Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 289.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunoslarining o‘zbek fonologiyasiga oid qarashlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLARINING O‘ZBEK FONOLOGIYASIGA OID QARASHLARI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 2 MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………….……… 3 I BOB. FONOLOGIYA VA FONETIKA……………………………………….6 1.1.Fonologiyaga doir qarashlar …..……………………………………………….6 1.2.Fonetika va uning birligi ……………………………………………………… 17 II BOB. MORFONOLOGIYA. ORFOEPIYA TAMOYILLARI……………22 2.1. Morfonologiya va uning obyekti……………………………………………..22 2.3.Mustaqillik davrida fonologik izlanishlar…………………….........................26 UMUMIY XULOSA………………………………………………………….….28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR...……………………………………...29 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Tilshunoslikning muhim sohalaridan biri bo‘lgan fonologiya — til tovushlarining funksional tomonlarini, ya’ni ularning ma’no farqlovchi xususiyatlarini o‘rganuvchi fandir. Fonologiya nafaqat til birliklari orasidagi fonetik farqlarni, balki ularning til tizimidagi vazifalari va o‘zaro munosabatlarini aniqlash orqali til strukturasi haqida chuqurroq tushuncha beradi. Hozirgi zamon tilshunosligida fonologiya fanining dolzarbligi shundaki, u tilning ichki tizimini anglash, uni o‘rgatish va to‘g‘ri talaffuzni shakllantirishda katta ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, til o‘rganish, tarjima, nutq terapiyasi, sun’iy intellekt va nutq texnologiyalari sohasida fonologik bilimlarga bo‘lgan ehtiyoj tobora ortib bormoqda. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Fonologiya fanining shakllanishi XIX asr oxiri va XX asr boshlariga to‘g‘ri keladi. Uning nazariy asoslari rus olimi N.S. Trubetskoy va chex olimi R.O. Yakobsonlar boshchiligidagi Praga maktabi tomonidan ishlab chiqilgan. Hozirgi kunda fonologik tahlil metodlari va nazariyalari turli tillar misolida keng rivojlangan. O‘zbek tilshunosligida ham fonologik tadqiqotlar X. Zarifov, A. Madvaliyev, Sh. Rahmatullayev, T. Norboyeva kabi olimlar tomonidan olib borilgan. Bugungi kunda fonologiyaning akustik fonetika, eksperimental fonetika, nutq sintezi va tanilishi bilan bog‘liq masalalari ham chuqur o‘rganilmoqda. Shu asosda fonologiya fani tilshunoslikda nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan markaziy yo‘nalishlardan biri bo‘lib, uni mukammal o‘rganish tilda to‘g‘ri talaffuz, yozuv tizimini isloh qilish, xorijiy til o‘qitish va boshqa ko‘plab sohalarda muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi. 4 Lisoniy sath sirasida fonetika eng kichik tashkil etuvchi va boshqa sathlar birliklari uchun moddiy asos bo‘luvchi birlikni beradigan sath sifatida ajralib turadi. Insonning nutq faoliyati sezgi a’zolari asosida his qilinuvchi nutq birliklari ― tovush yoki tovushlar tizimi vositasida ro‘yobga chiqadi. Nutq tovushi o‘zida uch jihatni birlashtirgan murakkab nutqiy birlik sifatida namoyon bo‘ladi. Ular quyidagilar: a) talaffuz a’zolari bilan boshqariladigan markaziy nerv sistemasi mahsuli (fiziologik jihat); b) tabiatdagi har qanday tovush kabi akustik tabiatga ega (fizik, akustik jihat); d) kishilarning axborot uzatish, kommunikatsiya vositasi (funksional, sotsial, lisoniy jihat). Nutq tovushining haqiqiy va muhim jihati – uning funksional aspekti. Tilshunoslikda aytilgan uch jihatni yaxlitlikda o‘rganish yoki ajratgan holda tadqiq qilish masalasida bir xillik yo‘q. Ba’zi mutaxassislar nutq tovushining fiziologik tomoni biologiya, akustik jihati fizika fanining o‘rganish predmeti bo‘lib, tilshunos uning faqat funksional tomoninigina tekshirishi lozim degan fikrni ilgari sursa, ayrimi har uchala jihat bir-biridan ajralmas, ularni yaxlitlikda o‘rganmoq kerak degan aqidaga tayanadi. Ana shu ikki qarash kurashi natijasida tilshunoslikda ikki – fonetika va fonologiya sohalari ajraldi. Pirovard natijada fonetika nutqiy variant (xususiylik)ni, fonologiya esa lisoniy invariant (umumiylik)ni tadqiq qilish bilan mashg‘ul bo‘ladigan bo‘ldi 1 . Fonetika va fonologiya . Bu bo‘limlarda hozirgi o‘zbek adabiy tilining fonetik- fonologik sathiga oid tizimlar (vokalizm, konsonantizm), segment va supersegment birliklar (fonema, bo‘g‘in, urg‘u, intonatsiya, fraza, takt), prosodik elementlar (temp, 1 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B-71-72. 5 tembr, ritm, melodika, pauza va b.lar), ularning til va nutqdagi roli haqida fikr yuritiladi 2 . Kurs ishi mavzusining o‘rganish obyekti — tabiiy tillardagi tovush tizimi, ya’ni nutq tovushlarining fonemik xususiyatlari va ularning til strukturasi ichida tutgan o‘rni hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmetini esa shu tovushlarning tizimli munosabatlari, fonemalarning funksiyalari, ularning distributsiyasi, oppozitsiyalari, fonetik variantlari (allofonlari) tashkil etadi. Kurs ishining asosiy maqsadi — tildagi tovushlarni faqat jismoniy-akkustik jihatdan emas, balki ularning ma’no farqlovchi, grammatik va morfologik ahamiyatga ega birliklar sifatidagi holatini o‘rganishdir. Shuningdek, u tovushlar tizimidagi qonuniyatlarni aniqlash, fonologik jarayonlarni tasniflash va ularni nazariy jihatdan asoslashni ko‘zlaydi. Kurs ishining asosiy maqsadi: 1. til tovushlarini fonemik birlik sifatida tahlil qilish; 2. fonemalar orasidagi farqlovchi belgi va oppozitsiyalarni aniqlash; 3. fonemalarning tarkibiy tuzilishini va kombinator xususiyatlarini o‘rganish; 4. fonologik qonuniyatlar va jarayonlarni (assimilyatsiya, dissimilyatsiya, eliziya, metateza va boshqalar) tavsiflash; 5. tilshunoslikning boshqa sohalari bilan fonologiyaning o‘zaro aloqasini ochib berish. 2 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Т oshkent. «Talqin», 2005. – B-15. 6 Kurs ishining tarkibiy tuzilishi . Kurs ishi kirish, ikki bob, 4 ta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat, kurs ishining umumiy hajmi 30 betni tashkil etadi. I BOB. FONOLOGIYA VA FONETIKA 1.1. Fonologiya doir qarashlar Fonologiya (gr. phone – tovush, logos – ta’limot) termini tilshunoslikda XIX asr oxirida nutq tovushining fiziologik-akustik (fizik) tomonidan funksional (lingvistik) tomonini farqlash ehtiyoji bilan paydo bo‘ldi. Fonologiya til tovush qurilishining struktur va funksional qonuniyatini o‘rganuvchi soha, semiotik (ishoraviy) tizim sifatida nutqni akustik-artikulyatsion aspektda o‘rganadigan fonetikadan farqlanadi. Fonetikaning birligi bevosita kuzatishda berilgan nutq tovushi bo‘lganligi kabi, fonologiyaning birligi – so‘zlovchilarning ana shu bevosita kuzatishda berilgan nutq tovushi asosida yotgan tovush tipi haqidagi ijtimoiy tasavvuri. Har bir fonema kishi ongida umumiy farqlovchi xususiyati asosida vujudga kelgan maxsus «akustik portret» yoki «tovush obrazi» sifatida yashaydi. Bu farqlovchi belgi tovushning artikulyatsion va akustik belgisi asosida vujudga keladi hamda barqarorlashadi. Boshqa lisoniy birlik kabi fonema ham paradigmatik va sintagmatik munosabatda yashaydi. Bu fonologik paradigmatika va fonologik sintagmatika deyiladi. 7 O‘zaro qarama-qarshi belgiga ega bo‘lgan, biroq umumiy, integral belgilari asosida birlashgan bir tipdagi fonemalar sirasi fonologik paradigma , fonemalarning o‘zaro munosabati fonologik paradigmatik munosabat deyiladi. Fonologik paradigmaning markazida fonologik ziddiyat turadi. Fonologik ziddiyat (oppozitsiya) fonemaning farqli belgilarini o‘zida ifodalaydi. Masalan, o‘zbek tilidagi unli fonemalar bir umumiy belgi – «o‘pkadan kelayotgan havoning tovush paychalariga urilish natijasida hosil bo‘lgan ovozning og‘iz bo‘shlig‘ida to‘siqqa uchramay chiqishidan vujudga keladigan tovush tipi» invariant xossasiga ega. Bu mohiyat 6 ta unli fonema uchun ham amal qiladi. Biroq bu mohiyat ostida birlashgan fonemalar o‘zaro zidlanib, kichik guruhlar hosil qiladi. i va u «yuqori tor» belgisi bilan «o‘rta keng» xossasiga ega e va o‘ hamda «quyi keng» xossasiga ega a va o fonemalar guruhlariga qarama-qarshi turadi. Yoki «lablanmagan» belgisiga ega i , e , a fonemalari guruhi «lablangan» belgisiga ega u , o‘ , o guruhiga qarama-qarshi turadi. O‘z navbatida i , e , e guruhi a’zolari o‘ziga xos belgilari asosida o‘zaro zidlanadi. Tilshunoslikda fonologik ziddiyatning har xil tur va ko‘rinishlari farqlanadi. N.S.Trubetskoy «Fonologiya asoslari» asarida fonologik ziddiyatni uch asosga ko‘ra tasniflaydi: 1.Fonologik ziddiyatning ziddiyat tizimiga munosabatiga ko‘ra tasnifi . Bunda ziddiyat bir o‘lchovli va ko‘p o‘lchovli, muntazam va ajralgan ziddiyatga bo‘linadi. Bir o‘lchovli ziddiyatda fonemalar bir belgi asosida zidlanadi. Masalan, i va u fonemalaridan biri lablanmagan va ikkinchisi lablangan bo‘lib, bunda ular bir belgi – «lablangan»lik xossasiga ko‘ra qarama-qarshi turadi. К o‘p o‘lchovli ziddiyatda ziddiyat a’zolari birdan ortiq belgi asosida qarama- qarshi qo‘yiladi: i ~ o ziddiyatida i yopiq va lablanmagan bo‘lsa, o yarim yopiq, lablangan. 8 Muntazam ziddiyatda zidlanuvchi a’zolar o‘zaro o‘ziga xos belgilar asosida qarama-qarshi qo‘yiladi: « i – tor, o – keng» zidlanishi muntazam zidlanish. Bunda i fonemasi «tor»lik, o fonemasi «keng»lik belgisiga ega. « i (tor) – o (tor emas)» zidlanishi esa muntazam emas. Chunki birinchi a’zoda ziddiyat belgisi aniq, ikkinchi a’zoda aniq emas. Agar ikkinchi a’zoning ziddiyatdagi belgisi «keng» bo‘lganda edi, ziddiyatni muntazam ziddiyat deyish mumkin bo‘lar edi. Birinchi zidlanishda ziddiyat belgisi bo‘lingan, ajralgan, ikkinchida esa bunday hol mavjud emas. 2. A’zolari o‘rtasidagi munosabatga ko‘ra ziddiyat tasnifi . Bunga ko‘ra, privativ (noto‘liq), gradual (darajali), teng qiymatli ziddiyatlar ajratiladi. Birinchi tasnifda ziddiyat belgisi xarakteriga ko‘ra ziddiyat turlari ajratilgan bo‘lsa, ikkinchi tasnifda fonemalarning ziddiyat a’zolariga munosabatiga ko‘ra tasnifi amalga oshiriladi. 3. Barqarorlik darajasiga ko‘ra zidlanish barqaror va barqaror bo‘lmagan turga bo‘linadi . Barqaror zidlanishda fonemalar qanday nutqiy vaziyatda bo‘lishidan qat’i nazar, ulardagi ziddiyat saqlanib qoladi. Masalan, til oldi unlisi til orqa undoshi bilan kelgan vaziyatda til orqa unlisi sifatida namoyon bo‘ladi. Bunda a unlisi bilan til orqa u unlisi orasidagi ziddiyat kuchsizlanadi. Barqaror bo‘lmagan ziddiyatning neytrallashmagan holatini ta’minlovchi fonetik pozitsiya – kuchli pozitsiya . Masalan, b fonemasi so‘z boshida jarangsizlashmaydi va bu pozitsiyada uning p fonemasiga zidligi saqlanadi. Bu kuchli pozitsiyadir. Neytrallanish, so‘nishga olib keluvchi pozitsiya kuchsiz pozitsiyadir. Demak, bunday pozitsiyadagi ziddiyat barqaror bo‘lmagan ziddiyat deyiladi. Unli va undosh orasidagi qarama-qarshilik barqaror ziddiyatga misol bo‘la oladi. Yoki undoshning paydo bo‘lish o‘rniga ko‘ra, unlilarning tor-kenglik xossalariga ko‘ra zidlanishi ham 9 barqaror ziddiyat. Lablanish belgisiga ko‘ra o‘ – e tizimchasi ham barqaror ziddiyat asosiga qurilgan. Demak, o‘zbek tilining fonetik paradigmasi deganda, har qaysisi o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lgan barqaror bir umumiy belgi ostida birlashadigan fonetik unsurlardan tashkil topgan tizim tushuniladi. Bu butunlik yoki paradigma o‘z ichida ayrim belgilari bilan umumiylikni tashkil etgan va shu umumiylik uchun asos bo‘lgan belgilari bilan boshqa shunday umumiylikdan farq qiladigan kichik butunlik, ichki paradigmalardan tashkil topadi. Bu tizimchalar unli va undosh fonemalar paradigmalaridir. Paradigma a’zolarining umumiy belgisi ularning shu tizimni tashkil etishini ta’minlasa, farqlovchi belgisi bu ichki paradigmaning yana kichik bo‘laklarga bo‘linib ketishiga olib keladi. Jarangli undoshlar paradigmasi, jarangsiz undoshlar paradigmasi kabi 3 . Unli fonemalar paradigmasi. Tilning ko‘tarilish darajasi (yuqori, o‘rta, quyi) va lablanish-lablanmaslik – kuchli pozitsiyadagi unli fonemalarning asosiy, sistema hosil qiluvchi belgisi. Unlilarning til gorizontal holatiga ko‘ra (old qator, o‘rta qator va orqa qator) belgilari asosiy hisoblanmaydi. Chunki bu belgilar nutqiy yondosh tovush ta’sirida o‘zgarib turadi. Masalan, q undoshi bilan sintagmatik munosabatida a unlisi til orqalik xossasiga ega bo‘lsa, k undoshi qurshovida o‘z holatini saqlaydi. Tilning ko‘tarilish darajasiga ko‘ra unli fonemalar uch pog‘onali, lablanish belgisiga ko‘ra ikki pog‘onali sistemani hosil qiladi. Unli fonema yaxlit tizimni tashkil etib, bu tizim ham o‘z navbatida tizimchalarga bo‘linadi. i va u fonemalari «yuqori tor» belgisi ostida birlashib, bunday belgiga ega bo‘lmagan fonemalardan ajraladi. Biroq i va u kichik paradigmasi a’zolari farqlovchi belgilari ( i – lablanmaganlik va u – lablanganlik belgilari) asosida o‘z 3 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B-72-77. 10 mustaqilliklarini saqlab qoladi va ziddiyatda turadi. e – o‘ tizimchasi «o‘rta keng» belgisiga ko‘ra i – u tizimchasidan ham, e – o tizimchasidan ham farqlanadi. Demak, unli fonemaning har biri ikki belgidan iborat: i – yuqori, lablanmagan u – yuqori, lablangan e – o‘rta, lablanmagan o‘ – o‘rta, lablangan a – quyi, lablanmagan o – quyi, lablangan. Tilning ko‘tarilish darajasi birlashtiruvchi belgi bo‘lganda (masalan, i , u unlilari «torlik» belgisi ostida birlashadi) lablanganlik-lablanmaganlik farqlovchi belgi sanaladi: i – lablanmagan, u – lablangan. «Lablanganlik» birlashtiruvchi belgi bo‘lganda, tilning ko‘tarilish darajasi farqlovchi belgi sanaladi. Masalan, i , e , a unlilari «lablanmaganlik» umumiy birlashtiruvchi belgisiga ega, biroq «yuqori» ( i ), «o‘rta» ( e ), «quyi» ( a ) lik belgilari bu fonemalarning farqlovchi belgilari sanaladi. Ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek tilida unli fonemalar bir belgi asosida uch (tor, o‘rta, keng) va ikki a’zoli ziddiyatni (lablangan, lablanmagan), ikki belgi («tilning ko‘tarilish darajasi» va «lablanganlik-lablanmaganlik») asosida olti a’zoli ziddiyatni hosil qiladi 4 . Undosh fonemalar paradigmasi. К uchli ziddiyatdagi undosh fonemalarni farqlovchi asosiy belgi quyidagilar hisoblanadi: a) hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra; b) hosil bo‘lish usuliga ko‘ra; d) ovoz va shovqin ishtirokiga ko‘ra. 4 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B-77-78. 11 Hozirgi o‘zbek tilida 24 ta undosh fonema bo‘lib, ularni yuqorida sanab o‘tilgan belgilari bilan quyidagicha ko‘rsatish mumkin: (2-jadvalga qarang). Boshqa sath birliklarida bo‘lgani kabi, fonemalarning asosiy belgilari korrelyativ va korrelyativ bo‘lmaganlarga ajraladi. Ziddiyatda turgan fonemaning birida bor, ammo ikkinchisida mavjud bo‘lmagan belgi – korrelyativ belgi . Masalan, b – p zidlanishda jarangli-jarangsizlik korrelyativ belgidir. Ammo til oldi va portlovchilik belgisi har ikkala fonema uchun ham xos bo‘lganligi sababli korrelyativ bo‘lmagan belgi deyiladi. Shuningdek, h undoshida jarangsizlik belgisi mavjud. Ammo shu belgi asosida uni boshqa fonema bilan zid qo‘yib bo‘lmaydi. Chunki p fonemasining jarangli jufti b fonemasi. h fonemasining esa jarangli jufti o‘zbek tili fonologik tizimida mavjud emas. O‘zbek tilidagi 8 ta fonema uchun «jarangli-jarangsizlik» korrelyativ belgi hisoblanadi: b – p , d – t , k – g , s – z, j – ch , j – sh , g‘ – q , v – f «Jarangli-jarangsizlik» belgisi asosida korrelyativ munosabatga kirishmaydigan fonemalarning jarangli yoki jarangsiz jufti bo‘lmaydi. Masalan: l , m , y , x , h , n , r , ng . Undosh fonemalar tizimini jadvalda quyidagicha berish mumkin (16-jadval). Nutqda lisoniy ziddiyatlar so‘nishi mumkin. Fonemaning asosiy korrelyativ belgilari farqlovchi belgi hisoblanadi. Masalan, s fonemasining jarangsizlik, z fonemasining jaranglilik belgisi farqlovchi belgidir. Undosh fonemada ham asosiy belgi farqlovchilik darajasida bo‘lmasligi mumkin. Masalan, m fonemasining jaranglilik belgisi farqlovchi belgi sanaladi. Chunki fonema xuddi shu belgisi asosida boshqa fonema bilan ziddiyatli juftlik hosil qila olmaydi. Undosh fonemalar artikulyatsion o‘rniga ko‘ra quyidagi binar ziddiyatli munosabatlarga kirishadi: a) «lab-lab – til oldi»: p – t ; b – d ; m – n ; f – s ; v – z ; f – sh ; v – l ; v – r ; 12 b) «lab-lab – til o‘rta»: f – y ; v – y ; d) «lab-lab – til orqa»: p – k ; b – k ; f – x ; v – g ; e) «lab-lab – bo‘g‘iz»: f – h ; v – h ; f) «til oldi – til orqa»: t – k ; t – q ; d – g ; s – x ; z – g ; n – g . Hosil bo‘lish usuliga ko‘ra undosh fonemalar quyidagi ziddiyatli munosabatda bo‘ladi: a) «portlovchi-sirg‘aluvchi»: p – f ; b – v ; t – s ; d – z ; t – sh ; k – x . Ayrim fonemalar affrikat fonemalar bilan teng qiymatli ziddiyatda bo‘ladi: t – ng , d – dj . Sirg‘aluvchi fonemalar ham affrikat fonemalar bilan teng qiymatli ziddiyat hosil qiladi: sh – ch , j – dj . Yana quyidagi ziddiyatli juftliklar mavjud: a) «portlovchi – shovqinli – burun sonanti»: b – m; d – n; g – n ; b) «sirg‘aluvchi – sonant»: z – l ; j – r ; d) «shovqinli sonant – burun sonant»: l – n ; r – n ; e) «yon sonant – titroq sonant»: l – r ; f) «titroq sonant – til o‘rta sonant»: f – y 5 . 5 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B-78-81. 13 16-jadval FONEMALAR p b F v t d s Z ch J Sh j k g g‘ q x h m n ng y l r shovqinli + + + + + + + + + + + + + + + + + + + sonor + + + + + jarangli + + + + + + + + + + + + + + + jarangsiz + + + + + + + + + + portlovchi + + + + + + + + + sirg‘aluvc hi + + + + + + + + + + affrikat + + titroq + burun + + + yon + labial + + + + til oldi + + + + + + + + + + til o‘rta + til orqa + + + chuqur til orqa + + + bo‘g‘iz + 14 Fonemaning variantlashuvi. Fonema va tovush munosabati invariant-variant dialektikasini o‘zida aks ettiradi. Nutqiy variantlanishda fonema turli-tuman tovush sifatida yuzaga chiqadi va ularni shartli ravishda, masalan, [b1], [b2], [b3], [b4], [b5], [b6], ...[bn] tarzida belgilash mumkin. Nutqda voqelangan barcha [b]larni bitta b fonemasiga birlashtirishda ularning umumiy xossalari «yig‘iladi». Bunday umumiy xossa – fizik (akustik) va fiziologik (artikulyatsion) o‘xshashlik. Turli talaffuz sharoitida bu umumiy belgi o‘zgarishga uchrashi mumkin. Lekin bu o‘zgarish miqdor o‘zgarishi darajasida bo‘lib, sifat o‘zgarishi bosqichiga yetmaydi. Aks holda, u boshqa fonemaning variantiga aylanib ketgan bo‘lar edi. Masalan, a fonemasi «quyi keng» va «lablanmagan»lik mohiyatiga ega. Shu boisdan u nutqiy voqelanganda, qanchalik o‘zgarishga uchramasin, baribir, tovush bu fonemaning varianti hisoblanishi uchun mazkur mohiyat chegarasidan chiqmasligi lozim. Qalam va katta so‘zida 4 ta [a] tovushi mavjud bo‘lib, buning barchasi yuqorida aytilgan «quyi keng», «lablanmaganlik» umumiy belgisiga ega. Shu boisdan a fonemasining varianti hisoblanadi. Biroq [a] tovushlari yumshoq-qattiqligi va til oldi-til orqaligi bilan farqlanadi. Qalam so‘zidagi a tovushlari til orqa va qattiq unlilar bo‘lsa, katta so‘zidagi a lar til oldi va yumshoq. Bu belgilar a fonemasi mohiyatida mavjud bo‘lmay, balki a tovushining talaffuzi jarayonida boshqa ( q va k ) tovushlar ta’sirida yuzaga kelgan hodisa. Boshqacha aytganda, a tovushlari mohiyatiga daxldor bo‘lmagan, o‘zga, begona mohiyat zarralarining a fonemasi ko‘rinishiga yopishgan tajallidir. Bu tajallilar bir qarashda a tovushi mohiyatiga daxldordek tuyuladi. Shu boisdan darslik va qo‘llanmalarda a fonemasining substansial belgisidan biri sifatida mazkur xossa ham ajratiladi. Bir fonema ham tor, ham keng yoki ham jarangli, ham jarangsiz bo‘la olmaganligi kabi a fonemasi ham til oldi, ham til orqa tovushi sifatida voqelana olmaydi. Demak, umumiylik va xususiylik metodologiyasi bilan qurollangan tilshunos tovushlardagi mohiyatga daxldor va daxldor bo‘lmagan jihatlarni boshqalardan ko‘ra tezroq, aniqroq ilg‘aydi. 15 Fonemaning mohiyati doirasidan chiqqan tovush uning varianti sanalmaydi. Masalan, b fonemasi jarangli undosh fonema. Talaffuzda u jarangli bo‘lsagina, b fonemasining varianti sanaladi. К itob so‘zi kitop tarzida talaffuz etilsa, voqelangan p tovushi b fonemasining nutqiy varianti hisoblanmaydi. Chunki jarangsizlashuv hodisasidagi miqdor o‘zgarishi me’yor chizig‘idan o‘tib, sifat o‘zgarishi darajasigacha yetgan va p fonemasi mohiyati chegarasiga kirgan. Xuddi shunday a fonemasi voqelanishida ham «torlik» belgisining kenglik chegarasiga yetishi bilan variant i fonemasi mohiyati chegarasiga kirib ketadi. Tovush (variant) larning bir fonemaga birlashishi uchun ularning barchasida o‘zgarishsiz saqlanadigan muhim bir xossa e’tiborga olinishi lozim. Bu bir guruhga kiruvchi barcha variantning ushbu guruhga kirmaydigan boshqa variantga bir xil qarama-qarshi turishi (bunday belgi, odatda, fonologik farqlovchi belgi ham deyiladi) va bir xil ma’no farqlashidir. Boshqacha aytganda, tovush (variant)lar bir fonemaga birlashishi uchun ular funksional umumiylikka ham ega bo‘lishi lozim. Ma’no farqlash xossasi ana shunday funksional umumiylik. Fonema ma’no farqlash xossasiga ega. Lekin tovushning barchasi ham har doim ma’no farqlayvermaydi. Bir fonemaning nutqiy varianti o‘rnini ikkinchi fonemaning nutqiy varianti egallasa, so‘z o‘zgarib ketadi: bosh – bot, bosh – besh kabi. Lekin bir fonemaning bir varianti o‘rnini uning ikkinchi bir varianti bilan almashtirilsa, ma’no farqlash amalga oshmaydi. O‘t (o‘simlik) so‘zidagi ( o‘ ) unlisini bir kishi til oldi, boshqasi esa, shevaning fonetik xususiyatidan kelib chiqqan holda, til orqa tovushi sifatida talaffuz etadi. Lekin ular bir fonema varianti bo‘lganligi sababli o‘zaro ma’no farqlash qobiliyatiga ega emas. Demak, fonema deganda uning fizik-fiziologik xossalari majmuidan iborat ma’lumotnigina tushunmaslik kerak. Masalan, fizik-fiziologik umumiylik bo‘lgan b balki barcha tillarda bo‘lishi mumkin. Fonema esa har bir tilda o‘ziga xos. Chunki fonema o‘zining ijtimoiy xossasini ma’lum bir tildagina bajaradi. Buni shu bilan izohlash mumkinki, mavhum (lisoniy) b ning qarama-qarshiliklar tizimi, 16 ma’no farqlash vazifasi faqat ma’lum bir til uchungina xos. Boshqacha aytganda, tovushlarning ularni bir guruhga kirituvchi funksional xususiyatlari (akustik- fiziologik xossalari bilan birgalikda) faqat bir til doirasidagina amal qiladi. Fonema funksional qo‘llanishdan tashqarida amal qiladigan, muayyan tovushlar guruhidan umumlashtiriladigan mavhum tovush tipi emas. U muayyan funksiya bajaradigan tovushlar umumlashmasi. Biroq fonemani «sof funksiya» bilan ham chegaralab qo‘ymaslik lozim. Chunki u eshitish a’zosiga ta’sir qiladigan va funksiya bajaradigan birlik. Biroq har ikkala xossasini ham varianti – tovush orqali namoyon qiladi. Fonema va uning varianti bo‘lgan nutq tovushi qanday munosabatda bo‘lsa, yozma nutqda fonemaning grafik ifodasi va yozma tovush shunday munosabatda bo‘ladi. Fonemani talaffuz qilib va eshitib bo‘lmaganligi kabi, fonemaning grafik ifodasi ham ongda shartli ravishda o‘rinlashgan. Talaffuz qilgan birligimiz fonema emas, balki tovush bo‘lganligi kabi, b tarzida qog‘ozga yozganimiz ham grafema (fonema ifodasi) emas, balki harf (tovush ifodasi)dir. Ongimizdagi b grafemasi barcha b harflari uchun invariant ekan, birorta harf ham grafemaning barcha xossalarini birdaniga va umuman namoyon qila olmaydi. Har qanday harf individual, variant xossani o‘zida mujassamlashtiradi. Harf grafema varianti bo‘lganligi kabi, bir vaqtning o‘zida fonema variantining ifodasi. Har qanday tovush fonema varianti, har qanday harf grafema varianti. 1. Fonemani tiklash «nutq-lison», ya’ni xususiylik – umumiylik tarzida, uning voqelanishi esa «lison-nutq», ya’ni umumiylik-xususiylik yo‘nalishida kechadi. Demak, boshqa sath birliklarida bo‘lgani kabi, fonemaning voqelanishi va uning tiklanishi bir-biriga qarama-qarshi turadi. Bu holat grafema va harf dialektikasida ham aks etadi 6 . 6 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B-83-86. 17 1.2. Fonetika va uning birligi Fonetika deganda eng quyi lisoniy sath ham, tilshunoslikning shu sathni o‘rganadigan sohasi ham tushuniladi. Fonetika (gr. phonetikos – tovushga, ovozga xos) tilshunoslikning boshqa sohalaridan farqli o‘laroq, nafaqat o‘rganish manbaining funksional tomonini, balki nutq tovushini hosil qiluvchi talaffuz apparatini, shuningdek, ularning akustik xossasini va til egalari tomonidan qabul qilinish jihatlarini ham tekshiradi. Fonetikada tilshunoslikning boshqa fan sohalari, adabiyotshunoslik, fiziologiya, fizika, psixologiya kabi fanlar bilan aloqasi yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu fanlardan farqli o‘laroq, fonetika tovushga so‘z, qo‘shimcha va gapga moddiy qiyofa beruvchi til tizimi unsuri sifatida qaraydi. Fonetika nutqdagi tovush o‘zgarishlari va almashinishini, urg‘u va uning turini ham o‘rganadi. Fonetikani o‘rganish imlo (orfografiya), to‘g‘ri talaffuz (orfoepiya) me’yorini yaxshi o‘zlashtirib olishda, adabiy va dialektal talaffuz farqlarini aniqlashda, logopediya va surdopedagogikada nutqiy nuqson diagnostikasi va uni bartaraf etishda katta ahamiyatga ega. Fonetika yutuqlari aloqa vositalarini tekshirish va ular samaradorligini oshirishda hamda nutqni avtomatik aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Fonetikaning obyekti — tilning tovush tomoni, fonetik qurilishidir. Tilning tovush tomoni nutq tovushlari, bo‘g‘in, urg‘u, ohang (intonatsiya, melodika) kabi birliklarni o‘z ichiga oladi 7 . Fonetikaning turlari. Fonetika, avvalo, umumiy, xususiy va qiyosiy fonetikaga ajraladi. Umumiy fonetika. Inson talaffuz apparatining imkoniyatidan kelib chiqqan holda nutq tovushi hosil qilishning umumiy shartlari (masalan, hosil bo‘lish 7 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Т oshkent. «Talqin», 2005. – B-18. 18 o‘rniga ko‘ra lab, til, bo‘g‘iz undoshlarining farqlanishi, hosil bo‘lish usuliga ko‘ra portlovchi, sirg‘aluvchi, portlovchi-sirg‘aluvchi tovush xossalarining aniqlanishi kabilar), shuningdek, tovushning umumiy akustik xossalari o‘rganiladi. Qisman artikulyatsion, qisman akustik belgiga tayangan holda nutq tovushining universal, shuningdek, farqlovchi belgilariga tayanadigan ichki tasnifini berish bilan ham shug‘ullanadi. Umumiy fonetika tovushning birikish qonuniyatlari, bir tovushning ikkinchisiga ta’siri xususiyatini (akkomodatsiya va assimilyatsiyaning turli ko‘rinishlari), bo‘g‘inning tabiati, bo‘g‘inda tovushning birikish qonuniyati, bo‘g‘inga bo‘linish shartlari, so‘zlarning fonetik tuzilishi, qisman urg‘u va singarmonizm masalalarini ham tekshiradi. Umumiy fonetika intonatsiya uchun qo‘llaniladigan vosita (tovush balandligi, kuchi (intensivligi), cho‘ziqligi, tezligi tempi), pauza, tembr kabi masalalarni ham o‘rganadi. Xususiy fonetikada yuqorida aytilgan masalalar muayyan tillar misolida tekshiriladi. Xususiy fonetika tarixiy va muosir, sinxron va diaxron, tasviriy va eksperimental kabi ko‘rinishlarda ish yuritadi. Qiyosiy fonetika bir nechta qarindosh yoki qarindosh bo‘lmagan tilning yoxud bir qancha dialekt va shevaning unli va undosh tovushlari, ulardagi fonetik o‘zgarish va boshqa hodisalarni qiyosiy aspektda tekshiradi. Qiyosiy fonetika umumiy va xususiy fonetika oralig‘idagi vaziyatni egallaydi. Har qanday tilning fonetik birliklari dastlab ikki guruhga - segment va supersegment birliklarga bo‘linadi: a) segment birliklarga nutq tovushlari va bo‘g‘in kiradi. Bunday birliklar so‘z yoki morfemalar tarkibida birin -ketin keladi, yotiq (gorizontal) yo‘nalishda bir-biriga ulanib, zanjirsimon tarzda joylashadi. Masalan: kitob so‘zidagi 5 ta tovush (k, i, t, o, b) va ikkita bog‘in ( ki-tob) segment birliklar, demak, shu so‘z tarkibidagi qismlar sanaladi; b) supersegment birliklarga urg‘u, ohang, melodika, pauzalar kiradi. Bunday birliklar so‘zga, frazaga, gapga yoki nutqqa yaxlit aloqador bo‘lib, ularni so‘z, gap yoki nutqdan ajratilgan holda tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shuning uchun ularni ustama hodisa (M. 19 Mirtojiyev) deb nomlash hollari ham uchraydi. Fonetik birliklarning tildagi vazifalari Fonetik birliklarning tildagi vazifalari quyidagilardan iborat: 1) shakllantimvchi vazifa<aischa: образующая функция ). Bunda fonetik birliklarning so‘z yoki morfemalar tarkibida yoxud gap va nutq tuzilishida qurilish materiali sifatida ishtirok etishi nazarda tutiladi. Chunonchi, paxta so‘zining tarkib topishida 5 ta tovush (p, a, x, t, a),- ikkita bo‘g‘in (pax-ta) va bitta so‘z urg‘usi {paxta) «qurilish materiali» vazifasida qatnashgan, bu birliklarning shu tartibda joylashtirilishidan paxta so‘zining tovush qiyofasi — fonetik so‘z shakllangan. Ohang, melodika, pauza kabi supersegment birliklar esa gap qurilishida yoxud nutqning tarkib topishida ustama hodisa sifatida qatnashadi: darak, so‘roq va buyruq gaplaming o‘ziga xos intonatsiyalari, she’riy misralardagi ohang tovlanishlari bunga misol bo‘ladi; 2) tanituvchi vazifa (ruscha: опознавательная функция). Bunda fonetik so ‘ z tarkibidagi fonetik birliklarning shu so ‘ zni va uning ma ’ nosini « tanib olish » va « eslab qolish » uchun xizmat qilishi nazarda tutiladi : so ‘ z va uning ma ’ nosi ( yoxud morfema va uning ma ’ nosi ) shu so ‘ zning ( yoki morfemaning ) fonetik qobig ‘ i tufayligina inson xotirasida doimiy yashaydi . Masalan , inson paxta so ‘ zini ( fonetik so ‘ zni ) eshitganda yoki o ‘ qiganda , uning xotirasida « g ‘ o ‘ za o ‘ simligining oq tolali yumshoq mahsuli », taxta so ‘ zini eshitganda yoki o ‘ qiganda esa « g ‘ o ‘ ladan uzunasiga tilib olingan yassi yog ‘ och bo ‘ lagi » esga keladi , bu hol har bir so ‘ zning fonetik qobig ‘ i bilan shu so ‘ zning mazmun planidagi ma ’ nolar o ‘ rtasida doimiy aloqa borligidan ( shakl va mazmun birligidan ) dalolat beradi . Ko ‘ pchilik so ‘ zlarning fonetik tarkibi o ‘ zaro farqli bo ‘ lishini hisobga olsak , bunday farqlar so ‘ z ma ’ nolarini tafovutlash uchun xizmat qilishi ham ma ’ lum bo ‘ ladi : « qishloq » x \\ « pishloq » dan , « g ‘ o ‘ za » ni « ko ‘ za » dan , «иу » ni « kuy » dan farqlash imkoni yaratiladi . Demak, so‘z va grammatik formalar o‘zining tovush materiyasi tufayligina nutqda ma’lum ahamiyat kasb etadi. Tovushgina so‘z yoki 20 so‘z shaklini eshituvchi uchun borliq tusiga kiritadi. (Bu haqda darslikning «Fonologiya» bo‘limida to‘laroq ma’lumot beriladi.) 8 XX asrning 20-30 - yillarigacha tilning tovush sistemasi, urg‘u, bo‘g‘in va intonatsion xususiyatlari asosan fonetikada o‘rganilar edi. Keyinchalik fonetika bilan fonologiya fani farqlana boshlandi. Fonetika fonologiya bilan tilning material (moddiy)— ifoda rejasini o‘rganish borasida umumiylikni tashkil qiladi. Lekin ular tilning fonetik birliklari—tovushlar, urg‘u va ohangni qaysi jihatdan o‘rganishi bilan bir-biridan farq qiladi. Fonetikada tovushlarning bioasosi — akustik- artikulatsion xususiyatlari, urg‘u va ohangning moddiy (fizik) belgilari (miqdori, kuchi), tovush o‘zgarishlari o‘rganilsa, fonologiyada tovush, urg‘u va ohangning ijtimoiy vazifasi, ya'ni ma’no farqlash xususiyati o‘rganiladi. Shuning uchun fonetik hodisalarni miqdoriy ko‘rsatkichlar bilan asbob-uskunalar vositasida o‘rganish va ko‘rsatish mumkin. Fonologik hodisa va xususiyatlar esa til sistemasi ichidagi elementlarni o‘zaro qiyoslash asosida ochiladi. Bunday qiyoslash fonologik ziddiyat (oppozitsiya) orqali amalga oshadi. Masalan, biz va chiz so‘zlaridagi b va ch fonemalari vositasida farqlanadi. Har bir fonemaning fonologik sistemada o‘z o‘rni va vazifasi bor. N .S.Trubetskoy aytganidek, fonetika nutq tovushlarini, fonologiya esa til tovushlarini o‘rganadi. U, siyosiy iqtisod fani mahsulotshunoslikka qanday munosabatda bo‘lsa, fonologiya ham fonetikaga shunday munosabatda bo‘ladi, deb yozgan edi. Bu jihatdan qaraydigan bo‘lsak, fonetika aniq, fonologiya mavhum tushuncha ekanljgi ko‘rinadi. Fonetik birliklarga tovush, bo‘g‘in, urg‘u, ohang kiradi. Fonologik birliklarga fonema, sillabema, aksentema, intonema (prosodema) kiradi. Sillabema grekcha — bo‘g‘inga teng, demak. Fonologik birlik sifatida baholanuvchi bo‘g‘in ayrim tillarda muhim ahamiyatga ega. Masalan, Xitoy tilida 8 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Т oshkent. «Talqin», 2005. – B-18-19. 21 „shiu bo‘g‘in-so‘zi, ya’ni sillabemasi ohangning turli darajada bo‘lishiga ko‘ra „she’rlar“, „o‘n“, „tarix“, „bozor“ kabi tushunchalarni ifodalashi mumkin“ l. Fonologiya fonetikadan tovushlami fizik hodisa sifatidagina emas, balki nutqdagi morfemalar va bo‘g‘inlarning bo‘lagi tarzida ular bajaradigan vazifasini o‘rganishi bilan ham farq qiladi. Shuning uchun fonologiya ba’zan funksional fonetika deb ham yuritiladi. Demak, fonetika tilshunoslikning nutq tovushlari haqidagi bolimidir. Fonetika muayyan tildagi nutq tovushlari, unli va undoshlar, ularning paydo bo‘lishi, bir-biridan farqi, kombinator, pozitsion o‘zgarishlarni, shuningdek, nutq apparati, bo‘g‘in va ularning tuzilishini, so‘z urg‘usini o‘rganadi. Fonetika leksikologiya, grammatika, orfografiya, orfoepiya, dialektologiya bilan bevosita aloqadordir. Fonetika fizika (akustika) va fiziologiya bilan ham hog‘liqdir 9 . Eliziya – unli bilan tugovchi va unli bilan boshlanuvchi ikki so‘zning qo‘shilishi natijasida unli tovushdan birining tushib qolish hodisasi. Bunda bir necha holat kuzatiladi: a) birinchi so‘z oxiridagi unli tushib qoladi: yoza oladi – yozoladi, bora oladi – boroladi, qora ot – qorot ; b) unli bilan boshlanuvchi ikkinchi so‘zning bosh unlisi tushib qoladi: borar ekan – borarkan, borar emish- borarmish, yozgan ekan – yozgankan kabi: d) Abdusalom so‘zining Absalom, Abdujabbor so‘zining Abjabbor, olib kel so‘zining opke tarzida talaffuz qilinishi natijasida bir unli va bir undoshning tushib qolishi ham eliziyaning yuqori, murakkablashgan ko‘rinishi hisoblanadi. Bunday holda so‘zlarning qisqargan shakli hosil bo‘ladi 10 . 9 Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi , 2006. – B-11-12. 10 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – B-90. 22 II BOB. MORFONOLOGIYA. ORFOEPIYA TAMOYILLARI 2.1. Morfonologiya va uning obyekti Ma’lumki, fonema varianti so‘z va morfema tarkibida uni tashkil etuvchi sifatida ishtirok etar ekan, boshqa tovush bilan kombinatsiya hosil qilish jarayonida va pozitsion omil ta’sirida turli o‘zgarishlarga uchraydi – har xil morfem variant vujudga kelishiga sabab bo‘ladi. Substansial yondashuvda esa variantlashuv va nutq sharoitiga mos variantning tanlanishi tilning tarkibiy qismi bo‘lgan me’yorga daxldorligi bilan muhim ahamiyat kasb etadi. So‘z invariant – allovariant – variant munosabati xususida ketar ekan, morfema variantlashuvining: 1) sof fonetik (orttirma nisbat shakllari: - dir – - tir, -kaz – - qaz; o‘zlik va majhul nisbat shakllari: -in – - l , -in – - l ; 2) morfologik (kesimlik shakllari: -man, -m; -miz, -k; edi, di ); 3) funksional-sintaktik (orttirma nisbat shakllari: -kaz – -dir, -sat – -r ; 4) leksik (kichraytirish shakli: -choq, -chak ) kabi turlari mavjud bo‘lib, bu variantlarni ikki: a) asemantik (sof fonetik); b) semantik (morfologik, funksional-sintaktik, leksik) turga ajratish mumkin. So‘z va morfema tarkibidagi har qanday tovush almashinuvi, avvalo, fonetik- fonologik tabiatli, semantik qiymatga ega emas. Morfonologiya morfemik- morfologik variantning ana shu ko‘rinishlari voqelanishining me’yoriy jihatini tekshiradi. Bu esa bugungi kunda til strukturasining fonetik, leksik va morfemik sathlari oralig‘ida ajratilayotgan morfonologiyaning aslida fonetika-fonologiya doirasida qaralishi lozimligini ko‘rsatadi. O‘zbek substansial tilshunosligi tilning lison-nutq bo‘linishida morfonologiyani me’yorda, sathdagi o‘rnini esa fonologiyada ko‘radi. 23 Morfonema haqida . Ma’lumki, fonema variantlari so‘z va morfemalar tarkibida uni tashkil etuvchi sifatida ishtirok etar ekan, boshqa tovush bilan kombinatsiyalar hosil qilish jarayonida turli o‘zgarishga uchraydi. Aksariyat tilshunoslik atamalari kabi morfonologiya ham ikki ma’noli: 1) ma’lum bir qurshovdagi leksema va morfema nutqiy varianti tarkibidagi fonetik o‘zgarish sistemasi; 2) tilshunoslikning shu o‘zgarishni o‘rganuvchi sohasi. Morfema – nolug‘aviy ma’no ifodalovchi eng kichik lisoniy birlik. Fonemaning so‘zning so‘z yoki qo‘shimcha bilan, shuningdek, qo‘shimchaning qo‘shimcha bilan birikuvi natijasida yuz beradigan fonetik o‘zgarish natijasidagi varianti ham mavjud. Masalan, ong, ot, son kabi so‘zlarga fe’l yasovchi qo‘shimcha qo‘shilganda, o‘zak tarkibidagi o tovushi a tovushiga aylanadi. Demak, o va a tovushi kompleksi bir morfonema, ya’ni « o-a » morfonemasi. Ammo bu fonetika obyekti sifatida ikki fonemaning varianti. Tilshunoslikda morfonologiya va uning birligi masalasi atrofidagi munozara davom etmoqda. Morfonologiyada quyidagi masalalar o‘rganilishi tavsiya etiladi: – so‘z va bo‘g‘inning fonetik strukturasi; – so‘z va qo‘shimchaning ma’lum qurshovdagi fonetik varianti. So‘z va bo‘g‘in tuzilishi . Turkiy tillarda so‘zlar o‘zakning bir bo‘g‘inli ekanligi bilan xarakterlanadi. Bu bo‘g‘in to‘rt xil fonetik strukturaga egadir: 1) CVC; 2) CV; 3) VC; 4) V. Hozirgi o‘zbek tilida CVC tipidagi o‘zak boshida « dj», «ng» dan boshqa barcha undosh kela oladi: bor, tor, zor, nor, kor, yor, sol, xoll, lol, rol, mol, pol, shol, fol, val, jar kabi. 24 Turkiy o‘zak boshida (CCVC tarzida ( traktor, trassa kabi) undoshlar qavatlanib kelmaydi. Morfemalarning fonetik strukturasi quyidagicha: 1) CVC ( -kaz – o‘tkaz,ketkiz ); 2) CV ( - qi – chopqi, gi – kuzgi ); 3) VC ( - im – kitobim, uyim ); 4) V (- a – tuna, ata, sana ); 5) C (- k – kurak, tilak ). So‘z va morfema variatsiyasi. Agglyutinativ morfonema . Turkiy tillar garchi ustuvor agglyutinatsiyaga ega bo‘lsa-da, baribir ularda ham kombinatsion o‘zgarish sodir bo‘lib turadi. Morfemaning o‘zakka, o‘zakning o‘zakka qo‘shilishi natijasidagi o‘zgarishlar turkiy tillarda fuziya unsuri mavjudligidan dalolat beradi. Bu esa agglyutinativlik, flektivlik yoki amorflik muayyan tillar uchun mutlaq hodisa emasligidan kelib chiqadi. O‘zbek tilida agglyutinatsiya jarayonidagi quyidagi morfonologik holatlar kuzatiladi. 1. Unlilar almashinuvi: a) o – a : ong – angla, ot – ata, son – sana, yosh – yasha ; b) a – o : tarqa – tarqoq, yara – yaroq, chanqa – chanqoq, so‘ra – so‘roq, alda – aldoq, tara – taroq; d) i – u : sovi – sovuq, qovi – qovuq, quri – quruq ; 2. Undoshlar almashinuvi: a) q – g‘ : qiliq – qilig‘i, bo‘liq – bo‘lig‘i, qiziq – qizig‘i; b) k – g : bilak – bilagi, tilak – tilagi, kichik – kichigi; d) g – k : bargga – barkka, eggan – ekkan, teggan – tekkan; e) n – z : bizni – bizzi, sizni – sizzi, qizni – qizzi; f) n – t : otni – otti, o‘tni – o‘tti, toshni – toshti; j) n – r : qorni – qorri, shaharni – shaharri: k) n – p : gapni – gappi, qopni – qoppi . 25 Bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin. К ompozitsion derivatsiya va analitik shakl yasalishidagi morfonema . К ompozitsion derivatsiya va analitik shakl yasalishi jarayonida so‘zga fonetik- intonatsion yaxlitlik berish uchun qator fonetik va morfonologik hodisa (urg‘u, tovushlar almashinuvi, fonetik qayta bo‘linish) ishtirok etadi. Qo‘shma so‘z va analitik so‘zshakllarni hosil qilishdagi morfonologik o‘zgarishda urg‘uning roli juda katta. Bu turdagi morfonologik o‘zgarishning ayrimlarini ko‘rib o‘tamiz. 1. Har ikki a’zo yopiq bo‘g‘inli bo‘lganda: a) n – m : o‘n besh – o‘m besh ; b) b – v : belbog‘ – belvog‘ ; d) ch – s : uch so‘m – us so‘m ; e) b – p : ichib qo‘y – ichip qo‘y ; f) n – m : o‘n bir – o‘m bir . 2. Birinchi a’zo ochiq bo‘g‘in bilan tugab, ikkinchi bo‘g‘in yopiq bo‘g‘in bilan boshlanganda: a) b – v : bora berdi – boraverdi ; b) k – g : bu kun – bugun . 3. Birinchi a’zo yopiq bo‘g‘in bilan tugab, keyingi bo‘g‘in ochiq bo‘g‘in bilan boshlanganda ham uzvlar yaxlitligini ta’minlash uchun morfonologik hodisa (tovush tushishi) yuz beradi: a) e tushishi: kelar emish – kelarmish ; b) b – v va i tushishi: bosib oldi – bosvoldi . 4. Fonetik qayta bo‘linish: qayn ona – qaynona – qayna qayn ota – qaynota – qaynata qayn ini – qaynini – qayni. 26 Reduplikatsiya jarayonidagi o‘zgarish . Juft so‘zning ko‘pchiligida uzvlarning biri ikkinchisining fonetik o‘zgarishi asosida bo‘ladi. Bu ham morfonologik hodisaning yorqin ko‘rinishi. Misollar: 1. Birinchi uzvi o‘zgaradi: a) t – s : butun –bus-butun ; b) t – p : katta – kap-katta ; d) k – m : ko‘m-ko‘k ; e) q – r : qop-qora . 2. Ikkinchi uzvi o‘zgaradi: a) y – p : yog‘och – yog‘och – pog‘och ; b) m – s : mol – mol – sol ; d) m – p : mol – mol – pol ; e) t – m : tugun – tugun-mugun ; f) t – p : tugun – tugun-pugun 11 . Demak, ma’lum bo‘ladiki, bir leksema yoki morfemaning variantini yuzaga chiqaruvchi almashinuvchi tovush juftligi morfonema deyiladi. Hozirgi zamon ingliz tilida o‘zbek tilidagi hodisaning aksini ko‘ramiz. Bu tilda alfavitdagi harflar soni tovushlar sonidan deyarli ikki marta kam, ya’ni 44 tovushga 26 harf to‘g‘ri keladi. Bunday hoi tabiiy ravishda o‘qish bilan yozishni qiyinlashtiradi, chunki bir harf bir necha xil tovushni ifodalashi mumkin. Undan tashqari bunday tillarda yakka tovushni ifodalovchi harflar birikmasining ham ko‘p bo‘lishi tabiiy. Ko‘pchilik roman-german tillari shular jumlasidandir. Tovush va harf orasida nomutanosiblik bor tillarda transkripsiya deb atalmish maxsus yozuv muhim ahamiyat kasb etib, undan o‘qish- o‘qitish ishlarida keng foydalaniladi 12 . 2.3. Mustaqillik davrida fonologik izlanishlar 11 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. –B-90-95. 12 Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – B-9-21. 27 O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, til siyosati va tilshunoslik rivojida yangi bosqich boshlandi. Ayniqsa, fonologiya sohasida o‘zbek tilshunoslari yangi metodologik asosda yondashuvlar ishlab chiqishga kirishdi. Tilni milliy qadriyat sifatida saqlash, rivojlantirish va zamonaviy ilmiy tendensiyalar bilan uyg‘unlashtirish fonologik izlanishlarda ham aks etdi. A. Madvaliev fonologiyaning o‘zbek tili uchun mos metodlarini ishlab chiqdi. U fonologiyani til tizimining negiziy komponenti sifatida ko‘rib, fonemalarning o‘zaro munosabatlarini strukturaviy tahlil asosida yoritgan. A. Madvaliev fonemalarning oppozitsiyasiga asoslangan tahlil usullarini taklif qilgan. A. Nurmonov o‘zbek fonologiyasida tipologik yondashuvlarni joriy qildi. U fonemalarning universalligi va o‘ziga xosligini aniqlashga harakat qilib, o‘zbek tilining fonologik tizimini boshqa turkiy tillar bilan qiyoslab o‘rgangan. Bu yondashuv orqali o‘zbek tilining fonologik tizimidagi milliy xususiyatlar aniqroq namoyon bo‘ldi. I. Yo‘ldoshev fonemalarning fonetik realizatsiyasini akustik fonetika asosida tahlil qilgan. Bu yondashuv fonemani nafaqat lingvistik birlik sifatida, balki fizik hodisa sifatida ham o‘rganishga yo‘l ochdi. I. Yo‘ldoshev fonemalarning talaffuzga bog‘liq o‘zgaruvchanliklarini eksperimental tarzda izohlashga intilgan. R. Rasulov, N. Komilov kabi olimlar esa zamonaviy fonologik yondashuvlar – generativ fonologiya, funksional fonologiya asosida o‘zbek tili tovush tizimini o‘rganishga harakat qilganlar. Bu orqali o‘zbek tilining fonologik tizimi nafaqat an’anaviy, balki zamonaviy metodologiyalar asosida ham izohlangan. 28 UMUMIY XULOSA Xulosa qilsak, fonologiya — tilshunoslikning eng muhim va zarur bo‘lgan sohalaridan biri sifatida tilda mavjud tovushlarning faqat fonetik emas, balki funksional va tizimli xususiyatlarini o‘rganadi. U fonemalarning tarkibi, ularning o‘zaro munosabatlari, til tizimidagi roli, farqlovchi belgilar asosida ajralishi hamda fonologik jarayonlar orqali shakllanadigan hodisalarni chuqur tahlil qilishga xizmat qiladi. Fonologik bilimlar tilda to‘g‘ri talaffuzni shakllantirish, savodxonlikni oshirish, nutq madaniyatini rivojlantirish, xorijiy tillarni o‘rgatish va kompyuter lingvistikasi kabi zamonaviy sohalarda amaliy ahamiyatga ega. Mazkur mavzu doirasida fonologiyaning predmeti va obyekti, asosiy maqsad va vazifalari, shuningdek, uning tarixiy shakllanishi va rivojlanish bosqichlari yoritildi. Praga maktabi olimlari tomonidan asos solingan fonologik nazariyalar bugungi kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, turli tillar fonologik tizimini o‘rganishda muhim ilmiy uslub sifatida xizmat qilmoqda. O‘zbek tilshunosligida ham fonologiya fani bo‘yicha qimmatli ilmiy tadqiqotlar olib borilgan va hozirda ham bu soha dolzarb mavzulardan biri bo‘lib qolmoqda. Xullas, fonologiya nafaqat tilshunoslik nazariyasida, balki amaliy hayotda ham keng qo‘llaniladigan, til madaniyatini yuksaltirishga xizmat qiladigan muhim fandir. Uni chuqur o‘rganish orqali nafaqat tilning tovush tizimini, balki tilning ichki mexanizmlarini ham yaxshiroq tushunish imkoniyati yaratiladi. Fonetika nutq tovushlarini fizika va fiziologiya nuqtayi nazaridan o‘rganar ekan, fonologiya esa bu tovushlarning til tizimidagi funksional rolini, ya’ni fonemalar tizimini tahlil qiladi. Ushbu ikki fan bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, tilshunoslikdagi nazariy tadqiqotlar bilan bir qatorda amaliy faoliyatda ham keng qo‘llaniladi. Jumladan, to‘g‘ri talaffuzni shakllantirish, nutq apparati faoliyatini tahlil qilish, tilni kompyuter dasturlari 29 orqali o‘rgatishda bu sohalar alohida ahamiyat kasb etadi. Tilshunoslikda tovush hodisalarini chuqur o‘rganish orqali til taraqqiyoti, lahjalar va shevalar farqi, hatto tarixiy til o‘zgarishlarini aniqlash imkoniga ega bo‘lamiz. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy adabiyotlar 1. Abduazizov A. O‘zb е k tilining fonologiyasi va morfonologiyasi. −T.: O‘qituvchi, 1989. 2. Abdurahimova F. Turli tizimli tillarda so‘z yasalishining lingvomadaniy xususiyatlari (Ingliz va o‘zbek tillari misolida). – Farg‘ona, 2024. – 64-b. 3. Irisqulov, M. Tilshunoslikka kirish. Darslik. – 2009. – 146-150-B. 4. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Т oshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 5. Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 6. Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 7. Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 8. Qozoqova N. Leksikologiyani interfaol ta’lim texnalogiyalari asosida o‘qitish. – Namangan, 2023. – 69-b. 9. Rahimov S., Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2003. – 220- b. 10. Rahmatullayev Sh, Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent. Universitet, 2006. – 476-b. 30 11. Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 12. Termiz davlat universiteti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi. “Hozirgi o‘zbek tili” bo‘yicha ma’ruzalar matni,(2- semestr). – 149-b. 13. Tulenov J., G‘afurov Z. Falsafa. – Toshkent: O‘qituvchi, 1997. 14. Vohidov R., Ne’matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. – Toshkent: Yozuvchi, 2001. 15. Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2007. – 177-b. II.Internet saytlari 16. Xurshid Davron Kutubxonasi 17. www.ziyouz.com kutubxonasi. 18. www.wikepedia.uz 19. www.diss.natlib.uz 20. www.edu.uz 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. FONOLOGIYA VA FONETIKA

1.1.Fonologiyaga doir qarashlar

1.2.Fonetika va uning birligi

II BOB. MORFONOLOGIYA. ORFOEPIYA TAMOYILLARI

2.1. Morfonologiya va uning obyekti

2.3.Mustaqillik davrida fonologik izlanishlar

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить