Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 167.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA AKSENTUATSIYA VA SILLABIKA. URG‘U VA BO‘G‘IN Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………….……3 I BOB. TILSHUNOSLIKDA BO‘G‘IN TUSHUNCHASI ………….………… 5 1.1.Bo‘g‘in tushunchasi haqida turli olimlarning turlicha fikrlari……….…………5 1.2.Bo‘g‘in va uning turlari haqida nazariya va misollar…………………………..6 1.3.Bo‘g‘inning til va nutqdagi ahamiyati…………………………..……………..10 II BOB. TILSHUNOSLIKDA URG‘UNING O‘RNI………………………….12 2.1.Urg‘u va uning xususiyatlari haqida olimlarning fikri…………………………12 2.2.Urg‘u va uning turlari haqida …………………………...………………….…14 2.3. So‘z va bo‘g‘in munosabati…………………………………………………..22 UMUMIY XULOSA……………………………………………………………..28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………...30 KIRISH Kurs ishining dolzarbliligi . Bugungi kunda hayotimizni texnika va texnologiya qurshab turgan bir zamonda ilm-fanning tarraqqiyoti ham jadal rivojlanib bormoqda. Turli yo‘nalishlardagi erishilgan yutuqlar va bu orqali erishilgan ta’limning rivojiga, yoshlar o‘zining katta hissasini qo‘shmoqda. Zamonaviy o‘zbek tilshunosligida ham bir qadar izlanishlar olib borilmoqda. Tilshunoslikning o‘rganilayotgan va o‘rganilgan turli bo‘limlarida izlanishlar mavjud bo‘lib, masalan fonetika, morfologiya, leksikologiya va boshqalar bunga dalildir. Jumladan, tilshunoslikda urg‘u va bo‘g‘inning ahamiyatiga e’tibor qaratsak, bu tilning tabiiy tovush tizimi va og‘zaki nutqning to‘g‘ri shakllanishi bilan bevosita bog‘liqdir. Tilshunoslikda urg u va bo‘g‘in masalalari fonetika ʻ bo‘limining muhim tarkibiy qismlaridan hisoblanadi. Urg‘u va bo‘g‘inning ikkinchi nomi ham mavjud bo‘lib, bizga aksentuatsiya va sillabika nomi orqali tanishdir. Yana shuni ta’kidlab o‘tish joizki, har bir til o‘ziga xos urg‘u va bo‘g‘in tizimiga ega bo‘lib, ular so‘zning semantik yukini belgilash, nutq ravonligini ta’minlash va eshituvchanlikka ta’sir ko‘rsatadi. Urg‘u tildagi so‘z yoki gap bo‘laklarining qanday intonatsiya bilan talaffuz qilinishini belgilasa, bo‘g‘in esa tovushlarning qanday guruhlanishini ko‘rsatadi. Ayniqsa, urg‘uning so‘z ma’nosini o‘zgartiruvchi xususiyati mavjud bo‘lgan tillarda (masalan, rus yoki ingliz tillarida) bu hodisalarni chuqur o‘rganish fonetik tahlil, tarjima nazariyasi, nutq madaniyati kabi fanlar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda ona tilimiz – o‘zbek tilining fonetik boyliklarini chuqur o‘rganish, yosh avlodga to‘g‘ri va ravon talaffuz ko‘nikmalarini singdirish, shuningdek, xorijiy tillarni o‘rganishda urg‘u va bo‘g‘in tizimlarini qiyosiy tahlil qilish zarurati ushbu mavzuning dolzarbligini yanada oshirmoqda. 3 Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. O‘zbek tilidagi aksentuatsiya-urg‘u va silabika-bo‘g‘in tizimini ilmiy jihatdan tahlil qilish, ularning fonetik, morfologik hamda stilistik xususiyatlarini aniqlash, shuningdek, ularning nutq madaniyati, bolalarning ravon nutqini ta’minlash va til o‘rgatishdagi o‘rnini yoritishdan iborat. Uning bir qancha ustuvor vazifalari ham mavjud bo‘lib ular: 1. aksentuatsiya va silabika tushunchalarining nazariy asoslarini o‘rganish; 2. o‘zbek tilida urg‘u va bo‘g‘inning o‘rni va vazifasini aniqlash; 3. urg‘u va bo‘g‘inlarning turli so‘z turkumlarida ifodalanish xususiyatlarini tahlil qilish; 4. aksentuatsiya va silabikaning o‘zbek tili fonetik tizimidagi o‘rni va ahamiyatini ko‘rsatish; 5. o‘zbek tilidagi urg‘u va bo‘g‘in xususiyatlarini boshqa tillar (masalan, rus, ingliz) bilan qiyosiy tahlil qilish; 6. urg‘u va bo‘g‘in xatolarining nutq madaniyatiga ta’sirini ko‘rsatish; 7. mavzu bo‘yicha ilmiy adabiyotlar, tadqiqotlar asosida umumlashmalar keltirish va xulosalar chiqarish. Tadqiqot obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti — o‘zbek tilining fonetik tizimi, xususan, aksentuatsiya-urg‘u va silabika-bo‘g‘in hodisalari hisoblanadi. Tadqiqot predmeti — o‘zbek tilida urg‘u va bo‘g‘inning ifodalanish xususiyatlari, ularning leksik, morfologik va stilistik jihatlari, shuningdek, aksentuatsiya va silabikaning nutqdagi ahamiyati va funksional vazifalaridir. 4 I BOB. TILSHUNOSLIKDA BO‘G‘IN TUSHUNCHASI 1.1. Bo‘g‘in tushunchasi haqida turli olimlarning turlich fikrlari Tilshunoslikda bo‘g‘in tushunchasi haqida turli olimlar turlicha fikr bildirgan. Bu olimlar faqatgina o‘zbek tilshunoslari emasgina bo‘lib, jahon tilshunoslari ham ular tarkibiga kiradi. Umumiy jihatdan yondashganimizda barcha olimlarning fikri mos va to‘g‘ri bo‘lib, tilshunoslikda barchasi biz uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Bunda nazariy jihatdan yondashganimizda, bo‘g‘in nutq oqimidagi tovush tizimining izchil holatda kuchlanishi va bo‘shashishi nazarda tutiladi, ya’ni nutq qismlari kuchlanish bilan boshlanadi va yuqori nuqtasidan kuchlanish bilan tugaydi. Shu takrorlanish esa bo‘g‘inga ajralishdir. Bu o zbek tilshunosi Ayub G‘ulomovningʻ bo‘g‘inni “nutqning bir nafas to‘lqinidagi qismi”dir, degan qarashiga ham moye keladi. Bu yondashuv bo‘g‘inni nafas olish jarayoni bilan bog‘laydi. A.G‘ulomov fikriga monand misol sifatida esa "Boshlang‘ich" so‘zi 3 bo‘g‘inli bo‘lib, har biri kuchlanish bilan boshlanadi. Unlisi baland nuqtasi hisoblanib, undoshda kuchsizlanib tugaydi. Bo‘g‘ini kuchli boshlanishi va kuchli tugashi ham mumkin; 2) (poeziyada) eng kichik o‘lchov birligi. Hijo deb ham ataladi. She’r tuzilishida muhim ahamiyatga ega. Bunda har bir so‘z alohida emas, balki ular nutq butunligi, so‘zlarning o‘zaro fonetik munosabatida qaraladi .- bu fikr A.G‘ulomovning poeziyadagi bo‘g‘in holatida bergan qarashlaridir. Quyida ba’zi bir mashhur tilshunoslarning bo‘g‘in haqidagi qarashlari va ularning manbalari keltirilgan. azariyasiga 5 ko‘ra “bo‘g‘in fonologik birlik sifatida qaraladi; u talaffuzdagi va eshitiladigan birlik bo‘lib, nutqdagi urg‘u va ohangning tashuvchisi hisoblanadi” deyilgan. 1 Yana bir tilshunos olim Sh.Raxmatullayev bo‘g‘in haqida o‘zining maruzasida esa “bo‘g‘in unli tovush asosida shakllanuvchi talaffuz birligi sifatida izohlanadi; uning markaziy elementi unli tovush bo‘lib, undoshlar unga ergashadi yoki uni o‘rab turadi.” 2 Jahon tilshunosligida esa bo‘g‘in haqida bir nechta olimlarning fikrlari mavjud. Jumladan, V. A. Vasiliev esa “bo‘g‘in nutq oqimidagi urg‘u, intonatsiya va ohang jihatidan tuzilgan birlikdir; bu yondashuv bo‘g‘inni nutqning ritmik tashkilotchisi sifatida ko‘radi.” 3 Bunga zid ravishda A.A.Reformatskiy o‘zining “Введение в языкознание”-“Tilshunoslikka kirish” kitobida “bo‘g‘in talaffuzdagi eng kichik segment sifatida ko‘riladi; u undosh va unli tovushlarning uyg‘unligidan tashkil topgan talaffuz birligidir.” deya aytib o‘tgan. 4 Yana bir olim I. A. Baudouin de Courtenay “bo‘g‘in psixofiziologik birlik deb qaraladi; u inson ongida mustaqil segment sifatida shakllanadi va nutqning mental modelida mavjud bo‘ladi.” 5 kabi nazariy fikrlarini kitoblarda bitib o‘tishgan. Yuqorida bo‘g‘in haqida turli olimlar fikr bildirganlar va bu fikrlar tilshunoslikda amaliy ahamiyatlidir. 1.2. Bo‘g‘in va uning turlari haqida nazariya va misollar Tilshunoslikda bo‘g‘in va uning tulari haqida kikr yuritishdan oldin, avvalo, bir nechta atamalar va bizga ma’lum bo‘lishiga qaramay tilshunoslikda o‘z nomiga ega bo‘lgan so‘zlar haqida tushuncha hosil qilamiz. Dastlab bo‘g‘in haqida so‘z yuritsak, bo‘g‘in- o‘pkadan chiqayotgan havo to‘lqiniga bir zarb berish bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar yig‘ilmasi bo‘g‘in deyiladi. Bo‘g‘in — nutq 1 Abduazizov A. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent,2010. – 178-B 2 Raxmatullayev Sh. O‘zbek tili fonetikasidan ma’ruzalar matni. – Toshkent,O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti.1974. - 126-B 3 Василиев.В. Общая фонетика. - Москва, Просвещение,1970. - 320-С 4 Реформатский А. Введение в языкознание. - Москва, Просвещение,1967. – 384-С 5 I. A. Baudouin de Courtenay. Избранные труды по общему языкознанию. - Москва, Наука, - 560-С 6 oqimining tovushdan katta, so‘zdan kichik (ba’zan bir so‘zga teng) segment birligi. Sillabema — bo‘g‘inning fonologik birlik sifatidagi nomi. Sillabika — bo‘g‘in (sillabema) haqidagi ta’limot.Bo‘g‘in markazi — bo‘g‘in balandligi, u bo‘g‘in tarkibidagi unliga to‘g‘ri keladi. Bo‘g‘in turli funksiya va turli yondashuvga ko‘ra turlarga bo‘linadi. Jumladan,undoshlar o‘zicha bo‘g‘in hosil qilmaydi (sonorlar bundan mustasno). Ular unlidan oldin kelganda kuchsiz boshlanib, kuchli tugaydi; kitob so‘zidagi «ki-» bo‘g‘ini boshida kelgan «к» undoshi shunday. Undosh tovush unlidan keyin kelganda, kuchli boshlanadi, so‘ng kuchsizlanib tugaydi: kitob so‘zidagi «-tob» bo‘g‘ini oxirida kelgan «Ь» undoshi shunday. Ba’zan ikki bo‘g‘in orasida ikkita bir xil undosh yonma-yon kelib qoladi: muddat (mud-dat) kabi. Bu hodisa geminatsiya sanaladi. Bunda ikkala «dd» bir tovushdek talaffuz etiladi, binobarin, kuchli boshlanib, kuchli tugaydi, oralig‘ida esa biroz pasayish kuzatiladi. Bular ikki balandlikka ega undoshlar sanaladi. Demak, bo‘g‘in tuzilishida undoshlar kuchsiz boshlanuvchi, kuchli tugovchi va ikki balandlikka ega xarakterida bo‘ladi. Shunga ko‘ra bo‘g‘in uch qismga bo‘linadi; a)bo‘g‘in boshi- bo‘g‘in yasovchi tovushning (unlining) balandligigacha bo‘lgan qism; b) bo‘g‘in markazi (bo‘g‘in balandligi); d) bo‘g‘in markazidan keyingi qism (bo‘g‘in balandligidan so‘nggi qism).Unli (V) yoki unli+undosh (VC) tipidagi bo‘g‘inning boshi nolga teng bo‘ladi: o+ta (birinchi bo‘g‘in boshi nolga teng), ol+ma (birinchi bo‘g‘in boshi nolga teng); undosh+unli (CV) tipidagi bo‘g‘inning oxiri ham nolga teng: ol+ma («та» bo‘g‘inining oxiri nolga teng) kabi. O‘zbek tilidagi umumturkiy so‘zlarda: a) boshi nulga teng bo‘g‘in faqat so‘z boshida uchraydi: o+ta, uch+ta kabi; b) boshi nolga teng bo‘lgan bo‘g‘in birinchi bo‘g‘indan keyin qo‘llanmaydi. Bu tipdagi bo‘g‘inning so‘z o‘rtasida yoki oxirida kelishi faqat arabcha va ruscha leksik o‘zlashmalarda uchraydi: ma-o-rif (arabcha), a-or-ta (ruscha-baynalmilal) kabi; 7 d) oxiri nolga teng (CV tipidagi) bo‘g‘in so‘zning barcha qismlarida qo‘llanishi mumkin: bo+la, da+la kabi; e) bo‘g‘in boshida undoshlarning qatorlashib kelishi faqat ruscha-baynalmilal so‘zlarda uchraydi: traktor (birinchi bo‘g‘in sxemasi — CCVC) kabi. Shuni ham aytib o‘tish kerakki, bri+ga+dir so‘zining birinchi bo‘g‘ini ham kuchayuvchi bo‘g‘in deb qaraladi. Ammo uning bo‘g‘in boshi ikki undoshdan iborat. Shunga qaramay ular ball shkalasiga ko‘ra har xil, ya’ni 2-3-4 deb olinadi. Unda tovushlar kuchayib borganligi kuzatiladi...» 6 Yana bir jihatdan bo‘g‘inni ilmiy adabiyotlarda bo‘g‘in tiplari tasnifining yana boshqa turlari ham bor. Xususan, taniqli fonetist A. Mahmudov bo‘g‘inlami quyidagicha tasnif qiladi:1) to‘la ochiq bo‘g‘in. U faqat unlidan iborat bo‘ladi: a+na, a+ka,o+pa so‘zlarining birinchi bo‘g‘ini;2) to‘la yopiq bo‘g‘in. Bunday bo‘g‘in undosh bilan boshlanib, undosh bilan tugaydi: tar-tib, tar-vuz so‘zlaridagi barcha bo‘g‘inlar; 3) boshi yopiq bo‘g‘in. Bunday bo‘g‘in undosh bilan boshlanib, unli bilan tugaydi: bo+la, ta+na so‘zlaridagi barcha bo‘g‘inlar;4) oxiri yopiq bo‘g‘in. Bunday bo‘g‘in unli bilan boshlanib, undosh bilan tugaydi: or+tiq, o ‘r+ta so‘zlarining birinchi bo‘g‘inlari. Muallif to‘la yopiq bo‘g‘in strukturasi 7 xil bo‘lishini ta’kidlaydi: 1) CVC — bet, kuch; 2) CCVC — Qrim, plan; 3) CVCC — qirq, hind;4) CCVCC - Dnepr, sport; 5) CVCCS - tekst, punkt; 6) CCCVC — shtraf, skver; 7) CCVCCC - Dnestr, Bratsk. 6 Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent,2009. – 418-B 8 Boshi yopiq bo‘g‘in uchga bo‘linadi: I) CV - bu; 2) CCV —drama, smena so‘zlarining birinchi bo‘g‘ini: 3) CCCV - Barno kabi. Oxiri yopiq bo‘g‘inning to‘rt xil bo‘lishi aniqlanadi: 1) VC — o‘q, el,uy; 2) VCC — ayt, ilm, ark; 3) VCCC - Omsk; 4) VCCCC — Ernst.Shunday qilib, muallif o‘zbek tilidagi bo‘g‘inlar o‘n besh strukturada ifodalanayotganligini ko‘rsatadi. Bunda o‘zbek tilining o‘z va o‘zlashgan qatlam so‘zlari birga qaralgan. 7 Va bularning har bir strukturasining o‘zining nomi mavjud bo‘lib, ular quyidagilar: Berkitilgan bo‘g‘in - CV, CVC tipidagi bo‘g‘inlar. Berkitilmagan bo‘g‘in — V, VC tipidagi bo‘g‘inlar.Ochiq bo‘g‘in — V, CV tipidagi bo‘g‘inlar.Yopiq bo‘g‘in — VC, CVC tipidagi bo‘g‘inlar.ToMa ochiq bo‘g‘in - faqat bir unlidan iborat (V tipidagi) bo‘g‘in. To‘la yopiq bo‘g‘in - CVC tipidagi bo‘g‘in.Boshi yopiq bo‘g‘in - CV tipidagi bo‘g‘in.Oxiri yopiq bo‘g‘in — VC tipidagi bo‘g‘in. Silliq bo‘g‘in — faqat bir unlidan iborat (V tipidagi) bo‘g‘in. Kuchayuvchi bo‘g‘in — CV tipidagi bo‘g‘in.P asayuvch bo‘g‘in - VC tipidagi bo‘g‘in.Kuchayuvchi-pasayuvchi bo‘g‘in — CVC tipidagi bo‘g‘in. Bu strukturalar qisqartmasi ya’ni ma’lum bir qolib ko‘rinishida yozib o‘tsak tilshunoslikda tushunilishi uchun ham qisqa va unumli yozish uchun ham foydalidir. Bu yuqoridagi barcha talqinlar biz uchun muayyan bo‘lgan ahamiyatli qismdir. Bularning barchasidan so‘zlashuv usulda foydalanar edik, va birmuncha tilshunoslik doirasida o‘rganib chiqdik. 7 Jamolxonov H. Hozirgi O‘zbek adabiy tili. – Toshkent, Talqin,2005. – 260-B-42-B 9 1.3 Bo‘g‘inning til va nutqdagi ahamiyati Bo‘g‘in haqida turli olimlarning turlicha fikrlari bilan tanishib chiqqan holda bo‘g‘in va uning turlari haqida ham bilib oldik. Va barcha ma’lumotlar miyamizda jam bo‘lgan holda uning til va nutqdagi ahamiyati haqida nazariy ma’lumotlarga to‘xtalib o‘tamiz. Xususan bularni sanab o‘tsak, 1. So‘zning, xususan. fonetik so‘zning shakllanishida «qurilish materiali» va qoliplovchi vazifalarni bajaradi.- Ayrim tillarda bo‘g‘inning distinktiv (tafovutlash, farqlash) funksiyasi ham bor. Masalan, koreys, vyetnam, xitoy tillarida bo‘g‘in ohang turiga qarab so‘z ma’nosini farqlaydi, ayni shu xususiyati bo‘lgan tillarda u sillabema hisoblanadi. O‘zbek tilida bo‘g‘inning bu funksiyasi nihoyatda kuchsizdir.2. Bo‘g‘inning pedagogik-metodik ahamiyati ham bor: birinchi sinf o‘quvchilarini to‘g‘ri o‘qish va to‘g‘ri yozishga o‘rgatishda, ularda to‘g‘ri talaffuz va imlo ko‘nikmalarini shakllantirishda bo‘g‘inlab o‘qitish va bo‘g‘inlab yozdirish yaxshi natija beradi.3. Orfografiya qoidalarining bir qismi bo‘g‘in ko‘chirilishiga asoslanadi.4. Bo‘inning she’riyatda turoqlami, ohangdoshlik va musiqiylikni ta’minlovchi vosita sifatidagi roli ham katta. U she’riy misralardagi ritmni yuzaga keltiruvchi asosiy unsurlardan biri, ayni paytda vazn o‘lchovi bo‘lib xizmat qiladi. 8 Quyidagi she’riy parchalarni qiyoslab ko‘raylik:1. Kuy avjida uzilmasin tor,She'r yarmida sinmasin qalam.Yashab bo‘lmay umrini zinhor,Bu dunyodan ketmasin odam.(E. Vohidov. «Kuy avjida uzilmasin tor»). 2. She’rlarim - chechagim, hayotim, She’rlarim boylikdir, bisotim, Yomg‘irdan namlanmas qanotim, Oshaman bulutlartog‘idan! (A. Umariy. «Yomg‘irda»). 8 Mahmudov A. O‘zbek adabiy tilida so‘zlarning fonetik strukturasi / / «O‘zbek tili va adabiyoti» jurnali, 1984. 2 - son. 30—34- b 10 Keltirilgan bu ikki she’riy parchani bir-biriga ohang jihatdan solishtirsak, ularning to‘qqizlik turkumiga mansubligi ma’lum bo‘ladi, shunga qaramay bu ikki she’ming ritmik xususiyatlari bir xil emas. Buning sababi shuki, ularning har birida bo‘g‘inlar turlicha guruhlanib kelmoqda. Qiyos qiling:It Kuy avjida4 / uzilmasin tor5 = 9 She’r yarmida4 / sinmasin qalam5 = 9 Yashab bo‘lmay4 / umrini zinhor5 = 9 Bu dunyodan4 / ketmasin odam5 = 9 2. She’rlarim3 / chechagim3, / hayotim3 = 9 She'rlarim3 / boylikdir3, / bisotim3 = 9Yomg‘irdan3 / namlanmas3 / qanotim3 = 9 Oshaman3 / bulutlar3 / tog‘idan3 = 9 Berkitilgan bo‘g‘in - CV, CVC tipidagi bo‘g‘inlar. Berkitilmagan bo‘g‘in — V, VC tipidagi bo‘g‘inlar.Ochiq bo‘g‘in — V, CV tipidagi bo‘g‘inlar.Yopiq bo‘g‘in — VC, CVC tipidagi bo‘g‘inlar.ToMa ochiq bo‘g‘in - faqat bir unlidan iborat (V tipidagi) bo‘g‘in. To‘la yopiq bo‘g‘in - CVC tipidagi bo‘g‘in.Boshi yopiq bo‘g‘in - CV tipidagi bo‘g‘in.Oxiri yopiq bo‘g‘in — VC tipidagi bo‘g‘in. Silliq bo‘g‘in — faqat bir unlidan iborat (V tipidagi) bo‘g‘in. Kuchayuvchi bo‘g‘in — CV tipidagi bo‘g‘in.P asayuvch bo‘g‘in - VC tipidagi bo‘g‘in.Kuchayuvchi-pasayuvchi bo‘g‘in — CVC tipidagi bo‘g‘in. 11 II BOB TILSHUNOSLIKDA URG‘UNING O‘RNI 2.1. Urg‘u va uning o‘rni haqida olimlarning fikri Urg‘u murakkab hodisa bo‘lib, uning tarkibiy qismlarini (balandligi, davomiyligi, intensivligi) ajratish qiyin. Grammatiklar faqat o‘zlarining hissiy idroklariga tayanishga majbur bo‘lgan bir paytda bu haqiqatdir. Shu nuqtai nazardan qaraganda, qadimgi mualliflar tomonidan berilgan tushuntirishlar ularning shaxsiy kuzatishlari, qabul qilgan nuqtai nazarlari va tadqiqot kontekstiga qarab o‘zgarishi ajablanarli emas. Fransuz tilshunos olimi C. Astesanoning fikricha stress asosiy chastotaning ijobiy o‘zgarishi, davomiylikning oshishi (uzayish) va kuchliroq intensivlik bilan namoyon bo‘lishini ko‘rsatib beradi1. Ammo 20-asrning boshlarida birinchi eksperimental fonetiklar tomonidan ishlab chiqilgan asboblarsiz, faqat tinglash orqali ushbu uchta jismoniy parametrni ajratishda muvaffaqiyat qozonish juda qiyin, bu esa tovush balandligi va ovoz balandligi parametrlariga ko‘proq to‘g‘ri keladi. Yana bir qiyinchilik fransuz urg‘u tizimining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqadi, mualliflar buni ba’zan tushunish, kuzatish va ta’riflash qiyin kechadi deb ta’kidlashadi. Darhaqiqat, bu tilda qadimgi tillar yoki so‘z urg‘usi bo‘lgan tillar bilan taqqoslanadigan urg‘u yo‘q degan fikrga Dodane, Shveytser va Pagani-Naudet kabi olimlarning qarashlari mushtarakdir. Shunday qilib, fransuz tilidagi so‘nggi urg‘u so‘z bilan emas, balki so‘z turkumi (guruh urg‘usi) bilan bog‘liq bo‘ladi va Astésanoning ilmiy qarashiga ko‘ra, uning xususiyatlari guruh chegarasini belgilash (chegara oldidan cho‘zish va) bilan birlashadi. Aynan shuning uchun ham Rossi va Fonagy kabi fransuz fonotistlari fransuz tilini "aksentsiz til" deb atashadi va zamonaviy fransuz tilidagi jumla urg‘usiga xos bo‘lgan noaniqlikni ko‘rsatib berishdi. Fransuz tili grammatikasi tarixi 1530 yilda Jon Palsgravening “Lesclarcissement de la langue françoyse” nashri bilan boshlanadi. Palsgravening so‘zlariga ko‘ra, oxirida joylashgan va ovozning melodik 12 ko‘tarilishi bilan erishiladigan iboraning urg‘usi bilan qiziqadi. Shunday qilib, quyidagi misollarning og‘zaki nutqda “il a vng corps fort ámiable, tu dis vray mayntenánt” jumlasi “ilavncor fortamiáble, tvdisvraymantenánt” kabi eshitilishi "ovozni baland ko‘tarish, lekin ikkinchisida faqat yoqimli va mayntenánt" kabi talaffuz uslublariga bog‘liq ekanligini alohida ta’kidlab o‘tgan 9 . Baddeley va Kibbee kabi olimlar takidlashadiki: Agar tovush balandligidagi urg‘u jumla darajasida tushuntirilsa, bu yerda so‘z yasalishiga sabab bo‘ladi, bir bo‘g‘inda urg‘u yo‘q, ko‘p bo‘g‘inlilar uchun esa (uzunlik) urg‘u oxirgi bo‘g‘inda bo‘ladi1. Hozirgi zamon tili bilan aytganda, tonik urg‘u miqdor, guruh urg‘usi esa intonatsiya orqali amalga oshiriladi, deyish mumkin. Palsgraveda u turli stsenariylarning bir qator tushuntirishlari sifatida o‘qiladi. Tonik aksent O‘zgaruvchan urg‘uga qarama-qarshi bo‘lgan o‘zgarmas urg‘uni anglashning birinchi izlari XVII asrda Charlz Maupasning “Grammaire et syntaxe françoise” asarida o‘z aksini topgan. Chet ellik talabalarga murojaat qilib, u fransuz tilidagi urg‘u pozitsiyasining muhimligini ta'kidlaydi, odatda so‘z oxirida joylashgan qo‘shimchalarni aniq ishlatib, ularning talaffuzini tasvirlaydi va ularni o‘z muhitidan ajralib turishi uchun bu bo‘g‘inlar ustidan juda tez o‘tmaslik kerakligini taklif qiladi. Denis Vairasse d'Allais (1681), aksincha, urg‘u o‘rindig‘ini (so‘z oxirida joylashgan) balandlikning o‘zgarishi va intensivlikning oshishi bilan bog‘laydi, ma'ruzachi tegishli bo‘g‘inda ovozni chiqaradi, kuch bilan uni ko‘taradi (1681: 41). Muallif miqdorni eslatmaydi . 10 Biroq, bir nuqta 17-asrning oxirida qo‘lga kiritilganga o‘xshaydi: tonik urg‘uning identifikatsiyasi, bu atama Sezar Chesneau Du Marsais tomonidan "Encyclopedie" ning "aksent" maqolasida aniq qo‘llanilganligini ko‘rish mumkin. Bu urg‘u matn va uning mazmuniga bog‘liq emas, balki so‘zning o‘ziga xosdir. Bunda u ishlatiladigan tilga bog‘liq, shuning uchun har bir tilning o‘ziga xos urg‘usi bor. 9 Palsgrave J. “Lesclarcissement de la langue françoyse”. – Fransiya, 1530. 10 Denis Vairasse d'Allais. - Schweitzer, 2018. - 1681: 41. 13 Urg‘u so‘z tarkibidagi bo‘g‘inlardan birining boshqasiga nisbatan kuchliroq ovoz bilan aytilishi yoki gaplardagi ayrim bo‘laklarning, nutq oqimidagi ayrim frazalarning maxsus ohang bilan ta’kidlanishidir. Urg‘u muayyan til fonetik- fonologik tizimining supersegment birligi sanaladi. Ushbu xususiyatlarni o‘zida jamlagan holda urg‘u va unga doir bo‘lgan tilshunoslikda uchraydigan atalama va so‘zlarni farqlab olmog‘imiz lozimdir. Bular quyidagichadadir: Intonatsiya — og‘zaki nutqning ritmik-melodik tomoni, undagi ovoz (ton) tovlanishlari. Nutq melodikasi — gapda ovozning ko‘tarilishi va pasayishi. Nutq ritmi — urg‘uli va urg‘usiz bo‘g‘inlarning, ulardagi cho‘ziq va qisqa unlilarning qo‘llanishida vazndoshlik, ohangdoshlikning mavjud bo‘lishi.Temp — nutq oqimining suf ati, tezlik darajasi. Nutq intensivligi — talaffuzning kuchli yoki kuchsiz bo‘lishi. Nutq tembri — nutq oqimida asosiy ton va qo‘shimcha tonlar nisbatidan kelib chiqadigan tovush bo‘yoqdorligi. Pauza — nutq oqimidagi ayrim to‘xtalishlar. Tugallangan intonatsiya — gapga xos intonatsiya. Tugallanmagan intonatsiya — so‘z birikmasiga xos intonatsiya. Darak intonatsiyasi - tinch ohang. So‘roq intonatsiyasi — ko‘tariluvchi ohang. Undov intonatsiyasi — emotsional gaplarga xos intonatsiya. Chaqiruv yoki undash intonatsiyasi — undalmalarga, vokativ va buyruq gaplarga xos intonatsiya. Sanash intonatsiyasi — uyushiq bo‘laklami bog‘lash vazifasini bajaruvchi intonatsiya. 2.2. Urg‘u va uning turlari haqida Urg‘u so‘z tarkibidagi bo‘g‘inlardan birining boshqasiga nisbatan kuchliroq ovoz bilan aytilishi yoki gaplardagi ayrim bo‘laklarning, nutq oqimidagi ayrim frazalarning maxsus ohang bilan ta’kidlanishidir. Urg‘u muayyan til fonetik- fonologik tizimining supersegment birligi sanaladi. Tilning qaysi sathidagi birliklarga aloqador bo‘lishiga ko‘ra urg‘uning quyidagi tiplari o‘zaro farqlanadi: 1) so‘z urg‘usi; 14 2) sintagma urg‘usi; 3) ayiruv (ta’kidlov) urg‘usi. I. So‘z urg‘usi bevosita so‘zga aloqador bo‘lgan, so‘z tarkibidagi bo‘g‘inlardan biriga tushadigan urg‘udir. Fonetik tabiatiga, tushadigan o‘rniga va harakat qilish belgisiga ko‘ra so‘z urg‘usi har xil bo‘ladi. 1. Fonetik tabiatiga ko‘ra so‘z urg‘usi dinamik, kvantitativ, tipik ottenkali va tonik (musiqiy) xarakterlarda bo‘lishi mumkin: a) dinamik urg‘u (zarb urg‘usi). Urg‘uning bu turi so‘z tarkibidagi bo‘g‘inlardan birining, ayniqsa, undagi unli tovushning kuchli zarb bilan talaffuz qilinishiga asoslanadi. Kuchli zarb va baland ovoz dinamik urg‘uning akustik belgisi bo‘lsa, shu ovozni yuzaga keltiruvchi nutq a’zolari muskullarining kuchlanishi (tortilishi, taranglashishi) bunday urg‘uning fiziologik belgisi sanaladi. Dinamik urg‘uli bo‘g‘inda kuchli zarbning bo‘lishi uning shu so‘z tarkibidagi boshqa bo‘g‘inlardan ajralib turishini ta’minlaydi;b) kvantitativ urg‘u. Urg‘uning bu turi urg‘uli bo‘g‘indagi unli tovushning cho‘ziq (davomli) talaffuz etilishi bilan xarakterlanadi; d) tipik ottenkali urg‘u (sifat urg‘usi). Urg‘uning bu turi bo‘g‘indagi unlining o‘ziga xos tipik ottenkasi (sifat belgisi) saqlangan bo‘lishi bilan xarakterlanadi, shu belgisiga ko‘ra u urg‘usiz bo‘g‘indagi unlining notipik ottenkasidan farqlanadi; e) tonik (musiqiy) urg‘u. Urg‘uning bu turini olgan bo‘g‘in ovoz tonining o‘zgarishi bilan urg‘usiz bo‘g‘inlardan farq qiladi. Demak, tonik urg‘uda un paychalari chastotasi tezlashadi, ovoz toni esa balandlashadi. Ko‘pchilik tillaming so‘z urg‘usida yuqoridagi fonetik (fizik-akustik) belgilardan bir nechasi birga ishtirok etadi, ammo ulardan bittasi, ba’zan, ikkitasi shu til uchun yetakchi belgi hisoblanadi. Masalan: rus tilidagi so‘z urg‘usida tonik (musiqiy) urg‘u belgisi yo‘q, qolgan belgilaming barchasi bor: cho‘ziqlik mavjud , bo‘g‘indagi unlining asosiy sifat (akustik) belgilari saqlangan, zarb ham ishtirok etadi. Quyidagi misollarning 15 qiyosida buni yaqqol anglab olish mumkin: a) oltin (o‘zb.) va karantin (rus.), ovsin (o‘zb.) va apelsin (rus.) so‘zlarining barchasida oxirgi bo‘g‘in urg‘ulidir, barcha urg‘uli bo‘g‘inlarda «i» unlisi qatnashgan, ammo ruscha karantin, apelsin so‘zlaridagi «i» unlisi o‘zbekcha oltin, ovsin so‘zlaridagi «i» dan cho‘ziqroq talaffuz etilmoqda. Bunday tafovutni mavzu (o‘zb.) va meduza(rus.) mangu (o‘zb.) va mangusta (rus.) so‘zlarining urg‘uli bo‘g‘inlaridagi «и» unlisi qiyosida ham ko‘ramiz. Rus tili fonetistlarining ta'kidlashicha, ruscha unli fonemalarning urg‘uli bo‘g‘indagi cho‘ziqlik darajasi urg‘usiz bo‘g‘indan biryarim barobar ortiqdir41; b) город (им. падеж, ед. число) - города (им.падеж, мн. число), вода (им. падеж, ед. число) - воды(им. падеж, мн. число) — воды (род. падеж, ед. число). Keltirilgan so‘zlarning barcha grammatik shakllarida lab-lab, o‘rta keng «о» unlisi qatnashgan, ammo u o‘zining ana shu sifat belgilarini (lab-lab, o‘rta keng «о» uchun tipik ottenkalarni) faqat urg‘uli bo‘g‘inda saqlagan, urg‘usiz bo‘g‘inlarda esa bu belgilar o‘zgarib, «о» unlisi qisqa «а» (lablanmagan, quyi keng unli) tarzida talaffuz qilinmoqda: гарада, вида, вады kabi. Unli fonemaning asosiy (tipik) ottenkasi namoyon bo‘lishi uchun so‘z urg‘usining qanday ahamiyati borligini shu misollar tahlilidan anglab olish mumkin. Shuning uchun ham so‘z urg‘usining fonetik tabiatini baholashda rus tilshunoslari birinchi o‘ringa sifat belgilarini (unli fonemadagi asosiy ottenkalarning saqlanish darajasini), ikkinchi o‘ringa cho‘ziqlik belgisini va, nihoyat, uchinchi o‘ringa zarb belgisini qo‘yadilar. O‘zbek tilida ham musiqiy urg‘u yo‘q, ammo unda cho‘ziqlik belgisi va zarb bor. Bu belgilar urg‘uli bo‘g‘inni shu so‘zdagi urg‘usiz bo‘g‘inlardan ajratish imkonini beradi. Bunda shuni ham ta’kidlash kerakki, so‘z urg‘usining cho‘ziqlik darajasi rus va o‘zbek tillarida bir xil emas: rus tilidagi so‘z urg‘usining cho‘ziqlik belgisi o‘zbek tilidagidan ko‘proq darajada seziladi. Buni yuqorida oltin va karantin, ovsin va apelsin so‘zlari qiyosida ham ko‘rib o‘tdik. Demak, o‘zbek tilidagi so z urg‘usida zarb birinchi o‘rinda turadi, shunga ko‘ra uni dinamik urg‘u deb baholash maqsadga muvofiqdir. 16 Musiqiy (tonik, melodik) urg‘u yapon. xitoy, koreys tillariga xosdir. Urg‘uning bu turi boshqa fonetik belgilar. xususan. zarb urg‘usi bilan aralash holda shved, norvej, serb, xorvat va litva tillarida ham uchraydi. 11 2. O‘rniga ko‘ra so‘z urg‘usi ikki xil bo‘ladi: bog‘langan urg‘u va erkin urg‘u: a) bog‘langan urg‘uli tillarda urg‘u so‘zdagi biror bo‘g‘inga doimiy bog‘langan bo‘ladi. Masalan, turkiy tillarda urg‘u so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. Bu xususiyat o‘zbek tiliga ham xos: kitob, daraxt, bola, ota, shahar kabi. Vengr va chex tillarida so‘z urg‘usi birinchi bo‘g‘inga, polyak tilida esa so‘zning oxiridan bitta oldingi bo‘g‘inga tushadi. Bunday xususiyat yuqorida keltirilgan tillarning urg‘u tizimiga xos doimiy va asosiy belgilardir; b) erkin urg‘uli tillarda urg‘u so‘zning turli bo‘g‘inlariga tushadi. Rus tili ana shunday erkin urg‘uli tillar tipiga kiradi. Unda urg‘u so‘zning birinchi bo‘g‘iniga (магний, завуч), ikkinchi, uchinchi bo‘g‘inlariga (оратор, бактерия, одуванчик, барахолка) va oxirgi. bo‘g‘iniga (бандероль, пейзаж) tushishi mumkin.Erkin urg‘uli tillarda urg‘uning o‘rni so‘z ma’nolarini farqlash funksiyasini (fonologik vazifani) ham bajaradi, ana shu funksiyasida u aksentema hisoblanadi: замок (qulf) va замок (qal a, qasr, saroy, qo‘rg‘on),парить (bug‘lamoq) - парить (parvoz qilmoq) kabi. Bog‘langan urg‘uli tillarda bu holat juda kam uchraydi: rus tilidan o‘zlashgan so‘z bilan o‘zbek tili so‘zlari o‘rtasida shunday munosabat paydo bo‘lganda (atlas va atlas kabi), sifatlar ravishga ko‘chganda (yangi va yangi kabi) urg‘uning o‘rni ma’no farqlash xususiyatiga ega bo‘lishi mumkin, ammo bu xususiyat bog‘langan urg‘uli tillar uchun yetakchi va doimiy belgi hisoblanmaydi.3. Harakat qilish belgisiga ko‘ra so‘z urg‘usi ko‘chadigan va ko‘chmaydigan turlarga bo‘linadi:a) ko‘chadigan urg‘u muayyan tildagi so‘zlarda, ayniqsa, ularning turli grammatik shakllarida bir bo‘g‘indan boshqa bo‘g‘inga o‘tib turadi, demak, 11 Матусевич. М.И. Современный русский язык. Фонетика. — М.:«Просвещение». 1976. с. 226 . 17 harakatda bo‘ladi. Bu xususiyat rus tilida ko‘proq uchraydi. Masalan: загнать- загнан-загонять; задать-задал-задаш;рана-ранение kabi. Rus tilidagi urg‘uning turli o‘rinlarga ko‘chishi hatto bir so‘zning o‘zida ham uchraydi: докрасна- докрасна, залитый-залитый, казаки-казаки, иначе-иначе, загиб-загиб kabi. Bu xususiyat rus tilidagi erkin urg‘uning xarakatchanlik belgisidir. Bunday belgi (harakat qilish, ko‘chish) o‘zbek tilidagi bog‘langan urg‘uda ham uchraydi. Masalan: temir-temirchi -temirchilikkabi. Demak, so‘z urg‘usining harakat qilish, ko‘chish belgisi erkin urg‘uli tillarda ham, bog‘langan urg‘uli tillarda ham bor, ammo ulardan birida (masalan, rus tilida) ko‘chish turli yo‘nalishda — oldingi bo‘g‘indan keyingi bo‘g‘inga yoki, aksincha, keyingi bo‘g‘indan oldingi bo‘g‘inlarga qarab bo‘ladi. Masalan: трава (urg‘u so‘zning oxirgi bo‘g‘inida) — травы (urg‘u oxirgi bo‘g‘indan oldingi bo‘g‘inga ko‘chgan), видно (urg‘u birinchi bo‘g‘inda) — видать (uig‘u oxiigi bo‘g‘inga ko‘chgan) kabi. O‘zbek tilidagi ko‘chish esa asosan bir yo‘nalishda sodir bo‘ladi: urg‘u o‘zak oxiridan qo‘shimchalarga tomon harakat qiladi. Masalan, shaharshaharlik-shaharliklar kabi. Demak, o‘zbek tilidagi so‘z urg‘usining harakat qilishi bu tildagi urg‘uning oxirgi bo‘g‘inga bog‘langanlik belgisiga xilof emas, aksincha, u ayni shu me’yor talabi asosida oxirgi bo‘g‘inga ko‘chmoqda. 0 ‘zbek tilida so‘z urg‘usining oldingi bo‘g‘inga qarab ko‘chishi juda kam uchraydi: yangi (yangi uy) va yangi (yangi kelib-ketdi) kabi.Bulardan tashqari, so‘z ma’nolari kuchaytirilganda, bu ma'nolarga uslubiy bo‘yoq qo‘shish zarurati bo‘lganda yuzaga keltiriladigan geminatsiya (bir xil undoshlarning qavatlanishi) hodisasida ham urg‘uning oldingi bo‘g‘inlarga ko‘chirilishi kuzatiladi: maza qilmoq — mazza qilmoq, yashamagur — yashshamagur kab\. Bunday paytlarda urg‘u fonostilistik vositaga aylanadi; b) ko‘chmaydigan urg‘u so‘z tarkibidagi bitta bo‘g‘inga bog‘langan bo‘lib, u boshqa bo‘g‘inlarga o‘tmaydi: rus tilidagi завод, народ, работать so‘zlarining turlanishi va tuslanishida bu hodisa kuzatiladi: народ —народы — народов — 18 народами — для народа;работать — работаю —работаешь — работает — работают — проработай — проработали kabi. O‘zbek tilida bu xususiyat ayrim olmoshlaming turlanishida kuzatiladi: hamma — hammani — hammaning - hammaga — hammada - hammadan; barcha — barchani — barchaning - barchaga — barchada — barchadan kabi.O‘zbek tilidagi qo‘shma va juft so‘zlarda urg‘u ikki va undan ortiq bo‘lishi ham mumkin. Bunday paytlarda oxirgi bo‘g‘indagi zarb kuchliroq bo‘ladi va asosiy urg‘u sanaladi, qolgan uig‘ular ikkinchi darajali hisoblanadi: // / ^ ^ / // / // / kaltakesak, temirbeton, gultojixo‘roz, aka -uka, qozon- tovoq kabi. Bunday ikkinchi darajali urg‘ular, rus tilida ham uchraydi: железобетон, само произвольность, тёмно-синий kabi. So‘z urg‘usining til va nutqdagi roli: a) so‘zning fonetik qobig‘ini bir butun (kompleks) holatda ushlab turuvchi markaz bo‘ladi; b) nutq oqimida so‘zni boshqa so‘zdan ajratib olishga yordam beradi; d) so‘z urg‘usining harakatchan turi so‘zlarning leksik va grammatik ma’nolarini farqlashi ham mumkin; e) nutqda fonostilistik vosita bo‘la oladi. Keyingi ikki holat urg‘uning fonologik va aksentologik xususiyatlari sanaladi. II.Sintagma urg‘usi — nutq oqimining ma’no jihatdan muhim bo‘lgan qismini (sintagmani) alohida ta’kidlash, ajratish uchun qo‘llangan urg‘u. Sintagmani aniqlash mezoni ikkitadir: a) semantik mezon; b) sintaktik mezon. Bu mezonlar sintagmaning grammatik-semantik jihatdan yaxlit bir butun konstruksiya ekanligidan kelib chiqadi. Sintagma urg‘usi fraza (gap) ichidagi mazmunan yaxlit, grammatik jihatdan bir butun bo‘lgan qismni maxsus ta’kidlash, uni shu fraza (gap) ichidagi boshqa sintagmalardan ajratish uchun xizmat qiladigan fonetik vositadir. Buni quyidagi nutqiy parcha tahlilida ko‘rib chiqaylik: «Iqtisodiy va siyosiy sohalardagi barcha islohotlarimizning pirovard maqsadi yurtimizda yashayotgan barcha fiiqarolar uchun munosib hayot sharoitlarini tashkil qilib berishdan iboratdir. Aynan shuning uchun ham ma’naviy jihatdan mukammal rivojlangan insonni tarbiyalash, ta’lim va maorifni yuksaltirish, milliy uyg‘onish g‘oyasini ro‘yobga 19 chiqaradigan yangi avlodni voyaga yetkazish davlatimizning eng muhim vazifalaridan biri bo‘lib qoladi.» (Prezident I. Karimovning 1995-yil fevral oyidagi O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining birinchi sessiyasida gi ma'ruzasidan).Yuqoridagi nutqiy parchada ikkita sodda yoyiq gap bor: 1. «Iqtisodiy va siyosiy sohalardagi barcha islohotlarimizning pirovard maqsadi yurtimizda yashayotgan barcha fuqarolar uchun munosib hayot sharoitlarini tashkil qilib berishdan iboratdir». 2. «Aynan shuning uchun ham ma’naviy jihatdan mukammal rivojlangan insonni tarbiyalash, ta’lim va maorifni yuksaltirish, milliy uyg‘onish g‘oyasini ro‘yobga chiqaradigan yangi avlodni voyaga yetkazish davlatimizning eng muhim vazifalaridan biri bo‘lib qoladi». Har bir gap nutqning fonetik bo‘linishida bir frazaga teng bo‘lishini hisobga olsak, keltirilgan nutqiy parchada ikkita fraza borligi ma'lum bo‘ladi. Frazalar, ma’lumki, katta pauzalar bilan bir-biridan ajratiladi (pauza ham fonetik vosita - intonatsiyaning tarkibiy uzvlaridan biri). Har bir fraza taktlarga (sintagmalarga) bo‘linadi. Demak, sintagmalar frazaning kichikroq (qisqaroq) pauzalar bilan ajratiladigan parchalaridir. Yuqoridagi ikki frazadan birinchisida quyidagi parchalar - sintagmalar bor: a) «Iqtisodiy va siyosiy sohalardagi barcha islohotlarimizning pirovard maqsadi»;b) «yurtimizda yashayotgan barcha fuqarolar uchun munosib hayot sharoitlarini tashkil qilib berishdan iboratdir». Bu sintagmalardan birinchisi alohida urg‘u (sintagma urg‘usi) bilan yakunlangan bo‘lib, uning fonetik tabiati quyidagi belgilarga ega: sintagma oxiridagi «maqsadi» so‘zining so‘nggi bo‘g‘ini ochiq bo‘lib, bu bo‘g‘indagi «i» unlisi cho‘ziq talaffuz etilmoqda (kvantitativ urg‘u), tovush toni ko‘tarilgan (ton belgisi), kuchi esa intensivlashgaq (zarb belgisi), bu hoi shu sintagmaning ma’nosini alohida ta’kidlash imkonini bergan. Sintagma urg‘usidan so‘ng kelgan qisqa pauza birinchi va ikkinchi sintagmalarni bir-biridan ajratish vazifasini bajargan. Sintagma urg‘usining o‘rni kuzatilgan maqsad va nutq situatsiyasiga qarab o‘zgartirilishi ham mumkin. Bunday 20 paytda u gapning grammatik jihatlariga ham ta’sir qiladi. Qiyos qiling: Bu shifokor — Dilbaming onasi. (Bu shifokor — ega sostavi; Dilbaming onasi — kesim sostavi). Bu — shifokor Dilbaming onasi.(Bu — ega, shifokor Dilbaming onasi — kesim sostavi) So‘z urg‘usiga misollar: Masalan, a`kademik Rustamov – akade`mik litseyEslatma! Urg‘u oxirgi bo‘g‘inga tushmaydigan so‘zlar ham mavjud. Masalan: ammo, lekin, zero, zeroki, hamma, barcha, bari, ba zi, balki, albatta, afsuski, darvoqe, darhaqiqat, hozir, aslo, ‟ doim, doimo, hamisha, xuddi, zo‘rg‘a, qanday va hokazo. Bularda ham qo‘shimcha qo‘shilsa ham urg‘u ko‘chmaydi.Eslatma! Urg‘u, asosan, so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi va so‘zni gap tarkibida boshqaso‘zdan farqlash hamda so‘zning fonetik tarkibini uyushtirish vazifasini bajaradi. O‘zbek tilida ba’zi qo‘shimcha va yuklamalar urg‘u olmaydi. Ular quyidagilar:1) –man, -san, -miz, -siz, -di, –dir kesimlik qo‘shimchalari qo‘shimchalari urg‘u olmaydi. M: Boraman, o‘qiyapman, bolaman, yaxshisiz. Eslatma! –siz sifat yasovchi bo‘lganda urg‘u oladi: tuzsiz ovqat, suvsiz olma.2) –ma fe’lning bo‘lishsiz shakli: bormadi, kelma. -ma so‘z yasovchi bo‘lganda urg‘u oladi: yasama(sifat), damlama(ot.)Eslatma! Qo‘llanma, qurilma, qazilma, qurama kabi so‘zlarning oxirgi bo‘g‘ini (-ma) doim urg‘uli bo‘ladi. Chunki bu so‘zlarning fe‘l shakli yo‘q.3) –mi, -chi, -a, -ya, -u, -yu, -ku, -da, -oq, -yoq, -gina, -kina, -qina, -ov, -yov, -dir. Sen-a?, bolamgina, kelgandir… Eslatma! –gina otga xos erkalash qo‘shimchasi bo‘lsa urg‘u oladi, yuklama bo‘lsa urg‘u olmaydi. –gina egalik, kelishik, ko‘plik qo‘shimchalaridan oldin kelsa otga xos erkalash, keyin kelsa yuklama. Bolaginam – erkalash, Bolamgina – yuklama, 4) –cha, -dek, -day ravish yasovchi qo‘shimchalar. Masalan, yangicha, eskicha; –chakichraytish qo‘shimchasi bo‘lsa urg‘u oladi. Qizcha yig‘ladi. 5) –ta, - tacha, -larcha son shakllari urg‘u olmaydi. O‘nta, yuztacha, minglarcha6) Bilan, uchun, sari, sayin, qadar, uzra, kabi, singari, tufayli, haqida, birga, holda… kabi sof 21 ko‘makchilar urg‘u olmaydi. Bunda urg‘u ko‘makchidan oldinggi so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi. M: osmon uzra birligida osmon so‘zining oxirgi bo‘g‘iniga tushadi.7) Fe’llardagi –la+ -r (-la fe’l yasovchi, -r sifatdosh) holatida urg‘u olmaydi. Agar –lar bitta ko‘plik qo‘shimchasi bo‘lsa urg‘u oladi. Bog‘lar (fe’l) – bog‘lar (ot); qo‘llar (fe’l) – qo‘llar (ot Ko‘zlar (fe’l) – ko‘zlar (ot) so‘zlar (fe’l – so‘zlar (ot)Eslatma! Shuningdek, so‘z urg‘usi qo‘shma so‘zlarda ham turlicha bo‘ladi.I. Tarkibida nim, och, tim, jiqqa, lang, to‘q, g‘irt kabi so‘zlar bo‘lgan sifatlarda urg‘u birinchi so‘zga tushadi.II. Oppoq, yam-yashil, qop-qora kabi sifatlarda ham urg‘u birinchi bo‘g‘inga tushadi.III. Har va hech so‘zlari bilan hosil qilingan qo‘shma so‘zlarda ham urg‘u birinchi qismga tushadi. M: har kim, hech qayer, har nima… Eslatma! Gap urg‘usi (ma’no urg‘usi, frazaviy urg‘u, mantiqiy urg‘u, logik urg‘u) kesimdan oldingi so‘zga tushadiBiz Samarqandga bugun boramiz – Biz bugun Samarqandga boramiz. 2.3. So‘z va bo‘g‘in munosabati So‘z va bo‘g‘in tuzilishi . Turkiy tillarda so‘zlar o‘zakning bir bo‘g‘inli ekanligi bilan xarakterlanadi. Bu bo‘g‘in to‘rt xil fonetik strukturaga egadir: 1) CVC; 2) CV; 3) VC; 4) V. Hozirgi o‘zbek tilida CVC tipidagi o‘zak boshida « dj», «ng» dan boshqa barcha undosh kela oladi: bor, tor, zor, nor, kor, yor, sol, xoll, lol, rol, mol, pol, shol, fol, val, jar kabi. Turkiy o‘zak boshida (CCVC tarzida ( traktor, trassa kabi) undoshlar qavatlanib kelmaydi. 22 Morfemalarning fonetik strukturasi quyidagicha: 1) CVC ( -kaz – o‘tkaz,ketkiz ); 2) CV ( - qi – chopqi, gi – kuzgi ); 3) VC ( - im – kitobim, uyim ); 4) V (- a – tuna, ata, sana ); 5) C (- k – kurak, tilak ). So‘z va morfema variatsiyasi. Agglyutinativ morfonema. Turkiy tillar garchi ustuvor agglyutinatsiyaga ega bo‘lsa-da, baribir ularda ham kombinatsion o‘zgarish sodir bo‘lib turadi. Morfemaning o‘zakka, o‘zakning o‘zakka qo‘shilishi natijasidagi o‘zgarishlar turkiy tillarda fuziya unsuri mavjudligidan dalolat beradi. Bu esa agglyutinativlik, flektivlik yoki amorflik muayyan tillar uchun mutlaq hodisa emasligidan kelib chiqadi. O‘zbek tilida agglyutinatsiya jarayonidagi quyidagi morfonologik holatlar kuzatiladi. 1. Unlilar almashinuvi: a) o – a : ong – angla, ot – ata, son – sana, yosh – yasha ; b) a –o : tarqa – tarqoq, yara – yaroq, chanqa – chanqoq, so‘ra – so‘roq, alda – aldoq, tara – taroq; d) i – u : sovi – sovuq, qovi – qovuq, quri – quruq ; 2. Undoshlar almashinuvi: a) q – g‘ : qiliq – qilig‘i, bo‘liq – bo‘lig‘i, qiziq – qizig‘i; b) k – g : bilak – bilagi, tilak – tilagi, kichik – kichigi; d) g – k : bargga – barkka, eggan – ekkan, teggan – tekkan; e) n – z : bizni – bizzi, sizni – sizzi, qizni – qizzi; f) n – t : otni – otti, o‘tni – o‘tti, toshni – toshti; j) n – r : qorni – qorri, shaharni – shaharri: k) n – p : gapni – gappi, qopni – qoppi . Bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin. 23 Кompozitsion derivatsiya va analitik shakl yasalishidagi morfonema. Кompozitsion derivatsiya va analitik shakl yasalishi jarayonida so‘zga fonetik- intonatsion yaxlitlik berish uchun qator fonetik va morfonologik hodisa (urg‘u, tovushlar almashinuvi, fonetik qayta bo‘linish) ishtirok etadi. Qo‘shma so‘z va analitik so‘zshakllarni hosil qilishdagi morfonologik o‘zgarishda urg‘uning roli juda katta. Bu turdagi morfonologik o‘zgarishning ayrimlarini ko‘rib o‘tamiz. 1. Har ikki a’zo yopiq bo‘g‘inli bo‘lganda: a) n – m : o‘n besh – o‘m besh ; b) b – v : belbog‘ – belvog‘ ; d) ch – s : uch so‘m – us so‘m ; e) b – p : ichib qo‘y – ichip qo‘y ; f) n – m : o‘n bir – o‘m bir . 2. Birinchi a’zo ochiq bo‘g‘in bilan tugab, ikkinchi bo‘g‘in yopiq bo‘g‘in bilan boshlanganda: a) b – v : bora berdi – boraverdi ; b) k – g : bu kun – bugun . 3. Birinchi a’zo yopiq bo‘g‘in bilan tugab, keyingi bo‘g‘in ochiq bo‘g‘in bilan boshlanganda ham uzvlar yaxlitligini ta’minlash uchun morfonologik hodisa (tovush tushishi) yuz beradi: a) e tushishi: kelar emish – kelarmish ; b) b – v va i tushishi: bosib oldi – bosvoldi . 4. Fonetik qayta bo‘linish: qayn ona – qaynona – qayna qayn ota – qaynota – qaynata qayn ini – qaynini – qayni. 24 Reduplikatsiya jarayonidagi o‘zgarish. Juft so‘zning ko‘pchiligida uzvlarning biri ikkinchisining fonetik o‘zgarishi asosida bo‘ladi. Bu ham morfonologik hodisaning yorqin ko‘rinishi. Misollar: 1. Birinchi uzvi o‘zgaradi: a) t – s : butun –bus-butun ; b) t – p : katta – kap-katta ; d) k – m : ko‘m-ko‘k ; e) q – r : qop-qora . 2. Ikkinchi uzvi o‘zgaradi: a) y – p : yog‘och – yog‘och – pog‘och ; b) m – s : mol – mol – sol ; d) m – p : mol – mol – pol ; e) t – m : tugun – tugun-mugun ; f) t – p : tugun – tugun-pugun . Demak, ma’lum bo‘ladiki, bir leksema yoki morfemaning variantini yuzaga chiqaruvchi almashinuvchi tovush juftligi morfonema deyiladi. Nutq tovushi talaffuzini belgilashda tovushning to‘g‘ri aytilishi asosiy rol o‘ynaydi. O‘zbek tili talaffuzi me’yorini o‘rganishda ayrim tovushlarni talaffuz qilish qonuniyatini bilish zarur. Ulardan asosiylari quyidagilar: 1. b undoshi bilan tugaydigan sarob, xitob, adab, maktab, tilab kabi so‘zlarning oxiri o‘zbek tilining deyarli hamma shevasida p tarzda talaffuz qilinadi va bu hol talaffuz uchun me’yoriy hodisa hisoblanadi. Lekin bu so‘zlarning oxiriga affiks yoki bir unli tovush qo‘shilishi bilan p tovush yana b tarzida talaffuz qilinadi: kitobi, maktabi . Xuddi shunga o‘xshash b tovushining so‘z oxirida p tarzida talaffuz qilinishi borib, kelib, aytib singari fe’llarda ham mavjud. 2. Og‘zaki nutqda va deyarli barcha o‘zbek shevasida uchta so‘zi – ushta, uch so‘m so‘zi – usso‘m, besh so‘m so‘zi – bessum, quchdi so‘zi – qushdi, echdi so‘zi – 25 eshdi, izsiz so‘zi – issiz, yuzsiz so‘zi – yussiz tarzda talaffuz qilinadi va bunday talaffuz qilish adabiy talaffuz me’yoriga muvofiq. Lekin toshni o‘rnida toshshi, tishni o‘rnida tishshi, so‘zni o‘rnida so‘zzi, qorni o‘rnida qorri, kimni o‘rniga kimmi tipidagi ayrim talaffuzlar va o‘rda, sho‘rda, o‘tta, sho‘tta, aqqa, baqqa kabi shakllar adabiy talaffuz me’yoriga mos emas. Chunki bunday qo‘llash ko‘pchilik shevaga emas, balki bir yoki bir tipli shevalarga xos bo‘lganligi uchun umumxalq tilining talaffuzini aks ettirmaydi. Ikkinchidan, ular og‘zaki nutqda har xillikni ko‘paytiradi. 3. Maroqand, dardmand, qand, band, po‘st kabi birliklar so‘ngidagi d tovushining nutqda t tarzda talaffuz qilinishini yoki shu turdagi so‘zning ba’zilarida so‘z oxiridagi d yoki t undoshining og‘zaki nutqda tushib qolishini ( xursan, Samarqan, go‘sh, pas singari) ixchamlikka intilish nuqtayi nazaridan, tilimiz tabiatini hisobga olgan holda va an’ana bo‘lib qolganligidan talaffuz me’yoriga muvofiq kelishini e’tirof etishga to‘g‘ri keladi. 4. Og‘zaki nutqda olsa, solsa, olgan singari so‘zlar talaffuzida l tovushini ko‘p hollarda tushirib qoldirish ham bugungi kunda adabiy talaffuz me’yoriga aylanib qolgan. Sopti, qipti, qopti, ketarkan, sovor, ayt kabi so‘zlarning og‘zaki nutqdagi talaffuzi ham shu hodisaga kiradi. 5. Buncha-muncha, bundan-mundan tipidagi so‘zning adabiy nutqimizda baravar ishlatilishi ham adabiy talaffuz me’yoriga zid emas. Tanbur so‘zining tambur tarzida, sunbula so‘zining sumbula tarzida talaffuz qilinishi ham talaffuz me’yoridan chetga chiqish bo‘lmaydi. 6. Chiroq, oyoq, yonoq, yaproq tipidagi so‘zlarning oxiridagi q tovushini g‘ tarzida aytish nutqimizdagi shu so‘zlarning asli holatiga to‘g‘ri kelmaganidek, o‘zbek tilining tabiatiga ham mos emas. Shuning uchun ham yuqoridagi so‘zlar oxiridagi q tovushini o‘zining orfografik holatini saqlagan holda og‘zaki nutqda ham q tarzida talaffuz qilish maqsadga muvofiq. Ayni vaqtda bu talaffuz bilan imlo muvofiqligini ta’minlaydi. 26 7. Hozirgi yozuvimizda bir xil yoziluvchi ayrim so‘zlar ham borki, ularning og‘zaki talaffuzi farq qiladi va bu farqni nutqda aralashtirish yaramaydi. Masalan, ravshan va tavsiya so‘zlaridagi v tovushi og‘zaki nutqda u ga moyil qilib lab-lab v tarzda talaffuz etilmog‘i lozim. Bu so‘zlardagi v ni f tarzida talaffuz qilish hozirgi talaffuz me’yoridan chekinishdir. 8. Og‘zaki nutqda bir tovush bilan boshqa bir tovush almashinib qo‘llanilishi mumkin. Masalan, ketdi so‘zini ketti, boramiz so‘zini boramis, baland so‘zini balan kabi. Bu qoida ko‘proq undoshga xos. Lekin u ba’zan unliga ham joriy qilinishi mumkin. Masalan, shu yerda birikmasi xalq shevasining deyarli ko‘pchiligida shierda deb talaffuz qilinadi va bu hol adabiy talaffuz me’yoridan chetga chiqish bo‘lmaydi. Biroq unlini almashtirib talaffuz qilish undoshni almashtirib talaffuz qilishga nisbatan amalda kam uchraydi. Chunki unlini almashtirib talaffuz qilish ko‘pincha so‘z ma’nosining buzilishiga olib keladi. Masalan: kir – ker – kar – kor – ko‘r; sil – sel – sal – sol – so‘l. 9. Undoshlarning talaffuzi ham muhim ahamiyat kasb etadi va ularni noto‘g‘ri talaffuz qilish qo‘pol xatolarga olib kelishi mumkin. Masalan, ba’zan ng tovushi yozilishiga qarab n+g tarzida ( borin-giz, kelin-giz, o‘zin-giz kabi) talaffuz qilinmoqda. Holbuki ng tovushi aslida n tovushiga o‘xshash sodda bir tovush bo‘lib, unda burun rezonansi kuchliroqdir. Alfavitda bu tovush o‘zining alohida grafik belgisiga ega bo‘lmay, qo‘shimcha g tovushi yordamida ikki harf bilan berilganligi tufayli alifbodagi bu kamchilik imlo orqali talaffuzga salbiy ta’sir etib, ba’zi so‘zlarni buzib talaffuz qilishga sabab bo‘ladi. Demak, unli va undosh tovushni to‘g‘ri talaffuz etmaslik jiddiy chalkashlik va nuqson tug‘dirishi mumkin. 10.O‘zbek tiliga o‘zlashgan baynalmilal so‘zning deyarli hammasi aslida qanday qo‘llangan bo‘lsa, og‘zaki adabiy nutqda ham asosan asliga mos ravishda talaffuz qilinadi. Bunga fabrika so‘zining pabrika emas, asl holicha fabrika tarzida talaffuz etilishi misol bo‘la oladi. Shuningdek, avtomobil so‘zini aftamabil, familiyalarning 27 oxiridagi -ov affiksini -o‘f tarzida, xotin-qizlar familiyasidagi -v ni esa lab-lab -v tarzida u unlisiga yaqin talaffuz qilish ham talaffuz me’yoridan chekinish hisoblanmaydi. UMUMIY XULOSA Tovush, so‘z va gaplar tilshunoslikning eng muhim tarkibiy qismlaridandir. Ulardan to‘g‘ri foydalanish uchun fonetika va orfoepiya qonunlarini chuqur anglash lozim. Ayniqsa, urg‘u va bo‘g‘in kabi tushunchalar tilning tabiiy ohangdorligi va to‘g‘ri talaffuzini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu ikki hodisa, har qanday tilda, ayniqsa o‘zbek tilida nutq madaniyatini shakllantirish va boyitishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bo‘g‘in – bu og‘iz bo‘shlig‘ida bir maromda, ya’ni bir nafasda talaffuz qilinadigan tovushlar yig‘indisidir. Har bir so‘z bir yoki undan ortiq bo‘g‘indan iborat bo‘ladi. Masalan: kitob (ki-tob) – ikki bo‘g‘inli so‘z. Bo‘g‘inlar quyidagi turlarga bo‘linadi: ochiq bo‘g‘in (so‘z unli bilan tugaydi), yopiq bo‘g‘in (so‘z undosh bilan tugaydi) Bo‘g‘inlarni to‘g‘ri ajratish va anglash o‘quvchining imloviy, orfoepik va grammatik bilimini boyitadi. Bo‘g‘inlash asosida so‘zlarni satrga ko‘chirish, she’r yozish, qofiya tuzish, urg‘uni aniqlash kabi ko‘plab tilshunoslik faoliyatlari amalga oshiriladi. Urg‘u – bu so‘z yoki gapda qandaydir bo‘g‘inga yoki so‘zga talaffuzda kuchliroq urg‘u berishdir. U so‘zga ma’no, ohang va ifoda kuchi bag‘ishlaydi. Urg‘u ikki turga bo‘linadi: leksik urg‘u (so‘zdagi bo‘g‘inga beriladigan urg‘u) va intonatsion urg‘u (gapdagi alohida so‘zga beriladigan urg‘u). O‘zbek tilida urg‘u odatda so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi: kitob, o‘qituvchi, yozuvchi. Ammo bu qat’iy qoidamas, lekin asosiy tendensiya shunday. Boshqa tillarda, masalan rus, ingliz tillarida urg‘u so‘zning boshida, o‘rtasida yoki oxirida bo‘lishi mumkin, bu esa urg‘uni bilishni chet tillarini o‘rganishda ham zaruriy qiladi. Urg‘u noto‘g‘ri qo‘yilsa, so‘zning ma’nosi o‘zgarishi yoki so‘z tushunarsiz bo‘lib qolishi mumkin. Masalan, rus tilidagi 28 “za’mok” (qal’a) va “zamok” (qulf) so‘zlarida urg‘u o‘zgarishi bilan ma’no ham butunlay o‘zgaradi. Bu urg‘uning nafaqat fonetik, balki semantik (ma’noviy) ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Urg‘u va bo‘g‘in til tizimida bir-biriga bog‘liq hodisalardir. Urg‘u har doim biror bo‘g‘inga tushadi. Shuning uchun bo‘g‘in tuzilishini tushunmasdan urg‘uni aniqlash imkonsiz bo‘ladi. O‘qitishda bu ikki tushunchani birgalikda o‘rganish tavsiya etiladi. Bu, ayniqsa, maktabgacha va boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun talaffuz madaniyatini shakllantirishda asosiy poydevor hisoblanadi. Urg‘u va bo‘g‘in o‘zbek tili fonetik tizimining asosiy unsurlaridan bo‘lib, ular tilshunoslikda, nutq madaniyatida, she’r yozishda, ohangdorlikni ta’minlashda va hatto dramatik san’atda beqiyos ahamiyatga ega. Ularni to‘g‘ri o‘rganish va amaliyotda qo‘llash orqali insonning nafaqat tilga nisbatan hurmati, balki umumiy madaniyati, fikrlash darajasi ham namoyon bo‘ladi. Shu bois, har bir til o‘rganuvchi, ayniqsa ona tilida mukammal savodli bo‘lishni istagan shaxs, ushbu tushunchalarning nazariy va amaliy jihatlarini chuqur o‘zlashtirishi lozim. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ilmiy adabiyotlar 1.A.A.Abduazizov. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent,2010. – 178-B 2.A.Mahmudov. O‘zbek adabiy tilida so‘zlarning fonetik strukturasi / / «O‘zbek tili va adabiyoti» jurnali, 1984. 2 - son. 30—34- b 3.Denis Vairasse d'Allais. - Schweitzer, 2018. - 1681: 41 4.I. A. Baudouin de Courtenay. Избранные труды по общему языкознанию. - Москва, Наука, - 560-С 5.Jamolxonov H. Hozirgi O‘zbek adabiy tili. – Toshkent, Talqin,2005. – 260- B- 42-B 6. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – Тoshkent. «Talqin», 2005. – 260-b. 7.Mengliyev B. Zamonaviy o‘zbek tili. – Toshkent. Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat universiteti, 2023. – 185-b. 8.Muhiddinova X. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – Toshkent. O‘qituvchi, 2006. – 208-b. 9.Palsgrave J. “Lesclarcissement de la langue françoyse”. – Fransiya, 1530 10.Qo‘ziyev U. Hozirgi o‘zbek adabiy tili fanidan o‘quv-uslubiy majmua. – Namangan, 2021. – 234-b. 11.R.Sayfullayeva. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent,2009. – 418-B 12.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2010. – 590-b. 13.Sh.Ra xmatulla O‘zbek tili fonetikasida n ma’ruzalar matni. – Toshkent,O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti.1974. - 126-B 14.А. Реформат ский Введени е в языкознан ие. - Москва, Просвещение,1967. – 384-С 15.В.Василиев. Общая фонетика. - Москва, Просвещение,1970. - 320-С 30 16.М.И. Матусевич. Современный русский язык. Фонетика. — М.:«Просвещение». 1976. с. 226. II Elektron manbalar 17 18 19 20 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TILSHUNOSLIKDA BO‘G‘IN TUSHUNCHASI

1.1.Bo‘g‘in tushunchasi haqida turli olimlarning turlicha fikrlari

1.2.Bo‘g‘in va uning turlari haqida nazariya va misollar

1.3.Bo‘g‘inning til va nutqdagi ahamiyati

II BOB. TILSHUNOSLIKDA URG‘UNING O‘RNI

2.1.Urg‘u va uning xususiyatlari haqida olimlarning fikri

2.2.Urg‘u va uning turlari haqida

2.3. So‘z va bo‘g‘in munosabati

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить