Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 97.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilining frazeologik qatlami va frazeologik ma’no

Купить
KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILINING FRAZEOLOGIK QATLAMI VA FRAZEOLOGIK MA’NO PAGE \* MERGEFORMAT35 Mundarija: KIRISH ……………………………………………………..………………….….3 I BOB. FRAZEOLOGIYANING TILSHUNOSLIKDA MUSTAQIL FAN SIFATIDA O‘RGANILISHI 1.1. Frazeologiya tilning ajralmas bo ‘ lagi…………………………………….…5 1.2. Frazeologik iboralar va ularning semantik tuzilishi………………………….11 I bob yuzasidan xulosa……………………………………………………………16 II BOB. FRAZEOLOGIK SINONIMIYA HODISASI 2.1. Frazeologiyada sinonimiya va varatsiya masalalari……………………….…18 2.2. Frazeologiyaa o ‘rganiladigan lisoniy birliklar………………………………29 II bob yuzasidan xulosa…………………………………………………………32 XULOSA ………………………………………………………………………. 3 4 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ……………………..….. 36 PAGE \* MERGEFORMAT35 KIRISH Ta lim sifatini oshirish – bugungi kunda butun jahon hamjamiyatidagi eng dolzarbʼ muammolardan biri hisoblanadi. Uni hal etish uchun esa ta lim mazmunini ʼ modernizatsiyalash, ta lim jarayoni texnologiyalarini va so‘zsiz ta limning yakuniy ʼ ʼ maqsadini qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. Ta limni jamiyat madaniyatini ʼ o‘zlashtirish asosida ta lim oluvchilarda faoliyatning turli sohalarida shaxsiy va ijtimoiy ʼ ahamiyatga ega bo’lgan muammolarni mustaqil hal etish qobiliyatini rivojlantirishning maxsus tashkil etilgan jarayoni sifatida qarash mumkin. Ta lim maqsadini bunday ʼ tushunish esa, o‘z navbatida kompetentli yondashuvni ro‘yobga chiqarish uchun asos yaratadi 1 . Mavzuning dolzarbligi. Frazeologiya tilimizning ajralmas qismi bo‘lib, har bir xalqning madaniy merosi, dunyoqarashi va mentalitetini ifodalaydi. U tilning rang- barangligini oshiradi. Frazeologik birliklar tilni yanada boyitadi va ifodalilikni kuchaytiradi. Bugungi kunda frazeologiyaning dolzarbligi, ayniqsa tarjima jarayonida, tilni aniq va tabiiyroq qilib taqdim etishda ko‘rinadi. Bu birliklar o‘zbek tilining milliy va madaniy o‘ziga xosligini saqlashda muhim ahamiyatga ega. Frazeologiyani o‘rganish tilimizni chuqurroq tushunishga yordam beradi va uning boyliklarini saqlashga imkon beradi. Ushbu iboralaro‘ ziga xos semantik va sintaktik xususiyatlarga ega bo‘lib, boshqa til vakillari, tarjimonlar uchun murakkab sotsiolingvistik masala hisoblanadi, chunki ular ko‘pincha tom ma’noda tarjima qilinmaydi va madaniy kontekstlarga bog‘liq holda muloqotda ishtirok etadi. Shu sababli, “O‘zbek tilining frazeologik qatlami va frazeologik ma’no” mavzusi dolzarb ilmiy-tadqiqiy masalalardan biri hisoblanadi. Frazeologiyaning asosiy diqqat e tibori frazeologizmlar tabiatini va ularning ʼ kategorial belgilarini o rganishga, shuningdek, frazeologizmlarning nutqda qo llanish ʻ ʻ qonuniyatlarini aniqlashga qaratiladi. Frazeologiyaning asosiy vazifalari yoki masalalari: frazeologik tarkibning izchilligini aniqlash va shu munosabat bilan frazeologizmning belgi(lik) xususiyatini o rganish; frazeologizmlar omonimiyasi, ʻ sinonimiyasi, antonimiyasi, polisemiyasi; frazeologizmlar tarkibida qo llanuvchi so zlar ʻ ʻ 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko'taramiz (1-qism). O'zbekiston, T 2018.-B. 168 . PAGE \* MERGEFORMAT35 va ularga xos ma nolarning o ziga xos xususiyatlarini aniqlash; frazeologizmlarningʼ ʻ so z turkumlari bilan o zaro munosabatlarini oydinlashtirish; ularning sintaktik rolini ʻ ʻ aniqlash; frazeologik birliklar tarkibida so zlarning yangi ma nolari hosil bo lishini ʻ ʼ ʻ o rganish va boshqa frazeologik birliklarni ajratish prinsiplarini, ularni o rganish, ʻ ʻ tasniflash va lug atlarda tavsiflash metodlarini ishlab chiqadi. ʻ Kurs ishi mavzusining obyekti: o‘zbek tilshunosligida frazeologik qatlam va ma’no mavzusining obyekti – frazemalardagi bir ma’nolik va ko‘p ma’nolik, undagi lisoniy birliklar va sinonimiya hodisasi, leksik-grammatik xususiyatlari, tarjimashunoslikdagi ahamiyati kurs ishining obyekti qilib olindi. Ushbu mavzu doirasida iboralar lingvistik jihatdan turli aspektlarda o‘rganilib, uning strukturaviy va funksional imkoniyatlari tahlil qilinadi. Kurs ishining maqsadi: o‘zbek tilshunosligida frazeologiya qatlami, uning tilshunoslikda alohida bo‘lim sifatida o‘rganilishini asoslash va frazeologizmlar tarkibida qo‘llanuvchi so‘zlarning ma’nolarini o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash. Kurs ishining vazifalari: – Frazeologiyaning tuzilishi, shaklanishi va o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlab olish; – o‘zbek tilshunosligidagi iboralarni boshqa tillardagi iboralarga qiyoslab izohlash; - – Badiiy nutqda ko‘p uchraydigan iboralarga misollar orqali struktur-semantik o‘zgarishlarni ko‘rsatib berish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib kurs ishining umumiy hajmi 3 7 betni tashkil qiladi. PAGE \* MERGEFORMAT35 I.BOB. FRAZEOLOGIYANING TILSHUNOSIKDA MUSTAQIL FAN SIFATIDA O‘RGANILISHI 1.1. Frazeologiya – tilning ajralmas bo‘lagi Frazeologiya ham boshqa tilshunoslik bo‘limlari singari keng qamrovli sohadir. Frazeologiya bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlari rivojiga ko‘plab tilshunoslar o‘zlarining munosib hissalarini qo‘shishgan. Frazeologiya tilshunoslikning alohida bir qismi bo‘lib shakllanganiga hali ko‘p vaqt bo‘lmagan bo‘lsa-da, uning kelib chiqish tarixi til taraqqiyotining ilk bosqichlariga borib tarqaladi. Ilmiy tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishicha, frazeologik birliklar til bilan paydo bo‘lib, til bilan birgalikda rivojlanib kelgan. Ammo jamiyatning turli davrlarida ularning o‘rni va ahamiyati turlicha baholanadi. Frazeologiya tilshunoshlikda mustaqil fan sifatida yaqinda paydo bo‘lgan. Uning shakllanishi taniqli tilshunoslar nomi bilan uzviy bog‘liqdir. Shuni aytish joizki, frazeologiya sohasidagi dolzarb muammolarni yoritishda V.V.Vinogradov, N.N.Amosova, A.V.Kunin o‘zlarining bebaho hissalarini qo‘shgan va shu sababli yangi izlanishlarga keng yo‘l ochib berishgan. o‘zbek tilshunosligida frazeologizmlarning lisoniy tabiati, leksik-grammatik xususiyatlari, shuningdek, badiiy asarlarda frazeologizmlar tarjimasi, tillararo tarjima muammolariga bag‘ishlangan bir qator ilmiy- tadqiqotlar amalga oshirilgan. Bu borada Sh.Rahmatullayev, B.Yo‘ldoshev, A.Mamatov, S.Mirzaqulov, Sh.Abdullayev, N.O‘rmonova, D.Hoshimovalar tomonidn bir qator tadqiqotlar amalga oshirilgan. So‘nggi paytlarda o‘zbek frazeologiyasi sohasidagi ishlar yanada rivojlantirilib, frazeologik va frazeografik hamda tarjima muammolari o‘z yechimini topmoqda. o‘zbek tilida frazeologik sinonimlarning struktur-semantik tahlili, badiiy tarjima masalalariga bag‘ishlangan anjumanlar, monografiya va o‘quv amaliyotlari shular jumlasidandir. O‘zbek va rus tillaridagi frazemalarni qiyosiy-amaliy aspektda o‘rgangan M.Sodiqova va M.Abdurahimovlar ikki tillik frazeologik lug‘atlar yaratib, tarjimonlar uchun amaliy qo‘llanma taqdim etishgan. J.Sharipov, G‘.Salomovlar o‘zbek tilshunosligi uchun g‘oyat dolzarb muammolardan biri tarjimashunoslik nazariyasi bilan shug‘ullanib, bir necha monografik tadqiqotlar yaratdilar. G‘.Salomov o‘z ishlarida “frazeologik ibora”, PAGE \* MERGEFORMAT35 “idioma”,”ibora” kabi atamalardan sinonim sifatida foydalandi, bunday til birliklarini maqol va matallardan farqlashga intiladi. Shu bilan birga qoraqalpoq tilshunos olimlari tomonidan ham frazeologiyaning nazariy va amaliy muammolariga bag‘ishlangan bir qancha ilmiy-tadqiqot ishlari amalga oshirilgan. Jumladan, J.Eshbaev, T.Jumamuratov, G.Aynazarova, B.Yusupova, A.Pirniyazova, J.Tanirbergenov, G.Allambergenovalarning ilmiy izlanishlarini sanab o‘tish mumkin. Shunday bo‘lsa-da, turli ijodkorlar asarlaridagi frazemalar tadqiqi orqali ularning badiiy matnlarda qo‘llanishini o‘rganish muhim masalalardan hisoblanadi. Frazeologiya alohida fan sifatida shakllanguniga qadar u leksikologiyaning tarkibi sifatida qaralgan. Frazeologiya muammolariga qiziqish dastlab rus tilshunoslari qiziqa boshlagan bo‘lsa-da, u alohida termin sifatida ilk bor g‘arb tilshunosi Sh.Balli tomonidan qo‘llanilgan. U o‘zining “Stilistikadan ocherklar” va “Fransuz tili stilistikasi” asarlarida so‘z birikmalariga yaxlit bir tizim sifatida qarab, ularning grammatik va leksik xususiyatlari, sintaktik strukturasi va atash ma’nolarining o‘ziga xosligidan kelib chiqadigan, yaxlit qo‘llanila oladigan birlik ekanligini isbotlashga harakat qildi. O‘zbek tilining frazeologizmlari besh jildlik “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da (2006-2008) va bir jildlik “O‘zbekcha-ruscha lug‘at”da (1988) birmuncha to‘laroq aks etgan bo‘lsa-da, bu lug‘atlarda ham o‘zbek tilidagi barcha iboralar qamrab olingan deb bo‘lmaydi. Frazeologizmlarning o‘rganilish tarixi haqida gapirilganda, “frazeologiya” atamasi “fraza” so‘zidan olingan bo‘lsa-da, turkiyshunoslikda dastlab bu atama turli ma’nolarni ifodalash uchun xizmat qilgan. XIX asrda yashagan turkiyshunos olim Mirza Kozimbek (1802-1870) o‘sha davr an’analaridan kelib chiqib, rus tilida yozilgan boshqa tasviriy grammatikalarda bo‘lgani singari o‘z asarida “fraza” so‘zini jumla, gap ma’nosida qo‘llagan. Ozarbayjon tilshunosi B.Cho‘ponzoda va F.Og‘azoda “Turk tili grammatikasi” asarida til bo‘limlari haqida fikr yuritib, “Semasiologiya”, “Stilistika” atamalari bilan birga o‘sha davrda tilshunoslikda keng qo‘llanishda bo‘lgan “idiomatizm” atamasini ishlatgan. Mualliflar bu asarda turk tilidagi idiomalarga oid “boshga solmoq”, “boshga tushmoq”, “ko‘z ko‘rmoq” kabi birliklarni misol sifatida keltiradilar. Umuman, frazeologiya turkiyshunoslikda nisbatan keyin paydo bo‘lgan. Uni sistemali ravishda PAGE \* MERGEFORMAT35 o‘rganish faqat o‘tgan asrning 40-50-yillariga kelib boshlandi. Turkiy frazeologiyaning boshlovchilari turkiyshunos olimlar S.K.Kenesbayev va Sh.U.Rahmatullayevlar hisoblanadi. Ularning o‘tgan asrning 40-yillarning ikkinchi yarmi va 50-yillarda yuzaga kelgan tadqiqotlari turkiy tillar frazeologiyasining shakllanishi va taraqqiyotida katta rol o‘ynaydi. Shundan keyingi 30-40-yil mobaynida turkiy tillardagi frazemalarni intensiv o‘rganish bo‘yicha muhim yutuqlar qo‘lga kiritildi. Bu davrda S.N.Muratovning “Turkiy tillarda turg‘un so‘z birikmalari”, Sh.U.Rahmatullayevning “O‘zbek frazeologiyasining ayrim masalalari”(1966) kabi ishlari yaratildi 2 . Rus tilshunosligida bo‘lgani kabi turkiyshunoslikda ham frazeologiya doirasini tor va keng ma’noda tushunish hamon davom etib kelmoqda. Jumladan, S.K.Kenesbayevning fikricha, frazeologiya doirasiga keng ma’noda barcha turg‘un birikmalar (maqollar, matallar, idiomatik birikmalar, turg‘un idiomatik guruhlar) kiradi. Ularni birlashtiruvchi umumiy xususiyat, turg‘unlik va tilda tayyor holda mavjudligidir. Frazeologiya obyektini tor ma’noda tushunishning faol tarafdorlaridan biri yirik turkiyshunos A.A.Yo‘ldoshev edi. o‘zbek tilining frazeologik boyligini o‘rganishga bag‘ishlangan mukammal tadqiqotlarga egamiz 3 . Adabiy til lug‘at tarkibining taraqqiyoti va boyishi xalq shevalari bilan uzviy va chambarchas bog‘liqdir. Adabiy til normalarini belgilashda xalq shevalarining leksik, fonetik va grammatik xususiyatlariga suyanadi va ma’lum o‘ziga xos qonuniyatlar asosida rivojlanadi. Shunday ekan milliy tilning xalq shevalaridagi ko‘chma ma’noli iboralarini o‘rganish ham hozirgi o‘zbek adabiy tili taraqqiyotining uning boyib borish yo‘llarini belgilovchi omillardan biri bo‘ladi. O‘tgan asrning 50- yillarigacha frazeologiya hali o‘zbek tilshunosligi tarkibida mustaqil soha sifatida shakllanib yetmagan edi. Bu davrda frazeologiyaga doir dastlabki ma’lumotlar turg‘un birikmalarga oid ilk nazariy fikrlar grammatika va stilistikaga, ayrim o‘zbek shoirlari, yozuvchilarining badiiy mahorati tadqiqiga bag‘ishlangan ishlarda ko‘zga tashlanadi. Bunday ishlar A.G‘ulomov, U.Tursunov, V.Abdullayev, H.Zarif, N.Mallayev singari mashhur tilshunos va adabiyotshunos olimlarning qalamiga mansubdir. Sh.Rahmatullayevning “O‘zbek frazeologiyasinig ba’zi masalalari” nomli 2 Раҳматуллаев Ш . Ўзбек фразеологиясининг баъзи масалалари . – Тошкент , 1966. 3 Йўлдошев Б . Ҳозирги ўзбек адабий тилида фразеологик бирликларнинг функционал - услубий хусусиятлари . – Тошкент , 1993. PAGE \* MERGEFORMAT35 monografiyasining xarakterli tomoni shundaki, unda frazeologik omonimlarni frazeologik paronimlar va frazeologik paraformalardan farqlashga harakat qilinganligidir 4 . G‘.Salomov o‘zbek tilshunosligi uchun g‘oyat dolzarb muammolardan biri frazemalar tarjimasi bilan maxsus shug‘ullangan olimdir. Tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida ilk bor rus tilshunosi Y.D.Polivanov tahlil qiladi va u frazeologiyani leksikologiya yoki stilistikaning tarkibiy qismi emas, balki mustaqil tilshunoslik bo‘limi ekanligini asoslab bergan edi. “Leksikologiya so‘zlarning leksik ma’nolarini, morfologiya so‘zlarning grammatik ma’nolarini, sintaksis esa so‘z birikmalarining grammatik ma’nolarini o‘rganadi. Ammo alohida olingan, ko‘chma ma’noli so‘z birikmalarining, individual ma’nolarini o‘rganadigan tilshunoslikning bo‘limiga ehtiyoj sezilmoqda“. U tilshunoslikda frazeologiya ham, morfologiya yoki fonetika singari muhim ahamiyat kasb etadigan bo‘lim ekanligini ta’kidlab o‘tgan tilshunoslardan biridir. Frazeologizmlar shaklan o‘zlariga o‘xshash sintaktik tuzilmalardan farqli ravishda, nutqda so‘zlarni erkin tanlash, almashtirish yo‘li bilan yuzaga kelmaydi. Frazeologik iboralarni turli tomondan o‘rganish va unga har tomonlama yondashish, uning xususiyatlarini ochish, umumlashtirish yangidan-yangi iboralar hisobiga tilimizni boyitish uchun xizmat qiladi 5 . Tilshunoslikda frazeologiya atamasi Sharl Balli tamonidan ishlatilib, stilistika fani bilan qo‘shib o‘rganilgan, lekin frazeologiyani fan sifatida tan olish fikrini bildirgan taniqli tilshunos olim prof. E.F.Polivonovdir. Shu fikrni qo‘llab quvvatlagan olimlardan yana biri mashhur tilshunos olim V.V.Vinogradovdir. U o‘zining qator ilmiy tadqiqotlarida rus tilidagi frazeologik birikmalar ta’limotlarni yig‘adi va ularni semantik jihatdan guruhlarga bo‘lib chiqadi. E.D.Polivanov va V.V.Vinogradovlar tomonidan o‘rtaga tashlangan frazeologiya haqidagi fikrlar keyinchalik bu sohada ko‘plab tadqiqotlarning yuzaga chiqishiga turtki bo‘ldi. Lekin hozirga qadar frazeologiyani fan sifatida qarash yoki qaramaslik haqidagi fikrlar o‘z yechimini to‘laligicha topgan emas. Idioma frazeologizmlar, frazeologik birikmalar va turg‘un iboralar (maqol va matallar, gapga teng boshqa frazeologizmlar) orasidagi bir qancha farqlarga qarab bir qancha olimlar frazeologiyani 2 xil: tor va keng ma’noda izohlaydilar. Uni keng ma’noda 4 Раҳматуллаев Ш . Ўзбек тилининг фразеологик луғати . – Тошкент , 1992. 5 Маматов А. Ўзбек тили фразеологизмларининг шаклланиш масалалари. –Тошкент, 1999. PAGE \* MERGEFORMAT35 anglaganda (L.P.Smit, V.P.Jukov, V.N.Teliya, N.M.Shanskiy) 6 frazeologiya ichiga maqol va matallar, xalq og‘zaki ijodiga mansub bo‘lgan iboralar, bir qancha so‘zlashuv shakllarini (salomlashish, xayrlashish iboralarini) ham kiritishadi. Ammo frazeologiyani keng ko‘lamda tushunish masalasi haligacha ham o‘z yechimini topgani yo‘q desak aslo mubolag‘a bo‘lmaydi. Frazeologizmlar tuzilishi, leksik-semantik, funksional-uslubiy va sintaktik vazifalari, shuningdek, o‘ziga xos shakllanish xususiyatilariga ega bo‘lgan til birligidir. Frazeologiya – tilshunoslikning biror tilga xos barqaror so‘z birikmalarni va iboralarni o‘rganadigan bo‘lim. Frazeologiyaning tilshunoslikning o‘ziga xos sohasi sifatida rivojlanishi mashaqqatli yo‘llarni boshdan kechirdi. Hatto atoqli ingliz tilshunosi Smirnitskiy ham frazeologiyaning alohida tilshunoslik sohasi ekanligi tarafdori bo‘lgan. Frazeologik birikmalar nazariyasi bilan leksikologiyaning bir bo‘limi bo‘lgan frazeologiya o‘rganishiga qaramasdan, u tilning sintaktik qismida o‘rganilishi zarur. Agar biz frazeologiyani alohida soha deb tan olmaydigan bo‘lsak, uni alohida fan deb aytolmaymiz degan edi Smirnitskiy ―” Лексикология англисково языка ” 7 asarida. O‘zbek tilining frazeologik boyligini o‘rganishga bag‘ishlangan mukammal tadqiqotlarga egamiz. Adabiy til lug‘at tarkibining taraqqiyoti va boyishi xalq shevalari bilan uzviy va chambarchas bo‘g‘liqdir. Adabiy til normalarini belgilashda xalq shevalarining leksik, fonetik va grammatik xususiyatlariga suyanadi va ma’lum o‘ziga xos qonuniyatlar bilan rivojlanadi. Shunday ekan milliy tilning xalq shevalaridagi ko‘chma ma’noli iboralarni o‘rganish ham hozirgi o‘zbek adabiy tili taraqqiyotining, uning boyib borish yo‘llarini belgilovchi omillardan biri bo‘ladi. O‘tgan asrning 50-yillarigacha frazeologiya hali o‘zbek tilshunosligi tarkibida mustaqil soha sifatida shakllanib yetmagan edi. Bu davrda frazeologiyaga doir dastlabki ma’lumotlar turg‘un birikmalarga oid ilk nazariy fikrlar grammatika va stilistikaga, ayrim o‘zbek shoirlari, yozuvchilarining badiiy mahorati tadqiqiga bag‘ishlangan ishlarda ko‘zga tashlanadi. Bunday ishlar A.G‘ulomov, U.Tursunov, V.Abdullayev, 6 Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. – Л.: ЛГУ, 1981.-324 с. 7 Анипкина Л.Н. Оценочные высказывания в прагматическом аспекте // Филологические науки. – М., 2000. - №2. – С.58-65. PAGE \* MERGEFORMAT35 H.Zarif, N.Mallayev singari mashhur tilshunos va adabiyotshunos olimlarning qalamiga mansubdir. Jumladan, A.Sa’diy, V.Abdullayev kabi adabiyotshunoslarning A.Navoiy asarlarida turg‘un birikmalar, xalq iboralarining qo‘llanilishiga oid fikrlari hozir ham o‘z qimmatini saqlab kelmoqda.o‘zbek frazeologiyasiga doir dastlabki ishlar o‘tgan asrning 50-yillarining boshida yuzaga keldi. Ular qatoriga Sh.Rahmatullayevning ishlarini kiritish mumkin. Masalan, Sh.Rahmatullayev idiomatik so‘zlar haqidagi fikrini rivojlantirib, til birliklarini etimologik jihatdan qo‘shma so‘zga teng idiomatik so‘zlar deb tahlil qilgan. Uning “O‘zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari” nomli monografiyasining yana bir xarakterli tomoni shundaki, undan frazeologik omonimlarni frazeologik paronimlar va frazeologik paraformalardan farqlashga harakat qilinganligidir. Sh.Rahmatullayevning talqiniga ko‘ra o‘zaro frazeologik omonimlar va frazeologik paronimlar shuningdek frazeologik omoformalar va frazeologik paraformalar bir biriga shu qadar o‘xshash bo‘ladiki, ulardan biri o‘rniga ikkinchisini xato ishlatib yuborish mumkin. Agar iboralar o‘zaro tarkibidagi biror so‘z komponenti bilangina farq qilsa, ularni frazeologik paronimlar deb yuritish mumkin bo‘ladi. Masalan, “ko‘nglini ko‘tarmoq” – “ko‘ngli ko‘tarildi” va “ko‘nglini tog‘day ko‘tarmoq” –“ko‘ngli tog‘day ko‘tarildi” . 1.2. Frazeologik iboralar va ularning semantik tuzilishi Frazemalarning ifoda jabhasi so‘z birikmalarining ifoda jabhasidan farq qilmaydi. Biroq so‘z birikmalari frazeologiyada emas, balki sintaksisda o‘rganiladi. Frazemalardan farqli ravishda, ular tilga emas nutqqa qarashli bo‘ladi, nutqiy birliklar hisoblanadi, nominativ vazifadagi sintaksemalar deb ham yuritiladi. Frazemalar tilga qarashli lisoniy birliklardir, ya’ni til hodisalaridir. Frazeologiyadagi lisoniy hodisalar ham, leksikologiyada bo‘lganidek, o‘ziga xos murakkab tizimdir. Bu tizimni frazemalar tizimi deyiladi. Frazemalar lisoniy jihatdan ko‘p qirrali hodisalardir. Lug‘aviy sathda leksemalar qanday xususiyatlarga ega bo‘lgan bo‘lsa, frazemalar ham o‘z sathida o‘sha xususiyatlarga egadir. Shu sababli frazem birliklar ham, shakl va ma’no munosabati, kelib chiqishi (tarixiy-etimologik jihati), iste’mol doirasi, nutq uslublariga munosabati, morfologik va sintaktik xususiyatlari kabi guruhlarga bo‘lib o‘rganiladi. PAGE \* MERGEFORMAT35 O‘zbek tili frazemalari tizimining ilmiy shakllanishi va rivojlanishida professor Sh.Rahmatullayevning xizmatlari beqiyos katta. Olim o‘zbek frazeologiyasi bo‘yicha o‘tgan asrning o‘rtalaridan ish boshlagan. Bu mavzuda nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari yozgan, bir necha o‘nlab kitoblar, yuzlab ilmiy maqolalar e’lon qilgan. Yana muhimi shundaki, “O‘zbek tili frazeologizmlarining izohli lug‘ati” ham shu olim tomonidan tayyorlanib, qayta-qayta nashr etilgan. XX asrning oxirlarida o‘zbek frazeologiyasi yana boshqa tadqiqotchilariga ega bo‘ldi. Bu borada B.Yo‘ldoshev va aka-uka Abdumurod va Abdug‘afur Mamatovlarning xizmatlari alohida tahsinga loyiqdir. B.Yo‘ldoshev frazem birliklarning konnotativ ma’nolari, tasviriy vosita sifatidagi xususiyatlarini keng monografik rejada yoritgan bo‘lsa, professor Abdumurod Mamatov frazeologik norma muammosini hal qilishga harakat qildi. Professor Abdug‘afur Mamatovning tadqiqotlarida esa, frazemalarning shakllanishmuammolari kun tartibiga ko‘tarildi, uning paydo bo‘lish omillari aniqlandi. Shunday qilib, professor Sh.Rahmatullayev asos slogan o‘zbek tili frazemalari o‘zbek tilshunosligining chuqur ilmiy asosga ega bo‘lgan mustaqil sohasi sifatida shakllandi. Frazemalar ma’no tomoni bilan tilning mazmun jabhasiga qarashli bo‘ladi. Frazemalarning ma’nosi deganda, iboraga rasmiylashib, ommalashgan ko‘chma ma’no tushuniladi. Frazeologik ma’no ma’lum bir obraz asosida vujudga keladi. Masalan, til tekkizmoq frazemasi “sha’niga nomunosib gap aytmoq” ma’nosini bildiradi. Bu ma’no shu iborani tashkil etgan lug‘aviy birliklar ma’nosidan bevosita kelib chiqmagan. Unda “til” va “tekkizmoq” so‘zlarining umumtil uchun rasmiylashgan ma’nolari yo‘q; frazema ma’nosi bilan unitashkil etgan lug‘aviy birliklar ma’nolari munosabatida biror- bir aloqadorlik sezilmaydi. Frazem ma’nolar ayrim hollarda iboraning tarkibidagi leksemalardan birining ma’nosiga asoslansa, ba’zan iboraning to‘laligicha ko‘chma ma’nosiga asoslandi. Masalan, boshini yemoq , ko‘zini bo‘yamoq, yeng shimarmoq, ko‘nglida kiri yo‘q, ko‘ngli toza, yo‘ldan urmoq, tili qichimoq, gap tegmoq singari birqator iboralarning frazem ma’nosi shu iboralar tarkibidagileksemalardan birining (bosh, ko‘z, yeng, ko‘ngil, yo‘l, til, gap) ma’nosiga asoslangan . Arpasini xom o‘rmoq, miyasi (boshi)da danak chaqmoq, soyasiga salom bermoq, bir cho‘qishda qochirmoq, qo‘ltig‘iga suv purkamoq, barmog‘ini tishlamoq, yoqasini ushlamoq kabi iboralarning PAGE \* MERGEFORMAT35 frazem ma’nolari shu iboralarning to‘laligicha ko‘chma ma’nolari asosida vujudga kelgan. Frazeologik birliklarning ma’no tomoni bilan bog‘liq barcha xususiyatlari frazeologik semasiologiyada o‘rganiladi. Lug‘aviy sath birliklarida (leksemalarda) bo‘lganidek, frazem sath birliklari ham bir ma’noli va ko‘p ma’noli bo‘ladi. Bir ma’noli frazem birliklar monosemantik, ko‘p ma’nolilari polisemantik frazemalar deb ataladi. Masalan, osmon bilan yercha, osmonni ko‘tarmoq, ot bilan tuyacha, yoqasini ushlamoq, boshiga qilich kelsa ham kabilar bir ma’noli, ya’ni monosemantik frazemalar sanalsa, ikki qo‘lini burniga tiqib, xayoliga kelmoq, jonini olmoq, bo‘yniga qo‘ymoq,o‘ rtaga tushmoq singari frazemalar ko‘p ma’noli, ya’ni polisemantik lisoniy birliklardir. Frazemalarda ham birdan ortiq ma’nolar ifodalanishi lisoniy odathisoblanadi. Bunday odat ko‘p ma’noli (polisemantik) frazemalarga xos. Ya’ni frazemalar birdan ortiq ma’nolar ifodalasa, ular polisemantik frazemalar sanaladi. Polisemantik frazemalarning oddiy ko‘rinishi ikki ma’noli bo‘ladi. Masalan, aqli yetadi frazemasi “idrok qilmoq” va “ishonch hosil qilmoq” kabi ikki ma’noga ega. Bo‘yniga qo‘ymoq frazemasi uch ma’nolidir: 1) “to‘nkamoq, ag‘darmoq”, 2) “isbotlab, e’tirof qildirmoq”, 3) “bajarishga rozi qilmoq”. Qo‘lga olmoq frazemasi esa to‘rt ma’nolidir: 1) “o‘z ixtiyorigao‘ tkazmoq”, 2) “qo‘qqisdan hujum qilib bosib olmoq”, 3) “hibs qilmoq”, 4) “o‘z xohishiga bo‘ysunadigan qilmoq” . Frazemalar polisemiyasida ham, lug‘aviy polisemiyada bo‘lganidek, bosh (asos) va yasama (hosila) ma’no bo‘ladi. Lug‘aviy polisemiyadan farq qilgan holda, ko‘p ma’noli frazem birlikning bosh (asos) ma’nosi ham ko‘chma ma’no xarakterida bo‘ladi. Bu frazemalarga xos umumiy lisoniy xususiyatdir. Frazemalarda ham yasama (hosila) ma’nolar metafora yo‘li bilan ko‘chirish va tatbiq etish usullari bilan hosil qilinadi. Masalan, ko‘ngli ko‘tarmaydi frazemasining dastlabki ma’nosi iste’mol qilinadigan narsalarga nisbatan (yeb-icha olmaslikka) ishlatilgan bo‘lsa, uning hosila ma’nolari (“yoqtirmaslik”) “ovqatdan boshqa narsa”larni xushlamaslik holatlariga ham “ko‘chirilgan”. Polisemantik frazemalarda keyingi (hosila) ma’nolar ko‘pincha ularning oldingi (birinchi, ikkinchi va h.k.) ma’nolaridan o‘sib chiqqan bo‘ladi. Masalan, belini bog‘lamoq frazemasi uch ma’noli astoydil kirishmoq”; uchinchisi – “ahd qilmoq”dir. Bu ma’nolarning ikkinchisi PAGE \* MERGEFORMAT35 birinchisidan, uchinchisi ikkinchisidan o‘sib chiqqan. Polisemantik frazemalar uslubiy jihatdan yaxlit xarakterga ega bo‘ladi. Chunki polisemantik iborada ko‘pincha to‘g‘ri, mantiqiy asosli nominativ ma’no bo‘lmaydi, uning barcha ma’nolari yaxlit ichki bir obrazga birlashadi. Masalan , “qo‘lga tushmoq” iborasi ikki ma’noga ega : a) aybi oshkor bo‘lib tutilmoq; b) “qamoqqa // hibsgatushmoq. Bu ikki ma’no ham “tutqunlik” ichki obrazi atrofida yaxlitlanadi. Xuddi shuningdek, “ikki qo‘lini burniga tiqib” iborasiham ikki ma’nolidir: a) “quruq”, “hech narsasiz”; b) “quruq”, “benasiba”. Bu ikki ma’no ham “quruqdan-quruq” degan yaxlit ichki obraz qamrovida birlashadi. Shunday qilib, frazem ko‘p ma’nolilik emotsional-ekspressiv bo‘yoqdorlik va obrazlilik bilan chambarchas bog‘liqlikdagi lisoniy voqelikdir. Frazeologizmlar, so‘zlar kabi, yaxlit bir ma’no ifodalasada, lekin frazeologik ma’no jihatdan leksik ma‘nodan farq qiladi. Frazeologik ma’no qoshimcha attenkalardan iborat boladi. Belgi, harakat kabilar haqida frazeolo-gizm ifodalaydigan ma‘lumot frazeologik ma‘no deyiladi. Masalan: Endi to‘rtinchi rotani ham ratsiya bilan ta’min qilsak, oshiq olchi bolardi. Bu yerda ekanizni eshitib, hech narsa kozimga ko‘rinmadi, uchib bora qolsam dedim. Birinchi misoldagi frazeologizm belgi, ikkinchi misoldagisi esa harakatni bildiradi. Shu sababli, frazeologizmlar sozlarga sinonim bolgan hollarda ham frazeologik ma‘no bir-biriga teng bolmaydi. Frazeologik ma’noning hajmi leksik ma’noning hajmiga nisbatan keng, murakkab bo‘ladi. Kopgina frazeologizmlar ma‘nosida sozning ma‘nosi bolmagan komponent hisoblanadi. Masalan : a hard nut to crack – a very difficult problem. (Boshida yong‘oq chaqmoq – o‘ta darajada azoblanmoq) . Ko‘rinib turibdiki, bu frazeologizmlar ma’nosida yaxlit ma’no bor, frazeologizmlar tarkibidagi so‘zlar ma’no mustaqilligiga ega bolmaydi. Shuning uchun ayrim frazeologizmlarning komponentlari o‘zgarsa ham frazeologik ma’no saqlanadi: Masalan: to stand to one’s guns-to stick one’s guns; bir pul-ikki pul- uch pul. Keltirgan dalillar, frazeologizmlar garchi sozlar kabi yaxlit ma’no ifodalasa-da, lekin frazeologik ma’no bilan leksik ma’no tabiati bir xil emasligini ko‘rsatadi. Frazeologizmlar semantik jihatdan so‘zlardan farqli belgi xususiyatlarga ega bo‘lgani uchun ham, tilda paydo bo‘lgan va yashab kelmoqda. O‘zaro boglangan bu so‘zlar mohiyatiga ko‘ra birikmaga yoki gapga teng bo‘ladi. Bunday birikma yoki gapdan PAGE \* MERGEFORMAT35 yaxlitligicha anglashiladigan frazeologik ma’no uni sintaktik birlik deb emas, balki semantik birlik deb qarashga olib keladi. Shu sababli, birikmaga yoki gapga tenglik haqida gapirganda iboraning ichki sintaktik qurilishi ko‘zda tutiladi; ibora tarkibini sintaktik tahlil qilish nutq birligining tarkibini emas, balki til birligining tarkibini tahlil qilish bo‘ladi. Umuman, ibora tarkibida qatnashgan so‘zlar orasidagi sintaktik bog‘lanish o‘z kuchini saqlaydi, faqat ichki bo‘ladi. Masalan: ko‘ngli og‘ridi iborasi ichki sintaktik qurilishi jihatdan gapga teng, ayni shu iboraning ko‘nglini og‘ritmoq varianti esa birikmaga teng. Bunday sintaktik qayta qurilish esa fe‘l iboraga nisbat yasalishi munosabati bilan yuz beradi; o‘timsiz fe‘l bosh kelishikdagi ot bilan munosobatga kirishgan bolsa, orttirma nisbat yasovchisini olib, o‘timliga aylangach, ot komponentning bosh kelishigi tushum kelishigiga almashadi. Ko‘rinadiki, bir komponentdagi grammatik o‘zgarish ikkinchi komponentga ham shunga muqobil o‘zgarishni talab qiladi, natijada gapga teng holat birikmaga teng holatga otadi. Bunday ikki xil sintaktik qurilish shaklida bola oluvchi iboralar anchagina: “ko‘zi ko‘r, qulog‘i kar bo‘ldi” ― “ko‘zni ko‘r qulog‘ini kar qilmoq”; “ko‘zini moshdek ochmoq-ko‘zi moshdek ochildi” kabi. Orttirma nisbat yasalishi doim sintaktik qurilishni o‘zgartirib yubormaydi. Masalan: ko‘z oldiga kelmoq, ko‘z oldiga keltirmoq iborasida nisbat yasalishi sintaktik qurilishni birikmaga teng holatni o‘zgartirmaydi, bu yasalish tufayli ikkinchi variant o‘timlilik kashf etadi. Bunday grammatik o‘zgarishlar iboraning faqat ifoda planida ro‘y berib, uning mazmun planiga ta‘sir qilmaydi. Gapga tenglikdan birikmaga tenglikka va, aksincha, aylanish iboralarning ma‘lum bir qismigagina xos bo‘lib qolgan iboralar doimo bir sintaktik qurilish shaklida namoyon bo‘ladi. Masalan: ko‘ziga cho‘p solmoq, ko‘zini bo‘yamoq, ―ko‘z o‘ngida kabi iboralar doim birik-maga teng qurilishli shaklda: ko‘zi yetdi, ―ko‘zi ilindi, ―ko‘zi ko‘r – qulog‘i kar kabi iboralar doim gapga teng qurilishi shaklda ishlatiladi. Misollardan ko‘rinadiki, ichki sintaktik qurilishi birikmaga teng iboralar ham, gapga teng iboralar ham yig‘iq va yoyiq bo‘ladi, odatdagi sintaktik bog‘lanishlarda qanday bo‘laklar qatnashsa, iboralar tarkibida ham xuddi shunday bo‘laklar qatnashadi. Iboralarning paradigmatik shakllari (turlanish, tuslanish kabilar) dastavval ularning qaysi turkumga mansub ekanligi bilan belgilanadi. Iboralarning asosiy qismini fe’l PAGE \* MERGEFORMAT35 frazeologik birliklar tashkil qiladi. Fe‘l iboralarning ichki sintaktik qurilishi birikmaga teng bo‘lsa, bunday fe‘l ibora tuslanadi: ― bosh egdim, ―bosh egsin kabi. Agar iboraning ichki sintaktik qurilishi gapga teng bo‘lsa, bunday fe‘l ibora tuslana olmaydi, doim 3-shaxs shaklida turadi. Bu ikki tur fe’l iboralar tuslanishi jihatdan farq qiladi, ammo mayl, zamon kabi kategoriyalarning formalarida o‘zgarish har ikkisida voqe bo‘laveradi: bosh egsam, ko‘z tegsa, bosh egibdi, ko‘z tegibdi kabi. Bunday iboralarning ko‘pi bo‘lishli va bo‘lishsiz aspektda ham kelaveradi: bosh egaylik va bosh egmaylik kabi. Fe’l frazeologik birliklarning leksik tarkibida, fe’l so‘z komponentidan tashqari, boshqa turkum so‘zi ham qatnashadi. Bunday so‘z komponent ko‘pincha ot bilan ifodalanib, uning tarkibida egalik affiksi vositasida fe’l ibora uch shaxsdan biriga nisbat beriladi: ko‘nglim yorishdi, ko‘ngling yorishdi, ko‘ngli yorishdi kabi. Gapga teng quri- lishli iboralarda shaxs-son ma’nosi tuslovchi bilan emas, balki egalik affiksi bilan ifodalanadi. Birikmaga teng qurilishli fe’l iboralarda esa shaxs-son ma’nosini tuslovchi ham, egalik affiksi ham ifodalaydi. Bunda ikki holat mavjud: 1.Tuslovchi bilan egalik affiksi shaxs-sonda muvofiqlashib boradi: ko‘nglimni uzdim, ko‘nglingni uz kabi. Bunda ayni shaxs-son ifodasi ikki marta ifodalanadi. 2.Tuslovchi bilan egalik affiksi boshqa-boshqa shaxs-son ma’nosini ifodalash uchun xizmat qiladi, shunga ko‘ra har biri mustaqil o‘zgaradi: ko‘nglini topdim, ko‘nglingni topsin kabi. I bob yuzasidan xulosa Frazeologik birliklarning semantik va sintaktik tuzilishini o‘rganish hozirgi o‘zbek tilshunosligining dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bu masala tilning ichki qonuniyatlarini ochishda, milliy tafakkur va madaniyatni yoritishda muhim o‘rin tutadi. Mazkur bobda frazeologik iboralar semantik jihatdan tahlil qilinar ekan, ularning nutqdagi ifodaviy kuchi, obrazliligi, milliylik va tarixiylik darajasi, shuningdek, grammatik tuzilmalarga ko‘ra nutqiy vazifalari yoritib berildi. Bu jihatlar frazeologizmlarning faqat leksik birlik sifatida emas, balki muayyan sintaktik kontekstda faol ishlatiladigan murakkab nutqiy vosita ekanini isbotlaydi. PAGE \* MERGEFORMAT35 Frazeologik birliklarning semantik xususiyatlarini tahlil qilishda ularning ko‘p qirraligi, ya’ni konnotativ, ekspressiv va stilistik boyligi alohida ahamiyatga ega. Masalan, “ko‘z ochib yumguncha” iborasi nafaqat harakatning nihoyatda tez sodir bo‘lishini bildiradi, balki bu harakatning kutilmagan, keskin sodir bo‘lganligiga urg‘u beradi. Bu esa ushbu iboraning faqat semantik emas, balki nutqdagi emotsional- yuklama rolini ham namoyon etadi. Frazeologizmlarning semantik turlarini aniqlashda ularning tashqi va ichki shakliy xususiyatlari, ma’no darajalari va kontekstda anglash jarayonlari e’tiborga olinishi lozim. Shuningdek, ular orqali xalq dunyoqarashi, hayot falsafasi va ijtimoiy-tarixiy tajribasi ifodalanadi. Masalan, “og‘ziga talqon solganday” iborasi kimningdir so‘zsiz qolganligini bildirsa-da, bu iboraning semantik qatlamida odamning hayrat, qo‘rquv yoki istamayotgan vaziyatga tushganligini ham anglash mumkin. Sintaktik jihatdan frazeologik iboralar gapning turli bo‘laklari sifatida namoyon bo‘lishi mumkin: ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi va hol. Bunday ko‘rinishlar ularning gapda mustaqil sintaktik rol o‘ynash imkonini beradi. Masalan, “yuragi orqaga tortdi” iborasi kesim funksiyasida kelib, shaxsning qo‘rquv, xavotir yoki ishonchsizlik holatini bildiradi. Bu yerda frazeologik birlik gapning markaziy komponentiga aylangan va matn mazmunini aniqlovchi asosiy vosita sifatida xizmat qilgan. Frazeologik birliklar ko‘pincha gapda boshqa so‘zlar bilan o‘zaro uyg‘unlashib, kontekstual ma’noga ega bo‘ladi. Bu holat ularning har doim ham aniq, izchil grammatik formulalarga sig‘masligini, balki ko‘p hollarda pragmatik vaziyatga, uslubiy yo‘nalishga bog‘liqligini ko‘rsatadi. Masalan, “qo‘l uchida q ilish ” iborasi oddiygina harakat emas, balki bepisandlik, sovuqqonlik, e’tiborsizlik ma’nolarini ifoda etadi. Bunday birliklarning matnda qanday ma’no kasb etishi, ular qanday grammatik rol o‘ynashi har doim kontekstga bog‘liq bo‘ladi. Frazeologizmlarning nutqiy faoliyatdagi roli ularning dinamik tizim ekanini, til taraqqiyoti jarayonida doimiy harakatda bo‘lishini ko‘rsatadi. Ular tildagi grammatik va semantik norma asosida shakllangan bo‘lishiga qaramay, real nutqda ko‘pincha o‘zgaruvchan, variantli shakllarda namoyon bo‘ladi. Jumladan, ayrim frazeologizmlar zamonaviy adabiy tilda yangicha konnotatsiyalarga ega bo‘lib, muayyan ijtimoiy- PAGE \* MERGEFORMAT35 ma’naviy holatlarni ifodalashda faol ishlatilmoqda. Bu esa frazeologik birliklarning til va tafakkur bog‘liqligida qanday muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Umuman olganda, frazeologizmlarning semantik va sintaktik tahlili tilshunoslikda faqatgina strukturaviy tahlil emas, balki madaniy, tarixiy va uslubiy jihatlarni ham o‘z ichiga oladi. Ular orqali tilning boyligi, xalq tafakkurining teranligi va madaniyatining o‘ziga xosligi yaqqol namoyon bo‘ladi. Shuning uchun frazeologik iboralarni o‘rganish nafaqat tilshunoslar, balki tarjimonlar, yozuvchilar, jurnalistlar va pedagoglar uchun ham nihoyatda muhim va foydalidir. PAGE \* MERGEFORMAT35 II BOB. FRAZEOLOGIK SINONIMIYA HODISASI 2.1. Frazeologiyada sinonimiya va variatsiya masalalari Turkiy tillarda yaratilgan ilmiy asarlarda ma’nodosh guruhni tash-kil qiluvchi so‘zlar, frazeologik birikmalarning shakllanishi, tuzilishi, paydo bo‘lish yo‘llari, uslubiy ahamiyati kabi masalalar ma’lum darajada yoritilgan. Turkiyshunoslikda frazeologik sinonimiya masalasi ilk bor Z.Uraksin tomonidan maxsus o‘rganilgan va u “Hozirgi boshqird tilida frazeologik sinonimlar” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan edi. Ishning dastlabki bobida frazeologik sinonimlar semantik-uslubiy jihatdan tasnif qilingan. Olimning fikricha, frazeologiya tarkibiga “quloq qoqmoq”, “burni qulog‘ida” kabi turg‘un birikmalar, “barmoq bilan sanarlik” kabi o‘xshatishli birikmalar, “yurak eti” (go‘dak haqida) kabi xalq poetik birikmalari hamda ayrim maqol va matallar ham kiradi. Ishning II bobi frazeologiyadagi sinonimiya va variatsiya muammolarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Olim boshqird tilidagi grammatik variantlarni (qora yurakli – qora yurak) va struktural variantlarni (betidan olmoq – yuzidan olmoq kabi) bir-biridan farqlashga intilgan. A.Bolg‘anboyev “Qozoq tilida sinonimlar” nomli monografiyasining dastlabki bobi sinonimlarning umumnazariy muammolari tahliliga bag‘ishlangan bo‘lib, bunda tadqiqotchi sinonimlar va dubletlar, ularning o‘zaro munosabati, sinonimik qator va uni kengaytirishning mantiqiy asoslari, sinonimiyaning semantik kategoriya ekanligi xususida fikr yuritgan. Tatar tilshunosi A.Vasilova “Tatar lisoniy dunyosida “sog‘inch” lingvomadaniy konsepti” mavzuyidagi nomzodlik ishida “ko‘z tutmoq” , “ko‘zi to‘rt bo‘lib kutmoq” singari sog‘inch ma’nosini ifodalovchi birikmalar o‘zaro ma’nodoshlik hosil qilishini qayd etadi 8 . Frazeologik sinonimiya hodisasining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi .o‘zbek tilshunosligida frazeologiyaga doir dastlabki ishlar XX asrning 50-yillari boshida yuzaga kelgan bo‘lsa, frazeologik sinonimlarni o‘rganish 60-yillardan boshlandi. Sh.Rahmatullayevning 1966-yilda himoya qilingan doktorlik dissertatsiyasi, shu asosda nashr etilgan “O‘zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari” nomli monografiyasi bilan 8 Вафоева М.. Йўлдошева Д. Фразеологик синонимларнинг структурал-грамматик ва услубий хусусиятлари ,Узбек филологияси масалалари: Илмий мақолалар тўплами. Навоий: Навоий ДПИ, 2002.- Б. 13-14. PAGE \* MERGEFORMAT35 o‘zbek tilidagi frazemalarni lug‘aviy birlik sifatida o‘rganishni asosladi. Olim asarda frazeologik sinonimlar tahlilidan keyin quyidagi ilmiy xulosalarni chiqaradi: “Har bir frazeologik sinonimga to‘g‘ri va to‘liq xarakteristika berish uchun uni sinonimiya uyasi ichida olib, boshqa sinonimlari bilan qiyoslab o‘rganish zarur. Bunda sinonimlar turli- tuman nuqtalardan tekshiriladi, ular orasidagi o‘xshashlik ham, farqlar ham ta’kidlanadi. Sinonimlar orasida farqlar qancha oz bo‘lsa, ularni nutqda bir-birining o‘rnida ishlatishga imkoniyat ortadi va aksincha bo‘lsa, bunday imkoniyat ozayadi, qay darajada bo‘lmasin, sinonimlarni o‘zaro almashtirishga yo‘l qo‘yuvchi kontekst mavjud bo‘ladi. Bunday almashtirish bilan nimanidir yo‘qotiladi, nimagadir ega bo‘linadi. Xuddi ana shu sinonim iboralarning har biriga tilda yashash huquqini beradi” 9 . Badiiy so‘z san’atkorlari FSlarni tanlashda ma’no xususiyatlari bilan birga ularning uslubiy bo‘yog‘iga ham alohida e’tibor qaratadilar. Chunki FSlardagi uslubiy bo‘yoq tasviriy xususiyatga ega. Sh.Balli qayd qilganidek, odatda, og‘zaki nutqda so‘zlovchi til vositalarini saralab ishlatmaydi, bunga uning vaqti va imkoniyati ham bo‘lmaydi. Lekin yozuvchi (agar u haqiqiy yozuvchi bo‘lsa) har bir so‘z ustida bosh qotiradi, til vositalarini saralab, tanlab ishlatadi. Yozuvchining bu ishi muayan estetik maqsadga, ya’ni obraz yaratish maqsadiga bo‘ysundiriladi. Shuning uchun bir FS uyani tashkil etgan FBlar bir-biridan o‘zlarida ifodalanayotgan ma’nolari, uslubiy bo‘yoqdorligi, obrazlilik darajasi bilan farqlanadi. Masalan, jon achchig‘ida - jon talvasasida, fikrini jamlamoq – esini boshiga to‘plamoq FS uyasidagi FBlarning ikkinchisi birinchisiga nisbatan obrazli bo‘lib, intensivligi va belgi darajasining kuchliligi bilan ajralib turadi: Oqibatda baliqning yarmigina ilon og‘zida dam-badam jon achchig‘ida dumini asabiy ravishda silkiydi. (T.Malik); Haligi bema’ni vahimalardan so‘ng, nihoyat, mana shu keyingi natijaga kelganidan keyingina, mingboshi esini boshiga to‘pladi. (Cho‘lpon); [Zohid] Lekin qancha o‘ylamasin, fikrlarini jamlay olmadi. (T.Malik) Frazeologik sinonimlarni struktural-semantik o‘zgartirish usullari. Kuzatishlardan ma’lumki, frazemalar tilda tayyor, yaxlit holda mavjudligi sababli, bir qarashda ularning 9 Вафсева М. Алишер Навоий маънодошлик ҳақида // «Алишер Навоий ижоди ва маънавий-маданий тараққиёт масалалари» мавзуидаги республика илмий назарий анжумани материаллари. - Навоий: Навоий ДПИ, 2001. 101- 102. PAGE \* MERGEFORMAT35 struktural tartibi o‘zgarmasdek tuyulsa-da, ammo so‘zlashuv nutqida, ayniqsa, badiiy asarlarda, publitsistik nutqda oddiy qo‘llanishdan tashqari yozuvchining badiiy mahorati natijasida frazemalar ma’lum tashqi – struktural va ichki – semantik o‘zgarishlarga uchraydi, natijada frazema yangi-yangi ma’no nozikliklariga ega bo‘ladi. Frazema komponent(lar)ini almashtirib qo‘llash usuli. Gap tarkibidagi FBlar o‘zidan oldingi yoki keyingi so‘z bilan munosabatga kirishganda, ba’zan o‘sha gapga aniqlik kiritishni, o‘sha sharoitga moslashishni talab qilgan hollarda FB komponentlaridan biri boshqa so‘z bilan almashtiriladi, natijada FSning yangi varianti, individual muallif ko‘rinishi vujudga keladi: tildagi peshona(si)ga bitmoq frazemasi “Sohibqiron” dramasida manglay(i)ga bitmoq tarzida qo‘llanadi. Frazema tarkibidagi “peshona(si)ga” komponentini uning og‘zaki so‘zlashuv uslubiga xoslangan sinonimi “manglay(i)ga” so‘zi bilan almashtirilishi frazemaning ta’sirchanligini oshirishga xizmat qilgan hamda birinchi frazemaning leksik varianti vujudga kelgan : Kishilikning manglayiga bitgan shoirni 10 // Sohibqiron Amir Temur qabul aylagay. (A.Oripov) Bu ishda ilikdin ixtiyori bormoq, o‘zidin bormoq, xushdin bormoq, tamg‘a tortmoq // etak tortmoq //o‘zni tortmoq kabi birikmalar sinonimiyasi haqida fikr yuritilgan, lekin bunday birikmalarning frazema ekanligi ta’kidlab ko‘rsatilmagan. M.Ro‘ziqulova “O‘zbek tilida idiomalar” mavzuyidagi nomzodlik dissertatsiyasining alohida bobini “Idiomalar stilistikasi va sinonimikasi” deb nomlagan edi. Muallif ishda quyidagi idiomalarni o‘zaro sinonim deb hisoblaydi: peshonasi qattiq – peshonasi sho‘r; manglayi sho‘r – manglayi qattiq; dimog‘i ko‘tarildi – dimog‘i shishdi; yuragi bo‘shadi – ko‘ngli bo‘shadi; boshini tikdi – jonini tikdi; po‘k berdi – og‘zidan gulladi kabilar. Keltirilgan misollardan ayon bo‘ladiki, M.Ro‘ziqulova sinonim idiomalar bilan variant idiomalar orasidagi aniq farqli belgilarni ajratib ko‘rsata olmagan. K.Hayitmetov “Hozirgi o‘zbek tilida inversiya” mavzuyidagi nomzodlik ishining oxirgi – to‘rtinchi bobini “Frazeologik birliklarda so‘zlarning odatdagi tartibi va inversiyasi” deb nomlagan.o‘zbek tilshunosligida FB komponentlari orasida so‘z 10 Вафоева М.“Жон” компонентли фразеологизмларнинг лексик семантик хусусиятлари // Ўзбек тилшунослиги масалалари Самарқанд. СамДУ, 2001. 5. 55-58. PAGE \* MERGEFORMAT35 tartibining qat’iyligi nisbiy tushuncha ekanligini K.Hayitmetov ana shu ishida ta’kidlagan edi. A.Isayev “O‘zbek tilidagi somatik frazeologizmlar” mavzuyidagi nomzodlik ishining alohida bobini somatik frazeologizmlar doirasidagi variantdorlik, sinonimiya, antonimiya hodisalarini o‘rganishga bag‘ishlagan edi. Olim o‘z ishida FSlarni quyidagi uch guruhga ajratib o‘rganadi: 1. Ideografik FSlar, ya’ni ma’no nozikligiga ko‘ra farqlanuvchi iboralar : oyoqqa turmoq – boshini ko‘tarmoq kabi; 2. Stilistik FSlar, ya’ni uslubiy nozikligiga ko‘ra o‘zaro farqlanuvchi iboralar: ko‘z yummoq – qulog‘i ostida qolmoq kabi; 3. Struktural FSlar, ya’ni biror so‘z (komponent)ga ko‘ra farqlanuvchi iboralar: kallaga sig‘dirmaslik – miyasiga sig‘dirmaslik kabi. B.Yo‘ldoshev ning shu xususidagi asarida frazeologik sinonimlarning frazeologik variantlardan farqlarini qayd qilib, ularning qo‘llanishida frazeologik sinonimlarning ham bir o‘rnida ikkinchisini ishlatsa bo‘ladi, lekin sinonim iboralar uslubiy jihatdan o‘zaro mos bo‘lsa, adabiy-uslubiy normaga muvofiq kelsagina o‘zaro o‘rin almash inishni ta’kidlaydi. Keyingi yillarda o‘zbek tilshunosligida parafraza (perifraza)lar sinonimiyasi, so‘zlarning funksional-semantik sinonimlarini o‘rganish sohasida ham salmoqli ishlar amalga oshirildi. Frazema tarkibida juft va takroriy so‘zlarni qo‘llash usuli. FSlarning notayanch komponentlari tuzilishida juft so‘zlarning tarkibi quyidagicha bo‘ladi: a) juft so‘zning har ikkala qismi ham odatda yakka holda mustaqil ma’no anglatadi: ana-mana deb – erta-indin deb : Saida bu haqda Qalandarovga bir necha bor murojaat qilgan, lekin u ana-mana deb shu vaqtgacha tayinli bir ishni taklif qilmagan. (A.Qahhor); b) juft so‘zning ikkinchi qismi yakka qo‘llanmaydigan so‘z bo‘ladi: jon-pon(i)ni chiqarmoq, lom-mim demaslik: Do‘stining salomiga javoban bir qarab qo‘yib, lom-mim demayo‘ tirgan yerida qo‘l uzatdi. (T.Malik); v) juft so‘zning har ikki qismi mustaqil ma’no anglatmaydi: hash-pash deguncha - hayt-huyt deguncha, adi-badiga bormoq//aytishmoq kabi. Shunday qilib, FSlar uslubiy bo‘yoqdorlikka ega bo‘lgan til PAGE \* MERGEFORMAT35 birligi bo‘lib, obrazli tasviriy vosita sifatida badiiy asar tilida keng qo‘llanadi va uni boyituvchi eng muhim vositalardan biri sanaladi, ular matnda ifodalanayotgan emotsional – ekspressiv ta’sirchanlikni kuchaytiradi, ifoda etilayotgan tushunchaga aniqlik kiritadi. Ot +o‘timli fe’l tipidagi fe’l FSlarning notayanch komponen-tida nisbatlovchini olgan tushum kelishigi ishtirok etadi, tayanch a’zo esa o‘timli fe’l bilan ifodalanadi: Ismoilov ular bilan yonma-on yurganidan, ularning adabini berolmaganidan nafratlandi. (O‘.Umarbekov); Humoyun Said Xalil bilan o‘z munosabatlarini shu darajada keskinlashtirdimi, endi uning jazosini Sherxon bermog‘i lozim. (P.Qodirov); Ket degali yuz chidamaydi, kishi chaqirg‘ali yana vaqt emas; mirzongiz bilan kengashib, emdi harchi ertalabgacha joy beraylik, tong otsa, bularning tatig‘ini berguchilar topilar-ku, axir deyishdik. (A.Qodiriy) FSlarning komponentlari o‘zaro o‘rin-payt kelishigi yordamida bog‘langan: Bu xotinga boshqa shu xil xotinlarga qaragan singari qarayolmasligiga uning o‘zi ham ishonib qolgan. Boshida boshqacha planlar aylanadi…(Cho‘lpon); Adasi ham o‘lgach, shu va shunga o‘xshash fikrlar Zuhraning boshida ko‘proq o‘ralashadigan bo‘lib qoldi. (O‘.Umarbekov) 11 Sifat + fe’l tipidagi fe’l FSlar. Qora bermoq – qora ko‘rsat- moq kabi fe’l FSlarning tayanch komponentio‘ timli fe’l, notayanch komponent esa sifat bilan ifodalanib, belgisiz tushum kelishigida shakllangan hamda bu frazemalar umumiy semasi ostida birlashadi: Mehmonlar ko‘cha boshida qora berishi bilanoq Nabi oqsoqol ovoz berdi (T.Murod); Bunda na qush, na bir jonivor Va na shamol ko‘rsatar qora. (A.Oripov) Uch komponentli ot+ot+fe’l tipidagi fe’l FSlar. Tirnoq orasi-dan kir izlamoq – qildan qiyiq qidirmoq - qildan qiyiq topmoq FSlarning tarkibidagi sintaktik shakl yasovchi qo‘shimchalar komponentlar tarkibini yaxlitlashda muhim ahamiyat kasb etadi: Do‘stim ishning ko‘zini biladigan yigit edi (O‘.Hoshimov); Nimalarni xayol qilib, qaysi tirnoq ostidagi qanday kirlarni izlayapti ekan? (T.Malik); Saida uning hozir qildan qiyiq topayotganining sababini darrov fahmladi. (A.Qahhor) 11 Вафоева М.Маънодошлик ҳодисасининг ўрганилиш тарихига доир // Илмий тадқиқотлар ахборотномаси Самарқанд: СамДУ, 2002 йил. № 4.-Б 45-48. PAGE \* MERGEFORMAT35 To‘rt va undan ortiq komponentli fe’l FSlar tilimizda kam bo‘lsa-da, uchraydi: foniy dunyodan boqiy dunyoga ketmoq – foniy dunyodan ko‘z yummoq frazemalar “o‘lmoq” ma’nosini anglatadi: Agar ertaga kunim bitsa, bu foniy dunyodan boqiy dunyoga may mastligi bilan emas, imon pokligiyu tan halolligi bilan ketmoqchimen! (P.Qodirov ); Agar men bu foniy dunyodan ko‘z yumsam, hammangiz Bobur Mirzoning amrini hozirgi mening amrim kabi bajo keltirgaysiz. (P.Qodirov) O‘zbek tilida FSlarning emotsional-ekspressiv xususiyatlari, ular yordamida ifodalanayotgan ekspressivlik darajasi FS komponentlarining miqdoriy belgilari bilan ham bevosita bog‘liqdir, ya’ni ikki, uch komponentli FSlar to‘rt va undan ortiq komponentli FSlardan ekspressiv – emotsionallik jihatidan boyroq va ta’sirchanroq holda namoyon bo‘ladi. FSlarning matn tarkibida qo‘llanilishi tilning badiiy-tasviriy imkoniyatlarini boyitadi, fikr ifodalashda takrorlarni bartaraf etadi, nutqning emotsionalligi va ekspressivligini kuchaytiradi, obrazlilikning yorqin ifodalanishini ta’minlaydi. Uch komponentli ot+ot+sifat tipidagi sifat FSlar. Aql ko‘zi ko‘r – aql ko‘zi yumuq ,ya’ni fikrlash doirasi tor ma’nosini anglatib, tayanch komponenti sifat, notayanch komponenti sintaktik shakl yasovchi affikslar bilan shakllangan ot so‘z turkumi bilan ifodalangan : Imorat sari yurayotganida aql ko‘zi ko‘r edi. (T.Malik); Dardi faqat boylik va shuhrat bo‘lgan bu yigit siyosatchilar olamining makkorona qiliqlari mavjudligini, ular ko‘proq aql ko‘zlari yumuq odamlar xizmatidan foydalanishlarini bilmas edi. (T.Malik) Uch komponentli ot+ot+fe’l tipidagi sifat FSlar . Ilonning yog‘ini yalagan – ilonning oyog‘ini sanagan – burganing ko‘zini ko‘rgan – shaytonning ilminio‘ qigan – shaytonga dars beradigan sinonim frazemalarining grammatik shakllanishida tayanch komponentda o‘tgan zamon sifatdosh qo‘shimchasi, notayanch komponentda nisbatlovchi va kelishik qo‘shimchalarining mavjudligi muhim ahamiyatga ega. Shu uyaga mansub shaytonni avragan – shaytonning domlasi – shaytonning urg‘ochisi – shayton ustasi sinonim frazemalari ikki komponentli, shaytonni jilovlab minib, iblisi lainga yo‘l ko‘rsatadigan frazemasi qo‘shma gapga tengdir. Bu frazemalar yaxlit holda ma’nolarini anglatadi: Yo‘q, Oqsoqol ilonning yog‘ini yalagan odam! (O‘.Hoshimov); PAGE \* MERGEFORMAT35 Shaytonga dars beradigan bu Qashqirning niyati ne? (O.Yoqubov); Obbo qiztaloq, shaytonning domlasi ekan-a! (Oybek); Bu odam emas, shayton-ning urg‘ochisi, buni ham bilasizmi? (T.Malik); Shayton ustasi bo‘lgan Homidning manim otimdan sizga yozgan taloq xatisi ila menga qarshi yonib ketgan yurakingizning nafrat o‘ti ehtimol endi o‘cha tushkandir. (T.Malik) Ravish frazeologik sinonimlar. Tilimizda juda oz miqdorda bo‘lsa-da, ravish FSlar mavjud. Ravish FSlarni struktural-semantik jihatdan quyidagicha tasnif qilish mumkin: 1.1. Ikki komponentli ot + ot tipidagi ravish FSlar . Jon talvasasida – jon achchig‘ida iboralari “o‘limga qarshi kurashish istagi bilan, o‘limdan saqlanish umidi bilan” ma’nosini anglatib, frazema komponentlarini yaxlitlashda tayanch so‘zda sintaktik shakl yasovchi affiks ishtirok etadi: Qiz uning bag‘rida tipirchilaganda ko‘kragiga pichoq qadalib jon talvasasida yotgan xotini ko‘ziga ko‘rindi. (T.Malik) 1.2. Ot + fe’l tipidagi ravish FSlar. Adabiy tildagi “biror falokatning voqe bo‘lishidan benihoya qo‘rqqan holda” ma’nosini anglatuvchi jon(i)ni hovuchlab – yurag(i)ni hovuchlab frazemalarining shakllanishida tayanch komponentda ravishdosh, notayanch komponentda sintaktik shakl yasovchi affiks ishtirok etgan: Men endi rosa kaltakni ham yesam kerak, deb jonimni hovuchlab turgan edim, yo‘q, qori pochcham to‘satdan yumshab qoldi. (X.To‘xtaboyev); Olti oydan beri qo‘rg‘ondan chiqmagan bir dasta otlig‘-u piyoda odamlar qorong‘i tunda yuraklarini hovuchlab, choh ko‘prigidan o‘tdilar. (P.Qodirov) a) faqat bosh so‘zi qatnashgan iboralarningo‘ zaro sinonimligi: boshiga yetmoq – boshini yemoq, boshi ko‘kka yetdi – boshi osmonda, boshi shishdi – boshi qotdi kabilar; b) “bosh” so‘zi bilan sinonim bo‘lgan so‘z qatnashgan iboralarningo‘ zaro sinonimligi: boshi achidi – miyasi achidi, boshida danak chaqmoq – miyasida danak chiqmoq, boshi g‘ovlab ketdi – miyasi g‘ovlab ketdi – kallasi g‘ovlab ketdi kabilar; v) “bosh” so‘zi bilan sinonim bo‘lmagan so‘z qatnashgan iboralarningo‘ zaro sinonimligi: bosh(i)ga ko‘tarmoq – shovqin solmoq, bosh(i)dan kechmoq – ko‘ngl(i)dano‘ tmoq, bosh(i)ni bukmoq – yuz(i)ni yerga qaratmoq kabilar. Bizningcha, bu o‘rinda B.Qilichev tomonidan keltirilgan misollarning barchasini ham to‘la ma’noda frazeologik sinonimlar deb bo‘lmaydi, ayniqsa, bir komponentiga PAGE \* MERGEFORMAT35 ko‘ra farqli bo‘lgan “boshi – miyasi - kallasi g‘ovlab ketmoq” iboralari orasida sinonimik munosabatdan ko‘ra variativlik kuchliroqdir. Buni prof.Sh.Rahmatullayevning tadqiqotlari ham to‘la tasdiqlaydi. FSlarning struktural xususiyatlarini tashqi strukturasiga ko‘ra, ya’ni frazema komponenti sifatida ishtirok etayotgan so‘zlarning turkumi va miqdoriga qarab ham tasniflash mumkin. o‘zbek tilidagi FSlarni tashqi strukturasiga qarab quyidagicha guruhlarga ajratish mumkin: 1. Ikki kom-ponentli FSlar. 2. Uch komponentli FSlar. 3.To‘rt va undan ortiq komponentli FSlar2. FBlarning ichki semantik xususiyatidan kelib chiqib, ularning fe’l, sifat, ravish kabi turkumlik semalari belgilanadi: joni chiqdi – g‘azabi qaynadi, yog‘ tushsa yalagu(n)dek – chinni chiroq qilmoq, daryodan bir tomchi – o‘tdan bir uchqun kabi frazemalarga morfologik jihatdan qaraganda, ulardan kelib chiqadigan ko‘chma ma’no (predmetning harakat-holati, predmet belgisi, harakat belgisi) fe’l, sifat, ravish so‘z turkumlariga teng keladi. Shunga ko‘ra o‘zbek tilidagi FSlarni prof.Sh.Rahmatullayevning ilmiy qarashlariga tayangan holda morfologik jihatdan uchga ajratib tasnif qilishni lozim topdik: 1. Fe’l FSlar. 2. Sifat FSlar. 3. Ravish FSlar. I. Fe’l frazeologik sinonimlar.o‘zbek tili frazeologik tizimidagi FBlarning asosiy qismini fe’l FSlar tashkil qiladi. Ular tildagi barcha FSlarning 82 % ni tashkil etishi ma’lum bo‘ldi. Bunday frazemalar ikki yoki undan ortiq leksemadan tarkib topib, asosiy tayanch komponent fe’l bilan, notayanch komponent esa ot (keng ma’noda) leksema bilan ifodalanadi. 1. Ikki komponentli ot + fe’l tipidagi fe’l FSlarning asosiy ta- yanch komponenti fe’l bilan, notayanch komponenti ot leksema bilan ifodala- di: ko‘ngil bermoq – yaxshi ko‘rmoq ya’ni sevmoq ma’nosini anglatadi: Yigit bilan qiz bir-birlarini yaxshi ko‘radi. (P.Qodirov) 1.2. Ot + ot tipidagi fe’l FSlar. Qulog‘im siz (sen)da – qulog‘im ixtiyoringizda (‘‘gapiraver, eshitapman yoki eshitmoqchiman”) fe’l FSlarning komponentlari ot (keng ma’noda) so‘z turkumi bilan shakllangan bo‘lib, har ik-kala komponentda sintaktik PAGE \* MERGEFORMAT35 shakl yasovchi affikslar ishtirok etmoqda: Unday bo‘lsa qulog‘imiz sizda, sulton janoblari! (P.Qodirov ). Shunday qilib, o‘zbek tilida FSlar tashqi tuzilishi jihatidan ikki, uch, to‘rt va undan ortiq so‘z-komponentlardan tashkil topadi. Morfologik jihatdan fe’l FS, sifat FS, ravish FSlarga ajratiladi. Nisbat, ravishdosh, sifatdosh kabi lug‘aviy shakl yasovchi affikslar FSlarning grammatik ji-hatdan shakllanishi uchun xizmat qiladi. Sintaktik shakl yasovchi affikslar esa bunday FSlarning grammatik xususiyatlarini yanada konkretlashtiradi. So‘z va so‘z birikmalarini mavjud FBdan oldin, keyin yoki frazema komponentlari o‘rtasida qo‘llash bilan o‘sha FBlarning tarkibi ham kengayadi, natijada bunday FSlarning komponentlaridan biri izohlanib boradi, shu asosda umumtil iboralarining individual sinonimlari yoki variantlari vujudga keladi: Shunday qilib desangiz, buvijon, sirimning xashagi ochilishiga oz qoldi. (G‘.G‘ulom); Omon uyqudan chap yonboshi bilan turdi. Qovog‘ining peshayvoni tushib ketgan, to‘g‘ri gapga ham tersayib javob berar, mechkay kasalga uchragan bolalarday injiq edi (G‘.G‘ulom); Yuqorida keltirilgan misollarda adabiy tildagi sir(i) ochilmoq frazemasi tarkibiga “xashagi”; qovog‘(i) tushib ketgan frazemasi tarkibiga “peshayvoni” so‘zining kiritilishi bilan frazema ma’nosi kuchaygan hamda bu FBlarning badiiy uslubga xoslangan sinonimlari vujudga kelgan, adabiy tilimiz frazeologik sinonimiya doirasi yanada boyigan. Frezemani sinonimi yoki yaqin ma’noli so‘z yoki so‘z birikmasi bilan yonma-yon qo‘llash usuli. Yozma nutqda ba’zan badiiy asar tilining ta’sirchanligini oshirishda yozuvchi tilda mavjud frazemalarnio‘ z sinonimi (muqobili) bo‘lgan so‘zlarni qator keltirish bilan yoki ma’lum bir belgisi bilan yaqin turgan so‘zlarni ham yonma-on, uyushgan holda keltirib, muallif va personajlar nutqi tarkibida ham bemalol qo‘llab, qahramonlar nutqini individuallashtirish maqsadida ishlatadi va fikrni ifoda etishning xarakterli vositasi bo‘lib xizmat qiladi : Bechora qiz shunday xafa. Dor – dunyosi qop- qorong‘i. (A.Qodiriy); Kimdan umid qilasan, nechuk hovliqasen,o‘pkangni bos, birodar! (O.Yoqubov) So‘z ustalari FB ma’nosini kuchaytirish, bo‘rttirish konkretlashtirish maqsadida ikki sinonim yoki bir-biriga yaqin ma’noli FBni bir kontekst doirasida ketma-ket PAGE \* MERGEFORMAT35 qo‘llaydilar: Masalan: A mmo bu bandalaringning bani odamga nomunosib bu tubanligi dilimni xufton, yuragimni qon qildi. (O.Yoqubov); Dadya Vasaning ichagini boshiga salla qilib qo‘ysinda, men qo‘ydek yuvosh, musichadek beozor bo‘lib turaveraymi! Yo‘q! Qonga-qon! Jonga-jon! (O‘.Hoshimov) Frazema komponentini qisqartirib qo‘llash usuli. Frazemaning komponent tarkibini qisqartirish tildagi ellipsisning oddiy ko‘rinishlari, holatlaridir, chunki ibora tarkibidagi ayrim komponent-larning qisqarishi uni yanada sodda, ixcham shaklga ega qiladi. Frazemalar-ning ko‘pincha ot yoki fe’l komponenti qisqaruvga uchrab, ularning qisqaruvi nutq jarayonida sodir bo‘ladi. Ma’lumki, og‘zaki so‘zlashuv nutqida erkin birikmalar tarkibidagi fe’l komponent ko‘pincha tushib qoladi. Shunga ko‘ra iboralarning qisqargan variantlarini og‘zaki so‘zlashuv uslubi uchun norma deb hisoblash mumkin. Qilichev “Frazeologik sinonimiya xususida” nomli maqolasida “bosh” komponentli frazeologik sinonimlarning miqdor jihatdan ko‘pligining sabablarini tilda partonimiya (butun nom va bo‘lak nom) hodisasining keng tarqalganligi bilan izohlashga intiladi. Bu ishda “bosh” komponentli frazeologizmlar uch guruhga ajratib o‘rganilgan: mubolag‘a yoki litotaga asoslanadi: Arzimagan pashshaday gap sizlarga filday vahimali bo‘lib yetib borgangao‘xshaydi 12 . – Xo‘sh? – dedi ikkovlariga bir-bir qarab, - qulog‘im ixtiyorlaringizda. (X.To‘xtaboyev) Ma’lum bir matn talabi bilan bog‘liq holda yozuvchi FBning uslubiy nozik semasini badiiylik mezoniga mos ravishda o‘zgacha ma’noda yoki o‘zgacha uslubiy noziklikda qo‘llashi mumkin. Til ilmining boshqa sohalarida bo‘lgani kabi, frazeologiyaatamasi ham keng ma’noda ikki tushunchaga nisbatlanadi: 1) til fani sohasining nomi; 2) shu sohada o‘rganiladigan lisoniy birliklar va ularning tizimi. 2.1. Frazeologiyada o‘rganiladigan lisoniy birliklar Frazeologiya o‘rganadigan lisoniy birliklar tilning ifoda va mazmun jabhalari, ularning o‘zaro munosabatida ko‘zga tashlanadigan mutanosiblik va nomutanosiblik 12 Mahmudov N . Nurmonov A . O ’ zbek tilining nazariy grammatikasi ( sintaksis ). Toshkent . –355 b . PAGE \* MERGEFORMAT35 xususiyatiga ko‘ra, tilning boshqa sohalari (masalan, leksikologiya, morfemika) hodisalarida uchramaydigan o‘ziga xos xarakterga ega bo‘ladi. Frazeologiya sohasida o‘rganiladigan lisoniy birliklar tilning ifoda va mazmun jabhalari nomutanosibligiga asoslanadi: lisoniy birlikning – frazemaning ifoda jabhasi uning mazmun jabhasiga qaraganda bir necha bor murakkab bo‘ladi. Masalan, buzoqning yugurgani somonxonagacha lisoniy birligini olaylik. Bu – frazema, ya’ni frazeologik ibora. U grammatik shakllangan uch mustaqil leksemadan (buzoqning, yugurgani, somonxonagacha) tuzilgan. Biroq shu ibora tarkibida ulardan birortasi ham o‘z nominativ (lug‘aviy) ma’nosini saqlagan emas. Bu ibora “behuda” degan ma’noga ega. Grammatikjihatdan shakllangan bu uch leksema o‘zaro semantik bog‘lanishga mutlaqo ega bo‘lmagan “behuda” ma’nosidagi bir sememagatenglashgan. Boshqacha aytganda, uch leksema o‘zaro birikib, umumtilda bir lug‘aviy ma’no ifodasi uchun rasmiylashgan: buzoqning yugurgani somonxonagacha (ya’ni kimningdir yugurib yelgani behuda, foydasiz) 13 So‘z va uning shakliy jabhadagi lisoniy yaxlitligiga nisbatan leksema atamasi qo‘llaniladi. Frazeologik iboraga nisbatan frazema atamasidan foydalanish ma’qul va qulay. Bu atama so‘zning “leksema” deb nomlanishi asosida analogiya yo‘li bilan hosilqilingan. Chunki fanda frazeologiya tushunchasi goh ibora, gohbirikma, goh frazeologik ibora, goh frazeologik birikma, goh ko‘chma ma’noli ibora, goh turg‘un birikma, goh ko‘chma ma’noli turg‘unbirikma atamalari bilan har xil nomlanib keladi. Frazema atamasi birnecha muqobil shakllarda ishlatiluvchi ana shu atamalarningbarchasini bir umumiy lisoniy mohiyat bilan birlashtiradi. Demak, frazeologiya tildagi frazemalar va ularning tizimini o‘rganadi. Tilshunoslik sohalarining har biri o‘z lisoniy birligiga ega bo‘lganidek (masalan, fonetikada – fonema, morfemikada – morfema, sintaksisda– sintaksema, grafikada – grafema va h.k.), frazeologiyaning hamsohaviy birligi – bu frazemadir 14 . Frazeologiya — tilshunoslikning murakkab, ammo nihoyatda qiziqarli sohasi bo‘lib, xalqning dunyoqarashi, urf-odati, tarixiy xotirasi va tafakkur tarzi aynan 13 Masharipov M . Ona tili ( Ma ’ ruzalar to ’ plami ) Abituriyentlar uchun qo ’ llanma . Xorazm – 2017.–250 b . 14 Sayfullayeva R ., Mengliyev B ., Boqiyeva G ., Qurbonova M ., Yunusova Z ., Abuzalova M . Hozirgi o ’ zbek adabiy tili . O ’ quv qo ’ llanma . – T .,’’ Fan va texnologiya ’’, 2009. – 416 b . PAGE \* MERGEFORMAT35 frazeologik birliklar orqali ifodalanadi. Frazeologik iboralar orqali til faqat aloqa vositasi bo‘lib qolmay, balki estetik va madaniy hodisaga aylanadi. Shu sababli frazeologiya tilshunoslikda leksikologiyadan ajralgan holda o‘rganiladi. Frazeologik birliklarning shakllanishida tarixiy, diniy, madaniy omillar katta rol o‘ynaydi. Masalan, “Og‘ziga urib bo‘lmaydi” iborasi insonning haqligini, gapidan chekinmasligini anglatadi. Bu kabi iboralar qadimiy hayot tajribalarining natijasidir. “Yuziga oyoq qo‘ymoq”, “dilini kuydirmoq”, “ko‘ngli qoraymoq” kabi iboralar obrazli ma’no kasb etib, inson ruhiyatidagi murakkab holatlarni birgina ibora orqali ifodalaydi. Frazeologizmlarning semantik boyligi ularni tahlil qilishda katta ilmiy ahamiyatga ega qiladi. Tilshunoslikda frazeologik birliklar quyidagi turlarga ajratiladi: Frazeologik birikmalar – bu iboralar tarkibidagi so‘zlar qisman erkinlikka ega. Masalan: “ko‘z tikmoq”, “quloq solmoq”. Frazeologik birliklar – bu iboralar ma’lum darajada yaxlit ma’noga ega bo‘lib, ularning tarkibiy qismlarini almashtirish qiyin. Masalan: “ ko‘ngli tog‘day”, “dili dovdiramoq”. Frazeologik butunliklar – to‘liq tayyor iboralar bo‘lib, ko‘pincha majoziy ma’noda ishlatiladi. Masalan: “ketmon suvga tushdi”, “ittifoqning sho‘rasi chiqdi”. Bu tasnif frazeologiyaning lingvistik tahlilida, shuningdek tarjima jarayonlarida ham muhim o‘rin tutadi 15 . Frazeologiya nafaqat o‘zbek tilida, balki dunyo tillarida ham muhim o‘rinni egallaydi. Ingliz tilidagi “spill the beans” (sirni ochmoq), rus tilidagi “ зарубить на носу ” (eslab qolmoq) kabi iboralar o‘zbek tilidagi “tilining uchi bilan aytmoq” yoki “ichidagi gapni chiqarib yubormoq” iboralari bilan semantik jihatdan o‘xshashdir. Bu esa frazeologiyaning umuminsoniy tafakkurdagi o‘xshash jihatlarini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, har bir tilning frazeologiyasi o‘z milliy ruhiyati va tarixiy tajribasi asosida shakllanadi. Bugungi kunda frazeologik birliklardan nafaqat badiiy adabiyotda, balki ommaviy axborot vositalari, reklama, siyosiy nutqlar, kino va teatr asarlarida ham keng foydalanilmoqda. Bu esa frazeologiyaning kommunikativ kuchini, obrazlilikni yaratishdagi o‘rnini yanada oshiradi. Ayniqsa, publitsistik matnlarda “xalq dardi bilan 15 Маматов А.Ўзбек тили фразеологизмларининг шаклланишмасалалари. –Тошкент,1999. PAGE \* MERGEFORMAT35 yashamoq”, “ishga bel bog‘lamoq” , “vaziyatdan ko‘z yumilmoqda” kabi iboralar mavqeni kuchaytirish, emotsional ta’sirni oshirishda xizmat qiladi. Kurs ishi davomida kuzatishlarim shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilar va talabalar orasida frazeologik birliklarga bo‘lgan qiziqish ortib bormoqda. Ayniqsa, ularni maqollar, topishmoqlar, xalq og‘zaki ijodi namunalarida izlab topish, muqobil ma’nolarini tushuntirish o‘quvchilarning tafakkur doirasini kengaytiradi. Frazeologik birliklarni o‘rganish orqali inson nutqiy savodxonligini oshiribgina qolmay, xalq donishmandligiga, madaniyatiga ham yaqinlashadi. Shuningdek, biz frazeologiyani tilshunoslikning poetik va madaniy ildizlariga eng chuqur kirib boruvchi sohasi, tilimizning obrazlilik manbai sanaladi deb ayta olamiz. Bu sohani chuqur o‘rganish orqali nafaqat tilni, balki xalqni, uning tarixini, fikrlash tarzini ham anglash mumkin. Frazeologizmlar — xalq donishmandligining tilda muzlagan zarhal tomchilaridir. Tilshunoslikning turli bo‘limlari mavjud bo‘lib, ularning har biri tilning muayyan tomonini chuqur o‘rganadi. Masalan, grammatikada qo‘shimchalar, sintaksisda so‘z birikmalari, leksikologiyada lug‘aviy birliklar va ularning ma’nolario‘ rganilishi kabi, frazeologiya ham alohida bir tilshunoslik sohasi sifatida shakllangan vao‘ zining mustaqil o‘rganish obyekti hamda metodlariga ega. Frazeologiya asosan tilda tayyor holda qo‘llaniladigan, ko‘pincha ko‘chma ma’noda ishlatiladigan barqaror iboralarni (frazeologizmlarni) o‘rganadi. II BOB YUZASIDAN XULOSA O‘zbek tilining frazeologik sinonimiyasi bo‘yicha olib borilgan kuzatishlar natijasida quyidagi xulosalar chiqarildi: 1. Har qanday tilda frazeologik birlik (FB)lar sinonimiyasining vujudga kelishida metaforik ko‘chim imkoniyatlari, co‘z birikmalarini ko‘chma, okkazional manoda qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi. 2. O‘zbek tilidagi frazeologik sinonim (FS)lar o‘ziga xos struktural xususiyatlari bilan ham xarakterlanadi. 3. FSlarning komponentlari grammatik belgilarga ko‘ra umumiy, yaxlit bo‘lmasa- da, ularo‘ zaro kontekstual – ma’no jihatdan yaqin bo‘ladi. PAGE \* MERGEFORMAT35 4. FBlar orasida grammatik munosabatga ko‘ra yaqinlik ko‘zga tashlanadi, ular bir xil sintaktik munosabatga kirishadi hamda yaxlit sintaktik funksiya bajarishi bilan xarakterlanadi. 5.O‘zbek tilida FSlarni tashqi tuzilishiga ko‘ra ikki komponentli, uch, to‘rt va undan ortiq komponentli FSlarga ajratish mumkin. 6. Ayni bir turkum FBlarigina FSlar uyalarini hosil qiladi va o‘zaro sinonim bo‘la oladi. 7. FSlarning so‘z turkumlariga nisbatan munosabatiga ko‘ra fe’l FSlar o‘zbek tili frazeologik tizimida yetakchilik qiladi (82%); undan keying o‘rinda sifat FSlar (9 %) va ravish FSlar (7%) turadi. PAGE \* MERGEFORMAT35 UMUMIY XULOSA Frazeologiya – o‘zbek tili leksik-semantik tizimining o‘ziga xos qatlamini tashkil etuvchi murakkab va mazmunan boy sohaga mansub bo‘lib, xalq tafakkuri, ruhiy olami, tarixiy xotirasi va madaniy identitetining tilda ifodalanish vositasidir. Ushbu kurs ishida frazeologik birliklarning semantik va sintaktik tuzilishi, ularning nutqdagi vazifasi, emotsional-ekspressiv mazmuni hamda frazeologik sinonimiya hodisasi ilmiy-nazariy asosda va amaliy misollar bilan chuqur tahlil etildi. Frazemalarning har biri tayyor til birligi sifatida, ko‘chma va ko‘p qirrali ma’noga ega bo‘lishi bilan ajralib turadi. Masalan, “ko‘ngli tog‘day” iborasi faqat keng ko‘ngillilikni emas, balki bag‘rikenglik, mardlik va ruhan yuksaklik sifatlarini ham obrazli tarzda ifodalaydi. Bunday iboralar xalqning hayotga, insoniy qadriyatlarga, tuyg‘ular va munosabatlarga bo‘lgan estetik munosabatini ifodalash imkonini beradi. Kurs ishi davomida frazeologik sinonimiya masalasi alohida e’tibor bilan yoritildi. Frazemalarning sinonim qatlamlarini shakllantiruvchi omillar — ularning semantik yaqinligi, uslubiy-funksional o‘xshashligi, metaforik vositalar orqali paydo bo‘lishi, konnotatsion ma’nolarning o‘zgaruvchanligi, tilni boyituvchi resurslar sifatidagi o‘rni batafsil tahlil qilindi. Masalan, “og‘zini tikib olmoq” va “og‘zini yopmoq” iboralari shaklan va tarkiban farqli bo‘lsa-da, ikkalasi ham nutqdagi sustlik, so‘zlamaslik holatini ifodalaydi. Bu holat frazeologik sinonimlar orasidagi semantik yaqinlikni, lekin uslubiy tafovutlarni ko‘rsatadi. Shuningdek, ularning ishlatilishidagi ijtimoiy-madaniy kontekstlar, matndagi emotsional rang-barangliklar ham ularni farqlashda muhim mezon sifatida xizmat qiladi. Frazeologik birliklar faqat semantik emas, balki sintaktik darajada ham mustaqil nutqiy birlik bo‘lib, gap bo‘lagi sifatida faol ishtirok etadi. Bu jihat kurs ishida keng qamrovda ochib berildi. Bundan tashqari, frazemalarning morfologik tahlili ularning barqarorlik darajasini, grammatik o‘zgarishlarga nisbatan chidamliligini, ayni paytda variantlarga ochiqligini ko‘rsatadi. Bunda “ko‘z ochib yumguncha” iborasining kontekstda “ko‘z ochib yumguncha ish bitdi” kabi qo‘llanishlar frazemaning vaqt birliklarini ifodalovchi komponent sifatidagi sintaktik kuchini namoyon etadi. Bu kabi PAGE \* MERGEFORMAT35 iboralar, ayniqsa, adabiy matnlarda obrazlilik va ekspressivlikni oshirishda muhim vazifa bajaradi. Kurs ishida frazeologik birliklarning tipologik tasnifi, ularning ikki, uch va undan ortiq komponentli shakllari, so‘z turkumlariga nisbatan joylashuvi, individual-mualliflik frazemalarining vujudga kelish mexanizmi kabi masalalar ham nazariy va amaliy tahlil asosida yoritildi. “Tirnoq orasidan kir izlamoq”, “pashshadan fil yasamoq” kabi iboralar orqali nutqda tanqid, kinoya, hazil va obrazlilik kabi uslubiy vositalar barpo etilishi ko‘rsatib berildi. Bunday iboralar milliy adabiyotimizda, xususan, G‘.G‘ulom, O‘.Hoshimov, T.Malik kabi yozuvchilar ijodida o‘ziga xos badiiy yuklama bilan qo‘llanilgan. Bu frazeologik birliklar xalq ijodining badiiy tafakkur namunasi sifatida madaniy antropologiyaga xizmat qilishi bilan ahamiyatlidir. Umuman olganda, frazeologik birliklar — tilning beqiyos boyligi, xalq tafakkurining ma’naviy yodgorligi, xalqning estetik, tarixiy, madaniy dunyoqarashining tilda jam bo‘lgan timsolidir. Ularni o‘rganish va tahlil qilish nafaqat tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik, tarjimashunoslik, psixolingvistika, madaniyatshunoslik kabi fanlar bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, o‘zbek adabiy tilini boyitish, saqlash va rivojlantirishda beqiyos ahamiyatga ega. PAGE \* MERGEFORMAT35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: I. Siyosiy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat'iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko'taramiz (1-qism). O‘zbekiston, T 2018.-B. 168. II . Ilmiy - nazariy adabiyotlar 1. Анипкина Л.Н. Оценочные высказывания в прагматическом аспекте // Филологические науки. – М., 2000. - №2. – 467с. 2. Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. – Л.: ЛГУ, 1981.-324с. 3. Башиева С.К. Стилистический компонент фразеологического значения: Автореф. дисс…. канд. фил. наук.– Краснодар: КГУ, 1995. – 23с. 4. Isayeva A O ‘zbek tlidagi somatik frazeologizmlar. Nomzodlik dissertatsiyasi 5. Jafrancesco con la collaborazione di F. Fiesoli “Parla e scrivi” la lingua Italiana come la livello elementare e vanzato. 6. Masharipov M. Ona tili (Ma’ruzalar to’plami) Abituriyentlar uchun qo’llanma. Xorazm – 2017.–250 b. 7. Mahmudov N., Nurmonov A. O’zbek tilining nazariy grammatikasi (sintaksis). Toshkent. –355 b. 8. Mirzayeva Z. I., Djalilov K. Q. 6-sinf uchun darslik. –Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2022. –224 b. 9. Раҳматуллаев Ш . Ўзбек фразеологиясининг баъзи масалалари .– Тошкент , 1966. 10. Ro‘ziqulova M. O‘zbek tilida idiomalar. Nomzodlik dissertatsiyasi. 11. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O’quv qo’llanma. –T.,’’Fan va texnologiya’’, 2009. –416 b. 12. Siddiqova Sh. O’zbek tilshunosligida o’ziniki bo’lmagan ko’chirma gaplarning o’rganilishiga doir “Izlanish samaralari” 2011. –26 b. 13. Йўлдошев Б . Ҳозирги ўзбек адабий тилида фразеологикбирликларнинг функционал - услубий хусусиятлари . – Тошкент , 1993. PAGE \* MERGEFORMAT35 14. Вафсева М. “Жон” компонентли фразеологизмларнинг структурал ва грамматик хусусиятлари // “Талаба ва илмий-техник тараққиёт”. Самарқанд: СамДУ нашри. 1998. Б. 238-239. 15. Вафоева М. “Жон” компонентли фразеологизмларнинг лексик семантик хусусиятлари // Ўзбек тилшунослиги масалалари Самарқанд. СамДУ, 2001. 5. 55. III . Elektron manbalar 1. www . diss . natlib . uz 2 . 2. www . ziyo . uz 3. www . ziyonet . uz PAGE \* MERGEFORMAT35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. FRAZEOLOGIYANING TILSHUNOSLIKDA MUSTAQIL FAN SIFATIDA O‘RGANILISHI Frazeologiya tilning ajralmas bo‘lagi

Frazeologik iboralar va ularning semantik tuzilishi

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. FRAZEOLOGIK SINONIMIYA HODISASI

2.1. Frazeologiyada sinonimiya va varatsiya masalalari

2.2. Frazeologiyaa o ‘rganiladigan lisoniy birliklar

II bob yuzasidan xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить