 1933 –Б. 40. 31 mahalla hovuzini ham qidirtirdi; tez yordam kasalxonasiga bordi, militsiyaga arz qildi. Qalandarov gaz berdi-da, mashinani qanoti bilan uni urib, yiqitib o‘tdi. Ikkala misolda ham uyushgan kesimlar yordamida ifodalilik birin-ketin kuchaytirib yuborilgan va ma’noviy gradatsiya yuzaga kelgan. Fikrning aniq, ta’sirchan bo‘lishini ta’minlashda sintaktik sinonimiyaning imkoniyatlaridan keng foydalaniladi. Sintaktik sinonimiya konnotativ, bir xil ma’noli sintaktik birlik sifatida badiiy asarlarda ta’sirchanlikni ifodalashda keng qo‘llanadi. U uyushiq bo‘laklar doirasida ham kuzatiladi. Uyushiq bo‘laklarning qo‘llanishi ifodaning kuchaytirilishiga olib keladi. U (Hamidulla) choynakni yerga urib, samovarni tepib yubordi, peshonasiga mushtladi, boshini so‘rining poyasiga urib qonatdi. Misolda uyushgan kesimlar sintaktik sinonimiyani hosil qilib, holatning ta’sirli ifodasi uchun bir vosita bo‘lib xizmat qilgan. Antonimlar, odatda, ikki so‘z orasidagi qarama-qarshi ma’no munosabatini ifodalaydi. Ularning nutqdagi ahamiyati ham beqiyosdir. Antonimlar predmetlar, ularning belgilari, harakat yoki holatlar orasidagi o‘zaro farqlarning ifodalanishida ma’lum imkoniyatlar yaratadi. Bundan tashqari, antonimlar tilning kuchli uslubiy vositalaridan biri sifatida keng qo‘llanadi. Bu, ayniqsa, antonim so‘zlardan tashkil topgan uyushiq bo‘laklarning ishlatilishida yaqqol ko‘rinadi. Bunday uyushiq bo‘laklar yordamida kontrast xarakterlar, obrazlar chiziladi; personajlarning emotsiyasi, psixologik holatlari ifoda etiladi. Muhayyo bir suyundi, bir qayg‘uga botdi. Misoldagi antonim so‘zlardan iborat uyushgan kesimlar yordamida asar qahramoni — Muhayyoning Muattarning hikoyasidan so‘nggi ruhiy holati aks etgan. Yoki: Muattar ... Marg‘ubaning qilmish-qidirmishlarini goh kulib, goh yig‘lab gapirib berdi misolida ham huddi shu holat ko‘zga tashlanadi. 32 Aniqlovc hilar, ayniqsa sifatlovchilar, predmetning turli belgilarini ifodalashda katta ahamiyatga ega. Sifatlovchilarning uyushib kelishi esa ma’lum uslubiy vazifa ham bajaradi. Uyushgan sifatlovchilar badiiy asar qahramonining tashqi ko‘rinishini tasvirlashda, predmet yoki voqea-hodisalarning xarakterli belgilarini ko‘rsatishda qo‘llanadi. Uyushgan sifatlovchilar sifatlanmishni xarakterlab, shu orqali matnga emotsionallik, ta’sirchanlik baxsh etadi. Uyushgan aniqlovchilar yozuvchilar tomonidan asar qahramoni portretini chizishda metafora va epitet sifatida keng qo‘llanadi. Bu esa nozik his-tuyg‘u va fikrlar ifodalashda uyushiq aniqlovchilarning keng imkoniyatlarini ko‘rsatadi. So‘z san’atkorlari tomonidan tasvirlanayotgan kartinaning ta’sirchanligi va harakat- holatning ifodaliligini ta’minlash maqsadida uyushgan sifatlovchilar ning qo‘llanishi ko‘p uchraydiki, bu ham uslubiy vosita sifatida ifodaning emotsionalligi uchun xizmat qiladi. Zuhra qoqvosh, ta’bi nozik, dimog‘dor siz bo‘lib, maktabdoshlariga qo‘shilmas edi. Misolda uyushgan sifatlovchilar Zuhraning ichki dunyosini ochib berishga xizmat qilgan. Kitobxon ko‘z oldida qahramonning salbiy xarakteristikasi jonlanadi. Shunday qilib, mohir so‘z san’atkori tomonidan qo‘llangan uyushgan sifatlovchilar asar qahramonlari xarakteristikasi uchun, tabiat manzaralari tasviri uchun, harakat-holatlarning badiiy ifodasi uchun xizmat qilgan. Badiiy asarning qimmati uslubiy faktor sifatida uning ahamiyatini oshiruvchi uyushgan aniqlovchilardan foydalanishda muallifning mahoratiga bog‘liqdir. Badiiy prozada uyushgan aniqlovchilardan foydalanish keng tarqalgan holatlardan hisoblanadi. Uyushgan aniqlovchilar o‘zaro bog‘lovchilarsiz, faqat intonatsiya yordamida bog‘lanishi mumkin. Son jihatidan esa ular ikki, uch yoki undan ortiq bo‘lishi kuzatiladi. Badiiy asarlarda uyushgan to‘ldiruvchilar ham keng qo‘llanadi. Vositasiz yoki vositali to‘ldiruvchilarning uyushishi kuzatiladi. Uyushgan to‘ldiruvchilar ikki, uch yoki undan ortiq qismdan tashkil topib, o‘zaro bog‘lovchilar yordamida 33 yoki bog‘lovchilarsiz bog‘lanadi. Uyushgan to‘ldiruvchilar yordamida bayonda ritmlilik yuzaga keladi. Misollarga diqqat qilaylik: U (ellikboshi) og‘ilga kirib teshikni, xo‘kiz bog‘langan ustunni diqqat bilan ko‘zdan kechirdi. Lekin bu gaplar safsata yoki qiziqchilikdangina iborat emas, uning butun oblastni qadamlab kezganini, ko‘p kolxozlarni, ulardagi odamlarni yaxshi bilganini, ko‘p raislarni juda-juda o‘rganganini ko‘rsatar edi. Birinchi misolda uyushgan to‘ldiruvchilarni sanash orqali, birinchidan, matnda ma’lum darajada ritmlilik yuzaga kelyapti; ikkinchidan, narsalarning nomlarini atash vositasida joy va holat tasviri kitobxon ko‘z oldida yorqinroq jonlanadi. Ikkinchi misolda esa uyushgan to‘ldiruvchilar guruhlangan. Bundan tashqari, uyushgan to‘ldiruvchilar portret xarakteristikasi (Qalandarov portreti) uchun ma’lum darajada xizmat qilgan. Yuqorida ta’kidlanganidek, uyushgan to‘ldiruvchilarning har biri grammatik ko‘rsatkichlarga ega bo‘lishi yoki grammatik ko‘rsatkich ularning oxirgisiga qo‘shilib, har biriga tegishli bo‘lishi mumkin. Qalandarov yo‘l bo‘yidagi tiniq yashil daraxtlar, barra o‘tlardan ko‘zi quvonib ... ketayotgan edi. Bu yer yutgur qanday balo ekan! ... Odamlarday gulutaga, tuzga, kesakka boshqorong‘i bo‘lsam-chi! Badiiy asarlarda yozuvchilar qahramonlarning tashqi ko‘rinishi, yurish- turishi, xarakteriga xos sifatlari; voqealar o‘rni, payti, holatini tasvirlashda uyushgan hollarga murojaat etadilar.Shuni alohida ta’kidlash kerakki, A.Qahhor o‘z qahramonlari portretini chizishda, ularning sifatlarini ko‘rsatishda uyushgan hollarni mahorat bilan ishlatgan. Masalan: Shundan keyin Saida Qalandarovning ba’zi bir qilmishlarini shikoyat tarzida emas, ma’lumot tarzida goh afsuslanib, goh kuyib va goh kulib gapirib berdi. 34 Qaysi fabrika, qaysi zavod yoki shaxta qish yoki yozda to‘xtab qoladi? — dedi Saida. U goh o‘ngga, goh so‘lga juda chiroyli shox tashlab, iyak siltab Saidaga tomon kelar edi. Misollardan ko‘rinib turibdiki, uyushgan hollar yozuvchi mahoratining nozik qirralarini ekspressiv-emotsional holatda ko‘rsatuvchi vosita sifatida qo‘llagan. Shu o‘rinda yana bir narsani alohida ta’kidlash joizki, A.Qahhor asar qahramonlarining tashqi qiyofalari ifodasida, tabiat hodisalari tasvirida so‘zni juda o‘rinli qo‘llaydi. Bu esa yozuvchining o‘ta mahoratidan, so‘zga boy va uni o‘z o‘rnida qo‘llay olishidan dalolat beradi, shu sababli uning yozganlari o‘qimishli, tabiiy, mahorati o‘ziga xos uslubda namoyon bo‘ladi. A.Qahhor qo‘llagan uyushgan hollar ichida -b ( -ib) affiksli ravishdosh bilan ifodalangani nisbatan ko‘p uchraydi. Holning bunday ko‘rinishidan foydalanish tezlik bilan bajarilgan voqea-hodisalarni tasvirlashda juda qo‘l keladi: Ellik uch yildan beri bir dasturxondan tuz totgan, bir ko‘rpani bosgan, birga kulgan, birga yig‘lagan; ellik uch yildan beri mushukday bir-biriga suykanib, bir- birini yalab, og‘ritmay tishlab, yiqitib, yiqilib berib, piypalashib o‘ynagan; ellik uch yildan beri mehr deb atalmish ulkan tuyg‘u rishtasini pilla qurtiday bir maromda asta-sekin chuvib, bir-birining qalbini o‘rab-chulg‘ab kelgan... Shunday qilib, A.Qahhor asarlarida qo‘llagan uyushgan hollar ham asarning ta’sir kuchini oshirishga xizmat qiluvchi vosita sifatida diqqatga sazovordir 21 . Uyushgan egalarning uslubiy xususiyatlari haqida. A.Qahhor asarlarida qo‘llagan uyushgan egalar o‘zaro bog‘lovchilar yordamida yoki bog‘lovchilarsiz ishlatiladi. Uyushgan egalar tasvirlanayotgan obyektning xarakterli belgilarini sanab ko‘rsatish uchun ham qo‘llanadi. Uyushgan egalarning o‘z aniqlovchilari bilan kelishi ham uslubiy jihatdan ahamiyatli. Uyushgan egalarga aloqador 21 Саид И., Йўлдошев А. Грамматика. II қисм. Наҳв. -Т., 1936 –Б. 99. 35 aniqlovchilar rap qurilishini kengaytiribgina qolmasdan, o‘zi bog‘langan eganing ma’nosini to‘ldirib, izohlab keladi. A.Qahhor asarlarida ham uyushgan egalarning huddi shunday tipi — aniqlovchiligi ko‘p uchraydi. Bunday egalar yordamida kitobxonning diqqati ko‘proq jalb etiladi, bu bilan asarning badiiy qimmati yanada oshadi. Masalan: Bu chodirlarda oilalar, meditsina muassasalari militsiya, radio, yasli va bog‘chalar, mahkamalar, ayrim korxonalarning tsexlari o‘z hayotini, ishini boshlab yubordi. Bu misoldagi uyushgan egalar yordamida predmetlar sanog‘i ko‘rsatilgan, zilziladan keyingi Toshkent manzarasi chizilgan. Bular o‘z navbatida matnning badiiy qimmatini yanada oshirgan. Bu holatni quyidagi gaplarda ham ko‘ramiz: Chumchuqlarning chug‘urlashi, deraza ostida oqayotgan arihchaning shovillashi eshitildi. Nahot shu g‘azab. bu zaharli gaplar faqat nafsoniyat oqibati bo‘lsa? Til adabiyotning asosiy va yagona vositasi bo‘lganidan, yozuvchilar o‘z asarlarida til vositalaridan imkoniyat darajasida kengroq foydalanishga intiladilar. Bunday vositalar qatoriga uyushgan bo‘laklarning kiritilishi yuqorida ta’kidlandi. Uyushgan kesimlarning qo‘llanishida ham uslubiy planda o‘ziga xoslik bor. Kelin yo‘lakda primusga choy qo‘ydi, kirib non kesdi, dasturxon yozdi. Misoldagi uyushgan kesimlar hodisa-harakatlarning dinamikligini ifodalash uchun xizmat qilgan. Bundan tashqari, uyushgan kesimlar orqali subyekt tomonidan bajarilgan bir necha harakatlarga e’tibor qaratilgan. Matnni o‘qish jarayonida, tabiiyki, uyushgan kesimlar orasida maxsus intonatsiya sanoq ifodalovchi vosita sifatida yuzaga keladi. Saida uch-to‘rt sahifa to‘ldirib, daftarni yostiq ostiga tiqdi va chiroqni o‘chirdi, hayal o‘tmay yana turdi, yana yozdi.... Bu misolda ham uyushgan kesimlarning fikr bayonida harakatlarning dinamikligi ortgani ko‘rinib turibdi. 36 Uyushgan bo‘laklarning uslubiy planda o‘ziga xos xususiyatlarining yuzaga chiqishida ular orasida qo‘llangan morfologik formantlar yoki yordamchi so‘zlarning ham muhim ahamiyati bor. Uyushgan bo‘laklar orasida qo‘llanuvchi bunday formalar ularning har biridan so‘ng yoki oxirgisiga qo‘shilishi mumkin. Bu ham nutqning uslubiy o‘ziga xosligiga bog‘liqdir. Rayon rahbarlari har sabab va bahona bilan kolxozga tez-tez borishar, boshqa kolxozlardan yulib bo‘lsa ham unga moddiy va ma’naviy yordam berishar, rayonga markazdan kelgan mas’ul xodimlarni ham, o‘zlarining mehmonlarini ham “Bo‘ston” mehmonxonasiga, bog‘iga olib borishar, rayonga qanday muxbir, fotograf, yozuvchi kelsa, o‘sha yerga yuborishar edi. “Sincha lak” qissasidan olingan bu parchadan rayon rahbarlarig a xarakteristika berishga xizmat qiluvchi uyushgan bo‘laklarning qo‘llanishini kuzataylik. Uyushgan bo‘laklar orasidagi biriktiruvchi munosabat biriktiruvchi bog‘lovchilarsiz, sanash intonatsiyasi orqali ham ifodalanishi mumkin: Men bularning hammasiga yangicha sandiq, yangicha po‘pisa, yangicha musht, yangicha pichoq deb qarayman. Zidlovchi munosabat. Uyushgan bo‘laklar orasidagi bunday munosabat ular o‘rtasidagi qarama-qarshilikni ifodalaydi. Uyushgan bo‘laklardan biri bo‘lishsiz shaklda bo‘lib, ikkinchisiga zid ma’noga ega bo‘ladi. Zidlovchi munosabat uyushgan bo‘laklar orasida “emas” to‘liqsiz fe’lini keltirish bilan ham ifodalanadi. Bunday holatda yo inkor, yo qarama-qarshi qo‘yish ma’nosi sezilib turadi. “Illatni chimchilab olib tashlash kerak emas, tagi bilan qo‘porish kerak” gapida inkor ma’nosi ifodalangan bo‘lsa; “Senga emas, o‘zimga zarur” gapida qarama-qarshi qo‘yish ma’nosi o‘z ifodasini topgan. Ayruvchi munosabat. Uyushgan bo‘laklar orasidagi ayiruvchi munosabatda uyushgan bo‘laklardan biri orqali yuzaga chiqadigan ish-harakat, holat, voqea- hodisa yoki predmet ifoda etiladi. Ba’zan esa birin-ketin yuzaga chiqish ma’nosi 37 ham ifodalanishi mumkin. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida bunday munosabat takrorlanib qo‘llanuvchi yo, yoki, yohud, yoinki, goh, goho, dam, bir, ba’zan kabi ayiruv bog‘lovchilari vositasida ko‘rinadi 22 . Shamol goh och bo‘riday uvillar, goh o‘lim changaliga tushgan mushukday pixillar, vig‘illar edi. Lola hayron : goh dadasiga qaraydi, goh onasiga. Birinchi misolda uyushgan bo‘laklar orqali harakatlarni bir-biridan ayirib ko‘rsatish, ta’kid ifoda etilayotgan bo‘lsa, ikkinchi misoldagi harakat obyektini galma-gal ifodalash sezilib turibdi. Bu holatlar, tabiiyki, takrorlanib qo‘llanuvchi ayiruv bog‘lovchilari orqali yuzaga chiqmoqda. Ba’zan ayiruv bog‘lovchilari yakka holda ham qo‘llanishi mumkin. Bunday holda ayirib ko‘rsatish, ta’kidlash ma’nosi kuchsizlashadi. Matnning ta’sirchanligiga ozgina bo‘lsa-da putur yetadi, bu holat ko‘proq oddiy so‘zlashuvda kuzatiladi: — Ko‘chada ketayotgan avtomobil birovni bossa yoki turtibmi, yiqitibmi, ozor bersa, nima bo‘ladi? Abdulla Qahhor uslubiga xos belgilardan yana biri uyushgan bo‘laklar orasidagi ayiruvchi munosabatni ifodalashda ayiruv bog‘lovchi vazifasini bajaruvchi “-mi” yuklamasining qo‘llanishidir, “-mi” yuklamasining takror qo‘llanishi voqea-hodisa, predmet, ish-harakatning biri bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi: Saida telefonga javob beradimi, kelgan-ketgan odamlar bilan muomala qiladimi, qo‘lida qog‘oz kapalakday uchib, hali u eshikka, hali bu eshikka kirib chiqadimi — boshidan xayol arimay qo‘ydi. Dim kabinetga bog‘chadan muzdek havo, handalaknikimi, bosvoldi qovunnimi esga soladigan yalpiz hidi kirdi. Nemis istehkomlarining ustini qoplagan chang va tutunmi, yoki muttasil sovurilayotgan tuproqmi—bilib bo‘lmas edi. Birinchi misolda yana diqqatni tortadigan narsa shuki, “hali” ravishi ayiruvchi bog‘lovchi vazifasini bajarib, takrorlangan holda ayirib ko‘rsatish, ta’kidlash ma’nosida qo‘llangan. 22 Нурмонова Д. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг синтаксис курси. -Андижон, 2007 –Б. 52. 38 XULOSA 1. Uyushiq bo‘laklar va ularning uslubiy xususiyatlari masalasi hozirgi o‘zbek tilshunosligining muhim masalalaridan biridir.Uyushiq bo‘laklarning o‘ziga xos belgilari haqida anchagina tadqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da, ularning badiiy asarlarda qo‘llanishi bilan bog‘liq uslubiy xususiyatlari yetarlicha o‘rganilmagan. 2. Uyushiq bo‘laklar, odatda, bir xil so‘roqqa javob bo‘ladi, bir xil so‘z turkumi bilan ifodalanadi, sanash ohangi bilan aytiladi, o‘zaro teng munosabatga kirishadi. 3. Gapning barcha bo‘laklari uyushishi mumkin. Uyushgan egalar atoqli va turdosh otlar bilan, kishikik olmoshlari bilan, otlashgan so‘zlar bilan ifodalanadi; o‘zaro biriktiruvchi pauza va sanash ohangi yordamida, shuningdek, biriktiruvchi pauza, sanash ohangi va teng bog‘lovchilar yordami bilan birikadi; sodda yoki tarkibli bo‘ladi, umumlashtiruvchi bo‘lak bilan ham qo‘llanadi. 4. Uyushiq kesimlarning qismlari ham o‘zaro teng munosabatga kirishadi, bir yoki bir necha egaga ergashadi,shuningdek, ikkinchi darajali bo‘laklarni o‘ziga ergashtirib keladi; ifodalanishiga ko‘ra fe’l-uyushiq kesimlar va ot-uyushiq kesimlar farqlanadi. Sodda gap tarkibida fe’l kesimlarning uyushishida o‘ziga xoslik bor: uyushiq fe’l kesimlar bir egaga ergashishi sababli, sodda gap tarkibini murakkablashtiradi. Bu jihatdan gap qo‘shma gapdan farqlanadi. Uyushgan kesimlar ham umumlashtiruvchi bo‘lak bilan qo‘llanishi mumkin. 5. Uyushiq bo‘laklar muhim uslubiy vosita sanaladi. Ular badiiy asarlarda qahramonlarn ing qiyofasini chizishda, ularning xarakterli xususiyatlari ni yoritishda keng qo‘llanib, asarning badiiy qimmatini oshiradi. Xulosa qilib aytish mumkinki, uyushiq bo’laklar deyarli har bir tilshunos e’tiboriga tushgan, ammo to’la-to’kis yechimini topgan emas. Biz buni uyushiq bo’laklarning nomlanishida ham ko’rishimiz mumkin . uyushiq bo’laklar tilshunoslihimizning katta mavzusi bo’lishi bilan birgalikda, muhim va asosiy qismidir. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1.Каримов. И.Юксак маънавият енгилмас куч. -Т., 2008.-B.137 2.Абдураҳмонов Г. Шукуров Ш. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. Т.,1973.-B.231. 3.Абдураҳмонов Г. Ўзбек тили грамматикаси. -Т., 1996.-B.175. 4.Абдуллаев А. Узбек тилида экспрессивлик ифодалашнинг синтактик усули. -Т., 1987.-B.126. 5.Aлишер Навоий. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик. -T., 1987-1991 6.Aсқад Mухтор. Илдизлар. (қисса ва ҳикоялар) -T.,1984.-B.57. 7.Балакаев М.Б. Современный казахский язык. Синтаксис. Алма-ата, -Т., 1959.-B.67. 8.Батманов И.А Очерк синтаксиса узбекского языка. -Т., 1933.-B.43. 9.Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. -М., 1960.-B.89. 10.Камолов Ф. Қўшма гапларга доир масалалар. -Т.,1955.-B.57. 11.Майриков Д. Однородные члены предложения в киргизском языке. Автореферат канд. дисс. -М., 1956.-B.93. 12.Махмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси -Т., 1995.-B.211. 13.Нурмонов А. ва бошқалар. Ўзбек тилининг мазмуний синтаксиси. -Т., 1992.-B.81. 14.Нурмонов А. Гап ҳақида синтактик назариялар. -Т., 1988.-B.132. 15.Нурмонова Д. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг синтаксис курси. - Андижон, 2007.-B.147. 16.Решетов В.В. Современный узбекский язык. Ч.1. -Т., 1946-B.128. 17.Сайфуллаев Р.Р. Ҳозирги ўзбек адабий тилида гап бўлаклари семантикаси ва грамматикаси. -Т., 2000.-B.270. 18.Саид И., Йўлдошев А. Грамматика. II қисм. Наҳв. -Т., 1936.-B.184. 19.Турсунов У., Мухторов Ж., Рахматуллаев Ш., Ҳозирги ўзбек адабий тили, -Т., 1992.-B.147. 40 20.Тошалиев И., Ҳозирги ўзбек адабий тилида киритма конструкциялар. - Т., 1976.-B.345. 21.Курбонова М.М., Бош бўлаклар талқинига доир.-Т., 1998.-B.76. 41

MUNDARIJA

I. KIRISH

II. ASOSIY QISM

I BOB UYUSHIQLIK HODISASINI TILSHUNOSLIKDA O‘RGANILISHI

1.1 Zamonaviy tilshunoslikda uyushiqlik hodisasi

1.2 Uyushiqlik hodisasini ifodalovchi qismlar

II BOB. GAP BO‘LAKLARIDA UYUSHISH HODISASI

2.1 Bosh bo‘laklarning uyushishi

2.2 Ikkinchi darajali bo‘laklarning uyushishi

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить