Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 192.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilining yozuv tizimlari tarixi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILINING YOZUV TIZIMLARI TARIXI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………….....3 I BOB. O‘ZBEK YOZUVI TARIXI VA ORFOGRAFIYASI…………………9 1.1.O‘zbek yozuvi tarixidan qisqacha ma’lumot……………….………………….9 1.2.Orfografiya. O‘zbek imlosining asosiy tamoyillari………….……………….13 II BOB. YOZUV TURLARI VA O‘ZBEK YOZUV TIZIMLARINI DAVRLASHTIRISH……………………………………………………………20 2.1.Yozuvning maxsus turlari……………………………………………………20 2.2.O‘zbek adabiy tili tarixini davrlashtirish va yozuv tizimlari…………………22 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………..43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..44 KIRISH Yozuv deb tilning matn orqali ifodalanishiga aytiladi.Muayyan bir tilda qabul etilgan va kishilar o rtasidagi muloqotga xizmat qiladigan yozma belgilar yoki ʻ tasvirlar tizimi yozuv deyiladi.Yozuv kishilik jamiyati madaniy taraqqiyotining tom ma nodagi ibtidosi, bashariyatning uzoq va murakkab tadrijiy takomili jarayonidagi ʼ omillarning eng asosiylaridan biridir.Yozuv tildan ancha keyin paydo bo lgan.Tovush ʻ tili 400- 500 ming yil ilgari yuzaga kelgan.Yozuvning opaydo bo lganiga esa 4- 5 ʻ ming yil bo lgan. Og zaki tilning zamon va makon nuqtayi nazaridan cheklanganligi ʻ ʻ va ini bartaraf etish zaruriyati yozuvning paydo bo lishiga olib kelgan. Kishilik ʻ jamiyati yaratgan bilim va tajribalar, kashfiyot va ixtirolar,so z san ati durdonalari va ʻ ʼ boshqa qimmatli axborotlarni ajdodlardan avlodlarga yozuv orqali yetib keladi. Markaziy Osiyoda eng qadimgi davrlarda yashagan qabilalar to g risidagi ʻ ʻ dastlabki ma lumotlar grek ,eron, xitoy tarixchilari va yozuvchilari asarlarida, ʼ toshlarga bitib qoldirilgan yozuv va boshqa materiallarda bayon qilingan. Markaziy Osiyo xalqlari, jumladan, o zbek xalqi qadimda turli yozuvlardan foydalanib ʻ kelgan.O zbek yozuvlari tarixida amalda ishlatib kelingan asosiy yozuv tizimini ʻ fonografik ,ya ni tovush yozuvi,harfiy yozuv,alfavit foydalanib kelingan. O zbek xalqi ʼ ʻ Markaziy Osiyoning boshqa xalqlari singari oromiy ,yunon,karoshta,sug d, ʻ Xorazm,Kushon ,eftalit,pahlavon, suriya,hind,o rxun ( runik) ,uyg ur,arab, lotin, kiril ʻ ʻ kabi bir qancha yozuvlardan foydalangan. Eramizdan avvalgi VI- IV asrlarda Markaziy Osiyoning Eronga yaqin hududlarida rasmiy yozuv sifatida klinopis ( mixxat) yozuvi ishlatilgan. Ayrim joylarda esa xalqaro muomalada oromiy yozuvi qo llanilar edi.Oromiy yozuvi ʻ klinopisdan oddiy va qulay edi. Turli yodgorliklarda qayd etilishicha, eramizdan avvalgi II- I asrlarda oromiy yozuvi bilan bir qatorda yunon va karoshta yozuvlari ham qo llangan.Eramizning boshlarida so g d yozuvi qo llanilar boshladi. Bu yozuv, ʻ ʻ ʻ ʻ taxminan, VI asrlargacha davom etdi. Xorazm shohi chiqargan pullarda xorazm yozuvi uchraydi.Bu yozuv O rta Osiyoda ancha keng tarqalgan bo lib, oromiy yaqin edi. V-ʻ ʻ VII asrlar davomida turkiy xalqlar o rxun-enasoy nomli yozuvdan keng ʻ foydalanganlar. Bu yozuv ba zan runik yozuvi deb ham yuritiladi. Yenisey daryosi ʼ havzasidan topilgan.O rxun yozuvi yodgorliklari haqida dastlab XVIII asrning boshida ʻ rus xizmatchisi Remezov xabar berdi. Keyinroq Shved ofitseri Iogann Stralenberg shu daryo havzasida noma’lum yozuvli tosh borligini qayd etadi. O rxun-enasoy yozuvi ʻ turkiy xalqlarning eng katta madaniy yodgorliklaridan biri hisoblanadi.Ayni vaqtda ushbu yozuv turkiy xalqlarning jahon xalqlari orasida eng qadimiy va yetuk madaniyatga ega bo lganligidan dalolat beradi. Ko rinadiki,mazkur yozuv ham ʻ ʻ tarixiy,ham siyosiy, ham madaniy jihatdan beqiyos o rin tutadi. ʻ VI-VII asrlardan boshlab turkiy xalqlar va mo g ullarda uyg ur alfaviti ʻ ʻ ʻ qo llangan.Akademik V.V.Radlovning ta kidlashicha bu alfavit turkiy xalqlar orasida ʻ ʼ ancha keng ishlatilgan.XIV- XV asrlarda yaratilgan “Baxtiyornoma” , “Me rojnoma”, ʼ “Tazkirayi avliyo” kabi asarlar uyg ur yozuvida ko chirilgan. Hatto 1469- yilda ʻ ʻ tuzilgan Umarshayx Mirzo yorlig i ham uyg urcha yozilgan. ʻ ʻ VII- VIII asrlarda O rta Osiyo arablar tomonidan bosib olindi va shundan keyin ʻ barcha O rta Osiyo xalqlari qatori o zbek xalqi ham arab yozuvi bilan ish ko ra ʻ ʻ ʻ boshlaydi. Arab yozuvi o zbek tili xususiyatlariga ko p jihatdan muvofiq kelmas ʻ ʻ edi.Arab alifbosida 28 ta harf mavjudligiga qaramay,ularning 4 ko rinishda ( 7 harf ʻ bundan mustasno) yozilishi o zbek xalqining savodli bo lishiga sira yordam bermas ʻ ʻ edi.Arab alifbosi yozilishi jihatidan murakkab bo lishi bilan birga o zbek tilining ʻ ʻ maxsus tovushlarini ifoda eta olmas edi.Arab yozuvi Oktabr to ntarishi ( 1917- yil) ʻ dan keyin ham bir necha yillar davomida amalga bo ldi. Biroq endilikda arab yozuvi ʻ madaniyatning talablariga to la javob bera olmay qoldi, bu yozuv xalqni tez orada ʻ yoppasiga savodli qilish, ilmiy, badiiy, siyosiy adabiyotlarni ko plab bostirish gazeta- ʻ jurnallarni xalq orasida tezda tarqatish ishiga to sqinlik qiladi. ʻ Natijada 1929- yildan o zbek yozuvi lotinlashtirilgan alofboga ko chirildi.Bu ʻ ʻ yozuv turkiy tillardagi tovushlar xususiyatini ,xususan,ularga xos fonetik hodisalarni 4 berishda arab alifbosiga nisbatan birmuncha qulaylikka ega edi,ammo 1940- yilda sobiq sho rolar hududida kirill alifbosiga o tishga qaror qabul qildi va bu yozuv 1991-ʻ ʻ yilgacha o zbek xalqining “milliy” yozuvi sifatida amal qildi.1993-yil O zbekiston ʻ ʻ Respublikasi Oliy Majlisi lotin alifbosini milliy yozuv sifatida qabul qilishga qaror qildi. Bugungi kunda ham o zbek xalqi lotin yozuviga asoslangan yangi o zbek ʻ ʻ yozuvidan foydalanib keladi 1 . Grafika grekcha graphikos so‘zidan olingan bo‘lib, tilshunoslikda “yozuv” degan ma’noni anglatadi. Yozuv, umuman olganda, harf yoki chiziq vositasida aks ettiriladigan shartli belgilarning muayyan sistemasidir. Tilshunoslikda yozuvning piktografik, ideografik va fonografik kabi turlari o‘rganilgan. O‘zbek yozuvi hozirgi holiga kelguncha uzoq tarixiy yo‘lni bosib o‘tib, juda ko‘p o‘zgarishga uchradi. Yozuv ijtimoiy talab asosida jamiyatning muayyan taraqqiyot davrida paydo bo‘lgan va uning rivojlanishi bilan bog‘liq ravishda mukammallasha borgan. U tildan keyin jamiyat tomonidan qo‘lga kiritilgan eng katta madaniy yutuqlardan biri va tilning ifodasi sifatida jamiyatga xizmat qiladi. Yozuv bilan til o‘zaro uzviy aloqador. Shuning uchun ham til bilan yozuv o‘rtasida juda ko‘p umumiy tomon mavjud. Yozuv ko‘p holda tilning o‘rnini bosadi. Ba’zi hollarda esa tilda bo‘lmagan imkoniyat yozuv orqali yuzaga chiqadi. Masalan, yozuv tufayli kishilarning uzoq masofadan ham bir- birlari bilan, hatto avlodlar bilan ham aloqa bog‘lash imkoniyati mavjud. Biroq yozuvning tilga nisbatan o‘ziga xos kamchiliklari ham bor. Birinchidan, u tilningto‘liq aksi emas, balki yozuvdagi shartli va sun’iy aksi. Shuning uchun ham tilning xizmat doirasiga zid ravishda yozuvning xizmat doirasi chegaralangan. Ikkinchidan, yozuv orqali ish ko‘rilganda vaqtdan yutqaziladi. Uchinchidan, yozuv maxsus vositasiz, ya’ni yozuv asbobisiz amalga oshmaydi. To‘rtinchidan, yozuv savodi yo‘q kishi uchun, shuningdek, tegishli sharoit bo‘lmagan taqdirda (masalan, qorong‘ida) ahamiyatini yo‘qotadi. Bundan tashqari, til jamiyatning barcha a’zolariga baravar xizmat 1 Mamatova L. O‘zbek yozuvi tarixidan. – 1-3-B. 5 qilganidek, jamiyat taraqqiyoti davomida o‘z shaklini keskin o‘zgartirmagan holda o‘sib, mukammallashib boradi. Yozuv esa, bir tomondan, tilga nisbatan kam o‘zgaradi, ikkinchidan, u aloqa vositasining shartli shakli sifatida o‘z tusini yangi ijtimoiy- siyosiy o‘zgarish yoki jamiyatning talabiga muvofiq nisbatan tezroq yoki butunlay o‘zgartirishi ham mumkin. Qisqasi, yozuv ko‘p jihatdan tilga yaqin bo‘lib, ba’zi holda uning o‘rnini bosa olsa ham, lekin funksiyasi jihatdan unga nisbatan ancha chegaralangandir. Shuning uchun ham u jamiyatda aloqa vositasi sifatida til bilan teng huquqli bo‘la olmaydi. Til jamiyat bilan bir vaqtda yuzaga kelgan. U jamiyatning shakllanishida asosiy rol o‘ynovchi eng muhim omillardan biri. Shunga ko‘ra, tilsiz jamiyatning bo‘lishi mumkin emas. Lekin yozuvsiz jamiyat bo‘lgan. Jamiyatning kelgusi taraqqiyotida radio va televizion aloqa vositalari kabi yozuvdan ustunroq bo‘lgan yangi vositalar ham yuzaga kelishi mumkin. Og‘zaki nutq va tovush tili aloqa vositasi sifatida kishilarning ehtiyojini yuqori darajada qondirsa ham, hozirgi davr texnik taraqqiyoti nuqtayi nazaridan uning ikkita juz’iy kamchiligi bor: 1) u bir individ (shaxs)ning tili sifatida yaqin masofada turgan suhbatdoshiga eshitiladi, xolos; 2) og‘zaki nutq zamonda chegaralangan, ya’ni u aytilayotgan paytdagina qabul qilinadi. Yozuvning asosiy xususiyatidan yana biri uning grafik belgi bo‘lib xizmat qilishi. Yozuv uchun grafik belgi qabul qilinganga qadar kishilar har xil jonli va jonsiz predmetdan simvolik tarzda foydalanar edi. (Masalan, olov yoqib, toshlarni har xil shaklda qo‘yib, daraxtlarni o‘yib va ularga belgi qo‘yib, qushlar yoki itlar orqali xabarlashish va boshqalar). Yozuv o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmay, balki ma’lum bir ehtiyoj va zarurat asosida fikrni uzoq masofaga yetkazish talabi bilan yaratilgan. Shu bilan birga, tovush tildan farqli o‘laroq, yozuvning o‘ziga xos xarakterli belgilari bor. 6 Birinchidan, yozuv mustaqil va asosiy aloqa vositasi bo‘lolmaydi. U asosiy aloqa vositasi bo‘lgan til uchun yordamchi hisoblanadi. Shuning uchun ham yozuv jamiyat taraqqiyotining keyingi davrida paydo bo‘lgan. Buning ustiga yozuv o‘tmishda jamiyat a’zolarining barchasiga emas, balki uning faqat bir qismigagina xizmat qilar edi. Shuning uchun ham yozuv mustaqil aloqa vositasi bo‘lolmaydi. Ikkinchidan, yozuvning asosiy vazifasi nutqni uzoq masofaga etkazish va keyingi davrlarga qoldirish uchun xizmat qilishdan iborat. Uchinchidan, ko‘z bilan qabul qilinadigan grafik belgi yozuvning asosiy quroli bo‘lib hisoblanadi. Demak, yozuv ko‘z bilan ko‘radigan va kishilar o‘rtasida o‘ziga xos aloqa vositasi bo‘lib xizmat qiladigan grafik belgilar sistemasi bo‘lib, uning jamiyatda o‘ziga xos katta o‘rni va xizmati bor, ya’ni yozuv ma’lum bir masofa bilan ajralgan odamlar orasidagi aloqani yaxshilashda, yozma adabiyotni va yozma adabiy tilni yuzaga keltirishda, ma’lum bir davrda yaratilgan madaniy-adabiy yodgorlikni keyingi davrga yetkazib berishda nihoyat darajada muhim rol o‘ynaydi. Og‘zaki nutq va yozma nutq. Nutq ham til va yozuv kabi ikki xil shaklga ega: a) og‘zaki nutq; b) yozma nutq. Og‘zaki nutq tilning (nutqning) tabiiy holda ko‘rinishi. Yozma nutq esa shu tabiiy nutqning yozuvdagi ifodasi. Shunga ko‘ra, og‘zaki nutq o‘zining tabiiyligi, ta’sir doirasi va talaffuz xususiyatiga ko‘ra, yozma nutqdan jiddiy farq qiladi. Og‘zaki nutq – fikrni ifodalashning asosiy vositasi. Unda tovush kompleksi, ba’zan ayrim tovush vositalari bilan fikr bayon etiladi. Nutq organi vositasi bilan fikrni ro‘yobga chiqarish va eshitish organi orqali uni uqib, idrok qilish – og‘zaki nutqning asosiy xususiyatidan biri. Nutqning yozma shakli uning tabiiy shakli kabi nutq organi yordamida ifodalanmaydi. Yozma nutqda esa kishilar o‘z fikrini turli shartli belgilar bilan ifoda qiladi. Shunga ko‘ra, yozma nutq tabiiy nutqning shartli ko‘rinishi bo‘lib, fikrni ifodalash vositasi sifatida u ma’lum darajada chegaralanganligi bilan xarakterlanadi. Shuning uchun ham nutqning yozma shakli qanchalik katta ahamiyatga ega bo‘lmasin, 7 u tabiiy nutqning o‘rnini bosa olmaydi, balki yordamchi vosita bo‘lib xizmat qiladi, xolos. Yozuvning tarixiy ahamiyati. Yozuvning kelib chiqishi va taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan, uning madaniyatining yuqori saviyaga ko‘tarilishi, shuningdek, siyosiy-huquqiy, estetik va shu kabi fikrlarni qayd qilish hamda keyingi davrga qoldirishga bo‘lgan ehtiyojning o‘sishi bilan bog‘liq. Demak, yozuv jamiyatning eng buyuk madaniy kashfiyotidan biri bo‘lib, kishilik jamiyatining har tomonlama taraqqiyotida juda katta roli va o‘ziga xos ahamiyati bor. Xalqlarning qadimiy yozuvini o‘rganish juda katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Yozuvni o‘rganish va ilgarigi davrda yaratilgan yozma yodgorlikni o‘qish qadimda amal qilgan tilning leksik-grammatik xususiyatini, o‘sha yodgorlik egasi bo‘lgan xalqning tarixiy urf-odati va madaniyati bilan yaqindan tanishish imkoniyatini beradi. Agar yozuv bo‘lmaganda, ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan yuksak madaniyat namunalari yetib kelmagan bo‘lar edi. Homer, Beruniy, Yusuf Xos Hojib, Firdavsiy, Nizomiy, Ulug‘bek, Navoiy, Bobur, Pushkin kabi buyuk siymolarning ajoyib fikrlaridan bahramand bo‘la olmas edik. Jamiyatda kitob, gazeta, jurnal va umuman matbuotning ta’lim-tarbiyaviy ahamiyati yuksak darajaga ko‘tarila borayotgan hozirgi paytda yozuvning, yozma nutqning roli ham o‘sib, ta’sir doirasi kengayib bormoqda. 8 I BOB. O‘ZBEK YOZUVI TARIXI VA ORFOGRAFIYASI 1.1.O‘zbek yozuvi tarixidan qisqacha ma’lumot Markaziy Osiyoda eng qadimgi davrda yashagan qabilalar to‘g‘risidagi dastlabki ma’lumotlar grek, eron, xitoy tarixchilari va yozuvchilari asarlarida, toshlarda bitib qoldirilgan yozuv va boshqa materiallarda bayon qilingan. Markaziy Osiyo xalqlari, jumladan, o‘zbek xalqi qadimda turli yozuv sistemasidan foydalanib kelgan. O‘zbek yozuvlari tarixida amalda ishlatib kelingan asosiy yozuv sistemasini fonografik, ya’ni tovush yozuvi, harfiy yozuv yoki alfavit tashkil etgan. O‘zbek xalqi Markaziy Osiyoning boshqa xalqlari singari oromiy, yunon, karoshta, sug‘d, xorazm, qo‘shan, eftalit, pahlaviy, suriya, hind, urxun (runik), uyg‘ur, arab yozuvi kabi bir qancha yozuvdan foydalangan. O‘rxun-runik yozuvini boshqa turkiy xalqlar bilan birgalikda ijod qilgan. Sobiq sho‘ro davrida boshqa Sharq xalqlari bilan bir qatorda avval lotin, keyinchalik esa rus grafikasiga asoslangan yozuvni qabul qilish o‘zbek xalqi hayotida o‘ziga xos hodisa bo‘ldi. Eramizdan avvalgi VI-IV asrlarda Markaziy Osiyoning Eronga yaqin hududida rasmiy yozuv sifatida klinopis, ya’ni mix yozuvi ishlatilar, ayrim joylarda esa xalqaro diplomatik muomalada oromiy yozuvi qo‘llanilib, klinopisdan birmuncha oddiy va qulay edi. Turli yodgorliklarda qayd etilishicha, eramizdan oldingi III-I asrlarda oromiy yozuvi bilan bir qatorda yunon va karoshta yozuvi ham ishlatilgan. Hozirgi eramizdan boshlab so‘g‘d yozuvi qo‘llanila boshladi. Bu yozuv taxminan VI asrgacha davom etdi. II asrning oxiri va III asrning boshida Xorazm shohi chiqargan pullarda xorazm yozuvi uchraydi. Bu yozuv Markaziy Osiyoda ancha keng tarqalgan bo‘lib, oromiy yozuviga yaqin edi. V–VIII asrlar davomida turkiy xalqlar O‘rxun-Yenisey nomli yozuvdan keng foydalangan. Bu yozuv ba’zan runik yozuv deb ham yuritiladi. Enisey daryosi havzasidan topilgan O‘rxun yozuvi yodgorliklari haqida dastlab XVIII asrning boshida 9 rus xizmatchisi Remezov xabar berdi. Кeyinroq shved ofitseri Iogann Stralenberg shu daryo havzasida noma’lum yozuvli tosh borligini qayd etadi. Bu haqda olim Messershmidt ham o‘z asarlarida ma’lumot berib o‘tadi. Ammo uzoq vaqt davomida olimlar bu yodgorliklarni o‘qishga, uning qaysi xalqqa tegishli ekanligini aniqlashga muvaffaq bo‘la olmadilar. XIX asrning birinchi choragida «Sibirskiy vestnik» («Sibir axboroti») jurnalida Grigoriy Spasskiyning Yenisey yodgorliklari haqida maqolasi bosildi. Bu maqola lotin tiliga tarjima qilinib, ko‘p mamlakatlarning olimlariga ma’lum bo‘ldi. Lekin turli mamlakat olimlari uni turlicha talqin qila boshladilar. 1890-yilda Fin-Ugor ilmiy jamiyati O‘rxun daryosiga arxeologik ekspeditsiya uyushtirdi. 1891-yil esa Rossiya Fanlar akademiyasi akademik V.V.Radlov boshchiligida O‘rxunga katta ekspeditsiya yubordi. 1892-yilda bu ekspeditsiyaning ish natijalari ikkita atlas holida nashr qilinib, ularda noma’lum yozuv yodgorliklarining surati, ular topilgan joylarning plani, xaritasi va boshqa ma’lumotlar berilgan edi. Yodgorliklarni birinchi bo‘lib daniyalik Vilgelm Tomsen o‘qishga muvaffaq bo‘ldi. U o‘qishda turli alfavitlarga tayanmay, ishni harflarning o‘zaro nisbati va o‘xshashliklarini aniqlashdan boshladi. Turkiy tillardagi ba’zi bir tovushlarning qator kelish yoki kelmaslik holatini aniqlab, uni yodgorlikka solishtirib ko‘rdi. Yodgorlik yozuvini chapdan o‘ngga qarab emas, balki o‘ngdan chapga qarab o‘qish kerakligini aniqladi. V.Tomsen birinchi bo‘lib turc-turk so‘zini o‘qib, mazkur yodgorlik turkiy xalqlarga tegishli degan xulosaga keldi. 1893-yilning 25-noyabrida deyarli barcha harflarni aniqlab yodgorliklarning «siri»ni ochdi. Bu orada akademik V.V.Radlov ham 15 ga yaqin harfni aniqlab ulgurgan edi. V.V.Radlov o‘zining va V.Tomsenning kashfiyotiga tayanib, O‘rxun daryosi atrofidan topilgan bir necha yodgorliklar matnini birinchi bo‘lib tarjima qildi. Shunday qilib, V.Tomsen ikki so‘zni oldin o‘qigan bo‘lsa-da, ayni bir vaqtda rus olimi V.V.Radlovning ham bu yozuvni o‘qishda xizmati kattadir. Shunga ko‘ra, ushbu 10 yozuvni birinchi bo‘lib o‘qish va izohlab berishda har ikki olimning xizmatlari ham bir xil baholanadi. Кeyinchalik O‘rxun-Yenisey yozuvining yangi-yangi yodgorliklari topildi, o‘rganildi va aniqlandi. Umuman, O‘rxun-Yenisey yodgorliklarini tekshirish va o‘rganishda V.Tomsen, V.V.Radlov, P.M.Melioranskiy, A.Geykel, S.E.Malov kabilarning xizmatlari juda katta. Hozirgi vaqtda ularning ishini yangidan yetishib chiqqan rus va milliy respublika olimlari muvaffaqiyat bilan davom ettirmoqda. O‘rxun-Yenisey yodgorliklariga xos ayrim leksik birlik va grammatik shaklni hozirgi o‘zbek, uyg‘ur, ozarbayjon, qirg‘iz, qozoq, turkman, qoraqalpoq, tatar, boshqird, qorachoy, bolqar va boshqa turkiy tillarda uchratish mumkin. Shunga ko‘ra, S.E.Malov ta’kidlaganidek, bu yodgorliklar ko‘pchilik turkiy tillar tarixini o‘rganishda mushtarak bir manba sifatida juda katta ahamiyat kasb etadi. Qisqasi, O‘rxun-Yenisey yozuvi turkiy xalqlarning eng katta madaniy yodgorliklaridan. Ayni vaqtda ushbu yozuv turkiy xalqlarning jahon xalqlari orasida eng qadimiy va yetuk madaniyatga ega bo‘lganligidan dalolat beradi. Ma’lum bo‘ladiki, bu yozuvning ham tarixiy, ham siyosiy, ham madaniy jihatdan beqiyos darajada katta ahamiyati bor. VI–VII asrdan boshlab turkiy xalqlar va mo‘g‘ullarda uyg‘ur alfaviti qo‘llangan. Akademik V.V.Radlovning ta’kidlashicha, bu alfavit turkiy xalqlar orasida ancha keng ishlatilgan. XIV–XV asrlarda yaratilgan «Baxtiyornoma», «Me’rojnoma», «Tazkirai avliyo» kabi asarlar uyg‘ur yozuvida ko‘chirilgan. Hatto 1469-yilda tuzilgan Umar Shayx yorlig‘i uyg‘urcha yozilgan. Qadimgi uyg‘ur yozuvi bilan ish ko‘rish ayrim yozma adabiy tillarga ham o‘z ta’sirini o‘tkazdi va sezilarli iz qoldirdi. Masalan, qadimgi uyg‘ur tiliga xos bo‘lgan bir qancha morfologik, leksik, fonetik unsurni Navoiygacha yaratilgan hamma yodgorlikda uchratamiz. 11 VII–VIII asrlarda O‘rta Osiyo arablar tomonidan bosib olinadi va shundan keyin o‘zbek xalqi ham arab yozuvi bilan ish ko‘ra boshlaydi. Shuning uchun bu davrdan boshlab, o‘zbek olimlarining deyarli barcha asarlari asosan arab alifbosida yozilgan. Arab yozuvi o‘zbek tili xususiyatlariga ko‘p jihatdan muvofiq kelmas edi. Arab alifbosi, yozilishi jihatidan murakkab bo‘lishi bilan birga, u o‘zbek tilining maxsus tovushlarini ifoda eta olmas edi. Uning bu jihatini sezgan ayrim mutaxassislar o‘z munosabatlarini bildirdilar. Masalan, Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining «Xatti Bobur» yozuvini yaratdi, lekin bunday ilg‘or tadbirlar, o‘sha zamonda amalga oshmay, e’tiborsiz qolib ketdi. Arab yozuvi Oktabr to‘ntarishidan keyin ham bir necha yillar davomida amalda bo‘ldi. Biroq arab yozuvi, ayniqsa, madaniyatning talablariga to‘la javob bera olmay qoldi. Xalqni tez orada yoppasiga savodli qilish, ilmiy, badiiy, siyosiy adabiyotlarni ko‘plab chop etish, gazeta, jurnallarni xalq orasiga tezda tarqatish ishiga to‘sqinlik qila boshladi. Shuning uchun ham 1929-yildan boshlab o‘zbek yozuvi lotinlashtirilgan alfavitga ko‘chirildi. Bu hodisa o‘sha davrda juda katta ijtimoiy-siyosiy va madaniy hodisa bo‘lib maydonga keldi. Bu yozuv turkiy tillardagi tovushlar xususiyatini, xususan, ularga xos fonetik hodisalarni berishda arab yozuviga nisbatan juda katta qulayliklarga ega edi. Lotin alfaviti to 1940-yilgacha amalda ishlatilib, o‘z vaqtida Sharq xalqlarining yozuvi tarixida muhim rol o‘ynadi. Umuman olganda, Sharq respublikalarining lotinlashtirilgan alfavitga ko‘chishi o‘sha davrda juda katta ijtimoiy- siyosiy va madaniy hodisa bo‘ldi. Biroq 1940-yilda sobiq sho‘ro hududida yoppasiga kirill alifbosiga o‘tishga qaror qilindi va bu yozuv 1991-yilgacha o‘zbek xalqining ham «milliy» yozuvi sifatida amal qildi. 1993-yil O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi lotin alifbosini milliy yozuv sifatida qabul qilishga va bu yozuvga o‘tishga qaror qildi. Lotin alifbosi o‘zbek xalqi mustaqilligining bir belgisi sifatida namoyon bo‘ldi. 12 1.2.Orfografiya. O‘zbek imlosining asosiy tamoyillari Bugungi o‘zbek imlosi fonetik, morfologik, tarixiy-an’anaviy, farqlovchi (differensial) va shakliy(grafik) yozuv tamoyillariga tayanadi. Sheva va ayrim shaxslarning nutqidagi xilma-xillikni hisobga olmaganda ham og‘zaki nutq tovushining bir-biriga ta’sir qilishi natijasida so‘z tarkibida, turli xarakterdagi juda ko‘p o‘zgarish sodir bo‘ladi. Bu xilma-xillikning hammasi ham orfografiyada o‘z aksini topaverganda, yozuvda bir xillikni ta’minlab bo‘lmas edi. Yozuvda bunday nuqsonlarga barham berish uchun orfografiyaning yuqorida sanalgan qoidalari ishlab chiqilgan. Fonetik yozuv . Bu yozuvga asosan so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shilishi natijasida yuz bergan fonetik o‘zgarish nutq jarayonida qanday eshitilsa, shunday yoziladi. So‘z tarkibidagi o‘zak va qo‘shimch aning yozuvda eshitilishig a qarab me’yorlashtirilishi fonetik yozuv deb yuritiladi. Masalan, adabiy talaffuzda jo‘nalish kelishigining asosiy shakli sifatida -ga qabul qilingan. Ba’zan bu shakl k va q tovushidan keyin -ka, -qa tarzida talaffuz etiladi va shu tarzda yoziladi: terakka, buloqqa . Tilimizda ko‘pgina morfemalar fonetik variantining mavjudligi ularning fonetik yozuv asosida yozilishidan darak beradi: - gan / -qan / -kan sifatdoshlari; -guncha / -kuncha / - quncha; -gach / -kach / -qach ravish-doshlari ; -dir/tir;-kaz/-gaz/-giz/-qaz/-qiz kabi nisbat shakllari va h. Hozirgi o‘zbek orfografiyasida barcha o‘zak va qo‘shimchani yozishda ham fonetik tamoyilga amal qilinavermaydi. Morfologik yozuv. Fonetik yozuvdan farqli ravishda morfologik yozuvga ko‘ra tildagi morfemalar nutqda qanday aytilsa yoki eshitilsa, shunday emas, balki asl holicha yozilishi kerak. Boshqacha qilib aytganda, so‘z o‘zagiga qo‘shiluvchi morfemaning yozuvda to‘liq yoki qisman bir sistema asosida aks ettirilishi yoki ularning variantlaridan birining tanlab olib yozilishi asosida bir xillikka erishish morfologik yozuv deyiladi. 13 Hozirgi o‘zbek orfografiyasida morfologik tamoyil asosiy va yetakchi tamoyildan bo‘lib, yozuvda keng qo‘llanadi. Masalan, aytdi so‘zidagi -di shakli -ti tarzida eshitiladi aytti, aytgan so‘zidagi -gan shakli -kan tarzida eshitiladi aytkan, aytgin so‘zidagi -gin shakli -kin tarzida eshitiladi: aytkin. Lekin aslicha yoziladi. Tarixiy-an’anaviy yozuv. O‘zbek xalqining yozuvi tarixida ko‘pgina so‘z va iboralar borki, og‘zaki nutqda qay tarzda talaffuz etilishidan qat’i nazar, ularning yozilishida ma’lum an’anaga amal qilinadi. So‘z yoki morfemaning hozirgi talaffuz me’yoriga mos kelmaydigan, tarixiy shaklida yozilishi tarixiy-an’anaviy yozuv qoidasi asosida. Masalan, hozirgi o‘zbek tilida: -buyruq-istak maylining - gin shakli o‘rnida - gil, -g‘il shakllari: aytgil, urmagil; - gani maqsad ravishdoshining - gali, -kali, -qali, -g‘ali shakllari: aytgali, kuydirgali ; -dan chiqish kelishigi o‘rnida -din, -mi yuklamasining - mu, -dir shaklining - dur tarzida ishlatilishi bunga misol bo‘ladi. Farqlash tamoyili nutqimizdagi shakli va talaffuzi bir-biriga yaqin so‘z va morfemalarni yozuvda farqlashni talab etadigan yozuv qoidasi. Masalan: otli – otlik, to‘nli – to‘nlik, paltoli – paltolik,yondosh – yondash, qism – qisim, rosa – raso, tanbur – tambur va h.k. Shakliy yozuv. So‘zlarni shakliy yozuv asosida yozish – qaysi xalqning tili yoki grafikasidan olingan bo‘lsa, o‘sha etimologik yoki grafik holatini saqlab qolish. O‘zbek tili leksikasida arab, fors-tojik, rus, ingliz tilidan o‘zlashgan qator so‘zlar mavjud bo‘lib, o‘zbek xalqi talaffuzida ular o‘ziga xos tarzda qo‘llanilishi mumkin. Ammo shakliy yozuv qoidasiga muvofiq ularning o‘zlari mansub tildagi etimologiyasi saqlab qolgan holda yoziladi. Masalan, muallim – ma:lim, maorif – mo:rif, Saodat – So:dat, Muhiddin – Mo‘ydin, go‘sht – go‘sh, baxt – bax, fikr – fikir, hukm – hukum, stol – ustal, stansiya – istansa va h.k. Orfografiyaning ko‘rib o‘tilgan yozuv qoidalaridan fonetik va morfologik tamoyil o‘zbek tilidagi so‘z va qo‘shimcha birikuvi natijasidagi fonetik hodisalarni, tarixiy- an’anaviy va farqlash tamoyillari ba’zi so‘zni va qo‘shimchani qanday yozishni 14 me’yorlashtirsa, shakliy yozuv faqat boshqa tillardan o‘zlashgan so‘zni qanday yozishni o‘rgatadi. Lekin ayni vaqtda ko‘rib o‘tilgan yozuv qoidalari orasida o‘zaro bog‘liqlik mavjud, ular bir-birini to‘ldirish uchun xizmat qiladi 2 . Abu Rayhon Beruniy o‘z asarlarida til, yozuvning ahamiyati, sinonimiya hodisasi, hind atamalarini arab tilida berish usullari haqida atroflicha fikr beradi. Beruniy kishilarning aloqa vositasi bo‘lgan tilning vazifasini, til va yozuvning munosabatlarini, yozma til va og‘zaki tilning taraqqiyotida yozuvning o‘rnini izohlab shunday yozadi: “Til, so‘zlovchi istagini eshituvchiga yetkazuvchi tarjimondir. Shuning uchun til zamonning bir ong kabi turg‘un qismi kabi chegaralanib qoladi. Agar insondagi hamma joyga sharnol kabi yoyiluvchi bo‘lmaganda edi va zamonlardan zamonlarga o'tuvchi xat yozish san’atini keltirib chiqarmaganda edi, o‘tmish zamonning xabarini, ayniqsa uzoq zamonlar o‘tganda hozirgi zamon tillariga qanday ko‘chirib bo‘lar edi?” 3 . O‘zbek tilining alfavitidagi ba’zi tovushlar turli grafik shakllarga ega. Masalan, kirill yozuvidaT harfining bosma shakli bilan yozma shakllari orasida ancha farq bor. O‘zbek tilida B harfining so‘zdagi o‘miga qarab, har xil talaffuz qilamiz: so‘zning boshida, yoki unli oldida u b zaylida talaffuz qilinadi, masalan, barobar, darboza va h.k. Lekin ba’zida so‘zning oxirida p deb talaffuz qilinadi: kelib (p) ketdi, o‘qib (p) chiqdi va boshqalar. Bu masalalarda ingliz, fransuz tillari alohida o‘rin tutadi. U tillarda harf bilan talaffuz orasida juda katta farq yotadi. Bu to‘g‘rida quyiroqda, orfografik tamoyillar to‘g‘risida gap borganda batafsil gapiriladi. Rus alfavitida sillabik fonemalar ham uchraydi: masalan, ya, yu. Garchi fonografik yozuv hozirgi vaqtda keng tarqalgan bo‘Isa ham, kundalik hayotda yozuvning boshqa turlari ham uchrab turadi. Chunki har bir turning o‘ziga xos afzalligi bor. Bugungi kunda piktografik yozuv odatda reklama ehtiyojlari uchun, 2 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 100-110-B. 3 O‘rinboyev B., Musayev A. Umumiy tilshunoslik. Ma’ruzalar to‘plami. – Jizzax, 2006. – 18-B. 15 mehmonxonal arda mahalliy tilni bilmaydigan xorijiylarning mushkullarin i osonlashtirish maqsadlarida keng ishlatiladi (masalan, sartaroshxona, ustaxona va shu kabilar eshik-derazalaridagi hamda jismoniy tarbiya va sport turlarini ifodalovchi belgi-suratlar). Ideogrammalar ko‘cha harakatini ta’minlashda (masalan, undov belgisi ogohlantirishni, doira ichiga olingan to‘g‘ri to‘rtburchak yurish man etilishini va boshqalar), kartografiyada (qazilma boyliklar belgisi, katta shaharlar, territoriyaning hayvonot dunyosi va boshqalar), matematikada (sonlar va belgilar: 1, 6, 9, ..), kimyoda (N 2 0,... ) keng qo‘llaniladi. Piktogramma va logogrammalarning hozirgi vaqtda ko‘plab qo‘llanilishiga sabab, ularning tushunchalarni aniq, qisqa va tejamli ifodalashidir. Masalan, 12 + 29 = 41 deb so‘zlar bilan yozsak, bizga qancha vaqt va masofa kerak bo‘lishini aniq tasavvur qilamiz. Bundan tashqari piktogramma va logogrammalar odamlarning qaysi tilga mansub bo‘lishidan qat’i nazar, hammaga tushunarlidir. Yuqorida qayd etilgan masalalar grafika shug‘ullanishi lozim bo‘lgan masalalardir. Orfografiya so‘zi ikkita grekcha so‘zdan tashkil topgan, ya’ni «orthos» - «to‘g‘ri» va «grapho» - «yozaman». Demak, orfografiya so‘zining ma’nosi «to‘g‘ri yozishdir». Shu sababli orfografiyaning asosiy vazifasi - alfavitning yozuvdagi qo‘llanish qoidalari, so‘zlarning yozilishi va bo‘g‘in ko‘chirishdir. Agar hozir ishlatiladigan alfavitlar tildagi mavjud tovushlarga miqdor va sifat nuqtai nazaridan bir-biriga teng bo‘lsa, orfografiyaning vazifasi yarmiga qisqarar edi. Lekin afsuski, bunday alfavit yo‘q darajada; alfavitdagi harflar soni tildagi nutq tovushlari soniga hamma vaqt ham to‘g‘ri kelavermaydi. Avvallari so‘zlaming yozilishini tartibga soluvchi qoidalar bo‘lmagan. Hamma o‘zicha, o‘zi to‘g‘ri deb bilgan usulda harflarni ishlatgan. Bu narsa, ba’zi hollarda tushunmovchiliklarga ham olib kelgan. Orfografik qonun va qoidalaming kelib chiqishiga sabab ana shular bo‘lgan. Tilshunoslik fani tarixida harflarni ishlatishning oltita tamoyili (prinsipi) qayd 16 qilingan. Lekin bulardan asosiysi beshta: fonetik, fonematik, tarixiy (yoki an’anaviy), morfologik va simvolik tamoyillardir. Bu tamoyillaming har birini izohlashga o‘tishdan oldin shuni aytish kerakki, u yoki bu tilda ular ayrim, sof holda uchramaydi, balki aralash holda uchraydi. U yoki bu tildagi bosh orfografik tamoyilni biz ular orasidagi nisbatdan aniqlab olamiz: qaysi tamoyil ko‘proq qo‘llanilsa, ana shu asosiysi hisoblanadi. Fonetik prinsip. Bu prinsip hozirgi vaqtda asosiy prinsiplardan biridir. Fonetik prinsipga asosan talaffuzda qanday tovush eshitilsa, shunga mos keladigan harf yozilishi lozim. Bunga eng yaxshi misol o‘zbek tilidagi jo‘nalish kelishigining qo‘shimchasidir: ya’ni -ga, -ka, -qa. So‘zning oxirida bulaming qaysi biri eshitilsa, shunisi yoziladi. Masalan: uyga, dalaga, botqoqqa, terakka, eshkakka va hokazo. Bu qo‘shimchalar ham har xil yozilishidan qat’i nazar, tilda yagona vazifani o‘taydi. Fonetik prinsipga o‘zbek tilidan yana bir misol keltirish mumkin: qorin, burun, singil kabi so‘zlarga egalik, kelishik qo‘shimchalari qo‘shilib kelganda, ulardagi unlilaming eshitilmasligi (talaffuz qilinmasligi) natijasida tushib qoladi: qorniga, burnim, singling kabi. Rus tilidagi bez- morfming yozilishi ham fonetik prinsipga bo‘ysunadi, bu morfning oxiridagi tovush qanday eshitilsa, shunday yoziladi, masalan: 6ezdyumuu, o6ezdojieHHbiu, 6eccpoHHbiu, 6ecneu- HWU kabi. Lekin na o‘zbek tilining va na rus tilining orfografiyasi fonetik prinsipga to‘la- to‘kis bo‘ysunmaydi. Fonetik prinsipga belorus tilining orforgrafiyasi amal qiladi. Fonematik prinsip. Fonematik prinsipga asosan morflardagi tovushlar qaysi pozitsiyada va qanday talaffuz qilinishidan qat’i nazar, bir xil yozilishni talab qiladi. 0‘zbek tilidagi o‘tgan zamon fe’lining -di qo‘shimchasi o‘tgan zamon ravishdoshi qo‘shimchasi -(i) b, bu prinsipga yaxshi misol bo‘la oladi. Masalan, olib bordi deganimizda nazarda tutilayotgan ikkala qo‘shimcha ham o‘zining asl holicha, ya’ni b va d deb talaffuz qilinadi va shunday yoziladi. Lekin olib ketdi deganimizda birinchisi -p va ikkinchisi ~t deb talaffuz qilinsa-da, biz fonematik prinsip asosida yozuvda bvad 17 lami saqlab qolamiz. Yoki olib bordi deyilganda, nutqda bittagina b talaffuz qilinadi: oli-b-ordi. Tillardagi bunday hodisa gaplologiya deb nom olgan (tildagi yonma-yon turgan ikki o‘xshash elementning bir-biri bilan qo‘shilib ketishi va ularning faqat bittasi talaffuz qilinishi gaplologiya deyiladi). Lekin shunga qaramay, fonematik prinsiplar ta’sirida biz birinchi so‘zning oxirida ham, ikkinchi so‘zning boshida ham b ni yozamiz. Orfografik tamoyilning bu turi rus tilida ayniqsa ko‘zga yaqqol tashlanadi. Chunki yuqorida aytganimizdek, bu prinsip rus tilida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Masalan, deraza so‘zi OKHO deb eshitilsa ham, OKHO deb yoziladi; suv so‘zi eada bo‘lib eshitilishiga qaramay, eoda deb yoziladi; to ‘qimoq so‘zi eu3amb deyilsa ham, ensamb deb yoziladi; mos kelmoq so‘zida / eshitilsa ham (coenadamb), e yoziladi va hokazo. Tarixiy prinsip. Tarixiy yoki an’anaviy tamoyil asosida so‘zlar ularda mavjud hozirgi vaqtda talaffuz qilinadigan tovushlarga asoslanib yozilmay, balki tarixda, ya’ni avval o‘tmishda qanday yozilgan bo‘lsa, hozir ham shunday yoziladi. Ko‘p g‘arbiy Ovrupo tillari shu tamoyilga bo‘ysunadi. Hozirgi zamon ingliz va fransuz tillari bu tamoyilga eng yaxshi misoldir. Masalan, ingliz tilidagi yashamoq so‘zi to live deb, ishlamoq so‘zi to work deb, yomon ko‘rmoq so‘zi to condemn deb, qarz so‘zi debt deb yoziladi. Talaffuzda esa e, r, n, b lar tushib qoladi, ya’ni [liv] [wa:k] [kan’dem] [det], Shu tildagi light, daughter, thorough (yorug‘, qiz, sinchiklab) so‘zlari ayniqsa diqqatga sazovordir. Birinchi so‘zdagi besh harfdan uchtasi-, ikkinchi so‘zdagi sakkizta harfdan to‘rttasi, uchinchi so‘zdagi ham sakkizta harfdan to‘rttasi talaffuz qilinadi, ya’ni [lait], [’do:ta], [’dAra], Fransuz tilidagi Paris (Parij) so‘zidagi oxirgi harf o‘qilmaydi yoki homologue so‘zidagi to‘qqizta harfdan faqat oltitasi talaffuzda o‘z aksini topadi, ya’ni [omolog], Nemis tilida bunday misollar ingliz va fransuz tillaridagiga qaraganda kamroq bo‘lsa ham, lekin uchrab turadi, masalan: Tisch (stol) so‘zi beshta harfdan iborat bo‘lsa, uchta tovush talaffuz qilinadi. Yoki Deutsch (nemis tili) so‘zida yettita harf bo‘lsa ham, faqat to‘rt tovush talaffuz qilinadi va boshqalar. Morfologik va simvolik prinsiplar. Morfologik va simvolik tamoyillar 18 so‘zlarning yozilishida grammatika va leksikaning manfaatlarini nazarda tutadi. Bunga rus tilidagi ba’zi so‘zlarning yozilishi qulay misol bo‘la oladi. Rus tilidagi yumshatish belgisi yumshatish lozim bo‘lgan undoshlardan keyin ishlatiladi, masalan, Men - Menb, 6 un ~ 6binb va hokazo. Lekin ayrim hollarda bu belgi undoshni yumshatish maqsadida emas, balki so‘zning qaysi grammatik jinsga kirishini ko‘rsatish uchungina qo‘llaniladi: Mbiuib, (fcanbiu, Houb, myiub. Ma’lumki ch va sh tovushlarining yumshoq turi yo‘q. Yumshatish belgisi bu yerda grammatik vazifani o‘tash uchungina ishlatilgan. Nemis tilidagi otlarning bosh harf bilan yozilishi ham orfografiyaning morfologik prinsipiga asoslangan. Bu yo‘l bilan nemis tili otlami boshqa so‘z turkumidan ajratadi, masalan, acht-sakkiz, Acht - diqqat, lesen- o 'qimoq. Lesen - o‘qish, Leben - hayot, leben- yashamoq va hokazo. Simvolik prinsip fonetika ajrata olmaydigan leksik omonimlaming farqini ko‘rsatish bilan shug‘ullanadi. Masalan: ingliz tilidagi tun va suvoriy so‘zlari bir xil talaffuz qilinadi, ya’ni [nait], Lekin, yozilishida biri night tarzida, ikkinchisi knight tarzida yoziladi. Ingliz tilidagi uchrashmoq, go ‘sht va chegara so‘zlari bir xil talaffuz qilinadi, ya’ni [mi:t] lekin yozuvda ulami bir-biridan ajratish uchun simvollardan foydalaniladi (yuqorida keltirilgan tartibda) meet, meat va mete. Bunday hodisa nemis tilida ham uchraydi: viel va fiel so‘zlari bir xil talaffuz qilinsa ham, yozilishi har xil, chunki ulaming ma’nolari ham har xil: ko ‘p, yiqildi. Orfografiyaning morfologik va simvolik prinsiplari boshqa prinsiplarga nisbatan kam uchraydi. 19 II BOB. YOZUV TURLARI VA O‘ZBEK YOZUV TIZIMLARINI DAVRLASHTIRISH 2.1. Yozuvning maxsus turlari Yuqorida keltirilgan yozuvlardan tashqari, hozirgi vaqtda maxsus yozuvlardan ham keng foydalanishadi. Stenografiya va transkripsiya yozuvning ana shunday maxsus turiga kiradi. Stenografiya. Bu so‘z ikkita grek so‘zidan tuzilgan bo‘lib, stenos«tor» va grapho - «yozaman» degan ma’noni anglatadi. Stenografiya maxsus tayyorgarlikni talab qiladigan va mutaxassislar tomonidan ishlatiladigan yozuvdir. Uning yordamida og‘zaki nutqni tez va to‘liq qog‘ozga tushirish mumkin. Uni harfli yozuvning boshqa bir turi desa ham bo‘ladi. U logogrammaga o‘xshash belgilar tizimi sifatida (bunday holda ulaming har biri ayrim bir va hattoki bir nechta so‘zning ma’nosiga teng keladi) yoki fonogrammalar sifatida ishlatilib, ayrim bo‘g‘in va hattoki bo‘g‘inlar birikmasini ifodalaydi. Stenografik yozuvning o‘z orfografik tamoyillari mavjud. Bular stenografik belgilarni to‘g‘ri, bir xil ma’noda ishlatilishlarini ta’minlaydi. Yozuvning bu turi og‘zaki nutqni yozib olishni bir necha martaga qisqartirishi mumkin. Shuning uchun u majlislaming bayonnomalarini yozib olishda keng qo‘llaniladi. Transkripsiya. Transkripsiya so‘zi lotin tilidagi transcription degan so‘z asosida kelib chiqqan. Bu stenografiya singari maxsus va sun’iy yozuv bo‘lib, nutqdagi so‘zlaming talaffuzini aniq ko‘rsatish uchun qo‘llaniladi. Uning ishlatilish doirasi juda tor. Agar orfografiya hamma uchun umumiy va birdan-bir yozuv deb hisoblansa, transkripsiya maxsus ehtiyojlar uchun ishlatiladi. Ishlatilish maqsadiga ko‘ra, transkripsion yozuv fonetik, fonematik, amaliy transkripsiyaga ajratiladi. Fonetik transkripsiya. Fonetik transkripsiya talaffuzni aniq ifodalashga xizmat qiladi. Transkripsiyaning bu turi xorijiy tillar lug‘atida keng qo‘llaniladi. Orfografiyasi tarixiy va an’anaviy prinsiplarga asoslangan tillarning talaffuzini aks ettirishda maxsus 20 fonetik transkripsiyaning roli ayniqsa kattadir. Har bir talaffuz qilingan tovushni aks ettirish fonetik transkripsiyaning asosiy vazifasidir. Bu transkripsiya har qanday alfavitga asoslangan bo‘lishi mumkin. Ba’zi maxsus tovushlarni belgilash uchun esa u diakritik belgilardan boshqa alifbelardan qo‘shimcha belgilar olishdan, mavjud belgilarni teskari yozish yo‘lidan foydalanadi. Fonetik transkripsiya chet tilini o‘rganishda katta ahamiyatga egadir.Fonematik transkripsiya. Agar fonetik transkripsiya so‘zlarning talaffuzini so‘zlami ulardagi mavjud harflar birikmasidan qat’i nazar aks ettirsa, fonematik prinsip so‘zlarni, fonemik tarkibiga ko‘ra ifodalab, tovushlarning tutgan o‘miga qarab o‘zgarish xususiyatlarini hisobga olmaydi. Fonematik transkripsiya grammatika kitoblarida misollaming morfologik tarkibini ko‘rsatish uchun ko‘plab ishlatiladi, chunki bunday hollarda so‘zlaming talaffuzi emas, balki ularning tarkibi, strukturasi ahamiyatlidir. Demak, bu transkripsiyaning asosiy tamoyili shundan iboratki, u fonemalami qanday o‘rinda ishlatilgan bo‘lishidan qat’i nazar, uni doimo bir xil belgi bilan ko‘rsatishdir. Fonematik transkripsiya belgilarining soni fonetik transkripsiya belgilaridan birmuncha kam. Buning sababi fonematik transkripsiya fonemalaming variantlarini aks ettirish uchun qo‘shimcha belgilardan foydalanmaydi. Shunday qilib, transkripsiyaning bu turi rus tiliga o‘xshagan orfografiyasi fonematik tamoyiliga asoslangan yozuvga yaqin turadi. Hozirgi vaqtda chet tilini o‘qish va o‘qitish ishlarida amalda Xalqaro Fonetik Assotsiatsiyaning lotin tili grafikasi asosida tuzilgan transkripsiyasi keng qo‘llaniladi. Transliteratsiya. Bu so‘z ikkita lotin so‘zidan tashkil topgan boiib, trans - «orqali», lit(t)era - «harf» ma’nolarini anglatadi. Shunday qilib, transliteratsiya bir tilning grafik belgilarini yoki harflarini ikkinchi tilning grafik belgilari yoki harflari bilan ifodalashdir. Transliteratsiya odatda so‘zlarni tarjima qilish kerak bo‘lmaganda yoki tarjima qilishga ehtiyoj bo‘lmaganda ishlatiladi. Ko‘pincha atoqli otlar va atamalar shu yo‘l bilan ifodalanadi. Masalan, ingliz tilidagi astronaut so‘zi [’sestrano:t] deb talaffuz 21 qilinsa ham, biz uni rus va o‘zbek tillarida astranavt deb yozamiz yoki park so‘zi [pa:k] deb talaffuz qilinishiga qaramay, biz park deb yozamiz. Fransuz tilidagi Meillet so‘zini Meye, Paris so‘zini Parij deb yozamiz. Keltirilgan misollar shuni ko‘rsatadiki, hozirgacha tillararo transliteratsion qoidalar uzil-kesil kelishib olinmagan. Chunki ba’zi hollarda biz ona tilimizda transliteratsiya yo‘li bilan so‘zlami ifodalayotganimizda mazkur so‘zning chet tilida talaffuz qilinishini nazarda tutamiz; bunga fransuz tilidagi Meillet so‘zi yaxshi misol bo‘la oladi, lekin ko‘p vaqtlarda biz so‘zlaming talaffuziga ahamiyat bermaymiz va natijada o‘zlashtirilayotgan so‘zning talaffuzi buzib ko‘rsatiladi. Karter, Parij so‘zlari shular jumlasidandir. Paris so‘zini fransuzlar «pari» deb, inglizlar Carter so‘zini «’ka:ta» tarzida talaffuz qilishadi 4 . 2.2.O‘zbek adabiy tili tarixini davrlashtirish va yozuv tizimlari O‘zbek adabiy tili tarixini davrlashtirishga oid manbalarda hozirgi o‘zbek adabiy tili XIX-XX asrlarda yoki XX asrning 20-30- yillarida shakllangan degan qarashlar mavjud. Demak, uning yozuv tizimlarini ham XX asr boshidan to hozirga qadar bo‘lgan va bo‘layotgan jarayonlar bilan bog‘lab o‘rganish maqsadga muvofiqdir. Undan oldingi davrlarda qo‘llangan yozuvlarni (sug‘d, turkiy run, uyg‘ur va arab alifbolaridagi yozuvlarni) esa «Qadimgi turkiy til», «0‘zbek tilining tarixiy grammatikasi», «0‘zbek adabiy tili tarixi», «Eski 0‘zbek tili va yozuvi praktikumi» kurslari doirasida ko‘zdan kechirgan ma’qul. O‘zbek yozuvining XX asr tarixi murakkab jarayonlarga boyligi bilan xarakterlanadi: bu davrda o‘zbek yozuvi bir necha marta tub isloh qilindi - bir'grafik tizimdan boshqa grafik tizimga ko‘chirildi. Jahon xalqlarining yozuv tarixida bunday hodisa kamdan kam uchraydi. Mavjud manbalar tahlilidan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek yozuvining XX asr tarixi to‘rt davrni o‘z ichiga oladi: 4 Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 22 1- davr - arab grafikasiga asoslangan yillar (1900—1929) 65 . 2- davr — lotin grafikasiga asoslangan yillar (1929^-1940). 3- davr — rus grafikasiga asoslangan yillar (1940—1995). 4- davr - ikki yozuvlilikka (rus va lotin grafikalaridagi yozuvlarga) asoslangan yillar. Birinchi davr (arab grafikasiga asoslangan yillar) Bu davrning 1916- yilgacha bo‘lgan bosqichida yozuvni isloh qilishga qaratilgan jiddiy harakatlar kuzatilmaydi. Bu bosqichda asosiy e’tibor savod chiqarish, o‘qish-o‘qitish ishlarini tashkil etish kabi masalalarga qaratiladi, shu maqsadda bir qator o‘quv-uslubiy kitoblar yaratiladi: «Ustodi awal» (Saidrasul Saidazizov, 1902), «Birinchi muallim» (Abdulla Avloniy, 1911), «Ikkinchi muallim» (Abdulla Avloniy, 1912), «Turkcha qoida» (M.M. Faxriddinov, 1913), «Rahbari soni» (Abdullaxo‘ja Saidmuhammad- xo‘jayev, 1916) kabi qo‘llanmalarshularjumlasidandir. Bunday kitoblarda yozuvni isloh qilish masalalarini ko‘rish maqsad qilinmagan, ammo ularni yaratish, shular asosida savod chiqarish, yozish va o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish jarayonida yozuvni qoidalashtirish, uning alifbosi va imlosini o‘zbek tili xususiyatlariga.moslashtirish zarurati borligi sezila borgan, bunday zarurat sezgisi esa, o‘ylaymizki, yozuv islohotiga jiddiy zamin hozirlagan. Yozuv tariximizning 1918-yildan keyingi davrlari alifbo va imloni mi 11 iylashtirish, soddalashtirish, keyinroq esa ularni butunlay boshqa grafik tizimga ko‘chirish harakatlarining yuzaga kelganligi bilan xarakterlanadi. Xususan: 1918- yilda Toshkentda til-imlo va adabiyot masalalari bilan shug‘ullanuvchi to‘garak- seminar — «Chig‘atoygurungi» jamiyati tashkil topadi. Unga Fitrat (Abdurauf Abdurahimov) va Qayyum Ramazonov boshchilik qilishadi. Shu yilning o‘zida Turkiston Muxtor Jumhuriyati Maorif Xalq Komissarligida «Turk shu’basi» tashkil etiladi. Bu shu’ba o‘zbek maktablari ishi bilan shug‘ullanadi, xususan, ta’lim dasturlari va maktab darsliklarini yaratish bo‘yicha ish olib boradi. Ish jarayonida alifbo, imlo va 23 istiloh (termin) masalalari bilan bog‘liq muammolarga duch kelingan, natijada, shu muammolarni hal etish zarurati paydo bo‘lgan. 1919— 1920- yillarda «Chig‘atoy gurungi» jamiyati alifboni isloh qilish bilan bogfliq qator ishlarni amalga oshiradi: «Bitim yo‘llari» kitobchasi yaratiladi, unda arab yozuvini o‘zbek tili tovushlari tizimiga moslashtirish lozimligi aytiladi, shu maqsadda alifboga («u» unlisi uchun), («o‘» unlisi uchun), Lj (« O »unlisi uchun), Aj («a» unlisi uchun), ^ («i unlisi uchun), ^ («e» unlisi uchun) harflarini kiritish tavsiya etiladi. 1921- yilda Toshkentda 1-5- yanvar kunlari o‘zbek alifbosi va imlosi masalalariga bag‘ishlangan birinchi 0‘lka qurultoyi bo‘lib o‘tadi, unda Abdurauf Fitrat, Ashurali Zohiriy va Botu (M.Hodiyev) ma’ruzalari tinglanadi. Fitrat o‘z ma’ruzasida arab alifbosining o‘zbek tili xususiyatlariga moslashmaganligin'i, unda unli tovushlarni ifodalash uchun belgilar yetishmasligini, unli va undosh tovushlarni ifodalovchi harflarning shaklan farqlanmaganligini, har bir harfning to‘rt shakli borligini yozuvdagi jiddiy nuqson deb baholaydi, bunday nomukammalikdan qutulish uchun esa arab alifbosidagi harflarning to‘rt xil shaklidan faqat bittasini (so‘z boshidagi shaklini) qoldirish, unli tovushlar uchun 6 ta harf belgilash, so‘zlardagi ohangdoshlikni yozuvda aks ettirish imkonini yaratish, chet (olinma) so‘zlarni o‘zbek tili xususiyatlariga moslab yozish kerakligini aytadi. Bu fikrga Elbek ham qo‘shiladi. Ashurali Zohiriy esa Fitratning taklifiga e’tiroz bildirib, chet so‘zlarning, xususan, arabcha va forscha o‘zlashma- larning arab imlosidagi shakllarini o‘zgartirmay yozish ma’qulligini, aks holda bunday so‘zlarning ma’nolari o‘zgarib ketishi mumkinligini aytadi. Shu tariqa imlochilar ikkiga — yangi imlochilar va o‘rta imlochilarguruhiga boiinib ketadi. Botu (M. Hodiyev) arab alifbosidan butunlay voz kechib, lotin grafikasi asosida yangi alifbo tuzish kerakligini aytadi. Bu haqda u shunday deydi: «... Butunlay hozirgi arab harflarini tashlab, ko‘p millatlar tomonidan qabul qilingan lotin yozuvini tilimizdagi tovushlarga muvofiq bir holg‘o keltirib qabul qilish kerakdir». Shu ma’ruzasida Botu o‘zining lotin harflari asosida tuzilgan alifbosining loyihasini 24 qurultoy ishtirokchilariga ko‘rsatadi, muzokaraga chiqqan S. Usmonxo‘jayev Botuning fikrini va loyihasini ma’qullaydi, ammo qurultoy qatnashchilarining ko‘pchiligi amaldagi (arabcha) alifboni ayrim tuzatishlar kiritish bilan saqlash kerak degan fikrni quvvatlaydi. Qurultoyda yozuv va alifboga oid quyidagi qaror qabul qilinadi: 1. Bu vaqtga dovur o‘zbeklar orasida yurub kelgan yozuvlar yo‘lsiz va qoidasiz bolg‘onligidan, qo‘nferans yozuvlarimizni isloh etiluvini tilaydir. 2. Imlomizning islohi uchun olti cho‘zg‘uli imlo qabul etilsa. 3. Harf-cho‘zg‘ularimiz ayri-ayri shaklda bo‘lur. 4. 0‘zbek so‘zlarida qalinlik va ingichkalik qoidasi qabul etilsun. 5. Harflarning hammasi ikki turli shakldan bir turii shaklga tushirulsin. 6. Tilimiz orasiga kirib qolg‘on yot so‘zlar o‘z harflarimiz bilan yozilsun». 1922- yilda Toshkentda Turkiston Respublikasi «0‘zbek madaniyati va maorifi xodimlari qurultoyi» bo‘lib, unda imlo masalalari bo‘yicha Shokirjon Rahimiy, Ne’mat Hakim va Y.D. Polivanov ma’ruzalari tinglanadi. Shokirjon Rahimiy o‘z ma’ruzasida til va yozuvning ijtimoiy hayotdagi roli xususida gapirib, shunday deydi: «Har qaysi ulusning adabiyotining tugallashmasi shu ulusning til va yozuvining tartiblik va yo‘sunlik bo‘lishiga bog‘liqdir. Tartibsiz va qoidasiz til, yozuv bo‘yicha tuzilgan adabiyotning bir kun emas bir kun bitishiga hech gumon yo‘qdir. Til jon bo‘lsa, yozuv uning badanidir. Sog‘ bo‘lmag‘on bir tanda jonning yashamog‘i qiyindir. Bizning yozuvimiz kasal. Buning ilojiga tezdan kirishilmasa ish havplidir». Qurultoyda yozuvni lotin alifbosiga ko‘chirish masalasi ham ko‘riladi, hatto lotin harflari asosida tuzilgan yangi o‘zbek alifbosi (loyiha) kengash ishtirokchilariga ko‘rsatiladi. Yuqoridagi takliflar muhokama qilib bo‘lingach, quyidagi qaror qabul qilinadi: 1. O‘zbek imlosini isloh qilish zarur: bunda o‘qish va yozishga o‘rgatishni yengillashtirish nazarda tutilishi, ayni vaqtda tegishli ilmiy asoslar va bu sohadagi yangi 25 yo‘nalishlar e’tiborga olinishi kerak. 2. Lotin alifbosi o‘zbek tili uchun to‘liq yaroqli ekanligini e’tirof qilib, bu ishni hozirda amalga oshirishdagi katta qiyinchiliklarni hisobga olib, bu ish kelajakning vazifasi ekanligi ko‘rsatilsin, hozirda esa arab alifbosini isloh qilish bilan kifoyalanilsin. (Bu qarorda o‘zbek tili unlilarining soni 6 ta, undoshlarining soni esa 23 ta ekanligi qayd etilgan.) 1922- yilning 5- dekabrida Ozarbayjon turk yangi alifbo qo‘mitasi Turkiston Maorif Xalq Komissarligiga yangi (lotincha) turkiy alifbo loyihasini yuboradi. 1923- yilda Buxoroda 9—10- oktabr kunlari O‘rta Osiyo o‘zbeklarining alifbo va imlo masalalariga bag‘ishlangan birinchi konferensiyasi bo‘lib o‘tadi. Unda 1922- yildagi qaror asosida isloh qilingan yangi arab alifbosi qabul qilinadi. Konferensiyada yangi alifbo bilan birga imlo qoidalari ham qabul qilinadi, bu alifbo va imlo qoidalari Turkiston Maorifi Komissarligi tomonidan 1923- yilning 18- oktabrida tasdiqlanib, 1929- yilgacha amalda qo‘llanib keladi. 1924- yilning 11- aprelida Maorif Xalq Komissarligi da alifbo masalalarig a bag‘ishlangan maxsus majlis o‘tkaziladi. Unda Moskvadan yuborilgan lotin alifbosi (turkiy xalqlar uchun tavsiya etilgan loyiha) muhokama qilinadi. 1925- yilning 29—31- noyabrida Samarqandda til mutaxassislari va o‘zbekshunoslar kengashi o‘tkaziladi. Unda yozuvga oid quyidagi qaror qabul qilinadi: «Bugun ishlatilmoqda bo‘lgan imlomizning yetishmasliklariga qaramasdan aytish mumkinki, ko‘p imlolardan mukammaldir ... shuning uchun-da boshqadan bir lotin harf va imlosi masalasini ko‘tarish ortiqchadir». «Butun turk olamining ko‘pchiligi tomonidan arab harflari asrlardan beri ishlatilib kelib, turklarning aksariyatining tarix va adabiyot bilan bog‘langanligini e’tiborga olib, biz, turklar uchun arab harflarini olishni muvofiq topamiz». 1926- yilning 26- fevral—6- mart kunlari Bokuda turkologlarning birinchi Butunittifoq qurultoyi bo‘lib o‘tadi, unda arab va rus grafikalari asosida ish ko‘rayotgan turkiy xalqlarning yozuvlarini lotinlashtirilgan alifbolarga ko‘chirish masalasi ko‘riladi. 26 Qurultoyda turkiy xalqlarning yozuvlarini lotinlashtirilgan alifbolarga ko‘chirish taklifi ma’qullanadi, bu taklifning har bir Respublikada maxsus ko‘rib chiqilishi tavsiya etiladi. Ana shu tavsiyadan so‘ng O‘zbekistonda lotin grafikasiga ko‘chish harakati ancha tezlashadi. Chunonchi, «Maorif va o‘qitg‘uvchi» jurnalida chiqqan bir maqolada bu haqda shunday deyiladi: «Nima uchun arabdan lotinga o‘tish kerak?». Shu so‘roqqa qisqa qilib shunday javob beramiz: 1. Arab alifbosi turk tilidagi tovushlarning shaklini tamomila bera olmaydir. 2. Arab alifbosi texnika tomonidan lotindan quyida turadir. Arabda nuqtalar, alomatlar, bosh, o‘rta va so‘nggi harflar bordir. Lotin esa bulardan uzoqdir. 3. Arab alifbosi o‘qitish, o‘rganish ishida lotindan ortda turg‘oni, texnika tomonining buzuqligi ustiga stenografiya, telegrafiya ishida ham to‘sqinlik qiladir». 1926- yilning 19—21- mayida Samarqand da o‘zbek ziyolilarini ng alifbo muammolariga bag‘ishlangan ilmiy kengashi bo‘lib o‘tadi va kengash qaroriga binoan yangi alifbo loyihasi tuziladi, u 0‘zbekiston Maorif Xalq Komissarligi tomonidan tasdiqlanadi. 1926- yilning 10- iyunida 0‘zbekiston Ijtimoiy Sho‘rolar Jumhuriyati Kengashining 1-chaqiriq 4-sessiyasi bo‘lib o‘tadi. Unda yangi älifboga o‘tishni rejali ravishda amalga oshirish maqsadida Ijroiya Qo‘mita huzurida 0‘zbekiston Yangi alifbe Markaziy qo‘mitasini tashkil etish to‘g‘risida qaror qabul qilinadi. Shu qarorga ko‘ra yangi alifbe Markaziy qo‘mitasining 44 kishidan iborat tarkibi va uning raisi (Y.Oxunboboev) belgilanadi. 1926- yilning 16- oktabrida 0‘zbekiston Ijroiya Sho‘rolar Jumhuriyati Markaziy Qo‘mitasi o‘zining 88-sonli qarori bilan yangi alifbo Markaziy va mahalliy qo‘mitalari nizomini tasdiqlaydi. Bu Nizomda Markaziy va mahalliy qo‘mitalar strukturasining huquq va vazifalari belgilanadi. 1927- yilning iyun oyida Bokuda yangi turk alifbosi Markaziy Qo‘mitasi o‘zining birinchi plenumini o‘tkazadi. Unda lotin grafikasi asosida tuzilgan birlashgan turk alifbosi qabul qilinib, barcha turkiy Respublikalarga tarqatiladi. 6- rasmda shu 27 alifbodan ko‘chirma nusxa keltiriladi. 1928- yilning yanvarida Toshkentd a Butunittifo q yangi alifbo Markaziy Qo‘mitasining ikkinchi plenumi bo‘lib o‘tadi. Plenumda yangi (lotinlash- tirilgan) alifboga o‘tish yo‘lida uchrayotgan to‘siqlarni yengib, alifbo islohotini tezlashtirish kerakligi alohida ta’kidlanadi. Butunittifoq yangi alifbo Markaziy Qo‘mitasining ikkinchi plenumidan so‘ng yangi o‘zbek (lotin) alifbosi Markaziy Qo‘mitasi ham o‘zining ikkinchi plenumini o‘tkazadi, bu plenumda yangi o‘zbek alifbosini amalga kiritishning besh yillik rejasi tasdiqlanadi. 1928- yilning 7- martida 0‘zbekiston Respublikasi 2- chaqiriq Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi Oliy Kengashining 3- sessiyasi yangi o‘zbek alifbosi Markaziy Qo‘mitasining hisobotini va 5 yillik rejasi haqidagi axborotini tinglaydi hamda bu ishni amalga oshirishning yangi tadbirlarini ishlab chiqish lozimligini ta’kidlaydi. Sessiya majlisining bayonnomasida (uning 6- moddasida) qayd etilishicha, 0‘zbekiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi yangi o‘zbek alifbosini Davlat alifbosi deb tan oladi va bu haqda maxsus qaror tayyorlab, uni matbuotda e’lon qilishni Markaziy Ijroiya Qo‘mita Prezidiumiga topshirdi. 1928- yilning 11- avgustida 0‘zbekiston Respublikasining Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi shu yilning 7- martida bo‘lib o‘tgan sessiya topshirig‘ini amalga oshirish maqsadida 123- sonli maxsus qaror qabul qiladi. Qarorga binoan yangi (lotinlashtirilgan) o‘zbek alifbosi Davlat alifbosi deb e’lon qilinadi hamda bu alifboga asta-sekin (bosqichma- bosqich) o‘tish tartibining yangi alifbo Markaziy Qo‘mitasi rejasiga muvofiq amalga oshirilishi lozimligi ko‘rsatiladi. Bu qarorda yangi alifboga to‘la o‘tishni 1932- yilning oxirigacha yakunlash nazarda tutiladi. 1928- yilning 1- dekabrida 0‘zbekiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi o‘zining 209- sonli qarori bilan shu yilning 11- avgustida qabul qilingan 123- sonli qaroriga o‘zgartirish kiritadi, bu yangi (209-sonli) qarorda yangi (lotinlashtirilgan) alifboga o‘tish muddatini 2 yilga qisqartirish (uni 1930- yilning 1- yanvarigacha tugallash) nazarda tutiladi. 28 Ikkinchi davr (lotin grafikasiga asoslangan yillar) Ikkinchi davr. Bu davr lotinlashtirilgan o‘zbek yozuviga toia o‘tish bilqn boshlanadi. 1929- yilning 15-23- mayida Samarqandda Respublika til-imlo konferensiyasi bo‘lib o‘tadi. Unda asosan 3 ta masala — adabiy til, istiloh (termin) va imlo masalalari ko‘riladi. Bu konferensiyada adabiy til me’yorlarini belgilashda singarmonizmli qishloq shevalarining xususiyatlarini hisobga olish lozimligi haqida takliflar boiadi, shu asosda alifboda ham unlilami ifodalovchi 9 harfning boiishi ma’qullanadi; alifboga bosh harflar qo‘shiladi va harflar tartibi belgilanadi. 1929- yilning 10- avgustida 0‘zbekiston Xalq Maorifi Komissarligi kollegiyasining yigilishi boiib, unda may oyida boiib o‘tgan til-imlo konferensiyasi tavsiya qilgan yangi imlo qoidalari tasdiqlanadi. «Qoidalar» 29 moddadan iborat boiib, ularda singarmonizmli sheva xususiyatlarini yozuvda ifodalashga ko‘proq o‘rin beriladi. Yozuvning ayni shu jihati jamoatchilikda e’tiroz tug‘diradi, bu e’tiroz 1933-yilda o‘zbek orfografiyasi qoidalarining yangi loyihasi yaratilishiga olib keladi. 1934- yilning yanvar oyida Toshkentda o‘zbek orfografiyasining yangi loyihasi muhokamalarini yakunlash maqsadida birinchi Respublika Qurultoyi o‘tkaziladi, unda alifbodan 3 ta harf (e, y, b) chiqariladi, natijada «o» — «e», «u» — «y», «i» — «b» juftliklari o‘rnida «o», «u» va «i» harflarining o‘zini qo‘llash qoidalashtiriladi, biroq bu bilan alifbo va imlodagi qiyinchiliklarga to‘la barham berilmaydi: «a» bilan «e» harflarining qo‘llanishidagi noizchilliklar, «-ga» va «-c>|a», «-gan» va «-t)]an», «-gac» va «-0| ac», «-lik» va «-liq» ... kabi ko‘p variantlilikning yozuvda saqlanganligi jonli til bilan imlo o‘rtasida jiddiy tavofutlarni yuzaga keltiradi, izchil va barqaror savodxonlikni ta’minlash ishiga xalaqit beradi. 1938- yilning boshlarida 0‘zbekiston Fanlar Komitetining A.S.Pushkin nomli Til- adabiyot institutida A.K.Borovkov (rahbar), Olim Usmonov, Faxri Kamolov, B.Avizovlardan iborat maxsus mualliflar guruhi tuzilib, unga lotin grafikasi asosidagi 29 o‘zbek alifbosi va orfografiyasini matbuotda bildirilgan fikrlar asosida qayta ko‘rish va takomillashtirish vazifasi yuklatiladi. 1938- yilning 9- dekabrida lotin grafikasi asosidagi o‘zbek alifbosi va imlosining yuqoridagi ishchi guruh tomonidan tayyorlangan yangi loyihasi muhokama uchun matbuotda e’lon qilinadi. Loyihada alifbo sirasiga quyidagi o‘zgarishlar kiritilganligini ko‘ramiz: a) «e» harfi alifbodan chiqariladi, uning vazifasi «a» harfiga yuklanadi; b) kuchsiz lablangan «o» unlisi uchun alifboga usti chiziqli « a » harfi kiritiladi; d) alifbodagi harflar tartibi qisman o‘zgartiriladi: q, q, O], h, q harflari alifbo oxiriga olinadi. Natijada alifbo loyihasi quyidagi 30 harfdan tarkib topadi: a, b, v, g, d, e, z, z, i, j, k, 1, m, n, a , o, p, r, s, t, u, f, x, c, §, o,, q, q, h, q, ’ (apostrof). Loyihada bevosita imlo bilan bog‘liq o‘zgarishlar borligi ham ma’lum bodadi: «-gan» va «-c>|an», «-gac» va «-c>jac», «-gunca» va «-c>]unca», «-ga» va «-oja», «- mak» va «-maq», «-rak» va «-raq» kabi juft qo £ shimchalarning ingichka va yo‘g‘on variantlaridan faqat bittasi imlo uchun standart sifatida belgilanganligini, ksi, pcaq kabi so‘zlarning birinchi bo‘g‘inida qisqa «i» unlisining yozilishi (ki.si, picaq kabi ),jazuci, toquci kabi so‘zlarning jazuvci, toquvci shaklida bir «v» qo‘shib yozilishi qoidalashtirilganligini ko‘ramiz. 1938- yilning 12- dekabrida yuqoridagi loyiha A.S.Pushkin nomli Til- adabiyot va tarix instituti ilmiy kengashida muhokama qilinadi, ammo bu muhokama paytida yozuvni rus grafikasiga ko‘chirish kerakligi haqida ham takliflar bo‘ladi: bunga mamlakatda rus grafikasiga o‘tish jarayoni ommaviy tus olganligi asos qilib ko‘rsatiladi. Darhaqiqat, 1936-38- yillar orasida 30 ga yaqin xalqning (abazin, avar, adigey, bolqor, buryat, darg‘in, yoqut, ingush, cherkes, koryak, lak, lezgin, nanay, nenes, no‘g‘ay, oltoy, osetin, tatar, xakas, chechen, chukchi, shor, even, evenk, eskimos, qorachay, qrim-tatar, qumiq xalqlarining) yozuvlari rus grafikasi tizimiga ko‘chirib bo‘lingan, boshqa Ittifoqchi Respublikalarda esa bu jarayonga tayyorgarlik boshlangan edi. Institutning ilmiy kengashi shu omilni hisobga olib, rus grafikasiga o‘tish bo‘yicha takliflar tayyorlashni Olim Usmonovga topshiradi. 30 1939- yil, aytish mumkinki, rus grafikasi asosidagi o‘zbek alifbosini shakllantirish yili bo‘lgan: shu yilning boshida bu alifboni (shuningdek, orfografiyani ham) tuzish ishi A.S.Pushkin nomli Til, adabiyot va tarix institutining lingvistika sektori rejasiga kiritiladi, uni bajarish esa F.Kamolov, O.Nosirova va Z.Ma’rufovlarga topshiriladi. 1939-yilning 25—27- mart kunlari shu institutda alifbo va orfografiya masalalariga bag‘ishlangan respublika ilmiy sessiyasi bo‘lib o‘tadi, bu sessiyada garchi lotin grafikasidagi o‘zbek orfografiyasining 1938- yil dekabr oyida e’lon qilingan yangi loyihasi va uning muhokamasi yakunlari ko‘rilgan bo‘lsa-da, unda rus grafikasi asosidagi yangi alifboga o‘tish vaqti kelganligi alohida ta’kidlanadi. 1939- yilning 13- oktabrida Toshkentda poytaxt ziyolilarining shahar partiya komiteti tomonidan uyushtirilgan yig‘ilishi bo‘ladi. Unda ais grafikasi asosidagi yangi o‘zbek alifbosiga ko‘chish masalasi ko‘riladi. Yig‘ilish qarorida bu haqda shunday deyiladi: «Biz, intelligensiya yig‘ilishining qatnashchilari, bu eng muhim masalani mehnatkashlarning keng muhokamasiga qo‘yishni tabriklaymiz va o‘z vaqtida qilinayotgan ish deb topamiz. Biz O‘zbekiston Hukumatidan lotinlashtirilgan alifbedan rus grafikasi asosidagi yangi alifbega o‘tishni tezlashtirishni so‘raymiz». 1939- yilning 22- oktabrida 0‘zbekiston Xalq Komissarlari Kengashi Raisinirig o‘rinbosari Qori Niyozov huzurida rus grafikasi asosidagi yangi o‘zbek alifbösining proektini muhokama qilishga bag‘ishlangan yana bir muhim kengash bo‘lib o‘tadi. Unda Faxri Kamolov proekt haqida doklad qiladi. Muzokaraga chiqqanlar proyektni asosan ma’qullab, uni tezroq omma muhokamasiga qo‘yish va joriy qilish zarurligini aytishidi. 1939- yilning 23- oktabrida «0‘qituvchilargazetasi»da «0‘zbek adabiy tilining rus grafikasi asosidagi yangi alfaviti» nomli bosh maqola chop etiladi. Unda shunday deyiladi: «Hozirgi kunda RSFSR da 36 millat rus grafikasi asosidagi yangi alfavitga ko‘chdi. Ozarbayjon, Tojikiston, Qozog‘iston va boshqa qardosh respublikalar yangi alfavitga o‘tish oldida turadilar...». «Rus grafikasi asosidagi yangi alfavitga o‘tish — 31 kelajakda ham shakl, ham mazmun jihatdan bir ... madaniyat va tilga qo‘shilib ketuvchi o‘zbek xalqi madaniyati va tilining taraqqiyotini tezlatish demakdir». 1939- yilning 18- noyabrida matbuotda «Rus grafikasi asosida tuzilgan yangi o‘zbek alifbesi» ning proekti muhokama uchun e’lon qilinadi. Unga quyidagi harflar kiritilganligini ko‘ramiz; a, 6, b, r, a, e (e), >k, 3, h, h, k, ji, m, h, o, n, p, c, t, y, cj), x, it, q, m, m, u, b, 3, ro, a, e, h, K, f, h, h. 1940- yilning 26—28- martida Toshkentda yangi o‘zbek alfaviti va orfografiyasi masalalariga bag‘ishlangan Respublika ilmiy kengashi bo‘lib o‘tadi. Kengash alifbo loyihasi bo‘yicha bildirilgan fikrlarni hisobga olib, unga quyidagi o‘zgarishlarni kiritadi: a) «bi» va «m» harflari alifbodan chiqariladi; b) «h», «h», «e» harflari <ok,», «x,» va «y» bilan almashtiriladi; d)«e» mustaqil harf deb belgilanadi. Natijada loyiha quyidagi harflarni o‘z ichiga oladi: a,' 6, b, r, R, e, e, 5tc, 3, h, h, k, ji, m, h, o, n, p, c, t, y, (j), x, it, q, in, ï>, b, 3, ro, n, y, *„ k,, f, jq h,. 32 Uchinchi davr: 1940- yilning 5—8- mayida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1- chaqiriq 111 sessiyasi bo‘lib o‘tadi. Sessiya o‘zining 8- maydagi yig‘ilishida rus grafikasiga asoslangan yangi o‘zbek alifbosining 35 harfdan iborat quyidagi loyihasini tasdiqlaydi: a, 6, B ,r, tt, e, e, xc, 3, h, it, k, ji, m, h, o, n, p, c, t, y, (J), x, u, n, iu, t>, b, 3, io, a, y, k, f, Oliy Kengash O‘zbekistonning barcha xalq komissarliklariga, respublika muassasalariga, mehnatkashlar deputatlari kengashlarining oblast ijroiya komitetlariga respublikada lotinlashtirilgan yozuvdan yangi alifbega ko‘chish ishlarining hammasini ikki yil ichida o‘tkazish, bu ishni 1942-yilning 1 - yanvarigacha tugallash majburiyatini yuklaydi. 1940- yilning 4- iyulida yangi alifbe hukumat komissiyasi yig‘ilishida «0‘zbek adabiy tilining orfografiyasi» (loyiha) ham ba’zi o‘zgarish va tuzatishlar bilan tasdiqlandi. Shunday qilib, o‘zbek yozuvi tarixining yangi bosqichi — rus grafikasiga asoslangan davri boshlanadi. 1940—1941- o‘quv yilida maktablarning quyi sinflarida o‘quv jarayoni yangi yozuvga ko‘chiriladi. 1941—1942- o‘quv yilida maktablarning yuqori sinflarida ham o‘quv jarayoni yangi (kirillcha o‘zbek) yozuvga ko‘chiriladi. 1943—1946- yillarda alifbe va imlo asoslarini ommaga singdirish ishlari olib boriladi. Shu yillar ichida yozuv amaliyotida imlo qoidalaridan chetga chiqish, ulargag‘ayri qonuniy o‘zgartirishlar kiritish, adabiy tilning tayanch shevalariga yetarli amal qilmaslik kabi nuqsonlarga yo‘l qo‘yilayotganligi ham ma’lum bo‘ladi. Bunday nuqsonlarga barham berish, kamchiliklarni tuzatish maqsadida 1946- yilda orfografiya qoidalarining yangi to‘plami yaratiladi, imlo lug‘ati va qiyin so‘zlar lug‘atini tuzishga kirishiladi. 1947-1950- yillarda A S .Pushkin nomidagi Til va adabiyot institutida maxsus tuzilgan orfografiya komissiyasi ish olib boradi: bu komissiya 1946- yilda tuzilgan va nashr ettirilgan qoidalar to‘plamini matbuotda va turli kengashlarda bildirilgan fikrlar asosida qayta ishlaydi, shu asosda yangi loyiha yaratadi. 1950—1952- yillarda til va imlo masalalariga bag‘ishlangan bir necha konferensiya va kengashlar bo‘lib o‘tadi. Ularda orfografiya loyihasi bo‘yicha bir qator tanqidiy fikrlar bildiriladi, alifboni takomiilashtirish kerakligi aytiladi. 1953—1955- yillarda matbuotda bildirilgan tanqidiy fikrlar va takliflar asosida «O‘zbek oifografiyasi asosiy qoidal?iri»ning bir necha yangi loyihalari yaratiladi, ulardan so‘nggisi O‘zbekiston Oliy Kengashi Prezidiumiga topshiriladi. 1956- yilning 4- aprelida «0‘zbek orfografiyasining asosiy qoidalari» (qayta ishlangan va takomillashtirilgan varianti) O‘zbekiston Oliy Kengashi Prezidiumi tomonidan tasdiqländi [133], 1956—1990- yillarni rus grafikasiga asoslangan o‘zbek yozuvi uchun jiddiy sinov yillari bo‘ldi deb baholash mumkin: bu yillar ichida alifbo va imlo qoidalarining ijobiy baholanishi mumkin bo‘lgan jihatlari bilan birga, anchagina kamchiliklari borligi ham ma’lum bo‘lib qoldi: o‘zbek tilining ayrim milliy tovushlari uchun maxsus harflarning yo‘qligi, grafika va orfografiyaning ortiq darajada rus tili fonologik xususiyatlariga moslashtirilganligi bir qator mutaxassislar tomonidan salbiy hodisa sifatida baholanib kelindi. 1990—93- yillarda o‘ zbek yozuvi muammolari bilan bog‘liq yangi davr boshlandi: bu davrda ruschalashtirilgan o‘zbek alifbosini boshqa sistemadagi alifbo bilan almashtirish g‘oyasi paydo bo‘ladi va shu g‘oya atrofida to‘rt xil yo‘nalish shakllanadi. Birinchiyo ‘nalish tarafdorlari o‘zbek yozuvini lotinlashtirilgan alfavitga ko‘chirish masalasini o‘rtaga qo‘yadi; ikkinchi yo ‘nalish tarafdorlari arab grafikasidagi eski o‘zbek yozuviga qaytishni yoxud uni (eski yozuvni) ma’lum vaqt amaldagi yozuv bilan parallel qo‘llashnij shu tarzda bu ikki yozuvdan birining tanlanishini vaqt ixtiyoriga berishni taklif qiladilar; uchinchi yo ‘nalish tarafdorlarining aniq shakllangan xulosa va takliflari bo‘lmasa-da, ularning fikrlarida qadimgi turkiy (urxun) alifbosini tiklashga moyillik bordek tuyuladi; to ‘rtinchi yo ‘nalish tarafdorlari esa amaldagi alifboni ma’lum o‘zgarishlar bilan saqlash kerakligini aytishadi. 34 Yuqoridagi yo‘nalishlarning tarafdorlari o‘rtasidagi bahslar, oxir oqibatda, o‘zbek yozuvini lotinlashtirilgan alifboga ko‘chirish g‘oyasining ustun kelishi bilan yakunlanadi. To‘rtinchi davr (ikki yozuvlilik yillari) 1993- yilning 2- sentabrida o‘n ikkinchi chaqiriq O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining o‘n uchinchi sessiyasi «Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risida» qonun qabul qiladi. Qonunga muvofiq yangi o‘zbek alifbosining tarkibi quyidagi 31 harf va 1 ta tutuq belgisidan iborat deb belgilanadi: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, 1, m, n, o, p, Q, r, s, t, u, v, x, y, z, 9, g‘, j., n, ö, §, (’) tutuq belgisi (apostrof) 1995-yilning 6- mayida 0‘zbekiston Oliy Majlisi «Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy etish to‘g‘risidagi qonunga o‘zgartirish kiritadi. Unda shunday deyiladi: 1. 1- moddadagi «31 harf va 1 ta tutuq belgisi (apostrof)» dan so‘zlari «26 ta harf va 3 ta harflar birikmasi» so‘zlari bilan almashtirilsin. 2. Cc, harflari mustaqil belgi sifatida alifbodan chiqarilsin. 3. Öö harfi 0‘o‘ shaklida, Gg harfi G‘g‘ shaklida, $§ harfi Sh sh shaklida, harfi Ch ch shaklida, Nn harfi Ng ng shaklida, Q harf belgisi q shaklida ifodalansin. 4. Aa, li, Gg, G‘g‘, Qq, 0‘o‘, Zz harflari va Ch ch harflari biri. 35 1995- yilning 24-avgustida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 339- sonli qarori bilan lotin grafikasi asosidagi yangi o‘zbek yozuvining asosiy imlo qoidalari ham tasdiqlanadi. Yuqorida keltirilgan qonunni amalga kiritish bo‘yicha qabul qilingan qarorda (Qarang: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995- yil, Nq6, 120- modda) ko‘rsatilishicha, o‘zgartirilgan yangi alifboga to‘la o‘tish muddati 2005- yilning I - sentabriga qadar uzaytiriladi, 2004- yilning 30- aprelida 0‘zbekiston Respublikasining «... ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirishlar va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida» gi Qonuni qabul qilinadi. Unga ko‘ra lotin o‘zbek yozuviga to‘la o‘tish muddati 2005- yilning 1- sentabridan 2010- yilning 1- sentabrigacha ko‘chiriladi, shu tariqa O‘zbekistonda ma’lum muddat ichida (1995—2010- yillar orasida) o‘ziga xos yangi vaziyat — ikki yozuvlilik holati yuzaga keltiriladi 5 . Diakritik harflar o‘z referantiga (kodlashtirilgan til birligiga) ega bo‘lmagan, ammo so‘z qismlari yoki fonemalarning o‘ziga xos jihatlariga (differensial belgilarga) ishora qiladigan harflardir. Masalan, kirill o‘zbek yozuvidagi ayirish (b) va yumshatish (b) belgilari shunday harflar sanaladi. Qiyos qiling: cypam va cypmm, maua va mama , ynon (qattiq «n») — anpenb (yumshoq « JI »)kabi. Diakritik belgilar bir xil grafik shaklga ega bo‘lgan harfiardan birini ikkinchisidan farqlash uchun ishlatiladigan qo‘shimcha (yordamchi) vositalar — nuqtalar, chiziqcha, ilmoqcha yoki «belbog‘»lar. Ular harflarning ustiga, o‘rtasiga, yoniga qo‘yiladi: ä, ä, ä, ö, o, ö , 6, §, K ,, F ,e, o‘, g‘ 6 . Qiyos qiling: o (o‘zbek tilining quyi keng, kuchsiz lablangan unlisi) - o ‘ (o‘zbek tilining o‘rta keng, lablangan unlisi) — Q (o‘zbek tilining chuqur til orqa, portlovchi undoshi); g (sayoz til orqa, portlovchi undosh) — g‘ (chuqur til orqa, sirg‘aluvchi undosh). 5 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Talqin, 2005. – 124-B. 6 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Talqin, 2005. – 93-B. Eslatma. Yangi (lotincha) o‘zbek yozuvida tutuq belgisi (’) va o‘, g‘ kabi diakrtik belgili bosma harflarning mavjudligi so‘zlarning yozuvdagi optik-grafik tasvirini bir qadar dag‘allashtirayotganligi ham shubhasizdir. Qiyoq qiling: Fpp (kirill o‘zbek yozuvida) — g‘o‘r (lotin o‘zbek yozuvida), öyFMa (kirill o‘zbek yozuvida) - bo‘g‘ma (lotin o‘zbek yozuvida) kabi. Demak, u yoki bu tilning gfarik tizimi shakllantirilayotganda yozuvning estetik jihatlari bilan bog‘liq ayrim talablar e’tibordan chetda qolmasligi kerak. 37 Polifonemali grafema — mazmun planida ikki va undan ortiq fonema kodlashtirilgan fonografema. Sintetik grafema — nutq oqimida bir yo‘la ikki fonemani ifodalaydigan monograf. Kirill o‘zbek yozuvidagi e, e, so, a harflari shunday grafemalardir Grafik simmetriya (fonetik-grafik simmetriya) — so‘z tarkibidagi tovush va harflaming miqdoran teng bo‘lishi («bir tovushga bir harf» munosabatining ta’minlanishi). Grafik asimmetriya (fonetik-grafik asimmetriya) — so‘z tarkibida o‘zaro munosabatga kirishayotgan harf va tovushlar o‘rtasidagi miqdoriy tenglikning buzilishi. Grafik sinonimiya — shakli har xil bo‘lgan ikki grafemaning ma’lum fonetik- grafik pozitsiyalarda bitta fonemani ifodalashi. Prosodemografemalar — yozuv tizimining noharfiy belgilari (urg‘u belgisi va tinish belgilari). Logografemalar — tushunchalarni yoki tushuncha nomi bo‘lgan so‘zlarni yozuvda ifodalaydigan grafemalar (raqamlar, simvollar). Morfografemalar — morfemalarni ifodalovchi belgilar. Orfografik belgi - to‘g‘ri yozish me’yorlarini ta’minlashda qo‘llana- digan maxsus noharfiy belgilar (mas., defis). Diakritik belgilar — harfga qo‘shimcha ravishda birikitirilgan ishora belgilari. Diakritik harflar - o‘z referentiga ega bo‘lmagan, ammo so‘z qismlari yoki fonemalarning o‘ziga xos jihatlariga ishora qiladigan harflar. Simvollar — ilm-fanning ma’lum sohalarida qabul qilingan maxsus idegrafik belgilar. Orfografiya (grek. orthos — «to‘g‘ri» + grapho — «yozaman») yozuv sistemasining ikkinchi komponenti bo‘lib, u to‘g‘ri yozish me’yorlarini belgilaydigan qoidalar tizimidan tarkib topadi. Orfografiya grafikadan quyidagi belgilari bilan farqlanadi: grafika qoidalari grafemalarni ng mazmun planini (referentini ) 38 kodlashtirishga, orfografiya qoidalari esa ma’lum prinsiplar asosida orfogrammalarni tanlashga asoslanadi. Chunonchi, odam so‘zida «d» ning yozilishi «d» grafemasining grafikada kodlashtirilgan fonemasiga mos, shu sababli bu so‘zning yozilishi grafika tomonidan boshqariladi. Savod so‘zida esa boshqacharoq holatga duch kelinadi: so‘z oxiridagi «d» jarangsiz «t» ga o‘tadi {savot tarzida talaffuz qilinadi), demak, uni ikki xil yozish mumkin: savod (fonematik prinsip asosida) — savot (fonetik prinsip asosida). Bu ikki holatdan birini imlo uchun me’yor (orfogramma) qilib tanlash orfografiya zimmasiga tushadi. Hozirgi o‘zbek orfografiyasida savod deb yozish qoidalashtirilgan. Bundan tashqari, orfografiyada qo‘shma so‘z komponentlarining qo‘shilib yoki ajratilib yozilishini, so‘z qismlarining satrdan satrga ko‘chirilishini, bosh va kichik harflaming qo‘llanishini belgilab beradigan qoidalar ham borki, ular yozuvning grafikaga aloqador bo‘lmagan jihatlarini tartibga solish va boshqarish imkonini beradi. Adabiy tilning og‘zaki shaklida so‘z tanlash, gap tuzish va to‘g‘ri talaffuz me’yorlariga amal qilish qanchalik ahamiyatli bo‘lsa,uning yozma shaklida orfografiya me’yorlariga (imlo qoidalariga) amal qilish shunchalik muhimdir. Bunday me’yorlarga amal qilish yozma nutq mazmunining to‘g‘ri va aniq idrok qilinishiga yordam beradi, yozma nutqda anarxiyaning (boshboshdoqlikning) avj olishiga yo‘l qo‘ymaydi. Adabiy tilning, xususan, yozma nutqning ijtimoiy-madaniy va ma’rifiy rolini mustahkamlashda buning o‘ziga yarasha ahamiyati bor. Orfografiya prinsiplari — orfografiya qoidalarining tuzilishiga asos bo‘lgan prinsiplar. Ularning quyidagi turlari bor: 1. Fonetik prinsip. Bu prinsip asosida tuzilgan imlo qoidalariga ko‘ra so‘z yoki so‘z shakllari talaffuzdagi ko‘rinishiga mos ravishda yoziladi. Masalan, tojik tilidagi tanur so‘zining o‘zbek tilida tandir deb, ruscha meniKa so‘zining esa cho‘tka deb yozilishi shu so‘zlarning o‘zbek tilidagi talaffuz me’yorlariga (fonetik prinsipga) asoslanadi. Shuningdek, ek+gan, ek+guncha kabi so‘z shakllari ham o‘zbek yozuvi imlo qoidalariga ko‘ra ekkan, ekkuncha deb (talaffuziga mos tarzda) yoziladi. 39 Quyidagi holatlarda ham fonetik prinsipga amal qilinadi: a) ayrim otlarga egalik affiksi qo‘shilganda: burun > burni, ko‘ngil > ko ‘nglim, og‘iz > og‘zing, o ‘g‘il > o ‘g‘lim kabi; . b) ayrim sifatlardan fe’l yasalganda: ulug‘> ulg‘aymoq, sariq > sarg‘aymoq kabi; d)qotmoq, achimoq, isimoq fe’llaridan sifat yasalganda: qot(moq) > qattiq, achi(moq) > achchiq, isi(moq) > issiq kabi; e)son, ot, yosh, ong so‘zlaridan fe’l yasalganda: son> sana, ot > atamoq, yosh > yashamoq, ong > anglamoq kabi; f) ikki, yetti sonlariga «-ov» affïksi qo‘shilganda: ikki > ikkov, yetti > yettov kabi; g) «- a» yoki «-ya» bilan tugagan fe’llarga «-v» yoki «-q» qo‘shilib ot yasalganda: tanla> tanlov, sana> sanov, so‘ra> so‘roq, bo‘ya> bö‘yoq, sayla > saylov kabi. Orfografiyaning fonetik prinsipi yozuv bilan talaffuzni bir-biriga yaqinlashtiradi va imlo qoidalarining o‘zlashtirilishini ham osonlashtiradi. 2. Fonematik prinsip. Bu prinsip asosida tuzilgan imlo qoidalariga ko‘ra harflar (yoki grafemalar) so‘z tarkibidagi fonemalarga moslab tanlanadi. Chunonchli, kitob, omad so‘zlarining oxiridagi «b» va «d» fonemalari jarangsiz «p» (kitop) va jarangsiz «t» ( omat ) tarzida talaffuz qilinsa-da, fonemaning asosiy ottenkasiga mos ravishda «b» (kitob) va «d» (omad) harflari bilan yoziladi. O‘zbek tilshunosligida «fonematik prinsip» tushunchasi XX asrning oxirrog‘ida qo‘llana boshlandi, bungacha u morfologik prinsip bilan bir hodisa sifatida izohlanib kelingan. Rus tilshunosligida yozuvning fon§maga tayanisni haqidagi dastlabki flkr 1928- yilda N.F. Yakovlev tomonidan aytilgan edi, ammo u bu fikrni orfografiyaga nisbatan emas, yozuvning o‘zigä nisbatan bildiradi. Orfografiyaga nisbatan bu fikr birinchi marta 1930) yilda R.I.Avanesov va V.N.Sidorovlar tomonidan bildiriladi: ular imloning bu tamoyilini fonologik prinsip deb atashadi.Rus tili imlosining fonematik xarakteriga oid nazariya esa dastlab I.S.Ilyinskaya va V.N.Sidorovlarning maxsus maqolasida ancha keng yoritilgan. Keyinroq bu prinsip A.A. Reformatskiy tomonidan shunday ta’dflanadi: «Yozuvning fonematik prinsipi shundan iboratki,unga ko‘ra har 40 bir fonema qaysi pozitsiyada qo‘llangan bo‘lishidan qat’iy nazar o‘ziga bi/iktirilgan harf bilan ifodalanadi» 7 . Qadimgi turkiy til alohida fan sifatida o‘qitila boshlagach, 1982-yili akademik G‘anijon Abdurahmonov va akademik Alibek Rustamovning “Qadimgi turkiy til” qo‘llanmasi nashr etilib, uzoq yillar davomida oliy o‘quv yurtlari filologiya fakultetlarda o‘qitildi va yaxshi samara berdi. 0‘tgan yillar davomida umumturkologiya qadimgi turkiy yodgorliklar sohasida yangi yutuqlarni qoiga kiritdi, yangi yozuv yodgorliklari topildi va topilmoqda. Ilgari fanga ma’lum bo‘lgan yozma yodgorliklar qadimgi turkiy tilning mahsuli sifatida ilmiy istifodaga kiritildi. Bu o'rinda “Oltin yorug‘” (IX asr) sutrasi, moniylik va buddaviylik oqimidagi yozma yodgorliklarning qadimgi turkiydan hozirgi o‘zbek tiliga qilingan tabdili nashrlarini eslash kifoya. Bulardan tashqari, 0‘zbekiston hududidan miloddan oldingi davrlarga va milodiy VII—VIII asrlarga oid turkiy-run yozuvidagi yodgorliklar topildi va tahlil etildi. Shu bilan birga, Janubiy Sibir va 0‘zbekiston tuprog‘idan topilib, ilgari tahlil etilgan turkiy-run yozuvlari qaytadan deshifrovka qilindi. Qadimgi turkiy tilning manbalaridan Kul tiginga bag‘ishlangan yodgorlikning qiyosiy nashri va til xususiyatlariga bag‘ishlangan asar ham aynan 0‘zbekistonda yaratildi. Shuningdek, jahon turkolo- giyasida, xususan, Rossiya turkologiya maktabi vakillaridan I. Kizlasov turkiy-run yozma yodgorliklari yuzasidan yangicha qarashlarini ilgari surdi va turkiy-run yodgorliklari deshifrovkasi bo‘yicha mavjud an’anaviy qarashlardan tamomila farqli ilmiy kuzatishlarini e’lon qildi. Shuningdek, qadimgi turkiy til xususiyatlari haqidagi yangi qarashlar shakllandi va hokazo. Turkologiyada mana shu singari erishilgan yutuqlar “0‘zbek tili tarixi” darsligini qaytadan yozish ehtiyojini paydo qildi. Qadimgi turkiy til turkiy qabilalarning, ular barpo qilgan davlatning, ular yashagan jamiyatning taraqqiyoti bilan uzviy bog'liqdir. Shuning uchun qadimgi turkiy 7 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Talqin, 2005. – 93-97-B. 41 til bir qator fanlar bilan tutash holda rivojlanib bordi. Qadimgi turkiy til, birinchi navbatda, tarix, xususan, etnik tarix bilan tutashadi. Turkiy qabilalar o‘rtasidagi farqlar, asosan, ularning tillari orqali aniqlanadi. Demak, qabilalar tarixini yoritishda til muhim omildir. Shu bilan birga, qadimgi turkiy til paleografiya bilan ham aloqador. Qadimgi turkiy yozuvning kelib chiqishi, alifbolaraing turli- tumanligi, boshqa yozuvlarning turkiy-run yozuviga ta’siri kabi masalalarni paleografiya o'rganadi. Ikkinchidan, qadimgi turkiy til shu davr adabiyoti bilan tutashdir. Qadimgi turkiy yodgorliklar ham turkiy xalqlarning ilk yozma adabiyotining, ham qadimgi turkiy tilning manbaidir. Uchinchidan, qadimgi turkiy til tarixiy geografiya bilan ham tutashdir. Qadimgi turkiy yodgorliklar turli hududlarga tarqalgach, yozuvda ba’zi farqlar paydo bo'ldi, qabilalarning tarixiy taraqqiyotida farqlar yuz berdi 8 . 8 Rahmonov N., Sodiqov Q. O‘zbek tili tarixi. – 2009. – 2-B. 42 UMUMIY XULOSA Xulosa o‘rnida aytish mumkin, yozuv zamonaviy dunyomizga qadar va bugungi kunda ham ma’lumot saqlash va uzatishning eng qulay, eng arzon hamda eng xalqchil ko‘rinishi bo‘lib kelmoqda. Yozuv tizimlarining ko‘p o‘zgartirilishi esa odamlar orasida savodsizlikning ko‘payishiga olib keladi. Qat’iy grafik qoidalar amaliyotda sobit bo‘lsa, jamiyatimizning saviyasi yana bir qadar yuksaladi. Shuning uchun hamma bu maqsad uchun birday xizmat qilishi kerak. Aslida, bu xizmatning o‘zi ham har bir kishining o‘zini nazorat qilishidir. Nutqning yozma shakli uning tabiiy shakli kabi nutq organi yordamida ifodalanmaydi. Yozma nutqda esa kishilar o‘z fikrini turli shartli belgilar bilan ifoda qiladi. Shunga ko‘ra, yozma nutq tabiiy nutqning shartli ko‘rinishi bo‘lib, fikrni ifodalash vositasi sifatida u ma’lum darajada chegaralanganligi bilan xarakterlanadi. Shuning uchun ham nutqning yozma shakli qanchalik katta ahamiyatga ega bo‘lmasin, u tabiiy nutqning o‘rnini bosa olmaydi, balki yordamchi vosita bo‘lib xizmat qiladi, xolos.Yozuvning kelib chiqishi va taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan, uning madaniyatining yuqori saviyaga ko‘tarilishi, shuningdek, siyosiy-huquqiy, estetik va shu kabi fikrlarni qayd qilish hamda keyingi davrga qoldirishga bo‘lgan ehtiyojning o‘sishi bilan bog‘liq. Demak, yozuv jamiyatning eng buyuk madaniy kashfiyotidan biri bo‘lib, kishilik jamiyatining har tomonlama taraqqiyotida juda katta roli va o‘ziga xos ahamiyati bor.Ona tilimiz va u yuritilatigan yozuv tizimiga har birimiz hurmat bilan qarashimiz kerak 43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari 1.Mirziyoyev Sh. M. Inson qadri, uning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlari uchun. –T.: O‘zbekiston, 2022. – 392 b. 2.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 13-maydagi “Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish to‘g‘risi”dagi Farmoni. II. Asosiy adabiyotlar 1.Abduazizov A. O‘zbеk tilining fonologiyasi va morfonologiyasi. −T.: O‘qituvchi, 1989. 2.Abdurahimova F. Turli tizimli tillarda so‘z yasalishining lingvomadaniy xususiyatlari (Ingliz va o‘zbek tillari misolida). – Farg‘ona, 2024. – 64-b. 3.Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 170-b. 4.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 5.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 6.Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 7.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 8.Qozoqova N. Leksikologiyani interfaol ta’lim texnalogiyalari asosida o‘qitish. – Namangan, 2023. – 69-b. 9.Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 10.Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-b. 11.Rahmonov N., Sodiqov Q. O‘zbek tili tarixi. – 2009. – 122-b. 44 12.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 13.Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 14.Tulenov J., G‘afurov Z. Falsafa. – Toshkent: O‘qituvchi, 1997. 15.Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 16.Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. III. Internet saytlari 1. 2. 3. 4. https://www.scopus.com 45

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘ZBEK YOZUVI TARIXI VA ORFOGRAFIYASI

1.1.O‘zbek yozuvi tarixidan qisqacha ma’lumot

1.2.Orfografiya. O‘zbek imlosining asosiy tamoyillari

II BOB. YOZUV TURLARI VA O‘ZBEK YOZUV TIZIMLARINI DAVRLASHTIRISH

2.1.Yozuvning maxsus turlari

2.2.O‘zbek adabiy tili tarixini davrlashtirish va yozuv tizimlari

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить