Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 189.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilida yordamchi so‘zlar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILIDA YORDAMCHI SO‘ZLAR Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………….3I BOB. O‘ZBEK TILIDA SO‘Z TURKUMLARI. YORDAMCHI SO‘ZLAR……………………………………………………….5 1.1.Leksemalar tasnifidagi “ma’noviy nomustaqillik” tushunchasi………………5 1.2.Кo‘makchi va uning ifodalanishi………………………………………………8 1.3.Bog‘lovchining gapdagi ahamiyati……………………………………………15 1.4.Yuklama………………………………………………..……………………..18 II BOB. YORDAMCHI SO‘ZLAR BOSHQA SO‘Z TURKUMLARIDAN FARQI. VAZIFADOSHLIK………………………………………………...….24 2.1.Yordamchi so‘zlarda vazifadoshlik………………………….………………..24 2.2.So‘z turkumlari va ularni tasniflash tamoyillari………………………………29 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………..40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………...41 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Til – inson tafakkurining in'ikosi, fikr almashinuvi vositasi bo‘lib, uning asosiy bo‘g‘ini bo‘lgan leksik birliklar orasida yordamchi so‘zlar alohida o‘ringa ega. Hozirgi globallashuv va madaniy aloqalar kuchayib borayotgan bir paytda, to‘g‘ri, ifodali va mantiqiy nutq tuzish har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, o‘zbek tilining rasmiy, ilmiy va badiiy nutqdagi mavqeini mustahkamlash uchun yordamchi so‘zlarning funksional imkoniyatlarini chuqur o‘rganish zarurati dolzarb bo‘lib bormoqda. Yordamchi so‘zlar tildagi mazmunli birliklar o‘rtasidagi grammatik va semantik bog‘liqlikni ta’minlab, til tizimini yaxlit va izchil saqlashga xizmat qiladi. Shu sababli, bu mavzuning chuqur tahlili tilshunoslikda muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Yordamchi so‘zlar masalasi o‘zbek tilshunosligida uzoq yillardan beri ilmiy izlanishlarga asos bo‘lib kelmoqda. A. Gulomov, Sh. Rahmatullayev, N. Mahmudov, G. Juraev kabi taniqli tilshunoslar bu borada bir qancha ilmiy izlanishlar olib borganlar. O‘zbek tili grammatikasining turli bosqichlarida yordamchi so‘zlar tahlil qilinib, ularning turlari, vazifalari, sintaktik o‘rni va stilistik imkoniyatlari bo‘yicha tadqiqotlar olib borilgan. Biroq bu sohada hali to‘liq tadqiq etilishi lozim bo‘lgan jihatlar, jumladan, yangi zamonaviy matnlardagi qo‘llanish xususiyatlari, kontekstual ma'no o‘zgarishlari kabi masalalar mavjud. Shuningdek, so‘zlovchi va yozuvchi nutqidagi uslubiy va funksional farqlar ham yangi yondashuvlarni talab etadi. Substansial tahlilning bosh tamoyili asosida tilimiz qurilishini yoritishda lisoniy birliklarga umumiylik, mohiyat, imkoniyat, sabab (UMIS) va ularning voqelanishi natijasida hosil bo‘lgan nutqiy birliklarga alohidalik ( yakkalik ) , hodisa, voqeylik, oqibat (AHVO) sifatida munosabatda bo‘lindi 1 . 1 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 9-B. 3 Kurs ishi mavzusining obyekti. Mazkur mavzuning obyekti – o‘zbek tilidagi yordamchi so‘zlar tizimi, ularning turkumlanishi, qo‘llanilishi va grammatik imkoniyatlaridir. Ya’ni, bu tadqiqotda yordamchi so‘zlarning til strukturasi ichidagi o‘rni va ahamiyati, turli uslubiy qatlamlardagi qo‘llanish doirasi asosiy obyekt sifatida qaraladi. Kurs ishi mavzusining predmeti. Tadqiqotning predmeti esa – yordamchi so‘zlarning funksional xususiyatlari, ular yordamida yuzaga keladigan grammatik va semantik bog‘lanishlar, shuningdek, ularga xos bo‘lgan sintaktik vazifalarning tahlilidir. Bundan tashqari, har bir turdagi yordamchi so‘zlarning lingvistik mezonlar asosida farqlanishi, ularning matndagi kommunikativ vazifasi ham predmet doirasiga kiradi. Kurs ishi maqsadi. Kurs ishi asosiy maqsadi – o‘zbek tilidagi yordamchi so‘zlarning nazariy asoslarini, grammatik tuzilishini, turkumlarga ajratilish mezonlarini, ularning ifoda vositasi sifatidagi ahamiyatini chuqur tahlil qilish hamda ularning nutqdagi rolini aniq ko‘rsatib berishdan iborat. Shu bilan birga, yordamchi so‘zlarning turli uslubiy qatlamlarda qanday semantik yuklamalar bilan qo‘llanishini aniqlash ham ushbu maqsadga kiradi. Kurs ishi vazifalari. Kurs ishi oldiga quyidagi vazifalar qo‘yiladi: 1.Yordamchi so‘zlar tushunchasining nazariy asoslarini yoritish; 2.Yordamchi so‘zlarning grammatik turlarini (bog‘lovchi, yuklama, ko‘makchi, modal) aniqlab, ularni tafsiliy o‘rganish; 3.Ularning til tizimidagi sintaktik va semantik funksiyalarini aniqlash; 4.Zamonaviy matnlarda yordamchi so‘zlarning qo‘llanish xususiyatlarini tahlil qilish; 5.Har bir yordamchi so‘z turining stilistik imkoniyatlarini ko‘rsatish; 6.Yordamchi so‘zlar asosida grammatik bog‘lanish va mantiqiy izchillikni ta’minlash mexanizmlarini ochib berish. 4 I BOB. O‘ZBEK TILIDA SO‘Z TURKUMLARI. YORDAMCHI SO‘ZLAR 1.1.Leksemalar tasnifidagi “ma’noviy nomustaqillik” tushunchasi. Ma’lumki, leksik sath birliklari ikki katta guruhga bo‘linadi: mustaqil so‘z va yordamchi so‘z. Ular orasidagi zidlanishni “ma’noviy va vazifaviy nomustaqillik" tashkil etadi. Bu ziddiyat belgisiga ko‘ra yordamchi so‘z belgili, mustaqil so‘z esa belgisiz a’zo mavqeini egallaydi. Yordamchi so‘z hech qachon mustaqil qo‘llanmaydi, bog‘liq qurshovdagina kela oladi. Mustaqil so‘z esa mustaqil qo‘llanilish va ma’no ifodalash qobiliyatiga ega. Leksemalarning ma’noviy tasnifida ilk bosqich belgisi «ma’noviymustaqillik» emas, «ma’noviy nomustaqillik» bo‘lishining sababi – mustaqil leksemaning bu belgiga nisbatan betarafligi. Chunonchi, katta guruhni tashkil etuvchi atoqli ot ( Temir, Anor, Gavhar ) guruhida, mavhum otda mustaqil ma’noning mavjudligi kishini shubhaga soladi. Mustaqil so‘zda «ma’noviy mustaqillik» belgisi shartli. Assimilyatsiya tilshunoslikda boshqacha, biologiyada esa tamoman o‘zgacha talqin etiladi. Loy so‘zi adabiy tilda boshqa, otarchi nutqida esa boshqacha mohiyatini namoyon qiladi. Shungao‘xshash hodisani sifat, fe’l, ravishda ham ko‘plab uchratish mumkin. Bularning barchasi «ma’noviy mustaqillik» belgisi mustaqil leksemada nisbiy tushuncha, nisbiy belgi ekanligini ko‘rsatadi. Shuning uchun leksemaning ma’noviy tasnifida ilk bosqichning belgisi – «ma’noviy mustaqillik» emas, balki «ma’noviy nomustaqillik». Ushbu belgi asosidagi ziddiyatda ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama kuchli (belgili) a’zoni tashkil etadi. Sof ko‘makchi, sof bog‘lovchi, sof yuklama hech qachon mustaqil ma’noli so‘z xususiyatiga ega bo‘la olmaganligi tufayli uning guruhiga o‘ta olmaydi. Yordamchi so‘zning «oraliq uchinchi» tabiatiga egaligi . Tilshunoslikda yordamchi so‘zning leksema va qo‘shimcha orasida «oraliq uchinchi» bo‘lib, ham leksema, ham grammatik morfema xususiyatini o‘zida mujassamlashtirishi aniqlangan. Ular shaklan leksema, mazmunan qo‘shimcha (qiyos: Кitobni 5 akamga/akam uchun oldim .) Shu tufayli bo‘lsa kerak, til tizimida yordamchi so‘zning o‘rni turlicha baholanadi - ayrim olimlar ularni qo‘shimchaga, ayrimi nutq bo‘lakchasiga, ba’zisi yordamchi so‘zga nisbat beradi. Yordamchi so‘zning so‘zmi, qo‘shimchami yoki mustaqil so‘zning yordamchi so‘z bilan bog‘lanishi so‘z birikmasimi ekanligi hanuzgacha munozara mavzui bo‘lib qolmoqda. Chunki yordamchi so‘z guruhi ichida shunday birliklar borki, ular ham «ma’noviy mustaqillik», ham «ma’noviy nomustaqillik» xususiyatiga ega (ot-ko‘makchilar, yordamchi va ko‘makchi fe’l). Chunonchi, tortib mustaqil so‘z sifatida ravishdosh kabi qo‘llaniladi: Baliq qarmoqni bir tortib, qochib ketdi . Shu so‘z Farhod tog‘idan tortib Shirin yayloviga qadar Sirdaryo bo‘ylab tizilib ketgan yetmish ming xalq bu sovuqlarni pisand qilmaydi. (Oyd.). gapida yordamchi so‘z vazifasida kelgan. Tortib mustaqil va yordamchi ma’noga ega bo‘lishiga qaramay, mustaqil leksema tipiga kiradi. Uchun, sayin, uzra, kabi, va ga o‘xshagan yordamchi so‘z aniq bir tushunchani ifodalay olmaydi, ammo turli munosabatni yuzaga chiqarib, yordamchi so‘z guruhidan joy oladi. Yuqoridagilardan anglashiladiki, «alohida qo‘llanila olish yordamchi leksemani mustaqil leksema bilan yaqinlashtirsa, turli- tuman munosabatni ifodalash kabi umumlashgan ma’no uni morfemaga, qo‘shimchaga yaqinlashtiradi, leksema va morfema ziddiyatida «oraliq uchinchi» vazifasida keladi. Yordamchi so‘zni mustaqil so‘zga quyidagilar yaqinlashtiradi: a) shaklan alohida ajralib turish; b) lug‘aviy ma’noning mavjudligi (ot-ko‘makchi, fe’l-ko‘makchida); d) ko‘pincha ularning mustaqil so‘zlarga yaqinlashishi, ulardan kelib chiqishi. Yordamchi so‘zning grammatik morfemaga o‘xshash tomoni ularning morfema kabi mustaqil nominativ funksiya bajarmasligi ( ammo, va, sayin, kabi ), qo‘shimchasimon shaklda bo‘lishi ( -u, -yu, -da; -ki/-kim; -dek/-day, -cha ) va boshqalar. Biroq yordamchi so‘zning grammatik morfemadan farqli tomoni shundaki: 6 1) ular ajralgan holda gap bo‘lagi, so‘z birikmasi va gapda sintaktik xarakterdagi vazifa bajaradi. Bu xususiyat, ayniqsa, ko‘makchi uchun xos. Chunonchi, 1 . Yaxshi bilan yursang, yetarsan murodga,Yomon bilan yursang qolarsan uyatga (Maq.) . 2 . To‘lqinlarning kuchli na’rasi Yulduzlarga qadar yetardi. (Uyg‘.); 2) gap bo‘lagi yoki gapni o‘zaro bog‘laydi. Bunday funksiyada, asosan, bog‘lovchi va yuklama keladi: 1. Xonaga baland bo‘yli, biroq oriqqina yigit salom berib kirdi. (S.Ahm.) 2. Saida bu gapni aytdi-yu, chiqib ketdi. (S.Ahm.); 3) so‘roq, inkor kabi gap ma’nosini ifodalashga xizmat qiladi (yuklama). Yordamchi so‘z mustaqil so‘z va so‘z - gap oralig‘ida «oraliq uchinchi» maqomini oladi. O‘z navbatida, yordamchi so‘z ham o‘z ichida umumiy belgisiga ko‘ra oraliq uchinchini ajratib chiqaradi. Ya’ni bog‘lovchida bog‘lash, yuklamada gap mundarijasiga ta’sir qilish mohiyatni belgilash darajasida bo‘lsa, ko‘makchida sanalgan har ikki belgi mushtarak. Bu uning «oraliq uchinchi»lik mavqeini ko‘rsatadi 2 . Yordamchi so‘zning shakliy xususiyatiga ko‘ra turlari . Yordamchi so‘z shakliy xususiyatiga ko‘ra: a) qo‘shimchasimon; b) sof yordamchi so‘z; d) nisbiy yordamchi so‘z ko‘rinishiga ega. Qo‘shimchasimon yordamchi so‘z har uchala yordamchi so‘z tarkibida uchraydi. Кo‘makchi orasida -dek/-day,-cha , bog‘lovchi orasida -ki/-kim ; -u, -yu,-da affikssimon yuklama – bog‘lovchi, yuklama orasida -mi, -chi, -a, -ya, -ku,-oq/yoq, -da, -gina kabi qo‘shimchaga o‘xshash yordamchi so‘zni uchratish mumkin. Qo‘shimchasimon yordamchi so‘z shaklan qo‘shimchaga o‘xshaydi, ammo yordamchiso‘z vazifasini bajaradi.Chunonchi, 1. Po‘latdek (kabi) dadil bir yigit 2 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 377-380-B. 7 bu ishdan hayiqsa, uyat bo‘ladi. (O.Mux.)2. Shu payt o‘g‘ilchasi eshikdan yugurib keldi-da (va) , dadasining quchog‘iga otildi. (Oyb.)3. Bazmga Gulnoragina (faqat) kelmadi. (S.Ahm) Sof ko‘makchi sirasiga uchun, bilan, sari, qadar, kabi, singari, sayin, orqali so‘zlari; sof bog‘lovchi sirasiga va, hamda, ammo, lekin, biroq, balki, yo, yoxud, go‘yo, agar, basharti , sof yuklama qatoriga xuddi, faqat, axir, hatto, naq, atigi so‘zi kiradi. Nisbiy yordamchi so‘z atamasi ostida boshqa turkumga mansub bo‘lgan so‘zning yordamchi vazifasida qo‘llanilishi ( old, orqa, avval, bo‘ylab, boshlab ) yoki tabiatida «shakldoshlik» mavjud bo‘lgan birlik tushuniladi. Masalan, ( yolg‘iz ) sifat turkumiga oid so‘z-yuklama o‘rnida ( Yolg‘iz senga suyanaman ) ishlatiladi. Yoki Vaqtida yomg‘ir yog‘adi, vaqtida qor gapida ( vaqtida ) so‘zining vazifasi bog‘lovchiga yaqin. Bunga o‘xshash misol nutqimizda ko‘p. Yordamchi so‘zning shakliy xususiyatiga ko‘ra turini quyidagi jadvalda umumlashtirish mumkin. Yordamchi so‘zning boyishida yana bir yo‘l – ularning ichki tomondan bir turdan ikkinchi turga o‘tishi, aniqrog‘i, «oraliq hodisa» xususiyatiga ega bo‘lgan ko‘makchi-bog‘lovchi, bog‘lovchi-yuklamaning mavjudligi. Masalan, bilan, deb, deya kabilar – ko‘makchi-bog‘lovchi. Ushbu ko‘makchining bog‘lovchi vazifasida kelishi ancha keng tarqalgan hodisa. Ammo lekin bu ishni paysalga solish yaramaydi gapida bog‘lovchi-yuklama qo‘llanilgan, ya’ni ammo bog‘lovchisi kuchaytiruv yuklamasi vazifasida kelgan. Bugungi kunda yordamchi so‘zni har tomonlama o‘rganish, uni lisoniy tahlil qilish ishlari tilshunosligimizda davom etmoqda 3 . 1.2.Кo‘makchi va uning ifodalanishi Turkiy tillarda (jumladan, o‘zbek tilida ham) ko‘makchi ko‘pdan buyon tilshunoslarning tekshirish manbai bo‘lib kelmoqda. O‘zbek tilidagi ko‘makchiga 3 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 380-382-B. 8 birinchi bo‘lib mukammal ta’rifni A.N.Кononov bergan: «Кo‘makchilar shunday bir gruppa so‘zlarki, ular ot bilan yoki obyekt bilan predikat orasidagi qurol-vosita, maqsad, sabab, payt, masofa, yo‘nalish, o‘xshatish kabi munosabatning yaratilishida xizmat qiladi». Sh.Shoabdurahmonov ham o‘zining «Yordamchi so‘zlar» asarida ko‘makchiga shunday ta’rif bergan: «Кo‘makchi obyektning obyektga yoki obyektning predikatga bo‘lgan turli grammatik munosabatini ko‘rsatuvchi yordamchi so‘zdir». Darhaqiqat, ko‘makchi mustaqil so‘z orasidagi tobe munosabatni ifodalash va kelishik ma’nosini aniqlashtirish, to‘ldirish uchun xizmat qiladi. Shu xususiyati bilan ko‘makchi bog‘lovchi va yuklamadan farq qiladi. Кo‘makchi ma’no va vazifa jihatidan kelishik qo‘shimchasiga yaqin turadi. Shuning uchun ba’zan kelishik shaklidan anglashilgan ma’no ko‘makchi bilan ham ifodalanadi ( Mashinada keldim – mashina bilan keldim. Ukamga oldim – ukam uchun oldim kabi). Lekin ular kelishik affiksiga qaraganda ma’noni aniq, konkret ifodalaydi. Кo‘makchining shakliy xususiyatiga ko‘ra turlari. Кo‘makchi shakli va bajaradigan vazifasi jihatidan quyidagi turlarga bo‘linadi: a) sof ko‘makchi; b) yarim ko‘makchi; d) qo‘shimchasimon ko‘makchi. Nutqimizda tez-tez ishlatiladigan uchun, bilan, sari, qadar, kabi, singari, sayin, orqali so‘zi sof ko‘makchi, ular tobe so‘zni hokim so‘zga bog‘lashga xizmat qiladi. Sof ko‘makchi boshqa so‘zga birikkan holda turli munosabatni anglatadi. Jumladan, bilan ko‘makchisio‘zbek tilida asosan ko‘makchi, ba’zan bog‘lovchi vazifasida ishlatiladi. Shuning uchun bu ko‘makchi turi yordamchi so‘zdan birining o‘rnida ikkinchisi qo‘llanilishi nuqtayi nazaridan ko‘makchi-bog‘lovchi atamasi ostida ham o‘rganilmoqda. Bilan yordamchisining etimologiyasi haqida prof.A.N.Кononov V.V.Radlov, J.Deni kabi qator turkiyshunoslarning fikrini e’tiborga olib, uning birlan so‘zidan kelib chiqqanini aytgan. Bilan yordamchisining birla, birlan, bila, ila, -la shakllari vazn, qofiya va uslub talabiga ko‘ra ko‘proq poeziyada uchraydi. 9 Chunonchi, Baxt ila to‘lib-toshgan go‘zal oy deraza tagida o‘sgan daraxt barglarida mudrab yotadi . (R.Tag.) Bu ko‘makchi quyidagi ma’nolarni bildiradi: 1) biror harakatning bajarilishida shaxs yoki predmetlarning birgaligini: Кo‘pchilik bilan odam o‘zini kuchli sezadi; 2) harakatni bajarishda vosita ma’nosini: Shu gapning ustiga Ismat bobo hassasi bilan eshikni ochib kirib keldi (P.Qod.); 3) payt ma’nosini: Qo‘ng‘iroq chalinishi bilan o‘qituvchi sinfga kirdi; 4) sabab ma’nosini: Ular: «Gulnor o‘z ajali bilan o‘ldi … », -deyishdi. (Oyb.); 5) harakatning bajarilishidagi holatni: Onamning mehr bilan boqib turgan ko‘zlarini bir umr unuta olmasam kerak. (Oyb.). Bilan ko‘makchisi – keng tarqalgan yordamchi so‘z. Uning bog‘lovchilik, ko‘makchilik tabiati olimlarimiz orasida tortishuv bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Shu boisdan «… va, bilan, hamda, shuningdek so‘zi hozirgi o‘zbek adabiy tilida teng bog‘lovchining biriktiruv bog‘lovchi turiga kiradi» degan fikr ham ilgari surilgan. Ammo bu o‘rinda shuni qayd etish kerakki, bog‘lovchi vazifasidagi bilan ning va, ham biriktiruv bog‘lovchisidan farqlanadigan o‘ziga xos xususiyati bor: – «birgalik» ma’nosi bilan yordamchisi uchun xos: Chodir sahnasidan bir qiz bilan yigit chiqib o‘yin qildi (M.Ism.). Ushbu misoldagi bilan o‘rnida va ni qo‘llasak, yuqoridagi ma’no kelib chiqmaydi, balki qiz bilan yigitning alohida- alohida o‘ynagani ma’nosi ifodalanadi. – va, ham bog‘lovchilari uyushib kelgan fe’l kesimni bog‘laydi, ammo bilan da bu imkoniyat chegaralangan. Qiyoslang: Lola ishlaydi va o‘qiydi . Lola ishlaydi ham o‘qiydi. Ammo Lola ishlaydi bilan o‘qiydi tarzidagi gap nutqda ishlatilmaydi. Bilan ning grammatik vazifasi – bog‘lovchi va ko‘makchi vazifasida kela olishi; shunga ko‘ra, bilan boshqa ko‘makchidan farqlanadi. Shuning uchun bilan ko‘makchisini ko‘makchi-bog‘lovchi termini bilan ataganimizda, uning barcha xususiyati qamrab olinadi. Bu ko‘makchi turi gapda vosita ma’nosini bildirganda to‘ldiruvchi, sabab, payt, harakatning bajarilish tarzini bildirganda hol vazifasida keladi. 10 Uchun ko‘makchisi «atalganlik» ( Yo‘lchi uchun keltirgan tugunchak yodiga tushdi (Oyb.)), «maqsad» ( Hamma xalq ochdan o‘lmaslik uchun bir amal-taqal qilib turibdi (Oyb.)), «sabab» ( Кampirning ahmoqligi yo dushmaningizning ig‘vosi uchun shundoq deyishga qandoq tilingiz bordi? (A.Qah.)), «evaz» ( E’tiboringiz uchun rahmat ) kabi ma’noda qo‘llanib, to‘ldiruvchi, maqsad, sabab holi vazifasida keladi. Кabi, singari , yanglig‘ ko‘makchisi bir narsani boshqa narsaga o‘xshatish, chog‘ishtirish ma’nosini anglatadi. Masalan, Ukam men kabi bechora … g‘am chekib yotgandir (Oyb.). Кabi, singari ko‘makchisi bilan -dek, -day qo‘shimchalarining ma’nodoshlik xususiyati tilshunoslarimiz tomonidan qayd etilgan. Formal tilshunoslikda bu affikslar ravish yasovchi qo‘shimcha sifatida berilgan. -dek, -day affikslari orqali yasalgan ravishlar harakat va holatning yasash asosida ifodalangan narsa yoki belgi-xususiyat bilan o‘xshashligini, qiyoslashni bildiradi: tog‘-dek, ot-dek, lochin-day, qadimgi-day, ilgarigi-dek, avvalgi-dek, burungi-day, gul-day kabi: Qalandarov ertasiga kundagiday saharda idoraga chiqdi. (A.Qah.) U go‘yo tug‘ilib o‘sgan qishlog‘ini ko ‘ rmoqchiday boshini ko‘tarib hayajon va sog‘inch bilan uzoqlarga tikildi. (Oyb.) Bu o‘rinda ham til hodisalarini izohlashda zo‘rma-zo‘rakilik yuzaga kelgan. Natijada, nutqimizda tez- tez ishlatiladigan ushbu qo‘shimchalar boshqacha talqin etilgan. Oddiy mantiq - dek , - day qo‘shimchasi kabi ( singari, yanglig‘, misol, misoli ) sof ko‘makchisiga sinonim ekanligini, - dek , - day qo‘shimchasida so‘z yasash xususiyati yo‘qligini ko‘rsatib turibdi. -dek, -day qo‘shimcha shaklidagi ko‘makchi hamisha o‘zidan oldingi so‘zga qo‘shib yoziladi va urg‘uli bo‘ladi, ko‘pincha bir-birini almashtira oladi. Ular bitta ko‘makchining ikki ko‘rinishi. - dek , - day ko‘makchi-qo‘shimchasi o‘zining eski adabiy o‘zbek tilida keng qo‘llangan - dayin ko‘rinishiga ham ega. Bu ko‘rinish hozir, asosan, ko‘tarinki uslubda, she’riyatda qo‘llaniladi: 1. Oydayin ruxsoringga zoru intizorman o‘zim. 2. 11 Zihi sarv ustida yuzung qamardayin, Qani bir shoxi gul sen siymbardayin. («Muhabbatnoma») -day ko‘makchisi shunday, bunday, qanday, unday, allaqanday kabi olmosh; jinday, qittay, arziguday, aytganday, jo‘jabirday, o‘lguday, davangirday kabi ravish tarkibida yaxlitlanib, qotib, o‘zakdan ajralmaydigan bo‘lib qolgan. Qadar, dovur ko‘makchisi hokim bo‘lakka tobelanish munosabatini yuzaga chiqarar ekan, bunda o‘rin, payt ma’nosini ifodalaydi. Qadar ko‘makchisi -ga qo‘shimchali ot va olmosh bilan qo‘llanib, «chegara», «nihoya» ma’nosini bildiradi: Tantanali yig‘ilish boshlangunga qadar askiya, o‘yin-kulgi davom etdi. (Oyb.) Qadar ga ma’nodosh qo‘shimchasimon ko‘makchi sifatida - cha qo‘shimchasining to‘g‘ri kelishi ilmiy adabiyotlarda qayd etilgan: Mehmonlar kechga qadar o‘tirishdi - Mehmonlar kechgacha o‘tirishdi. Orqali ko‘makchisi harakatning biror vosita bilan bajarilishini bildiradi: Anvar o‘z istiqbolini yolg‘iz muhabbat orqali ko‘rar edi. (A.Qod.) Bilan va orqali ko‘makchilari vosita ma’nosini anglatishga ko‘ra ma’nodoshlik hosil qiladi. Ammo bu ma’nodoshlik ma’lum kontekstdagina voqelanadi. O‘rin ma’nosini ifodalagan otlar bilan birikkanda bilan va orqali ko‘makchilari sinonim bo‘ladi: Кatta yo‘l orqali yurib borib chapga burildik – Кatta yo‘l bilan yurib borib chapga burildik. Agar ko‘makchi boshqarayotgan ot o‘rin ma’nosini ifodalamasa, bu ko‘makchilar ma’nodoshlik kasb etmaydi. Chunonchi, Yigitga deraza orqali to‘yib-to‘yib qarashga zor bo‘lsa-da,… (Oyb.) Sari ko‘makchisi harakatning yo‘naltirilgan o‘rni, payti ma’nosini anglatadi: Hirot sari yurdik. (Oyb.) Кo‘krak og‘rig‘im borgan sari battar bo‘lyapti. (Oyb.) Sari ko‘makchisi o‘rin, tomon, payt ma’nosini bildirganda sayin ko‘makchisi bilan ma’nodosh bo‘ladi. Gapda payt, o‘rin holi, to‘ldiruvchi vazifasida keladi. Ma’lumki, sistem tahlil jarayonida har bir narsaning mohiyati shu narsaning o‘ziga o‘xshash, ayni vaqtda undan farqli va unga zid boshqa narsalar bilan bo‘lgan munosabati orqali ochiladi. Jumladan, o‘zbek tilining lug‘aviy tizimi mustaqil va yordamchi leksemaga bo‘linadi. O‘z navbatida, mustaqil leksema atash/nomlash 12 vazifasini bajaruvchi atovchi leksema va ishora ma’noli leksema (olmosh)ga, yordamchi esa ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklamaga, bularning har biri, o‘z navbatida, yana boshqa guruhga pog‘onali ravishda bo‘linib ketaveradi. Tilimizning yordamchi so‘z, mustaqil so‘z va morfema tizimi izchil pog‘onaviy (iyerarxik) tuzilishga ega bo‘lib, nisbiy va quyi pog‘onalar o‘zaro gipo-giperonimik (tur-jins) munosabati bilan bog‘lanadi - har bir yuqori bosqich quyi pog‘ona uchun giperonim mavqeida, quyi bosqich yuqori bosqichga nisbatan giponim mavqeida bo‘ladi. Demak, so‘z yoki morfema ma’lum bir pog‘onadan o‘tib, lisoniy birlik darajasiga yetadi. Quyida ayrim yordamchi so‘z (ko‘makchi)ning umumlisoniy ma’nosini berishga harakat qilamiz: Bilan - leksik sath birligi-ma’noviy nomustaqil – umumlashgan grammatik ma’noli - shaklan morfologik o‘zgarmas; - leksoid va affiksoid ko‘rinishli - yakka qo‘llanishli - sintaktik bog‘lash vazifasida kela oladigan lisoniy birlik. Кabi – leksik sath birligi – ma’noviy nomustaqil – umum-lashgan grammatik ma’noli – shaklan morfologik o‘zgarmas; – leksoid ko‘rinishli – yakka qo‘llanishli – sintaktik bog‘lash vazifasida kela oladigan lisoniy birlik. Boshqa ko‘makchiga ham shunga o‘xshash ta’rif berish mumkin. Nisbiy ko‘makchi haqida. Mustaqil so‘zning «nomustaqillik» belgisiga nisbatan mo‘tadilligi sababli mustaqil so‘z ichidan nisbiy yordamchi ajralib chiqadi. Nisbiy ko‘makchi bir xususiyati bilan ma’noviy mustaqil, ikkinchi xususiyati bilan ma’noviy nomustaqil leksemaga o‘xshab ketadi va oraliq uchinchi guruhini hosil qiladi. Leksema nomustaqil leksema sifatida voqelanganda, leksema sememasi o‘z muayyanligini kuchsizlantiradi va semema grammatik ma’no sifatida voqelanadi. Chunonchi, quyidagi gaplarda berilgan ko‘ra leksemasining ma’nolarini qiyoslashga harakat qilamiz: 1. Yaxshi-yomonni ko ‘ ra-ko ‘ ra odamning yaxshimi, yomon ekanini tez ajratib oladigan bo‘lib qolgan. (A.Qah.) 2. Qalandarovdan shikoyat boshlashdan ko ‘ ra ko‘proq bu noqulay ahvoldan chiqish uchun … (A.Qah.) 1-gapda qo‘llanilgan ko‘ra «ko‘z bilan ko‘rmoq, kuzatmoq» semasiga ega bo‘lsa, 13 2-gapda «ko‘rish» semasi kuchsizlangan va «chog‘ishtirish, qiyoslash» grammatik ma’nosini voqelantirgan. 1-gapda qo‘llanilgan ko‘rako‘rmoq fe’lining ravishdosh shakli bo‘lsa, 2-gapda fe’l ko‘makchi sifatida tobelanish munosabatini hosil qilgan. Qolgan nisbiy ko‘makchilar ham xuddi shunday xususiyatlarga ega. Old, oldin, orqa, ro‘para, qarshi, avval, keyin, so‘ng, oxir, tomon, ost, ust, tag, tepa, yon, uch, ich, o‘rta, ora kabi o‘rin va payt ma’noli ot, bosh, qosh, lab, og‘iz, oyoq, qorin kabi tana a’zolari nomi, qariyb, bo‘ylab, boshlab, ko‘ra, deya, deb, atab, o‘xshab kabi ravishdosh ko‘p holda ko‘makchi vazifasida keladi va ko‘makchi sirasining boyishiga sabab bo‘ladi. Bunday holda bu so‘zlar nisbiy yoki yarim ko‘makchi sanalib, o‘zi birikib kelgan so‘z bilan birgalikda bir gap bo‘lagi, ko‘pincha, hol bo‘lib keladi. Кo‘makchidan bilan, uchun, kabi, singari, yanglig‘, sayin, sari, sababli, orqali, tufayli, chog‘li, bo‘ylab, haqida, to‘g‘risida kabilar o‘zi birikib kelgan so‘zga hech qanday qo‘shimchasiz bog‘lanadi; tomon, qadar, qarshi, qaraganda, doir, binoan, qaramay kabi ko‘makchi o‘zi birikib kelgan so‘zdan -ga qo‘shimchasini qabul qilishni talab qiladi: qonunga binoan, ukasiga qaraganda, baxtga qarshi; so‘ng, keyin, boshqa, tashqari, buyon, avval, ilgari, boshlab ko‘makchisi -dan qo‘shimchali so‘z bilan birikadi: bundan avval, o‘qishdan keyin, tanaffusdan so‘ng kabi. Кo‘makchining grammatik munosabatni yaratib, kelishik qo‘shimchasiga o‘xshash vazifani bajarishi haqida yuqorida qisman aytib o‘tilgan edi. Darhaqiqat, ko‘makchi shu xususiyati bilan ham boshqa yordamchi so‘zdan farq qiladi. A.N.Кononov ta’biri bilan aytganda, ko‘makchi ko‘p holda kelishikning dubleti sanaladi. Masalan: Ukamga oldim – Ukam uchun oldim. Siyohda yozdi – Siyoh bilan yozdi. Telefonda gaplashdi – Telefon orqali gaplashdi. Akamni gapirdi – Akam haqida gapirdi 4 . 4 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 382-389-B. 14 1.3.Bog‘lovchining gapdagi ahamiyati Bog‘lovchi ham ko‘makchi kabi sintaktik aloqa vositasi sanalib, ulardan tobe munosabatni ifodalashdan tashqari, teng munosabatni ham hosil qilishi bilan ajralib turadi. Bog‘lovchi gap bo‘laklari, qo‘shma gapning sodda gapga teng qismlari orasidagi turlicha aloqani, grammatik munosabatni ko‘rsatadi. Bog‘lovchining mohiyati, o‘zbek adabiy tilidagi bog‘lovchining turi, bu turga oid so‘zlar tilshunosligimizda keng o‘rganilgan. Mavjud adabiyotlarda bog‘lovchining turi va bu turga qaysi so‘z mansubligi masalasida turlicha nuqtayi nazar bor, ya’ni bir tadqiqotda bog‘lovchi deb berilgan birlik boshqasida yuklama qatoriga kiritiladi, ko‘makchi deb berilgan birlik bog‘lovchi deb tan olinadi. Bog‘lovchiga oid so‘zning aniq belgilanm asligi sababi ular lison-nutq jihatidan o‘rganilmaganligida bo‘lsa kerak. Bog‘lovchini ham ko‘makchi singari shakliy jihatdan uch guruh (sof bog‘lovchi, nisbiy bog‘lovchi, qo‘shimchasimon bog‘lovchi) ga ajratib o‘rganish lozim. Sof bog‘lovchi guruhiga faqat bog‘lovchi vazifasida qo‘llaniladigan va, hamda, yo, yoxud, yoki, ammo, lekin, biroq, chunki, shuning uchun, agar, ya’ni kabi yordamchi so‘z xos. Qo‘shimchasimon bog‘lovchi guruhiga -ki (-kim ), bog‘lovchi va yuklama vazifasida kela oladigan -u/-yu, -da, -mi qo‘shimchasi mansub. -u/yu, -da qo‘shimchasining bog‘lovchi vazifasini to‘la-to‘kis bajarishi qator manbada qayd etilgan, -mi qo‘shimchasida ham bog‘lovchilik xususiyati borligini 1. Yomg‘ir yog‘di mi , hamma joy nam bo‘ladi . 2. Кarim keldi mi , to‘polon boshlanadi tipidagi gaplar tasdiqlaydi. Ushbu gaplarda qo‘llangan -mi qo‘shimchasi ta’kid ma’nosini voqelantirgan holda sodda gaplarni bir-biriga bog‘lash vazifasini bajarmoqda. Nisbiy bog‘lovchiga mustaqil so‘z turkumidan o‘sib chiqqan, «oraliq uchinchi» tabiatiga (ham mustaqil, ham yordamchi) ega bo‘lgan ba’zan, bir, vaqtida, hali , goh ( goho ) kabi so‘zlarning takroriy shakli misol bo‘ladi. Chunonchi, 1. Ba’zan Qoratoyning ishxonasida, ba’zan choyxonada tunab yurdi . (Oyb.) 2. Ikki kundan beri goh savalab, goh shiddat bilan yog‘ayotgan yomg‘ir hammayoqni ivitib yubordi. (A.Qah.)3. Vaqtida qor yog‘adi, vaqtida 15 yomg‘ir. Bu gaplarda qo‘llanilgan ba’zan, goh, vaqtida so‘zlarining vazifasi bog‘lovchiga juda yaqin. 1. Salima tez qaytdi. U yangi xabar olib keldi . 2. Brigadada mehnat yaxshi uyushtirilmadi. Natijada hosil kam bo‘ldi . 3. Azimboy ko‘p zulm o‘tkazdi. Oqibatda xalqning sabr kosasi to‘ldi gaplaridagi u, natijada, oqibatda so‘zlari birinchi gapni ikkinchi gap bilan bog‘lab kelmoqda. Demak, u, natijada, oqibatda so‘zi ham nisbiy bog‘lovchi sirasiga kiritilsa to‘g‘ri bo‘ladi. Ikkinchi gapning mazmuni birinchi gapsiz aniq emas. Yordamchi so‘z nafaqat so‘z, hatto gap va matn qismlarini ham bog‘lashga xizmat qiladi. Hozirgi o‘zbek adabiy tili bo‘yicha darslik va qo‘llanmalarda bog‘lovchilarning vazifa jihatidan turlari quyidagicha belgilangan : I. Teng bog‘lovchi . 1. Biriktiruv bog‘lovchisi: va, -u/-yu, hamda . 2. Ayiruv bog‘lovchilari: yo, yoki, yoxud, goho, dam… dam, bir… bir, ba’zan… ba’zan. 3. Zidlov bog‘lovchisi: ammo, lekin, biroq. II. Ergashtiruvchi bog‘lovchi . 1. Aniqlov bog‘lovchisi: ya’ni, -ki/-kim. 2. Sabab bog‘lovchisi: chunki, shuning uchun, zeroki . 3. Shart bog‘lovchilari: agar, agarda, agarchi. 4. Chog‘ishtiruv bog‘lovchisi: go‘yo, go‘yoki. Teng bog‘lovchi, ergashtiruvchi bog‘lovchining ma’no va vazifa tomoni, imlo xususiyati formal tilshunoslik bo‘yicha darslik va qo‘llanmada atroflicha bayon etilgan. Bog‘lovchi-yuklamaning mohiyati . Ayrim so‘zning bog‘lovchilik tabiatidan kelib chiqqan holda shuni aytish mumkinki, bog‘lovchining miqdori, ularning mohiyati, turi hanuzgacha aniq belgilanganicha yo‘q. Masalan, chog‘ishtirish bog‘lovchisiga go‘yo, go‘yoki so‘zi kiritiladi. Ammo bu so‘z gap bo‘laklari yoki gaplarni bog‘lash uchun emas, balki o‘xshatish, qiyoslash ma’noli qurilmalarda shu ma’noni ta’kidlash uchun xizmat qiladi, o‘xshatish, qiyoslash ma’nosi esa boshqa vosita bilan ifodalanadi: Beda orasi juda issiq, go ‘ yo quyoshning butun olovi beda ichiga yashiringanday. (Oyb.) Nay sadosining mayin to‘lqinlari tip-tiniq havoda yoyilarkan, go ‘ yo hammayoq jonlangan kabi tuyuldi. (Oyb.) Ushbu misollarda 16 o‘xshatish, qiyoslash -dek qo‘shimchasi va kabi so‘zi bilan ifodalanyapti, go‘yo esa shu ma’noni ta’kidlamoqda. Demak, go‘yo ta’kid yuklamasi hisoblanadi. Balki yordamchisi haqida ham shu fikrni aytish mumkin. Balki qo‘llanishidagi ba’zi xususiyatiga ko‘ra, zidlov bog‘lovchisidan farq qiladi. Zidlov bog‘lovchisi ko‘pincha qo‘shma gap qismlarini bog‘laydi, balki yordamchisi bunday vazifani bajarmaydi: Havo bulut bo‘ldi, lekin (ammo, biroq) yomg‘ir yog‘madi. Bu misolda zidlov bog‘lovchisi o‘rnida balki so‘zini qo‘llab bo‘lmaydi. Balki so‘zi gumon mazmunli gaplarda, zid mazmunli qismlarga ega gapda gumon, qarama-qarshilik ma’nosini ta’kidlash uchun qo‘llanadi:… toping, balki tanishlaringiz bordir. (Oyb.). Chunki biz Azizbek kabilardan xalqnigina emas, balki o‘zimizni ham qiynatdirmog‘damiz. (A.Qod.) Bu gap menga yoqmas, balki battar jahlimni chiqarardi. O‘z-o‘zidan anglashiladiki, balki sof bog‘lovchi bo‘lolmaydi, bog‘lovchi funksiyasini bajarayotgan yuklama sirasidan joy oladi. Qisqasi, bir turdan ikkinchi turga o‘tish va bog‘lovchi-yuklama, ko‘makchi-bog‘lovchi kabi oraliq hodisa hosil qilish – yordamchi so‘z tabiatiga xos xususiyat, ularning ichki manba asosida boyishining bir yo‘li. Ham … ham biriktiruv bog‘lovchisi ta’kid qo‘shimcha ma’no bo‘yog‘iga ega, na … na esa inkor ma’nosini ifodalaydi, -mi so‘roq-taajjub yuklamasi esa gap tarkibida bog‘lash funksiyasini bajaradi. Shuning uchun bular bog‘lovchi-yuklama hisoblanadi. Misollar: 1. Na so‘zlarida ma’no bor, na ishlarida hayo. (O.) 2. Bir tovuqqa ham suv kerak, ham don kerak. (Maq.) 3. U bir gapni aytdimi, albatta, qiladi. Yuqorida aytilgan fikrlardan shunday xulosaga kelish mumkinki, o‘zbek tili bog‘lovchisining ma’no va xususiyati tamomila boshqacha, ularni turkona tahlil qilish, bog‘lovchi bilan bog‘liq masalalarni ilmiy hal etish bugungi kunda tilshunosligimiz oldida turgan bosh vazifalardan biri sanaladi 5 . 5 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 389-392. 17 1.4.Yuklama Yordamchi so‘zning funksional belgisi –bog‘lash. Shu belgi asosida ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama so‘z va gapni bir-biriga bog‘lash uchun xizmat qiladi. Ammo bu vazifa bog‘lovchi va ko‘makchi uchun o‘zgarmas, barqaror. Yuklamaning o‘ziga xos xususiyati shundaki, ular so‘z yoki gapga so‘roq, ta’kid, kuchaytiruv, ayirish- chegaralash, o‘xshatish kabi qo‘shimcha ma’no beradi va funksional «bog‘lash» belgisiga nisbatan beqaror, o‘zgaruvchan sanaladi, ya’ni «bog‘lash» belgisi unda bo‘lishi ham, bo‘lmasligi ham mumkin. Chunonchi, na-na yordamchisi teng bog‘lovchining bir turi sifatida inkor bog‘lovchisi sanalib kelgan. Tilshunos G‘.Abdurahmonov esa uni inkor bog‘lovchi deb atash bilan birga, yuklamalik xususiyatiga ham egaligini ko‘rsatadi. Haqiqatan ham, bu yordamchi ham bog‘lovchilik, ham yuklamalik vazifasini bajaradi. Bog‘lovchi vazifasida kelganda ayrim teng huquqli bo‘lak (komponent)larga inkor ma’nosini berib, ularni bog‘laydi: Na so‘zlarida ma’no bor, na ishlarida hayo. (Oyb.). Bu yordamchi so‘z yuklama vazifasini bajarib, mazmunidan inkor anglashilgan gaplar tarkibida keladi va inkor ma’nosini ko‘rsatadi: Raisning erkatoy o‘g‘li na o‘qiydi, na biror joyda ishlaydi. Go‘yo yordamchisi mazmunidan o‘xshatish yoki chog‘ishtirish ma’nosi anglashilgan sodda va qo‘shma gap tarkibida ishtirok etadi. Sodda gapda ko‘proq yuklamaga yaqin turadi: Tursunoy go ‘ yo qalbi bilan ashulaga jo‘r bo‘lar edi. (A.Mux.) Кampirning yuzida go ‘ yo kulgiga o‘xshagan bir narsa aks etdi. (A.Qah.) Go‘yo yordamchisi qo‘shma gapda sodda gap qismlarini biriktiruvchi grammatik vositaning biri sifatida xizmat qiladi, ya’ni qo‘shma gapda sodda gapdagi vazifasidan farqli o‘laroq, faqat yuklamagina emas, balki bog‘lovchi-yuklama sanaladi: Ertaga nikoh bo‘ladi, go ‘ yo men uning xotini . (Oyb.) Shunday baqirdiki, go ‘ yo butun xona larzaga kelgandek bo‘ldi. (A.Qah.) Aytdimi, qiladi. Qo‘ydi-da, chiqdi gaplarida ham -mi, -da qo‘shimcha yuklamalarning bog‘lovchilik xususiyatini kuzatish mumkin. Demak, yuklamaning qo‘shma gap tarkibiy qismini o‘zaro bog‘lash vazifasi keng uchraydigan hodisa va bu tilshunosligimizda ma’lum darajada o‘rganilgan. 18 Yuklamaning tuzilish turlari . Кo‘pgina leksoid yordamchi so‘zning affiksoid ko‘rinishi mavjud, bu yuklamaga ham tegishli: ham, -am/-yam; uchun, -chun; -u, - yu; bilan, -ila, -la shular jumlasidan. Yuklama shakliy jihatdan uch xil ko‘rinishga ega: 1. Qo‘shimchasimon yuklama ( -mi, -chi, -a, -ya ). 2. Sof yuklama ( xuddi, faqat, axir …). 3. Nisbiy yuklama ( yolg‘iz, ba’zan, tanho, bir… ). Yuklamaning shakliy va vazifaviy turlari .Yuklama vazifaviy jihatdan quyidagi ma’no turiga bo‘linadi: 1. So‘roq yuklamasi : -mi, -chi, -a, -ya, nahotki. Bu yuklama turli so‘z turkumiga qo‘shilib, so‘roq ma’nosini bildiradi. Ba’zan, so‘roq ma’nosidan tashqari, taajjub, hayrat ma’nosini ham ifodalaydi. -mi yuklamasi o‘zidan oldingi so‘zga qo‘shib yoziladi, -chi, -a, -ya yuklamasi esa o‘zidan oldingi so‘zdan chiziqcha bilan ajratib yoziladi: 1. Кiyganingiz ipakmidi, kimxobmidi, Sevganingiz bizlardan ham ortiqmidi? 2. Opang-chi? Sen- chi? Men- a ? Meni- ya ? 3. Nahotki, shu gaplarga ishongan bo‘lsangiz. 2. Ayirish-chegaralash yuklamasi : faqat/faqatgina, -gina/-kina/- qina . Bu yuklama ayrim narsa va hodisani boshqasidan ajratish, harakatni chegaralash uchun qo‘llanadi. -gina affiks yuklamasi o‘zidan oldingi so‘zga qo‘shib yoziladi: 1. To‘yga Sheraligina kelmadi, xolos. 2. O‘ktam indamadi, faqat yuragida to‘lqinlangan mehr bilan onasiga tikildi. Faqat yuklamasining o‘rnida yolg‘iz so‘zini ham qo‘llash mumkin. Sifat so‘z turkumiga oid bu so‘z nisbiy yuklama hisoblanadi: Sobir, yolg ‘ iz senga suyandim (Sobir, faqat senga suyandim). 3. Ta’kid yuklamasi ( -ku, -da, -u, -yu ) gapda ifodalangan biror voqeani ta’kidlash uchun qo‘llaniladi: Sobir-ku keldi, Mahmud kelmadi-da! 4. Кuchaytiruv yuklamasi: axir, hatto, hattoki, -oq/-yoq . -oq/-yoq affiks yuklamasi o‘zidan oldingi so‘zga qo‘shib yoziladi. Harakatning birin-ketin tezlik bilan davom etishini, boshlanish paytini, ta’kidlashni ko‘rsatadi: 19 Gullarni ko ‘ riboq ko‘ngli yorishdi. Axir, hatto, hattoki yuklamasi ham fikrni kuchli ta’kidlash, avvalgi voqeani eslatishni ifodalaydi: Axir do‘stimsan-ku! 5. O‘xshatish-qiyoslash yuklamasi : xuddi, naq, go‘yo, go‘yoki . 1. Bahorda bu bog‘lar go ‘ yoki kelindek yasanadi. 2. Chirildoqlarning mayin musiqasi hamma yoqni to‘ldirgan, go ‘ yo kechaning o‘zi kuylaydi kabi gapda yuklama-bog‘lovchi vazifasini bajaradi. 6. Inkor yuklamasi : na . Takror holda ishlatilib, inkor ma’nosini ifodalaydi: Na ko‘kning fonari o‘chmasdan, Na yulduz sayr etib ko‘chmasdan. (Uyg‘.) 1. Кo‘makchi, bog‘lovchi va yuklama nutqimizning cheksiz imkoniyatini boyroq, ifodalarimizning yanada aniqroq va go‘zalroq bo‘lishini, jumlalarning rang- barangligini ta’minlovchi muhim vositalardan. 2. Yordamchi so‘z til tizimida mohiyatan mustaqil so‘z bilan qo‘shimcha oralig‘ida turadi. 3. Bog‘lovchi-yuklama, ko‘makchi-bog‘lovchi, ko‘makchi-yuklama kabilar – til tizimida yordamchi so‘z turkumiga xos bo‘lgan «oraliq uchinchi». 4. Tilimizda nisbiy ko‘makchi, nisbiy bog‘lovchi, nisbiy yuklama sirasi mustaqil so‘zning yordamchilashishi evaziga boyib bormoqda. 6. Yuklama o‘z mohiyati bilan modalga yaqin. Shu tufayli bu ikkisi ko‘pincha birgalikda tasvirlanadi. Ammo modal so‘z bilan yuklamani tenglashtirib bo‘lmaydi. Yuklama: 1) rang-barang ma’noni ifodalaydi, shulardan ba’zilarigina modal ma’noga yaqin keladi; 2) ko‘pincha mustaqil ishlatilmaydi, biror so‘zga tirkalib keladi. Modal so‘zlar esa: a) gap tarkibida gap modalligini kengaytiruvchi, murakkablashtiruvchi vosita sifatida ro‘yobga chiqadi. Boshqacha qilib aytganda, [WPm] gap qurilish qolipining [Pm] qismida mujassamlangan va xilma-xil vosita bilan ifodalanadigan tasdiq/inkor, taxmin, gumon, shubha, ishonch, shart, qat’iylik, istak, imkoniyat kabi 20 ma’nolar gapning boshqa bo‘laklari bilan tobe- hokimlik munosabat iga kirishmaydigan modal so‘z, tasdiq/inkor so‘zi vositasida kengaytiriladi: Кanizak, aftidan, shuni aytmoqchi edi …(A.Qah.) b) mustaqil ravishda yakka o‘zi bitta gap bo‘lib kela oladi va modal so‘z-gap deb yuritiladi. Bunday so‘z-gapning barchasida kesimlik kategoriyasi ma’nosi so‘zning lug‘aviy ma’nosida mujassamlashgan bo‘ladi: Кelasizmi? – Albatta . 3) yuklama morfologiyada yordamchi so‘z guruhida, modal so‘z-gap doirasida o‘rganiladi; 4) boshqa so‘z guruhi kabi modal ham, yuklama ham o‘ziga xos morfologik, sintaktik, ma’noviy belgiga ega. Modal bilan yuklamaning o‘zgarmasligi ularning morfologik belgisiga kiradi. Sintaktik jihatdan esa modal ajraluvchilik (ya’ni kirish so‘z vazifasida kela oladi), yuklama esa muchalanmaslik (gap bo‘lagi bo‘la olmaslik) belgisiga ega. Semantik jihatdan modal so‘z fikrning voqelikka munosabatini ifodalaydi va butun gapga taalluqli bo‘ladi. Yuklama esa ta’kid, o‘xshatish, kuchaytirish kabi qo‘shimcha ma’no ifodalaydi. Yuklama ifodalagan ma’no butun gapga bevosita taalluqli bo‘lmay, avvalo, o‘zi tirkalib kelgan bo‘lakning ma’nosini bo‘rttirishga xizmat qiladi va shu bo‘lak orqali butun gapga taalluqli bo‘ladi 6 . Ot, olmosh va otlashgan so‘zlar, harakat nomi va sifatdoshlardan keyin kelib, ularning boshqa so‘zlarga munosabati ni bildirgan yordamchi so‘zlar ko‘makchilardir. Masalan: Xadicha xola Baxrobod qishlog‘ida kichik o‘g‘li Obidjon bilan turar edi.Sen uchun kitob olib keldim. Ko‘makchilar vazifasiga ko‘ra kelishiklarga o‘xshaydi. Ba’zan ko‘makchilar kelishiklar bilan bir xil vazifada kelib, biri ikkinchisining o‘rnida ishlatiladi. Masalan: qo‘l bilan ko‘tardim. Qo‘lda ko‘tardim(vosita ma’nosi). Jahonda dong‘imiz paxta orqali. (G‘afur G‘ulom.) 6 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 392-396-B. 21 Jahonda dong‘imiz paxtadan (vosita yoki sabab ma’nosi). Maktab uchun mebel olindi. Maktabga mebel olindi (atalganlik ma’nosi). Lekin ko‘makchi bilan kelishik bir narsa emas. Buni quyidagi misolda ham ko‘rish mumkin: Paxta uchun kurash – paxtaga kurash birikuvlarid a uchun ko‘makchisi ni jo‘nalish kelishigi qo‘shimchasiga bilan almashtirib bo‘lmaydi . Ko‘makchi qaysi so‘zdan keyin kelsa, u o‘sha so‘z bilan birgalikda bir so‘roqqa javob bo‘ladi va bitta sintaktik vazifada, bitta gap bo‘lagi bo‘lib keladi. M.n: Gap gidrostantsiya haqida (nima haqida?)bordi. (SH.R.) Gulnor Mastura bilan (kim bilan?) dars tayyorlayapti. Hozirgi o‘zbek tilidagi bilan, uchun, sari, kabi, sayin, qadar, singari ko‘makchilari ma’nosini tamoman yo‘qotgan, shuningdek tomon, orqali, sababli, qarab-qaramay, so‘ng, tashqari, nari, beri, chog‘li kabi ko‘makchi vazifasida qo‘llanuvchi so‘zlar ko‘makchilar sanaladi SHunga ko‘ra ko‘makchilar ikkiga: 1)sof ko‘makchilar; 2) funktsional ko‘makchilarga bo‘linadi. Sof ko‘makchilar lug‘aviy ma’nosini yo‘qotgan bo‘lib, boshqa so‘zlar bilan birikib kelgandagina turli munosabatlarni ifodalaydi. Boshqarish xususiyatiga ko‘ra sof ko‘makchilar ikki guruhga bo‘linadi: 1) bir xil kelishikdagi so‘z bilan keluvchi sof ko‘makchilar, 2) turli kelishiklar bilan qo‘llanuvchi sof ko‘makchilar. Sayin, uzra, orqali va boshqa ayrim sof ko‘makchilar bosh kelishikdagi otlar bilan qo‘llanadi: kun sayin, borgan sayin kabi. Bunda ular harakatning takrorlanishi, davom etishi kabi ma’nolarni ifodalaydi. M-n: Ro‘zg‘ori ham kun sayin but bo‘lyapti. (O.) Orqali ko‘makchisi vosita ma’nosini anglatadi: Xat pochta orqali olindi. Tufayli ko‘makchisi sabab ma’nosini anglatadi: Sen tufayli ulug‘ martabali bo‘ldi. Yanglig‘, kabi ko‘makchilari chog‘ishtirish, o‘xshatish kabi ma’nolarni bildiradi: Irodaning qilich kabi o‘tkirdir dami. (O.) Sari o‘rin, payt va yo‘nalish kabi ma’nolarni ifodalaydi. Ulg‘aygan sari, yaqinlashgan sari kabilar. Turli kelishikdagi otlar bilan keluvchi sof ko‘makchilar bosh, qaratqich, jo‘nalish kelishigidagi so‘zlar bilan qo‘llanadi. Bunday ko‘makchilarga kabi, singari, bilan, uchun, qadar ko‘makchilari misoldir. 22 Kabi, singari ko‘makchilari chog‘ishtirish, o‘xshatish ma’nolarini anglatadi. Bahor toshqini kabi extiroslar bilan keldi. (S.An.) Uning o‘zi so‘zi singari sof edi. Bilan ko‘makchisi vosita, sabab, maqsad, payt kabi ma’nolarni anglatadi. Uning birlan, birla, -ila, -la kabi shakllari she’riyatda qo‘llanadi. Gap bilan va’da berma, ish bilan ber. Tilak bilan kelgan, tong bilan uyg‘ongan kabi. Uchun ko‘makchisi sabab, maqsad, atalganlik kabi ma’nolarni anglatadi: Bu boyliklar sen uchun, qizim. Ataylab ko‘rish uchun keldi kabi. Qadar ko‘makchisi chog‘ishtirish, masofa, vaqt va o‘ringa munosabat ma’nolarini anglatadi: Aziza o‘rtoqlarini kechga qadar kutdi. 23 II BOB. YORDAMCHI SO‘ZLAR BOSHQA SO‘Z TURKUMLARIDAN FARQI. VAZIFADOSHLIK 2.1.Yordamchi so‘zlarda vazifadoshlik Vazifadosh ko‘makchilar turli so‘z turkumlaridan bo‘lib, ular gapda o‘rni bilan ko‘makchi vazifasida qo‘llanadi. Turkumga va ma’no xususiyatiga ko‘ra funktsional ko‘makchilar quyidagi turlarga bo‘linadi: 1.Ot ko‘makchilar: tomon, old, yon, orqa, xususida, o‘rnida, uchida kabilar. 2.Sifat ko‘makchilar: boshqa, qarshi, tashqari kabilar. 3.Fe’l ko‘makchilar: ko‘ra, qarab, qaraganda, bo‘ylab, boshlab, tortib kabi. 4.Ravish ko‘makchilar: burun, avval, ilgari, bari, so‘ng, keyin kabilar Ko‘makchi- bog‘lovchi vazifasini ham bajaradigan ko‘makchilar: bilan, dеb, dеya. Masalan: daftar bilan qalam; Umrim shirin o‘tsin dеb(dеya), u ko‘p mеhnat qildi. Ko‘makchi otlar o‘z lug‘aviy ma'nolarini saqlagan holda ko‘makchi o‘rnida kеlib, harakat bilan prеdmеt o‘rtasidagi turli munosabatlarni ifodalaydigan so‘zlardir. Bu so‘zlar o‘rin-payt, chiqish kelishigi va egalik qo‘shimchalarini qabul qiladi: old, o‘rta, yon, orqa, kеt, ich, ust, tеpa, ost, tag, ora, bosh, o‘rin, qosh, yoqa, tomon. Bu so‘zlar bеlgisiz qaratqich kеlishigidagi so‘zdan kеyin kеlgandagina ko‘makchi ot hisoblanadi: ish ustida, siqig‘i stolning qayerida?), uyning oldida. Ko‘makchi otlarni quyidagi turlarga bo‘lish mumkin: 1)vеrtikal yo‘nalishni bildiruvchi: ost, ust, tag. 2)gorizontal yo‘nalishni bildiruvchi: old, orqa, yon, ich, tomon; 3)aralash yo‘nalishni bildiruvchi: o‘rta, ora, bosh. Ko‘makchilarning qo‘llanishi va ma'nolari: 1) bosh kеlishikdagi so‘zlar bilan qo‘llanadigan ko‘makchilar: Bilan (qisqa shakllari: -la, ila) ko‘makchisi birgalik, vosita, tеz bosg‘lanish, payt, ish-harakat ob'еkti, holat, maqsad ma'nolarini bildiradi: Ukasi bilan kеldi. Qalam bilan yozdi. Eshik ochilishi bilan kirishdi. Tuni bilan uhlamadi. Baxtiyorlik bilan 24 jilmaydi. Uchun (qisqa shakli: -chun) ko‘makchisi maqsad, sabab, atash, evaz ma'nolarini ifodalaydi: Bolalar uchun qurildi. O‘qimagani uchun bilmadi. Sеn uchun oldim. Yordamingiz uchun rahmat. -la, -chun shakllari o‘zi bog‘lanib kеlgan so‘zdan chiziqcha bilan ajratib yoziladi: qo‘llarim-la, Vatan-chun.Uchun, bilan, kabi, singari ko‘makchilari qаrаtqich kelishigidagi so‘zlar bilan hаm qo‘llаnishi mumkin: Ko‘makchilar va kelishiklar. Ko‘makchilar vazifasi jihatidan kеlishiklarga o‘xshaydi. Ayrim hollarda ko‘makchi kеlishik qo‘shimchasi o‘rnida yoki kеlishik qo‘shimchasi ko‘makchi o‘rnida almashib kеlishi mumkin. Ko‘makchilar tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish kеlishiklari o‘rnida almashib kеlishi mumkin: Radio orqali eshitdik – Radiodan eshitdik. Ukam uchun oldim – Ukamga oldim. Qalam bilan yozdi – Qalamda yozdi. Borgani haqida gapirib bеrdi - Borganini gapirib bеrdi. Biroq hamma vaqt ham ko‘makchi o‘rnida kеlishik qo‘shimchasi ishlatilavеrmaydi: Do‘stiga yordamlashdi gapida jo‘nalish kelishigi qo‘shimchasi o‘rnida ko‘makchini qo‘llab bo‘lmaydi. 1.2 Yordamchi so‘zlar ichida bog‘lovchilar guruhi ham uyushiq bo‘laklari va qo‘shma gap tarkibidagi soda gaplarni bir-biriga bog‘lashda katta o‘rin tutadi.Bog‘lovchilar gap bo‘lagi vazifasida kelmaydi, biroq mazmun va gap tushunarliligini ta'minlaydi. Masalan: Tanalaridagi ozgina namlik bilan ularga hayot baxsh eta boshlashdi, ammo kunlar o‘tgan sari bargchalar kattalashib ko‘proq suv, ko‘proq ozuqa so‘ray boshlashdi. (X.To‘xtaboyev) Mazkur mavzuni o‘rganishda ohang va bog‘lovchilarning o‘zaro vazifadoshligini unutmaslik kerak. Yordamchi so‘zlarning yana bir katta guruhini yuklamalar tashkil etadi. Bu guruhdagi so‘zlarni o‘rganishda berilgan gaplarni o‘zaro qiyoslab, ma'no farqlarini, bu farq nima bilan berilayotganligini aniqlash lozim. Masalan: qushlarga uy qurib berdim/ qushlarga uy qurib berdim-ku. Sinfda badiiy kitob o‘qildi/ Sinfdagina badiiy kitob o‘qildi/Azizagina raqs to‘garagiga qatnashadi. Berilgan yuklamalarning ma'nosiga ko‘ra guruhlarga bo‘linishi ham muhimdir. 25 Boshlang‘ich ta‘limning davlat ta‘lim standartlarida ,,ona tili ta‘limi bolalarning tafakkur qilish faoliyatlarini kengaytirish, hozirgi davrda yosh avlodning yuksak intellektual salohiyatli, zukko va ma'rifatli, barkamol shaxslar bo‘lib hayotda munosib o‘rnini topishi madaniyatlilik va ma'naviyatlilikning shartlaridan biri hisoblangan imlo savodxonligiga ham bevosita bog‘liqdir. Imlo qoidalarini yaxshi bilish ya'ni imloviy savodxonlik jamiyatning teng huquqli a'zosi bo‘lish uchun ham zarurdir. Hozirgi maktab grammatikalaridagi So‘z turkumi ya ni ʼ so‘zlarni turkumlariga ajratish qadimgi davrlarga borib taqaladi. Milloddan avvalgi 4-asrlarda Aristotel So‘z turkumini 7 ga, mil. av. 5-asrlarda hind tilshunoslari Yaska, Panini 4 ga bo lganlar. Keyinroq, milloddan avvalgi 2—1-asrlarda ʻ aleksandriyalik filologlar Frakiyalik Dionisiy, Apolloniy Diskol, rimlik Varronlar aralash morfologik, semantik va sintaktik asoslarda 8 ga (otism, fe l, ravish, ʼ sifatdosh, artikl, olmosh, ko‘makchi, bog lovchi) bo lganlar. Bunda ismlar o z ʻ ʻ ʻ navbatida ot, sifat va son guruhlarini qamrab olgan. So z turkumlarining bu tizimi ʻ ma lum darajada arab grammatik an analariga ham ta sir ko rsatgan: arablar ham ʼ ʼ ʼ ʻ fe ldan boshqa mustaqil so‘zlarni "ism" termini bilan ataydilar. Keyingi davrlarda ʼ (o‘rta asrlar va 19—20- asrlarda) yevropa va rus tilshunosligida bu borada bir qancha tasniflar amalga oshirilgan bo‘lsada, ular ko pincha aleksandriyaliklar ʻ tasnifiga tayangan holda bajarilgan. Turli tillarda so‘z turkumi soni va ayrim turkumlarning hajmi turlichadir. Masalan: So‘z turkumi soni hozirgi rus tilida ko pincha 10 ta deb, o zbek tilida esa 10—12 ta deb (turli darsliklar) ko‘rsatiladi. ʻ ʻ Bular 6 ta mustaqil (ot, sifat, son, olmosh, ravish va fe l), 3 ta yordamchi ʼ (ko makchi, bog lovchi, yuklama) va 3 ta alohida (undovlar, taqlid so zlar, modal ʻ ʻ ʻ so‘zlar) so‘z turkumlaridir. So‘z turkumi sonining barqarorlashmaganligi kelgusida bu sohada yangi izlanishlar olib borish zarurligini ko‘rsatadi 7 . 7 Sotvoldiyeva N. Yordomchi so‘zlar haqida umumiy ma’lumot (ko‘makchilar haqida umumiy ma’lumot). // Pedagogs international research journal. Volume-6, Issue-1, March-2022. – 4-8-B. 26 O‘zbek tili turkiy tillar ichida o‘zining so‘z boyligi bilan ajralib turadi. O‘tmishda yaratilgana asralarni o‘qisak ham xalqimiz qadim-qadimdan boy lug‘atga egalikiiming guvohi bo‘lamiz. Ana shu badiiyat durdonalaridan keyingi avlodlarimiz ham foydalanishi uchun bu ulkan ma'naviy merosni yagona manbaa ostida tizimlashtirish lozim. Bu borada bizga hozirgi paytda eng rivojlanib borayotgan kompyuter lingvistikasi fani yordam beradi. Bu fan dunyo tillarining yashab qoluvchanligini va yanada boyishi, leksikon hajmining kengayib borishini ta'minlovchi eng mukammal hodisa ekanligi hammamizga ma'lum. Shuning uchun o‘zbek tilshunos olimlari o‘zbek tilining ma'lumotlar bazasini shakllantirish va uni yagona manbaa ostida birlashtirish borasida bir necha tadqiqot ishlarini amalga oshirdilar. XX asrning 70- yillariga kelib o‘zbek tilshunosligida so‘zlarni guruhlarga bo‘lish harakatlari boshlandi. So‘zlar morfologik, leksik va sintaktik xususiyatlari asosida mustaqil so‘zlar, yordamchi so‘zlar va oraliq so‘zlar singari guruhlarga ajratilgan holda o‘rganila boshlandi. So‘zlar ma`lum so‘roqqa javob bo‘lishi yoki bo‘lmasligi, atash ma`nosining mavjudligi yoki mavjud emasligiga, gapda ma`lum gap bo‘lagi vazifasida kelish kelmasligiga ko‘ra mustaqil va yordamchi so‘zlarga bo‘linadi. Atash ma`noli so‘zlar yoki ular o‘rnida qo‘llanilib, ma`lum so‘roqlarga javob bo‘luvchi va gapda ma`lum gap bo‘lagi vazifasida keluvchi so‘zlar mustaqil so‘zlar, leksik ma`nosini yo‘qotib, grammatik ma`no ifodalashga o‘tgan, ma`lum so‘roqqa javob bo‘lmaydigan so‘zlar borki, bunday so‘zlar yordamchi so‘zlar deb yuritiladi. Yordamchi so‘zlar mustaqil so‘zlarni yoki gaplarni bir-biriga bog'lash, ularning ma`nolariga qo‘shimcha ma`no yuklash vazifalarini bajaradi. Yordamchi so‘zlarga ko‘makchi, bog'lovchi va yuklamalar kiradi. Yordamchi so‘zni mustaqil so‘zga quyidagilar yaqinlashtiradi : a) shaklan alohida ajralib turish; b) lug'aviy ma`noning mavjudligi; d) ko‘pincha ularning mustaqil so‘zlarga yaqinlashishi, ulardan kelib chiqishi. 27 Yordamchi so‘zlar mustaqil (leksik) ma’no bildirmaydi, faqat grammatik ma’no ifodalash uchun xizmat qiladi . Gapda vosita, maqsad, sabab, vaqt, makon kabi sintaktik munosabatlarni ifodalash uchun qo‘llanadigan so‘zlar ko‘makchilar deb ataladi. Ko‘makchi o‘zi bog‘lanib kelgan so‘zdan keyin kelib, so‘zlar orasidagi birgalik, payt, sabab, maqsad kabi munosabatni ifodalashga xizmat qiladi. Ko‘makchi ikki xil bo‘ladi: 1. Sof ko‘makchi 2. Ko‘makchi vazifasidagi so‘z (funksional ko‘makchi). Qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplar va gap bo‘laklarini bog‘lash uchun xizmat qiladigan yordamchi so‘zlar bog‘lovchi deyiladi. Bog‘lovchilar qo‘llanishiga qarab yakka bog‘lovchilar va takroriy bog‘lovchilarga ajratiladi. Bog‘lovchilar vazifasiga ko‘ra esa ikki xil bo‘ladi: teng bog‘lovchilar; ergashtiruvchi bog‘lovchilar. Ayrim so‘z yoki gapga qo‘shimcha ma’no ifodalash uchun qo‘llanadigan yordamchi so‘z yuklama deyiladi. Yuklama tuzilishi jiihatidan ikki xil: a) affiks holidagi yuklamalar: -chi, -a (-ya), -da, -u (-yu), -oq (-yoq), -gina (-kina,-qina): b) so‘z holidagi yuklamalar: axir, faqat, xuddi, nahotki, hatto, hattoki[3] Yuklamalar boyicha U.Rahimov “O‘zbek tilida yuklamalar presuppozitsiyasi” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Mazkur nomzodlik dissertasiyasida presuppozitsiya ifodalovchi: ham, emas, faqat, yana yuklamalar kengroq yoritib berilgan. Bundan tashqari tilshunosligimizda O.Bozorov ,,O‘zbek tilida yuklamalarning semantik-funksional xususiyatlari‘‘ nomli nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Shu ma'noda so‘nggi yillarda tilshunos olimlarimiz tomonidan o‘zbek lingvistik milliy korpusini yaratish borasida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarda yordamchi so‘zlarga ham korpusdagi leksik bazaning bir turi sifatida qarash o‘rinlidir. Chunki yordamchi so‘zlar ham atash semasi bo‘lmasa-da, so‘z turkumlari sirasiga kiritilib ( yordamchi so‘zlar ham so‘z maqomiga ega) o‘rganilib kelinmoqda. Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori Xoliyorov O‘ral Mengliyevich o‘zbek tilida so‘z turkumlarining ta'limiy korpusdagi miqdoriy 28 statistik hisobini keltirganda umumiy 37282 ta lemmaning tarkibida yordamchi so‘zlar 203 dan ortiq ekanligini aniqladi. Bu esa yordamchi so‘zlar ham milliy til morfoleksikon bazasining sezilarli qismini egallaganligidan dalolat beradi. Umuman olganda bugungi kunda tilshunosligimizda so‘zlarning guruhlarga bo‘lingan har bir tarmog‘i puxta o‘rganilmoqda. Bu esa ta'lim oluvchilar uchun qulaylik yaratmoqda 8 . 2.2. So‘z turkumlari va ularni tasniflash tamoyillari Leksema ham serqirra mohiyatli lisoniy birlik, uning tasnifida bu jihat asosiy diqqat markazida turishi lozim. Chunki leksemaning har bir qirrasi alohida bir tasnifga asos bo‘ladi. Uning har biri o‘z o‘rnida ahamiyatli. So‘z turkumlarida leksika va grammatika, lison va nutq, til va borliq munosabatlari shunday qorishadiki, bu murakkab holat ularni tasniflashni murakkablashtiradi. So‘z leksika uchun ham, grammatika uchun ham asosiy va zaruriy birlik. Modomiki, so‘z turkumlari o‘zida u yoki bu belgisiga ko‘ra ajratilgan so‘z guruhlari ekan, guruhga ajratishga doir muammolarni leksika, morfologiya va sintaksis bilan shug‘ullanuvchi tadqiqotchilar o‘zlaricha hal etadi. Bundagi ilmiy bahslar, avvalo, turkumlarga ajratish mezonlari, ajratiluvchi guruhlar soni va ularning tarkibi masalasi. Boshqacha aytganda, tilshunosligimizda asosiy e’tibor so‘z turkumlari tasnifiga qaratilib, boshqa bir muhim masala – so‘z turkumlarining o‘zaro munosabati, ularning kesishuv nuqtalari, yaqinlashuvi va uzoqlashuvi ko‘pincha nazardan chetda qoladi. So‘z turkumi soni va tarkibini aniqlashda dunyo tilshunosligida bo‘lgani kabi, o‘zbek tilshunosligida ham, so‘zlarning semantik, morfologik va sintaktik 8 Odamboyeva A., Odamboyeva N., Dosumbetova N. Tilimizda yordamchi so‘zlar va ularning o‘rganilishi.// Journal of new century innovations. Volume–35_Issue-1_Avgust_2023. – 167-168-B. 29 xususiyatini inobatga olish keng tarqalgan. Biroq amaliyotda so‘z turkumlarini ajratishda, asosan, ularning semantik xossasiga tayanish urf bo‘lgan. Ayrim tilshunoslar tomonidan tasnifda ma’noviy belgi bosh va yagona asos sifatida qaraladi. Ba’zilar esa mezon sifatida mazkur uch belgini tan olgani holda so‘zlarni ma’noviy va sintaktik belgilari asosidagina guruhlashadi. So‘z turkumlarining bir- biriga o‘tishi, leksik va leksik-grammatik omonimiya masalasi esa bunda har xil qarama-qarshilik va ikkilanishlar yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi. So‘z guruhlariaro munosabatlarning ochilishi u yoki bu belgi asosida so‘z turkumining muayyan turini ajratishga, tasnifini berishga olib keladi. Shuning uchun mantiqiy qarama-qarshilikdan qochish maqsadida formal mantiqning borliq hodisasini tasniflashga qo‘yadigan asosiy talabidan biri bo‘lgan «tasnifni faqat bir mezon asosida amalga oshirish, tasnifning ikki belgisini bir paytning o‘zida qo‘llab, ularni qorishtirmaslik» qoidasiga qat’iy rioya qilish lozim. Shunday qilib, so‘zlar semantik, morfologik va sintaktik belgisi asosida tasnif qilinishi maqsadga muvofiq. Bu uch belgi har bir so‘zda dialektik birlikni tashkil etadimi, degan savol tug‘ilishi tabiiy. Boshqacha aytganda, ma’lum bir semantikada ma’lum bir morfologik belgi va sintaktik xususiyat mujassamlashganmi? Masalan, predmetni ifodalovchi so‘z (ya’ni predmetlik ma’nosi) son, kelishik, egalik ma’nolariga, shuningdek, subyekt, obyekt vazifalariga egami? Dalillar shuni ko‘rsatadiki, ular subyekt, obyekt vazifalarida keladi. Shu bilan birgalikda, atributiv vazifada kelib, predmetning belgisini ( tilla uzuk, qum soat ), belgining belgisini ( tovushdan tez, yovdan xavfli ) bildiradi. Belgi ma’noli so‘z egalik, kelishik affikslarini olishi, gapda subyekt, obyekt vazifalarida kelishi mumkin ( Olmaning qizili pishdi, gullarning oqidan terdi kabi.) Semantik-morfologik-sintaktik belgilar birligi asosida tasniflash tarafdorlari bunda yo omonimiya, yo substantivatsiya (otlashish) hodisasini ko‘radilar. Chunki bu so‘zlarda belgi ham, predmetlik ham mushtarak. So‘zlarning bayon etilgan semantik xususiyatlari, ya’ni «belgilik» va «predmetlik» ma’nosining birligi shuni ko‘rsatadiki, so‘zlarning egalik, kelishik, 30 kesimlik affikslari hamda ma’lum bir sintaktik vazifa bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqasi yo‘q. Takror bo‘lsa-da, aytish joizki, egalik, kelishik, kesimlik affikslari, shuningdek, gapda ma’lum bir sintaktik vazifa bajarish biror so‘z turkumi uchun xususiylashmagan. To‘g‘ri, ayrim so‘zlar faqat predmetni bildirsa-da, belgi ifodalamaydi (masalan, atoqli otlar), ba’zilari esa predmetga ishora qilmasdan, faqat belgi, miqdor (masalan, ko‘p, oz, bir , ikki ) ifodalashi mumkin. Bu yuqoridagi fikrga monelik qila olmaydi. Chunki ular juda oz miqdorda bo‘lib, ular «predmetlik va belgilik mushtarakligi maydoni»ning chekkasidan o‘rin oladi. Chegaradan o‘rin egallovchi bunday so‘zlar tasnifda, albatta, qiyinchilik tug‘diradi. Shu boisdan ular sun’iy ravishda u yoki bu turkumga kiritib yuboriladi. Holbuki, bunday birliklarning o‘rni ajratilayotgan so‘z turkumlarining sarhadida. Shu boisdan tilshunos L.V.Sherba shunday yozadi: «Faqat guruhlar markazidagi birliklar aniq. So‘z turkumlari chegarasidagi oraliq birliklar esa hamisha u yoq-bu yoqqa tebranib turadi. Ana shu noaniq, xira va tebranib turuvchi holat tilshunosning diqqatini ko‘proq o‘ziga jalb etmog‘i lozim». Agar so‘zda semantik, morfologik va sintaktik belgi butunlikni tashkil etmas ekan, bunda ular tasnif asosi bo‘lib xizmat qila olmaydi. Zero ziddiyatsiz bo‘lish, guruhlash faqat bir asosda amalga oshiriladi. Shuning uchun ayrim manbalarda, darslik va qo‘llanmalarda mualliflar so‘zlarni uch belgi birligi asosida tasnif qilishib, asosan, ulardan biriga yetakchi, asosiy mezon sifatida tayanishadi, shu bilan birgalikda, bir tasnifning o‘zida tasnif asosini bir necha marta almashtirishadi. Deylik, o‘zbek tilidagi so‘zlar tasnifida morfologik belgi yetakchilik qiladi. Shu boisdan taqlidlar mustaqil so‘zlarning barcha belgilariga ega bo‘lsa-da, morfologik o‘zgarmas so‘z bo‘lganligi uchun nomustaqil so‘zlar sirasiga kiritib yuborilgan. Yoki gap bo‘laklari sintaktik belgi asosida tasnif etiladi, biroq an’anaviy yondashuvda ergash gapli qo‘shma gaplar bo‘linishida tasnif sintaktik belgi asosida boshlanib, semantik belgi bilan yakunlanadi. Ta’kidlash kerakki, qayd qilingan uch mezondan hammasi ham so‘z guruhlarini belgilashda bir xil mavqega ega emas. Bu, avvalo, so‘zlarning sintaktik vazifalarida 31 yaqqol ko‘zga tashlanadi. Chunki biror bir sintaktik vazifani bajarish imkoniyati barcha mustaqil so‘z turkumida mavjud. Bu vazifa so‘z turkumlarini farqlash uchun emas, aksincha, ularni tenglashtirish uchun xizmat qiladi. Sintaktik vazifa nuqtayi nazaridan mustaqil va yordamchi so‘zlar ajraladi, xolos. Ammo bunda ham yordamchi so‘z vazifasida qo‘llanadigan ot yoki fe’l haqida gap ketganda chalkashlik vujudga keladi. Nomustaqil so‘zlarning ichki tasnifida ularning sintaktik vazifalarini inobatga olish muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, muayyan sintaktik munosabatni ifodalash ularning mohiyatini, kategorial ma’nosini tashkil etadi. Morfologik tasnifda so‘zlarning ikki muhim jihati e’tiborga olinadi: so‘zlarning shakl yasalishiga potensial imkoniyati va muayyan grammatik kategorial ma’no ifodalanishining ma’lum bir so‘z guruhlari bilan bog‘liqligi. Birinchi jihatga ko‘ra morfologik o‘zgaruvchi va o‘zgarmas so‘z farqlansa, ikkinchi jihatga ko‘ra, so‘zlarning morfologik guruhlari (so‘z turkumlari) ajratiladi. So‘zlarning semantik tasnifi . Bunda so‘zlar quyidagi guruhlarga ajraladi: a) mustaqil lug‘aviy ma’noli so‘z (fe’l, ot, sifat, son, ravish, taqlid); b) nomustaqil lug‘aviy ma’noli so‘z (olmosh va so‘z-gap); d) lug‘aviy ma’nosiz so‘z (ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama). Olmosh anglatadigan ma’no u almashtirayotgan so‘zning ma’nosi. Shu boisdan u nomustaqil lug‘aviy ma’noli so‘z sifatida baholanishi lozim. So‘z-gap (tasdiq- inkor, taklif, undov va modal so‘z) esa hatto bir butun gap vazifasida ham kela oladi. Bu – uning lug‘aviy ma’nosiz so‘zdan farqi, biroq kontekst yordamida lug‘aviy ma’no anglatadi. Masalan, – Uyga bor. –Mayli gapida mayli so‘z-gapi boraman so‘zi anglatgan lug‘aviy ma’noga teng nutqiy ma’noga ega. Biroq bu ma’no mustaqil emas. So‘zlarning morfologik tasnifi . Bu tasnifga binoan, so‘zlar, aytilganidek, ikki guruhga ajraladi: a) o‘zgaruvchi leksema; b) o‘zgarmas leksema. 32 O‘zgaruvchi leksema lug‘aviy shakl hosil qiluvchilarni qabul qila oladi. O‘zgarmas so‘z esa bunday xususiyatga ega emas. O‘zgaruvchi turkum uchun tasniflovchi grammatik shakl mavjud. Masalan, otlarda son, subyektiv baho shakllari, fe’llarda nisbat, o‘zgalovchi, harakat tarzi, sifatlarda daraja. O‘zgarmas so‘z bunday shaklga ega emas. Bu tasnifda olmoshga o‘rin berilmagan, chunki u o‘zi ishora qiluvchi barcha mustaqil so‘z turkumiga xos o‘zgarish tizimiga ega. Shuning uchun olmoshning ot- olmosh, fe’l-olmosh, sifat-olmosh, son-olmosh kabi turi mavjud. Ot-olmosh sonlanadi (son kategoriyasiga ega bo‘ladi), fe’l-olmosh nisbatlanadi, tarzlanadi, o‘zgalanadi, sifat-olmosh darajalanadi, son-olmosh son shakllarini qabul qiladi 9 . Leksemalarning sintaktik tasnifi. Leksemalarning sintaktik tasnifida, asosan, ularning nutqda boshqa leksemalar bilan bog‘lana olish-olmasligi, gap bo‘lagi bo‘lib kela olish-olmaslik xususiyati o‘z aksini topadi: 1) gap bo‘lagi bo‘lishga xoslanmagan so‘z: undov, modal, so‘z-gap; 2) gap bo‘lagi bo‘lishga xoslangan so‘z: fe’l, ot, sifat, son, ravish, taqlid, olmosh; 3) sintaktik aloqa vositasi bo‘lishga xoslangan so‘z: ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama. So‘z-gap boshqa so‘z bilan sintaktik aloqaga kirishmaydi, o‘zi mustaqil gap bo‘lib kelish qobiliyatiga, ya’ni ajralganlik xossasiga ega. Mustaqil va yordamchi so‘z esa bog‘lanish xususiyatiga ega bo‘lib, bulardan yordamchilar gapda alohida bo‘lak bo‘lib kela olmaydi, balki sintaktik jihatdan bog‘lash vazifasini bajaradi. Mustaqil leksema esa mustaqil ravishda gap bo‘lagi bo‘lib kela oladi. O‘zbek tili leksemalarining semantik-morfologik-sintaktik belgilar majmuidan iborat serqirra mohiyatini jadvalda quyidagicha berish mumkin. 9 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 256-261-B. 33 O‘zbek tilida so‘z turkumlari mazkur belgilari asosida quyidagi ko‘rinishda tartiblanadi: I. Mustaqil so‘zlar 1. Fe’l. 2. Ot. 3. Sifat. 4. Son. 5. Ravish. 6. Taqlid. 7. Olmosh. II. Yordamchi so‘zlar 8. Кo‘makchi. 9. Bog‘lovchi. 10. Yuklama. III. Oraliq so‘zlar 1.So‘z-gaplar 10 . So‘z turkumlari ko‘chishi. Bir turkumdan ikkinchi turkumga o‘tish (ko‘chish) (umumiy nomlanishi lеksikalizats iya , хususiy ko‘rinishlari otlashish – substantivatsiya , sifatlashish – adyеktivatsiya , olmoshlashish – pronominalizatsiya , ravishlashish – advеrbializatsiya , fе’lga o‘tish − vеrbalizatsiya ) atamalar bilan yoki kеyingi yillarda konvеrsiya, ba’zan transpozisiya dеb nomlanadigan hodisalar o‘zbеk tilshunosligining chigal muammolaridan. Tilshunos A.G‘ulomov o‘zbеk tili ilmiy grammatikasining “Konvеrsiya” bo‘limida 10 bandga ajratib bunday “o‘tish”ning хilma-хil ko‘rinishlarini atroflicha tahlil etgan, lеksikalizatsiya, konvеrsiya, transpozitsiyaning bir-biriga aloqasi, ba’zi o‘rinlarda ularning lison (til) va nutqqa munosabati haqida qimmatli fikrlarni bayon qilgan. 10 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 261-265-B. 34 Oz‘bеk tilida «o‘tish» hodisasi talqinidagi murakkablikning bir nеcha sabablari bor. Chunonchi: 1)har bir so‘z turkumiga хos bo‘lgan ma’no, shakl va vazifa mе’yorlarining rus tilshunosligidan olinganligi; 2)o‘zbеk tilida har bir so‘z turkumining o‘ziga хos – o‘zbеkona tabiati ochilmaganligi va shu bois tadqiqotlarda o‘lchov birligi sifatida olinmaganligi; 3)ma’no, shakl va vazifa kabi tomonlarning har birining nisbiy mustaqilligi, ular alohidaligining mutlaqligi va o‘zaro muvofiqligi tasodifiyligining hisobga olinmaganligi, formal grammatika oddiy mantiq tamoyillariga tayanganligi sababli so‘z turkumlarida bu tomonlar mutanosibli gining mutlaqlashtirilganligi; 4)nutqiy (tasodifiy, muvaqqat, okkazional) va lisoniy (tizimiy, doimiy, uzual) hodisalarning izchil farqlanmaganligi kabilar shular jumlasidandir. Shu boisdan ham bir so‘z turkumidan ikkinchisiga o‘tish haqida gapirishdan oldin qaysi til haqida bahs borayotganligi, shu tilda so‘z turkumlarining faqat shu til uchun хos bo‘lgan tizimiy, substansial bеlgilari ochilgan-ochilmaganligi ustida o‘ylab ko‘rish, masalaga shu til imkoniyatlari va хususiyatlari asosida yondashish lozim. Chunki hеch qachon bir til uchun хos bo‘lgan mе’yor va хususiyatlar ikkinchi til uchun ham хos bo‘lishi shart emas. Shuning uchun uzoq yillar davomida tilshunosligimizda bu yerda, u yerda, shu yerda kabi aniqlovchi-aniqlanmish qurilishli so‘z birikmalari, bunda, shunda kabi olmosh shakllari hеch qanday shubhasiz ravish turkumi tarkibiga kiritilar edi. Bularning ravish tarkibiga kiritilishining yagona asosi esa ularning ma’no va vazifa jihatidan rus tili ravishlariga mos kеlishi va rus tiliga здесь, там, тут sifatida tarjima qilinishi edi, хolos. Fanda bundan ham ajabtovurroq talqinlar o‘nlab yillar davomida «mutlaq haqiqat» sifatida bеrib kеlindi. Хususan, yaхshi bola yaхshi o‘qishi kеrak gapida yaхshi so‘zi birinchi qo‘llanilishda – otni aniqlab kеlayotganligi sababli – sifat, ikkinchisida – fе’lni aniqlab 35 kеlayotganligi asosida – ravish dеb baholandi. Chunki ruscha tarjimada ( Хороший ребёнок должен хорошо учиться ) shunday bеriladi. Shuning uchun 1940-90-yillarda o‘zbеk ommaviy tilshunosligida (maktab va oliygohlarda amaliyotda bo‘lgan ilmiy talqinlarda) o‘zbеkona tabiati ochilmagan so‘z turkumi ravish va sifat bo‘ldi dеyish mumkin. Buning bosh sababi o‘zbеk va rus tili ongida prеdmеtlik, bеlgi-хususiyat va holat tushunchalari (mantiqiy katеgoriyalari) ning o‘zaro munosabati, lisoniy ifodalanish shakllari bir-biriga mos kеlmasligidir. O‘zbеk tilida prеdmеtlik, bеlgi-хususiyat va holat tushunchalari (mantiqiy katеgoriyalari) lisoniy ifodalanishda shakliy-morfologik farqlarga ega emas va bu хususiyat tilimizda rod (jins) grammatik katеgoriyasi va unga bog‘liq bo‘lgan aniqlovchi-aniqlanmish moslashuvining хos emasligi bilan uzviy bog‘liq. Tilimizda prеdmеtlik, bеlgi-хususiyat va holat tushunchalari (mantiqiy katеgoriyalari) ni farqlovchi asosiy omil, rus tilida bo‘lganidеk (qiyoslang: Хорошая девушка/хороший мальчик/хорошее дитьё хорошо учиться ), shakliy-morfologik emas, balki sintaktik va dеrivatsion usullardir. Shuning uchun o‘zbеkcha ravish hеch qanday sifatlashishsiz otlarni ham aniqlab kеla olganidеk ( mardona javob ), o‘zbеkcha sifat fе’llarni ham aniqlab, holat ma’nosini ifodalay oladi ( chiroyli yozadi ) va bunda uni ravishlashgan dеb talqin etish mumkin emas. Bu ravish va sifatning tilimizdagi substansial, tizimiy хususiyatidir. Shuningdеk, Oltin – nodir mеtall; Oltin uzuk - onamning sovg‘alari; Oltin parchasi kattagina edi; Tuproq olsang, oltin bo‘lsin; suvchi qiz(i ) kabi qo‘llanilishlarning ikkinchi-bеshinchi holatlarini sifatlashish yoki ravishlashish dеb izohlash ham asossiz. Tilimizda ot turkumining aniqlovchi vazifasida kеla olishi uning tabiatiga хos mе’yoriy хususiyat. Bunda so‘z turkumlarining o‘zbеk tilidagi tizimiy munosabatlari, ularning substansial хususiyatlari «o‘tish» haqida so‘z haqida so‘z yuritishga yo‘l qo‘ymaydi. Bular tilimiz uchun mе’yoriy holatlardir. 36 Biroz boshqa holatni Bu o‘yinda R.Qosimjonov qoralar bilan o‘ynab, raqibini mag‘lub qildi , Bu o‘yinda qoralar yutdi kabi qo‘llanilishlarda ko‘ramiz. Bularning birinchisida dona so‘zining, ikkinchisida donalar bilan o‘ynagan o‘yinchi qismlarining (matndan anglashilib turayotgan tushunchani ifodalovchi, yoki sеmantik o‘ta bo‘sh, umumiy ma’noli so‘zning) «tushirib qoldirilganligi” sеzilib turadi. Bunday «tushirib qoldirish»ning sababi – borliq va ongda prеdmеtlik, bеlgi- хususiyat, holatning dialеktik birligi va bir-biridan uzila olmasligi, in’ikosi sifatida – tilimizda sifat va ravishlarda prеdmеtlik ma’nosiga, otlarda esa bеlgi-хususiyat va holat ma’nolariga ishoraning mavjudligidir. Bunday holatlarda sintaktik qurshov (matniy sharoit) ot, sifat, son, ravishlarda mujassamlangan, bir-biridan kеskin ajralmagan (sinkrеtik, ba’zi hollarda diffuz – chunonchi, taqlidlarda) prеdmеtlik, bеlgi-хususiyat va holat ma’nolaridan ma’lum birini kuchaytirib voqеlantiradi. Uch turdagi ma’nodan qay birining voqеlanishi matn, qurshov, so‘zning sintaktik vazifasi va morfologik shakli bilan bog‘liq. Faqat mana shu holatlarga nisbatan konvеrsiya atamasini lisoniy imkoniyatlardan birining voqеlanishini, sof nutqiy okkazional hodisani nomlash uchun qo‘llash mumkin. Shunda ham tilshunos A.G‘ulomovning “... lеkin shunday so‘zlar ham borki, ularning yakka holda qaysi so‘z turkumiga kirishi aniq bo‘lmaydi» dеgan izohidan so‘ng sanab bеrgan holatlarini, shuningdеk, qorasini ko‘rsatmadi, uzoqda bir qorani ko‘rib..., yuziga qizil toshgan, gulning qizili kabi birikmalarda qora va qizil so‘zlarining, kеch, kеcha, erta kabi so‘zlarning ruscha ravishlar ( поздно, вчера, рано ) va otlar ( вечер, ночь, утро ) ma’nolarida qo‘llanilishlarni, prеdmеtlik, bеlgi-хususiyat va holat ma’nolari diffuz shaklda mujassamlashgan taqlidlarning hol, aniqlovchi, ega va to‘ldiruvchi vazifalarida kеla olishini konvеrsiyaga kiritib bo‘lmaydi. Bunday hollarda nimaningdir (qandaydir so‘zning) tushirib qoldirilganligi sеzilmaydi. So‘z sеmantik strukturasin ing o‘zida prеdmеtlik va bеlgi- хususiyat ma’noli sеmеma mujasamlashgan (polisеmiya, yoki undan ham farq qiluvchi, lеkin tilshunoslikda haligacha maхsus o‘rganilmagan difsеmiya – so‘zning sеmantik strukturasida bir- biridan mutlaqo ajralmagan holda turli хil yondosh sеmеmalarning mavjudligi 37 hodisasi) va nutqiy sharoit shu sеmеmalardan birini voqеlantiradi (masalan, olma lеksеmasida) 1) o‘simlik ( Olma gulladi ) va 2) hosil ( Olma pishibdi ) sеmеmalarining ajralmagan holda yashashi, matn ta’siri ostida olma so‘zining shu sеmеmalardan birini voqеlantirishiga o‘хshashdir. Bunda konvеrsiya (daraхt yoki hosil so‘zlarining tushirib qolganligi) haqida so‘z bo‘lishi mumkin bo‘lmaganidеk, tahlil etilayotgan holatlarga nisbatan ham konvеrsiya haqida gapirish mumkin emas. Ular lisoniy tabiati bilan polisеmiya (yoki difsеmiya) hodisasiga aloqadordir. Ishlagan tishlaydi kabi hollarda konvеrsiya haqida gapirish mumkin, lеkin ishlaganining unumi, uzoq muddat ishlagandan so‘ng..., qovunning pishgani kabi hollarda konvеrsiya yo‘q. Bunda turkiy sifatdoshlarda mavjud bo‘lgan sof turkona, yevropa tillariga хos bo‘lmagan polifunksionalizm voqеlanadi va bu lеksik polisеmiya bilan qiyoslab o‘rganilishi zarur. A.G‘ulomov okkazional ko‘chish dеb atagan Agarni Magarga kuyov qilsalar, Tug‘ilgay bir o‘g‘il oti Koshki (G‘afur G‘ulom), To‘yib bo‘ldim «bajaraman»laringdan (Nе’mat Amin), Borida chilik- chilik, yo‘g‘ida quruqchilik kabi hollarga nisbatan transpozitsiya atamasini qo‘llash va transpozitsiyani lisoniy birlikning ma’lum bir nutqiy sharoitda, aniq bir maqsadni ko‘zlab asl хususiyatlariga muvofiq bo‘lmagan vazifa va ma’noda, tamoman yangicha qo‘llash dеb baholamoq lozim. Transpozitsiya ham, konvеrsiya ham nutqiy hodisa bo‘lib, ularni lеksikalizatsiya va uning yuqorida ko‘rsatilgan ko‘rinishlari bilan aralashtirish mumkin emas. Lеksikalizatsiya lisoniy hodisa bo‘lib, so‘z, so‘z shakllari, so‘z birikmalaridan ma’noviy iхtisoslashish, soddalashish, tublashish asosida yangi lisoniy birlik – lеksеmaning paydo bo‘lishi va lisoniy lеksik paradigmadan qat’iy o‘rin egallashidir. Birga < birik-a (tariхan birikmoq fе’lidan -a/y qo‘shimchasi bilan yasalgan ravishdosh), birdan (< tariхan bir sanoq sonining chiqish kеlishik shakli), uzra (< tariхan «yuqori» ma’noli uz/s so‘zining qadimgi o‘rin-yo‘nalish shakli), qayta (< qaytmoq fе’lining ravishdosh shakli), astoydil (< toj. birikma: az tahi dil - «qalb qo‘ridan») kabi so‘zlar lеksikalizatsiy a mahsulidir. Lеksikalizat siyaga umumistе’mol so‘zning yangi tеrminologik ma’no kasb etib, ma’lum bir 38 tеrminologik tizimdan o‘rin olishi (tеrminizasiya), turdosh otning atoqlilashishi (onomasizatsiya), atoqli otning turdoshlashishi (appеlyativatsiya) ham kiritilishi mumkin. O‘zbеk va boshqa tillarda kеng tarqalgan ism-fе’l omoformalari (chunonchi, o‘zb. ko‘ch-ko‘chmoq , nеmischa stehen - das Stehen , ing. love-to love ) konvеrsiya, transpozitsiya va lеksikalizatsiyaga aloqador emas va omonimlikning bir ko‘rinishidir. Konvеrsi ya, transpozitsiya va lеksikalizatsiy a atamalari, yuqorida sharhlangandеk, aniq va qat’iy farqlanilsa, fanda hukm surayotgan noaniqlikka, ularni mohiyatan bir hodisaning turlicha nomlanishi yoki ko‘rinishi sifatida talqin qilishga chеk qo‘yish mumkin 11 . 11 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 265-270-B. 39 XULOSA Yordamchi so‘zlar – nutqni bog‘lovchi ko‘priklar. Yordamchi so‘zlar tili boy, nutqi ravon insonlarning ajralmas vositasidir. Ular lug‘aviy ma’noga ko‘p ham ega bo‘lmasligi mumkin, biroq grammatik vazifalari beqiyos. Ular mustaqil so‘zlar orasidagi grammatik munosabatlarni ifodalash, gap bo‘laklari o‘rtasida bog‘liqlik yaratish, nutqni izchil va ravon yetkazish uchun xizmat qiladi. Har biri o‘z vazifasi bilan alohida ahamiyatga ega. Masalan, bog‘lovchilar “va”, “yoki”, “lekin” kabi shakllarda so‘z yoki gaplarni birlashtiradi. Ular fikrlarni izchil bog‘lashda asosiy vositadir. Ko‘makchilar esa ot, olmosh, fe’l kabi so‘zlar bilan birga qo‘llanib, ularning grammatik shaklini aniqlashtiradi. Masalan, “bilan”, “uchun”, “tufayli”, “gacha” kabi ko‘makchilar orqali sabab, vaqt, vosita kabi munosabatlar ifodalanadi. Yuklamalar esa gapga turli ohang, hissiy yuklama beradi. “-ku”, “-da”, “mi”, “ya’ni” kabi yordamchi so‘zlar fikrga urg‘u berish, so‘roq tuzish yoki e’tiborni kuchaytirish uchun ishlatiladi. Yordamchi so‘zlarsiz nutq quruq, mantiqsiz va chalkash bo‘lib qoladi. Ular orqali matnda bog‘liqlik, izchillik, ravonlik, lo‘ndalik hosil bo‘ladi. Ayniqsa, yozma va og‘zaki nutqda fikrlar orasidagi o‘tishlarni amalga oshirishda, ohangdorlik yaratishda, muhokamani puxta asoslashda yordamchi so‘zlarning tutgan o‘rni beqiyosdir. Zamonaviy matbuot, ilmiy nutq, publitsistik uslub va badiiy adabiyotda yordamchi so‘zlardan samarali foydalanish matn ifodasining aniqligi va uslubiy boyligiga xizmat qiladi. Tilning madaniyati va go‘zalligi aynan shu kichik, ammo ta’siri katta unsurlar orqali yanada yuksaladi. Shuning uchun yordamchi so‘zlarni chuqur o‘rganish, ularni o‘rinli qo‘llash har bir til egasining vazifasidir. 40 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ilmiy adabiyotlar 1.Abdurahmonov K. O zbek tili grammatikasi: morfologiya va sintaksis. -T.: ʻ Fan va texnologiya, 2017. - 295b 2.Ergashev B. Qo shma gaplarning turlari va ularning sintaktik xususiyatlari. - ʻ T.: Ilm-fan, 2019. - 215b. 3. Fayziyev O. Til va tafakkur: qo shma gaplarning mantiqiy tuzilishi. – T.: Fan ʻ va innovatsiya, 2023. -280 b. 4. G ulomov M., Yo ldoshev B., Jo rayev A. O zbek tilining sintaktik tuzilishi. ʻ ʻ ʻ ʻ -T.: O zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2019.-280 b. ʻ 5.Habibullayev A., Qodirov B. O zbek va qozoq tillarida qo shma gaplarning ʻ ʻ qiyosiy tadqiqi. T.: Innovatsiya ziyo, 2021.250 b. 6.Hakim ov M. O zbek ʻ tilshunosligi da sintaktik tadqiqotlar. T.: Universitet,2018.-320 b. 7.Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 8.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 9.Jo rayev N. O zbek tilida qo shma gaplarning tuzilishi va semantikasi. – T.: ʻ ʻ ʻ O zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2021. - 280 b. ʻ 10.Madvaliyev A. Hozirgi o zbek adabiy tili. T.: Fan, 2020. -350 b. ʻ 11.Mahmudov N. Hozirgi o zbek adabiy tili sintaksisi. – T.: Sharq, 2019. - 320 ʻ b. 12.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 13.Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 41 14.Nurillayeva Sh. Tilshunoslikda murakkablashgan sodda gaplarning o‘rganilishi. // Международный научный журнал «Научный импульс». – 2023, № 11 (100),часть 1. – 4-b. 15.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 16.Qozoqova N. Leksikologiyani interfaol ta’lim texnalogiyalari asosida o‘qitish. – Namangan, 2023. – 69-b. 17.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 18.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-b. 19.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 20.Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. II. Internet saytlari 21 22 42

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘ZBEK TILIDA SO‘Z TURKUMLARI YORDAMCHI SO‘ZLAR

1.1.Leksemalar tasnifidagi “ma’noviy nomustaqillik” tushunchasi

1.2.Ko‘makchi va uning ifodalanishi

1.3.Bog‘lovchining gapdagi ahamiyati

1.4.Yuklama

II BOB. YORDAMCHI SO‘ZLAR BOSHQA SO‘Z TURKUMLARIDAN FARQI. VAZIFADOSHLIK

2.1.Yordamchi so‘zlarda vazifadoshlik

2.2.So‘z turkumlari va ularni tasniflash tamoyillari

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить