O’zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg’u va bo’g’in

O‘ZBEKISTON  RESPUBLIKASI OLIY   TA’LIM FAN  
VA IN N OVATSIY ALAR VAZIRLIGI 
MIRZO ULUG‘BEK N OMIDAGI 
O‘ZBEKISTON  MILLIY  UN IVERSITETI 
J URN ALISTIKA VA O’ZBEK FILOLOGIY ASI 
FAKULTETI FILALOGIY A VA O’ZBEK TILLARIN I 
O’QITISH: O’ZBEK TILI Y O’N ALISHI 
KURS ISHI  
MAVZU:  O’ZBEK TILSHUN OSLIGIDA  AKSEN TUATSIY A  VA
SILLABIKA. URG’U VA BO’G’IN . 
Toshkent-2025  Mundarija 
KIRISH ………………………………………………………..………..……..……...3  I BOB. URG’U
VA  BO’G’IN N IN G NA ZA RIY  A SOSLA RI  … … .… … … … … .… . 7 1.1§.
Aksentuatsiya va sillabika tushunchalarining izohi. Fonetik birliklar tizimida
urg’u va bo’g’inning o’rni……………………………...………………..……………..7 1.2§.
O’zbek tilshunosligida urg’u va uning turlari…………………………………..10 1.3§.
O’zbek tilshunosligida bo’g’in tiplari……...…………………………………...17 I bob
yuzasidan xulosa………………………………………………………………..24 
II BOB. X X A SR BOSHLA RI
DA O’ZBEK TILSHUN
OSLIGIN I
SHA KLLA N ISHI   VA   URG’U-BO’G’IN   TERMIN OLOGI Y A SIN IN G   TA RIX IY
ILDIZLA RI… … … … … … … … … … … … … … … … .… … … … … … … … ..… … … .. 25   2.1§.
Ma’rifatparvar   olimlarning   tilshunoslikdagi   xizmatlari.   Fitratning   “Sarf”   va
“Nahv”   asarlarida   urg’u   va   bo’g’inga   doir   qarashlar
………………………………...25   2.2§.   O’zbek   tilshunosligida   aksentuatsiya   va
sillabika   mavzulari   doirasida   tadqiqot   olib   borgan   olimlar   …..
……………………………………………………………….30   II   bob   yuzasidan
xulosa…………………………………………………………….…33   UMUMIY
X ULOSA ………… ….……………………………………….……….....34   FOY DA LA N ILGA N
ADA BIY OTLA R RO’Y X A TI ………………...….……..…36  KIRISH 
Mav zuning   dolzarbligi .   Til   –   har   bir   millatning   ruhiy-ma’naviy
boyligi, tarixiy xotirasi va madaniyatining eng muhim unsurlaridan biridir.
Har   bir   xalqning   taraqqiyoti,   uning   tafakkuri,   jahon   sahnasidagi   o‘rni,
avvalo,   o‘z   ona   tilini   qanchalik   chuqur   bilishi,   qadrlashi   va   rivojlantirishi
bilan   chambarchas   bog‘liq.   Shu   jihatdan,   tilshunoslikning   muhim
tarmoqlaridan   biri   bo‘lgan   fonetika,   ayniqsa,   urg‘u   va   bo‘g‘in
hodisalarining   ilmiy   asosda   o‘rganilishi   nafaqat   nazariy,   balki   amaliy
ahamiyatga ham egadir. 
Bugungi   kunda   ona   tilimiz   —   o‘zbek   tilining   davlat   tili   sifatida
mavqei   ortib   borayotgan   bir   vaqtda,   uning   fonetik   tizimini   chuqur   tahlil
qilish,   ayniqsa,   aksentuatsiya   (urg‘u)   va   sillabika   (bo‘g‘in)   kabi   nutqdagi
muhim hodisalarning ilmiy jihatdan izchil yoritilishi dolzarb masalalardan
biridir. Ushbu hodisalar nafaqat fonetik tahlilning markazida turadi, balki
to‘g‘ri   talaffuz,   nutq   madaniyati   va   yozma   matnlardagi   ifodaning
tiniqligiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. 
Prezident   Shavkat   Mirziyoyev   ham   o‘z   chiqishlarida   til   masalasini
millat   taraqqiyotining   strategik   yo‘nalishlaridan   biri   sifatida   alohida
ta’kidlab   kelmoqda.   Jumladan,   u   shunday   degan   edi:   “Ona   tilimiz   –   bu
bizning   bebaho   boyligimiz,   milliy   g‘ururimiz   va   mustaqilligimiz   ramzidir.
Uni   asrab-avaylash,   rivojlantirish   va   yangi   avlodga   to‘la-to‘kis   yetkazish
barchamizning muqaddas burchimizdir.” 
Shuningdek,   2020-yil   21-oktabrda   davlat   tilining   qabul   qilingan
kuniga bag‘ishlangan nutqida prezident tilshunoslik sohasida chuqur ilmiy
izlanishlar   olib   borish,   o‘zbek   tilining   barcha   darajalarini   zamonaviy
talablarga   mos   ravishda   o‘rganish   lozimligini   qayd   etgan   edi.   Bu   esa fonetik   birliklar,   xususan,   urg‘u   va   bo‘g‘in   kabi   til   birliklarini   tahlil
qilishning ham dolzarbligini oshiradi. 
3  Bundan   tashqari,   hozirgi   global   axborot   makonida   o‘zbek   tilining
izchil   va   ilmiy   asoslangan   fonetik   tahlili,   talaffuz   standartlarini   belgilash,
media   va   ta’lim   muassasalarida   so‘zlashuv   madaniyatini   shakllantirish
uchun zarur ilmiy asoslarni yaratadi. Shunday ekan, kurs ishining mazkur
mavzusi   o‘zbek   tilshunosligining   dolzarb   yo‘nalishlariga   bevosita   daxldor
bo‘lib, hozirgi til siyosati va ilmiy ehtiyojlarga javob beradi. 
Har   qanday   tilning   fonetik   tizimi   uning   tabiiy   ravishda   rivojlanib
borishida muhim o‘rin egallaydi. O‘zbek tilining fonetikasi doirasida urg‘u
(aksentuatsiya)   va   bo‘g‘in   (sillabika)   hodisalari   alohida   o‘rganilishi   kerak
bo‘lgan   asosiy   bo‘limlar   sirasiga   kiradi.   Chunki   urg‘u   so‘z   va   gapning
talaffuzdagi ifodaviyligini, bo‘g‘in esa so‘zning tarkibiy tuzilishini aniqlovchi
fonetik   birlik   hisoblanadi.   Mazkur   kurs   ishi   o‘zbek   tilida   urg‘u   va   bo‘g‘in
masalalarining   nazariy   va   amaliy   tomonlarini,   ularning   fonetik   va
fonologik   xususiyatlarini   hamda   tilshunoslikdagi   o‘rganilish   darajasini
tahlil   qilishga   bag‘ishlanadi.   Bu   ishda   tilshunos   olimlarning   ilmiy
qarashlari, hozirgi zamon tadqiqotlari, shuningdek, amaliy misollar orqali
urg‘u va bo‘g‘inning o‘zaro munosabati yoritiladi. 
Kurs   ishining   maqsadi.   Mazkur   kurs   ishining   asosiy   maqsadi   —
o‘zbek tili fonetik tizimining muhim unsurlari bo‘lgan urg‘u (aksentuatsiya)
va   bo‘g‘in   (sillabika)   hodisalarining   nazariy   asoslarini   chuqur   o‘rganish,
ularning   til   tizimidagi   o‘rni,   vazifasi   va   o‘zaro   bog‘liqligini   tahlil   qilishdan
iborat. 
Kurs   ishida   urg‘u   va   bo‘g‘in   tushunchalari,   ularning   fonetik   va
fonologik xususiyatlari, tilshunoslikdagi yondashuvlar asosida o‘rganiladi.
Ayniqsa, o‘zbek tilida urg‘u turlarining (leksik, grammatik, sintaktik) so‘z va
gapdagi   ahamiyati,   bo‘g‘inlarning   tuzilishi   va   ularning   urg‘u   bilan   aloqasi
tadqiq etiladi. Shuningdek, bu hodisalarning talaffuz, nutq madaniyati va
tildagi ritmik qurilmaga ta’siri aniqlanadi.  4  Kurs   ishining   yana   bir   maqsadi   —   o‘zbek   tili   fonetik   tizimida
aksentuatsiya   va   sillabik   tuzilmaning   amaliy   ahamiyatini   ko‘rsatish,
zamonaviy   tilshunoslikdaularning   o‘rganilish   yo‘nalishlari,   ilg‘or   nazariy
qarashlar va olimlarning fikrlarini umumlashtirishdan iborat. 
Shuningdek,   kurs   ishida   mavzu   doirasida   mavjud   bo‘lgan
zamonaviy o‘quv qo‘llanma, dissertatsiya, ilmiy maqolalar tahlil qilinadi va
o‘zbek   tili   tizimining   tabiiy   xususiyatlariga   asoslangan   holda   mualliflik
xulosalari shakllantiriladi. 
Kurs ishi v azifalari.  Ushbu kurs ishida qo’yilgan maqsadga erishish
uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz:
-   Urg‘u va bo‘g‘inning nazariy asoslarini tahlil qilish; 
-   Urg‘u va bo‘g‘inning fonetik tizimdagi o‘rnini aniqlash; 
-   O‘zbek tilida aksentuatsiya va sillabikani o‘rganish tarixiga nazar 
tashlash; 
-   Amaliy misollar orqali tahlillar berish. 
Kurs ishi  mav zusining oby ek t i.  Urg’u va bo’g’inning o’zbek tilidagi
amaliy   ahamiyati.   Mazkur   kurs   ishining   obyekti   –   o‘zbek   tilining   fonetik
tizimi, ya’ni o‘zbek adabiy tilidagi urg‘u (aksentuatsiya) va bo‘g‘in (sillabika)
hodisalaridir.   Ushbu   hodisalar   tilning   tabiiy   tovush   tizimida   namoyon
bo‘ladigan,   talaffuzga,   ritmga,   mazmunga   va   nutqning   estetik   tuzilishiga
ta’sir   etuvchi   muhim   fonetik   birliklardir.   Boshqacha   aytganda,   ishning
obyekti – urg‘u va bo‘g‘inlarning o‘zbek tilida amal qilishi, ularning nazariy
va amaliy jihatdan til tizimidagi funksional o‘rni hisoblanadi. 
Kurs   ishi   mav zusining   predmet i.   Urg‘u   va   bo‘g‘inlarning   nazariy
asoslari,   turlari   va   amaliy   qo‘llanilishi.   Kurs   ishining   predmeti   –   urg‘u   va
bo‘g‘inning   o‘zbek   tili   fonetikasi   doirasidagi   xususiyatlari,   tasnifi,   urg‘u turlari,   bo‘g‘in   tuzilmalari,   ularning   o‘zaro   munosabati   va   fonologik
tizimdagi ifodalanish shakllaridir. 
Bu doirada: 
5  -   Urg‘uning leksik, grammatik va sintaktik turlari; 
-   Bo‘g‘inning ochiq, yopiq, berkitilgan, berkitilmagan 
shakllari; -   Urg‘u va bo‘g‘inning nutqdagi roli; 
-   So‘z va gapda urg‘u tushish qonuniyatlari; 
-   Urg‘u-bo‘g‘in birligining talaffuz madaniyatiga ta’siri. 
kabi jihatlar fonetik, morfologik va stilistik nuqtayi nazardan o‘rganiladi. 
Kurs ishining amaliy  ahamiy at i.  Til o‘rganishda, fonetik tahlilni 
to‘g‘ri olib borishda hamda urg‘u va bo‘g‘in bilan bog‘liq muammolarni 
yoritishda yordam beradi. 
6  I BOB. URG’U VA  BO’G’IN N IN G NA ZA RIY  ASOSLA RI  
1.1 A k sent uat siy a v a sillabik a t ushunchalarining izohi. Fonet ik  
birlik lar  t izimida urg’u v a bo’g’inning o’rni 
Tilshunoslikda   aksentuatsiya   —   bu   so‘zlardagi   urg‘u   hodisasi   va
uning   qonuniyatlarini   o‘rganadigan   ilmiy   sohadir.   U   so‘zning   qaysi
bo‘g‘iniga   urg‘u   tushishini,   urg‘u   orqali   so‘z   yoki   shakllar   orasidagi
farqlanishni   va   urg‘uning   fonetik,   morfologik,   sintaktik   jihatlarini   tahlil
qiladi. 
Urg‘u   —   tilning   fonetik   bo‘lagi   bo‘lishiga   qaramay,   leksik,
grammatik   va   stilistik   darajalarda   ham   faol   ishlatiladi,   shu   sababli
aksentuatsiya fonetika bilan birga morfologiya, leksikologiya, sintaksis va
stilistikada ham muhim ahamiyat kasb etadi. 
" A k sent uat siy a"   atamasi   lotincha   " accent us"   so‘zidan   olingan
bo‘lib,   " urg‘u" ,   " ohang"   degan   ma’nolarni   bildiradi.   Bu   tushuncha
qadimdan,   ya’ni   antik   davr   grammatiklari   (yunon   va   lotin   grammatiklari)
asarlarida uchraydi. 
Yevropa   fonetikasida   aksentuatsiya   tizimi   ustida   XIX–XX   asrlarda
faol tadqiqotlar olib borilgan. Bu jarayonda ayniqsa nemis, fransuz va rus
olimlari katta hissa qo‘shgan. 
Aksentuatsiya   termini   va   unga   oid   ilmiy   qarashlar   o‘zbek
tilshunosligiga XX asr o‘rtalaridan boshlab kirib keldi. Bu tushuncha o‘zbek
tili   fonetikasi   doirasida,   xususan   urg‘u   masalalari   bilan   bog‘liq   holda
o‘rganila boshlandi. 
Aksentuatsiya— bu urg‘uning joylashuvi, vazifasi va qonuniyatlarini
o‘rganadigan   muhim   tilshunoslik   sohasi   bo‘lib,   o‘zbek   tilshunosligida   bu
tushuncha   XX   asrning   o‘rtalaridan   boshlab   fonetika   doirasida   o‘rganila boshlandi.   Bu   bo‘limga   oid   ilmiy   qarashlar   ko‘plab   o‘zbek   olimlari
tomonidan   ishlab   chiqilgan,   hozirda   esa   u   til   tizimining   ajralmas   qismi
sifatida tahlil qilinmoqda. 
7  Sillabik a   (yunoncha   sy llabē   —   bo‘g‘in)   —   bu   bo‘g‘in   yasash
qonuniyatlarini,   bo‘g‘inlarning   tuzilishi,   turlari,   til   tizimidagi   o‘rni   va
bo‘g‘inlarning   talaffuzdagi   ahamiyatini   o‘rganuvchi   tilshunoslik   sohasi
hisoblanadi. 
U   fonetikaning   muhim   bo‘limlaridan   biri   bo‘lib,   so‘zlarning   talaffuz
jarayonida   qanday   bo‘g‘inlarga   ajralishi   va   bu   ajralish   qanday
qonuniyatlarga asoslanishini o‘rganadi. 
Sillabika   —   tilshunoslikdagi   bo‘g‘in   nazariyasi,   ya’ni   so‘zlarning
bo‘g‘inlarga   qanday   ajralishi,   har   bir   bo‘g‘inning   tuzilmasi   (fonemalar
tartibi), ularning talaffuzdagi roli va tovushlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil
qiladigan bo‘limdir. 
Sillabika   tushunchasi   ilk   bor   qadimgi   yunon   tilshunoslarining
fonetik   tadqiqotlarida   uchraydi.   Ayni   paytda   bu   soha   XIX–XX   asr  Yevropa
fonetikasi, ayniqsa rus, nemis va fransuz tilshunoslarining asarlarida keng
ilmiy asosga ega bo‘ldi. 
Rus tilshunosligida bu borada R. I. Avanesov, A. A. Reformatskiy, L.
V.   Shcherba   kabi   olimlar   muhim   ishlar   qilgan.   Ularning   ishlari   Markaziy
Osiyo tilshunosligiga ham katta ta’sir ko‘rsatgan. 
Sillabika— tilshunoslikda bo‘g‘in yasash qonuniyatlarini o‘rganuvchi
ilmiy   bo‘lim   bo‘lib,   u   o‘zbek   tilshunosligida   XX   asr   o‘rtalaridan   boshlab
fonetika   doirasida   rivojlana   boshlagan.   Bu   tushuncha   va   unga   doir
nazariyalar   o‘zbek   tilida   urg‘u,   talaffuz,   fonologik   birliklar   va   morfologik
shakllanish jarayonlarini chuqur o‘rganishga xizmat qiladi. 
Fonet ik a —grekcha “ phone” —tovush, “ t ik a” —quti so'zidan olingan bo'lib.
“tovushlar qutisi” yoki “tovush haqidagi bilim” demakdir. Fonetika tilning
tovushlar tizimini, ularning tuzilishini, nutq apparati, bo‘g‘in va uning
turlari, so'zda tovushlarining almashinishi va o'zgarishini, shuningdek,
urg‘u va ohang va uning ishlatilish o'rinlarini o'rgatadi. XX asrning 20-30- yillarigacha tilning tovush sistemasi, urg'u, bo‘g‘in va intonatsion
xususiyatlari asosan fonetikada o‘rganilar edi. Keyinchalik  8  fonetika   bilan   fonologiya   fani   farqlana   boshlandi.   Fonetika   fonologiya
bilan   tilning   material   (moddiy)—ifoda   rejasini   o'rganish   borasida
umumiylikni   tashkil   qiladi.   Lekin   ular   tilning   fonetik   birliklari—tovushlar,
urg‘u   va   ohangni   qaysi   jihatdan   o   ‘rganishi   bilan   bir-biridan   farq   qiladi.
Fonetikada   tovushlarning   bioasosi   —   akustik-artikulatsion   xususiyatlari,
urg'u   va   ohangning   moddiy   (fizik)   belgilari   (miqdori,   kuchi),   tovush
o‘zgarishlari   o‘rganilsa,   fonologiyada   tovush,   urg‘u   va   ohangning   ijtimoiy
vazifasi, ya'ni ma’no farqlash xususiyati o'rganiladi. 
Fonetik birliklarga tovush, bo‘g‘in, urg‘u, ohang kiradi. Fonologik 
birliklarga fonema, sillabema, aksentema, intonema (prosodema) kiradi. 
Fonetika   nutqdagi   tovush   o‘zgarishlari   va   almashinishini,   urg‘u   va
uning turini ham o‘rganadi. Fonetikani o‘rganish imlo (orfografiya), to‘g‘ri
talaffuz (orfoepiya) me’yorini yaxshi o‘zlashtirib olishda, adabiy va dialektal
talaffuz   farqlarini   aniqlashda,   logopediya   va   surdopedagogikada   nutqiy
nuqson diagnostikasi va uni bartaraf etishda katta ahamiyatga ega. 
9  1.2 O’zbek  t ilshunosligida urg’u v a uning t urlari 
So‘z bo‘g‘inlaridan biridagi unli tovushning boshqalariga nisbatan 
kuchliroq ovoz bilan aytilishi  urg‘u  deyiladi. Urg'u olgan bo‘g‘in urg‘uli 
bo‘g‘in deyiladi. Urg'u odatda bo‘g‘indagi unli tovushga tushadi. Bunday 
urg‘u  lek sik  urg‘u  deyiladi. Urg‘u o‘z sifatiga ko‘ra ikki xil bo'ladi:  dinamik  
urg‘u  va  musiqiy  urg‘u. Urg'uli bo‘g‘inning kuchliroq ovoz bilan aytilishi 
dinamik, baland ohang bilan aytilishi musiqiy urg'udir. O‘zbek tiliga 
dinamik urg‘u xosdir. O'zbek tilida urg‘u asosan so'zning oxirgi bo‘g‘iniga 
tushadi:  aka, tinchlik  kabi. So'zlarga qo‘shimcha qo‘shilishi bilan urg‘u ham 
ko‘cha boradi:  paxta-paxtakor, paxtakorlar-paxtakorlarga . O'zbek tilida 
urg‘u so'zning birinchi yoki o‘rtadagi bo‘g‘inlariga ham tushishi mumkin. 
Olmoshlarda ( hamma, barcha ), ravishlarda ( doim, hozir ), modal so'zlarda 
( albatta, afsuski ), ba’zi yordamchi so‘zlarda ( hatto, ammo, lekin ) shunday 
hodisani kuzatish mumkin. 
Oʼzbek tilida urg‘u asosan so'zning oxirgi bo‘g‘iniga tushishi tufayli u
bog'liq   urg‘u   hisoblanadi.   O‘zbek   tiliga   ruscha   o‘zlashma   so‘zlar   kirib
kelganligi   natijasida   erkin   urg‘u   ham   yuzaga   keldi.   Erkin   urg‘u   so'zning
istalgan bo'g'iniga tushishi mumkin:  nichka, gazeta, akademik  kabi. 
Obyektiga   ko‘ra   urg‘u   leksik   urg'u   va   mantiqiy   urg'uga   bo‘linadi.
Mantiqiy   urg‘u   gapning   biror   bo‘lagiga   tushadi,   bunda   urg‘u   olgan   gap
bo'lagi   boshqalariga   nisbatan   kuchliroq   yoki   o   ‘zgacharoq   ohang   bilan
aytiladi.   Masalan,   Karim   kecha   keldi .   Kecha   Karim   keldi .   Mantiqiy   urg‘u
olgan so‘z odatda kesim bilan yonmayon keladi. 
Leksik   urg‘u   adabiy   talaffuz   bilan   bog'liqdir.   Agar   urg‘u   noto'g'ri
qo'yilsa,   so‘zni   tushunish   qiyinlashadi.   Leksik   urg‘u   o‘xshash   so'zlar   va
grammatik qo'shimchalami ham farqlashga xizmat qiladi. Masalan,    olma
(ot),  olma  (fe’l); 
o‘qituvchim
iz (-miz, -egalik qo‘shimch
asi), o‘qituvchi
miz (-miz -kesimlik qo'shimchasi). 
10  Tilning   qaysi   sathidagi   birliklarga   aloqador   bo’lishiga   ko’ra
urg’uning   quyidagi   tiplari   o’zaro   farqlanadi:   1)   so’z   urg’usi;   2)   sintagma
urg’usi 3) ayiruv (ta’kidlov) urg’usi. 
So‘z   urg'usi   bevosita   so'zga   aloqador   bo'lgan,   so'z   tarkibidagi
bo'g'inlardan   biriga   tushadigan   urg'udir.   Fonetik   tabiatiga,   tushadigan
o'rniga va harakat qilish belgisiga ko'ra so'z urg'usi har xil bo'ladi. 
1. Fonet ik  t abiat iga k o‘ra  so'z urg'usi dinamik, kvantitativ, tipik 
ottenkali va tonik (musiqiy) xarakterlarda bo'lishi mumkin: 
a )   dinamik   urg'u   (zarb   urg'usi).   Urg'uning   bu   turi   so'z   tarkibidagi
bo'g'inlardan   birining,   ayniqsa,   undagi   unli   tovushning   kuchli   zarb   bilan
talaffuz   qilinishiga   asoslanadi.   Kuchli   zarb   va   baland   ovoz   dinamik
urg'uning akustik belgisi bo'lsa, shu ovozni yuzaga keltiruvchi nutq a’zolari
muskullarining   kuchlanishi   (tortilishi,   taranglashishi)   bunday   urg'uning
fiziologik   belgisi   sanaladi.   Dinamik   urg'uli   bo'g'inda   kuchli   zarbning
bo'lishi   uning   shu   so'z   tarkibidagi   boshqa   bo'g'inlardan   ajralib   turishini
ta’minlaydi; 
b)  kvantitativ urg'u.  Urg'uning bu turi urg'uli bo'g'indagi unli 
tovushning cho'ziq (davomli) talaffuz etilishi bilan xarakterlanadi; 
d)   tipik   ottenkali   urg'u   (sifat   urg'usi).   Urg'uning   bu   turi   bo'g'indagi
unlining   o'ziga   xos   tipik   ottenkasi   (sifat   belgisi)   saqlangan   bo'lishi   bilan
xarakterlanadi,  shu  belgisiga  ko'ra  u  urg'usiz  bo'g'indagi unlining notipik
ottenkasidan farqlanadi; 
e)   tonik   (musiqiy)   urg'u.   Urg'uning   bu   turini   olgan   bo'g'in   ovoz
tonining   o'zgarishi   bilan   urg'usiz   bo'g'inlardan   farq   qiladi.   Demak,   tonik
urg'uda un paychalari chastotasi tezlashadi, ovoz toni esa balandlashadi.  Ko'pchilik tillarning so'z urg'usida yuqoridagi fonetik (fizik-akustik) 
belgilardan bir nechasi birga ishtirok etadi, ammo ulardan bittasi, ba’zan, 
ikkitasi shu 
11  til uchun yetakchi belgi hisoblanadi. Masalan: rus tilidagi so'z urg'usida 
tonik (musiqiy) urg'u belgisi yo'q, qolgan belgilarning barchasi bor: 
cho'ziqlik mavjud, bo'g'indagi unlining asosiy sifat (akustik) belgilari 
saqlangan, zarb ham ishtirok etadi. Quyidagi misollarning qiyosida buni 
yaqqol anglab olish mumkin: a)  oltin  (o'zb.) va  karantin  (rus.),  ovsin  (o'zb.) 
va  apelsin  (rus.) so'zlarining barchasida oxirgi bo'g'in urg'ulidir, barcha 
urg'uli bo'g'inlarda “i” unlisi qatnashgan, ammo ruscha karantin, apelsin 
so'zlaridagi “i” unlisi o'zbekcha  oltin, ovsin  so'zlaridagi “i” dan cho'ziqroq 
talaffuz etilmoqda. Bunday tafovutni  mavzu  (o'zb.) va  meduza  (rus.) mangu
(o'zb.) va  mangusta  (rus.) so’zlarining urg'uli bo'g'inlaridagi “u” unlisi 
qiyosida ham ko'ramiz. Rus tili fonetistlarining ta'kidlashicha, ruscha unli 
fonemalarning urg‘uli bo'g'indagi cho'ziqlik darajasi urg'usiz bo'g'indan bir
yarim barobar ortiqdir. b)  город  (им. падеж, ед. число) -  города  
(им.падеж, мн. число),  вода  (им. падеж, ед. число) –  воды  (им. падеж, 
мн. число) —  воды  (род. падеж, ед. число). Keltirilgan so'zlarning barcha 
grammatik shakllarida lab-lab, o'rta keng “o” unlisi qatnashgan, ammo u 
o'zining ana shu sifat belgilarini (lab-lab, o'rta keng “o” uchun tipik 
ottenkalarni) faqat urg'uli bo'g'inda saqlagan, urg'usiz bo'g'inlarda esa bu 
belgilar o'zgarib, “o” unlisi qisqa “a” (lablanmagan, quyi keng unli) tarzida 
talaffuz qilinmoqda:  гарада, вaда, вады  kabi. Unli fonemaning asosiy 
(tipik) ottenkasi namoyon bo'lishi uchun so'z urg'usining qanday 
ahamiyati borligini shu misollar tahlilidan anglab olish mumkin. Shuning 
uchun ham so'z urg'usining fonetik tabiatini baholashda rus tilshunoslari 
birinchi o'ringa sifat belgilarini (unli fonemadagi asosiy ottenkalarning 
saqlanish darajasini), ikkinchi o'ringa cho'ziqlik belgisini va, nihoyat, 
uchinchi o'ringa zarb belgisini qo'yadilar. 
O'zbek tilida ham musiqiy urg'u yo'q, ammo unda cho'ziqlik belgisi
va   zarb   bor.   Bunda   shuni   ham   ta’kidlash   kerakki,   so'z   urg'usining
cho'ziqlik   darajasi   rus   va   o'zbek   tillarida   bir   xil   emas:   rus   tilidagi   so'z urg'usining   cho'ziqlik   belgisi   o'zbek   tilidagidan   ko'proq   darajada   seziladi.
Buni   yuqorida   oltin   va   karantin,   ovsin   va   apelsin   so'zlari   qiyosida   ham
ko'rib o'tdik. Musiqiy (tonik, melodik) urg'u yapon, xitoy, koreys tillariga 
12  xosdir. Urg'uning bu turi boshqa fonetik belgilar,  xususan, zarb urg'usi 
bilan aralash holda shved, norvej, serb, xorvat va litva tillarida ham 
uchraydi. 
2. O‘rniga k o‘ra  so'z urg'usi ikki xil bo'ladi: bog'langan urg'u va 
erkin urg'u: 
a) bog'langan   urg'uli   tillarda   urg'u   so'zdagi   biror   bo'g'inga   doimiy
bog'langan bo'ladi. Masalan, turkiy tillarda urg'u so'zning oxirgi bo'g'iniga
tushadi. Bu xususiyat o'zbek tiliga ham xos:  kitob, daraxt, bola, ota, shahar
kabi. Vengr va chex tillarida so'z urg'usi birinchi bo'g'inga, polyak tilida esa
so'zning   oxiridan   bitta   oldingi   bo'g'inga   tushadi.   Bunday   xususiyat
yuqorida   keltirilgan   tillarning   urg'u   tizimiga   xos   doimiy   va   asosiy
belgilardir; 
b) erkin urg'uli  tillarda urg'u so'zning turli bo'g'inlariga tushadi. Rus 
tili ana shunday erkin urg'uli tillar tipiga kiradi. Unda urg'u so'zning 
birinchi bo'g'iniga ( магний, завуч ), ikkinchi, uchinchi bo'g'inlariga 
( оратор, бактерия, одуванчик,барахолка ) va oxirgi bo'g'iniga 
( бандероль, пейзаж ) tushishi mumkin. 
Erkin   urg'uli   tillarda   urg'uning   o'rni   so'z   ma’nolarini   farqlash
funksiyasini   (fonologik   vazifani)   ham   bajaradi,   ana   shu   funksiyasida   u
aksentema  hisoblanadi:   замок  (qulf)   va   замок  (qal’a,  qasr,  saroy, qo'rg‘on),
парить   (bug'lamoq)   -   парить   (parvoz   qilmoq)   kabi.   Bog'langan   urg'uli
tillarda bu holat juda kam uchraydi: rus tilidan o'zlashgan so'z bilan o'zbek
tili   so'zlari   o'rtasida   shunday   munosabat   paydo   bo'lganda   ( atlas   va   atlas
kabi),   sifatlar   ravishga   ko'chganda   ( yangi   va   yangi   kabi)   urg'uning   o'rni
ma’no   farqlash   xususiyatiga   ega   bo'lishi   mumkin,   ammo   bu   xususiyat
bog'langan urg'uli tillar uchun yetakchi va doimiy belgi hisoblanmaydi. 
3. Harak at  qilish belgisiga k o'ra  so'z urg'usi ko'chadigan va 
ko'chmaydigan turlarga bo'linadi:  a) ko'chadigan urg'u  muayyan tildagi so'zlarda, ayniqsa, ularning turli
grammatik shakllarida bir bo'g'indan boshqa bo'g'inga o'tib turadi, demak,
harakatda bo'ladi. Bu xususiyat rus tilida ko'proq uchraydi. Masalan:
загнать-загнан-загонять;  13  задать-задал-задаш; рана-ранение  kabi. Rus tilidagi urg'uning turli 
o'rinlarga ko'chishi hatto bir so'zning o'zida ham uchraydi:  докрасна-
докрасна, залитый-залитый, казаки-казаки, иначе-иначе, загиб-загиб  
kabi. Bu xususiyat rus tilidagi erkin urg'uning harakatchanlik belgisidir. 
Bunday belgi (harakat qilish, ko'chish) o'zbek tilidagi bog'langan urg'uda 
ham uchraydi. Masalan:  temir-temirchi-temirchilik  kabi. Demak, so’z 
urg'usining harakat qilish, ko'chish belgisi erkin urg'uli tillarda ham, 
bog'langan urg'uli tillarda ham bor, ammo ulardan birida (masalan, rus 
tilida) ko'chish turli yo'nalishda — oldingi bo'g'indan keyingi bo'g'inga 
yoki, aksincha, keyingi bo'g'indan oldingi bo'g'inlarga qarab bo'ladi. 
Masalan:  трава  (urg'u so'zning oxirgi bo'g'inida) —  травы  (urg'u oxirgi 
bo'g'indan oldingi bo'g'inga ko'chgan),  видно  (urg'u birinchi bo'g'inda) — 
видать  (urg'u oxirgi bo'g'iniga ko'chgan) kabi. O'zbek tilidagi ko'chish esa 
asosan bir yo'nalishda sodir bo'ladi: urg'u o'zak oxiridan qo'shimchalarga 
tomon harakat qiladi. Masalan,  shahar-shaharlik-shaharliklar  kabi. Demak, 
o'zbek tilidagi so'z urg'usining harakat qilishi bu tildagi urg'uning oxirgi 
bo'g'inga bog'langanlik belgisiga xilof emas, aksincha, u ayni shu me’yor 
talabi asosida oxirgi bo'g'inga ko'chmoqda. O‘zbek tilida so'z urg'usining 
oldingi bo'g'inga qarab ko'chishi juda kam uchraydi:  yangi (yangi uy) va 
yangi (yangi kelib-ketdi)  kabi. Bulardan tashqari, so'z ma’nolari 
kuchaytirilganda, bu ma'nolarga uslubiy bo'yoq qo'shish zarurati 
bo'lganda yuzaga keltiriladigan geminatsiya (bir xil undoshlarning 
qavatlanishi) hodisasida ham urg'uning oldingi bo'g'inlarga ko'chirilishi 
kuzatiladi:  maza qilmoq — mazza qilmoq, yashamagur — yashshamagur  
kabi. Bunday paytlarda urg'u fonostilistik vositaga aylanadi; 
b) ko'chmaydigan   urg'u   so'z   tarkibidagi   bitta   bo'g'inga   bog'langan
bo'lib,   u   boshqa   bo'g'inlarga   o'tmaydi:   rus   tilidagi   завод,   народ,
работать   so'zlarining   turlanishi   va   tuslanishida   bu   hodisa   kuzatiladi:
народ   —   народы   —   народов   —   народами   —   для   народа;работать   — работаю   —   работаешь   —   работает   —   работают   —   проработай   —
проработали  kabi. O'zbek tilida bu xususiyat ayrim 
14  olmoshlaming turlanishida kuzatiladi:  hamma — hammani — hammaning -
hammaga   —   hammada   -   hammadan;   barcha   —   barchani   —   barchaning   -
barchaga — barchada — barchadan  kabi. 
O'zbek   tilidagi   qo'shma   va   juft   so'zlarda   urg'u   ikki   va   undan   ortiq
bo'lishi ham  mumkin.  Bunday  paytlarda   oxirgi  bo'g'indagi zarb kuchliroq
bo'ladi   va   asosiy   urg'u   sanaladi,   qolgan   urg‘ular   ikkinchi   darajali
hisoblanadi:   kaltakesak,   temirbeton,   gultojixo'roz,   aka   -uka,   qozon-tovoq
kabi.   Bunday   ikkinchi   darajali   urg‘ular,   rus   tilida   ham   uchraydi:
железобетон, само произвольность, тёмно-синий  kabi. 
So'z urg'usining til va nutqdagi roli: a) so'zning fonetik qobig'ini bir
butun (kompleks) holatda ushlab turuvchi markaz bo'ladi; b) nutq oqimida
so'zni   boshqa   so'zdan   ajratib   olishga   yordam   beradi;   d)   so'z   urg'usining
harakatchan   turi   so'zlarning   leksik   va   grammatik   ma’nolarini   farqlashi
ham   mumkin;   e)   nutqda   fonostilistik   vosita   bo'la   oladi.   Keyingi   ikki   holat
urg'uning fonologik va aksentologik xususiyatlari sanaladi. 
Sint agma   urg'usi   —   nutq   oqimining   ma’no   jihatdan   muhim
bo'lgan   qismini  (sintagmani) alohida   ta’kidlash,  ajratish   uchun  qo'llangan
urg'u.   Sintagmani   aniqlash   mezoni   ikkitadir:   a)   semantik   mezon;   b)
sintaktik mezon. Bu mezonlar sintagmaning grammatik-semantik jihatdan
yaxlit   bir   butun   konstruksiya   ekanligidan   kelib   chiqadi.   Sintagma   urg'usi
fraza   (gap)   ichidagi   mazmunan   yaxlit,   grammatik   jihatdan   bir   butun
bo'lgan   qismni   maxsus   ta’kidlash,   uni   shu   fraza   (gap)   ichidagi   boshqa
sintagmalardan   ajratish   uchun   xizmat   qiladigan   fonetik   vositadir.   Buni
quyidagi   nutqiy   parcha   tahlilida   ko'rib   chiqaylik:   "Iqtisodiy   va   siyosiy
sohalardagi   barcha   islohotlarimizning   pirovard   maqsadi   yurtimizda
yashayotgan   barcha   fuqarolar   uchun   munosib   hayot   sharoitlarini   tashkil
qilib   berishdan   iboratdir.     Aynan   shuning   uchun   ham   ma’naviy   jihatdan
mukammal rivojlangan insonni tarbiyalash, ta’lim va maorifni yuksaltirish, milliy   uyg'onish   g‘oyasini   ro'yobga   chiqaradigan   yangi   avlodni   voyaga
yetkazish davlatimizning eng muhim vazifalaridan biri bo'lib qoladi". 
15  Yuqoridagi nutqiy parchada ikkita sodda yoyiq gap bor: 
1."   Iqtisodiy   va   siyosiy   sohalardagi   barcha   islohotlarimizning
pirovard   maqsadi   yurtimizda   yashayotgan   barcha   fuqarolar   uchun
munosib hayot sharoitlarini tashkil qilib berishdan iboratdir". 
2.   “Aynan   shuning   uchun   ham   ma’naviy   jihatdan   mukammal
rivojlangan   insonni   tarbiyalash,   ta’lim   va   maorifni   yuksaltirish,   milliy
uyg'onish g'oyasini ro'yobga chiqaradigan yangi avlodni voyaga yetkazish
davlatimizning   eng   muhim   vazifalaridan   biri   bo'lib   qoladi”.   Har   bir   gap
nutqning   fonetik   bo'linishida   bir   frazaga   teng   bo'lishini   hisobga   olsak,
keltirilgan   nutqiy   parchada   ikkita   fraza   borligi   ma'lum   bo'ladi.   Frazalar,
ma’lumki,   katta   pauzalar   bilan   bir-biridan   ajratiladi   (pauza   ham   fonetik
vosita   -   intonatsiyaning   tarkibiy   uzvlaridan   biri).   Har   bir   fraza   taktlarga
(sintagmalarga)   bo'linadi.   Demak,   sintagmalar   frazaning   kichikroq
(qisqaroq)   pauzalar   bilan   ajratiladigan   parchalaridir.   Yuqoridagi   ikki
frazadan   birinchisida   quyidagi   parchalar   -   sintagmalar   bor:   a)     “Iqtisodiy
va   siyosiy   sohalardagi   barcha   islohotlarimizning   pirovard   maqsadi”;   b)
“yurtimizda   yashayotgan   barcha   fuqarolar   uchun   munosib   hayot
sharoitlarini   tashkil   qilib   berishdan   iboratdir”.   Bu   sintagmalardan
birinchisi alohida urg'u (sintagma urg'usi) bilan yakunlangan bo'lib, uning
fonetik   tabiati   quyidagi   belgilarga   ega:   sintagma   oxiridagi   "maqsadi"
so'zining   so'nggi   bo'g'ini   ochiq   bo'lib,   bu   bo'g'indagi   “i”   unlisi   cho'ziq
talaffuz etilmoqda (kvantitativ urg'u), tovush toni ko'tarilgan (ton belgisi),
kuchi   esa   intensivlashgan   (zarb   belgisi),   bu   hol   shu   sintagmaning
ma’nosini alohida ta’kidlash imkonini bergan.  16  1.3 O’zbek  t ilshunosligida bo’g’in t iplari 
Sillabika   fonetikaning   bo‘g‘inlarni   o'rganuvchi   bo’limidir.   Bir   nafas
zarbi bilan aytiladigan tovushlar birikmasidan, ba'zan bir tovushdan iborat
bo’lgan   so‘zning   qismiga   bo‘g‘in   deyiladi.   Bo'gin   asosida   unli   tovushlar
yotadi.   So‘zda   qancha   unli   fonema   bo’lsa,   shuncha   bo‘g‘in   bo’ladi.   Unli
tovushning   qayerda   kelishiga   ko‘ra   bo‘g‘inlar   ochiq   bo‘g‘in   va   yopiq
bo‘g‘inga, unli yoki undosh tovush bilan boshlanishiga ko‘ra berkitilgan va
berkitilmagan   bo‘g‘inlarga   bo’linadi.   Unli   fonema   bilan   tugagan   bo'g'in
ochiq   bo‘g‘in   deyiladi :   o-na,   o-ta,   o-pa.   Undosh   fonema   bilan   tugagan
bo‘g‘in  y opiq bo‘g‘in  deyiladi:  mak-tab, rah-bar, shax-mat.
Bir bo‘g‘in tarkibida 1—6 tagacha tovush bo'lishi mumkin. Ana shu
tovushlarning joylashishiga ko'ra bo‘g‘inlar tiplarga bo'linadi. O'zbek tilida
barcha   turkiy   tillardagi   kabi   bo‘g'inlarning   bitta,   ikkita,   uchta   tovushdan
iborat   bo'lgan   tiplari   ko‘p   uchraydi.   Murakkab   tuzilishli   bo'g'in   tiplari   esa
boshqa   tillardan   (arab,   fors-tojik.   rus   tili   va   u   orqali   Yevropa   tillaridan)
o‘zlashgan   so'zlarda   uchraydi.   Bo‘g‘in   tiplari   quyidagi   formulalar   orqali
ifodalanadi: 
1) v (v — vocalis—unli, ya’ni 1 ta unlidan tuzilgan bo'g'in):  o-ta, o-na, 
u-ka
2) vc (vc—unli va undoshdan (consonant—undosh)) tuzilgan bo‘g‘in: 
ol, o’t 
3) cv:  lo-la, ma-na 
4) cvc:  chop, ket 
5) vcc:  ishq, erk 
6) ccv:  sta-kan, pre-zident
7) cvcc:  do‘st, dard 
8) ccvc:  trak-tor  9) vcccc:  Ernst 
17  10) cvccc:  punkt, tekst 
11) ccvcc:  front, trans-literatsiya 
12) cccvc:  strel-ka 
Ushbu bo'g'in tiplaridan 1, 2, 3, 4- turlari o‘zbek tili uchun tipik 
hisoblanadi. 5 va 7- turlar arab va fors-tojik tillaridan o'zlashgan so'zlarda, 
qolgan turlari esa rus tili va u orqali Yevropa tillaridan o'zlashgan so'zlarda
uchraydi. O‘zbek tilida murakkab tuzilishli bo‘g‘in tiplarining mavjud 
emasligining sababi turkiy tillarda undosh tovushlarning bir bo‘g‘in 
tarkibida qator kelmasligi bilan izohlanadi. Shuni ham alohida qayd qilib 
o’tish kerakki, arab tilidan kirgan so‘zlarda faqat undoshlargina emas, unli 
tovushlar ham ketma-ket yoki takror qo'llanib kela oladi. Chunonchi,  mao-
rif, ta-al-luq, m at-ba-a, m un-sha-ot kabi.  Tilim izda bu xususiyatning 
yo'qligi ko'pincha quyidagi xato qo'llanishlarga olib keladi: 
1.Qo‘sh undoshlardan biri nutqda tushirib qoldiriladi: darax(t), 
pas(t), xursan(d) kabi. 
2.Qo‘sh undoshlar orasiga qisqa “i” tovushi qo'shib talaffuz qilinadi: 
mat(i)n, jis(i)m, baz(i)m  kabi. 
So‘z va bo‘g‘in tuzilishi. Turkiy tillarda so‘zlar o‘zakning bir bo‘g‘inli 
ekanligi bilan xarakterlanadi. Bu bo‘g‘in to‘rt xil fonetik strukturaga egadir:
1) CVC; 
2) CV; 
3) VC; 
4) V.  18  Hozirgi   o‘zbek   tilida   CVC   tipidagi   o‘zak   boshida   «dj»,   «ng»dan   boshqa
barcha undosh kela oladi:  bor, tor, zor, nor, kor, yor, sol, xoll, lol, rol, mol,
pol, shol, fol, val, jar  kabi. 
Turkiy o‘zak boshida (CCVC tarzida ( traktor, trassa kabi ) undoshlar 
qavatlanib kelmaydi. 
Morfemalarning fonetik strukturasi quyidagicha: 
1) CVC ( -k az  –  o‘tkaz,ketkiz ); 
2) CV ( -qi  –  chopqi,  gi  – kuzgi ); 
3) VC ( -im  –  kitobim, uyim ); 
4) V ( -a  –  tuna, ata, sana ); 
5) C ( -k  –  kurak, tilak ). 
Bo'g'in   unlisiz   tuzilmaydi,   shuning   uchun   unli   tovush   bo'g'inning
markazi   hisoblanadi   —   u   undoshlarni   o'ziga   tortib,   bir   havo   zarbi   bilan
aytiladigan   fonetik   bo'lakni   (bo'g'inni)   hosil   qiladi.   Undoshlar   o'zicha
bo'g'in   hosil   qilmaydi   (sonorlar   bundan   mustasno).   Ular   unlidan   oldin
kelganda   kuchsiz   boshlanib,   kuchli   tugaydi;   kitob   so'zidagi   “ki-”   bo'g'ini
boshida   kelgan   “k”   undoshi   shunday.   Undosh   tovush   unlidan   keyin
kelganda,   kuchli   boshlanadi,   so'ng   kuchsizlanib   tugaydi:   kitob   so'zidagi  “-
tob”   bo'g'ini   oxirida   kelgan   “b”   undoshi   shunday.   Ba’zan   ikki   bo'g'in
orasida   ikkita   bir   xil   undosh   yonma-yon   kelib   qoladi:   muddat   (mud-dat)
kabi.   Bu   hodisa   geminatsiya   sanaladi.   Bunda   ikkala   «dd»   bir   tovushdek
talaffuz etiladi,    binobarin, kuchli boshlanib, kuchli tugaydi,  oralig'ida  esa
biroz   pasayish   kuzatiladi.   Bular   ikki   balandlikka   ega   undoshlar   sanaladi.
Demak,   bo'g'in   tuzilishida   undoshlar   kuchsiz   boshlanuvchi,   kuchli
tugovchi va  ikki balandlikka ega xarakterida bo'ladi. Shunga  ko'ra bo'g'in
uch     qismga   bo'linadi;   a)   bo'g'in   boshi-   bo'g'in   yasovchi   tovushning
(unlining) balandligigacha  19  bo'lgan qism; b) bo'g'in markazi (bo'g'in balandligi); d) bo'g'in markazidan 
keyingi qism (bo'g'in balandligidan so'nggi qism). 
Unli (V) yoki unli+undosh (VC) tipidagi bo'g'inning boshi nolga teng 
bo'ladi:  o+ta  (birinchi bo'g'in boshi nolga teng),  ol+ma  (birinchi bo'g'in 
boshi nolga teng); undosh+unli (CV) tipidagi bo'g'inning oxiri ham nolga 
teng:  ol+ma  (“-ma” bo'g'inining oxiri nolga teng) kabi. O'zbek tilidagi 
umumturkiy so'zlarda: a) boshi nulga teng bo'g'in faqat so'z boshida 
uchraydi:  o+ta, uch+ta  kabi; b) boshi nolga teng bo'lgan bo'g'in birinchi 
bo'g'indan keyin qo'llanmaydi. Bu tipdagi bo'g'inning so'z o'rtasida yoki 
oxirida kelishi faqat arabcha va ruscha leksik o'zlashmalarda uchraydi:  ma-
o-rif (arabcha), a-or-ta  (ruscha-baynalmilal) kabi; d) oxiri nolga teng (CV 
tipidagi) bo'g'in so'zning barcha qismlarida qo'llanishi mumkin:  bo+la, 
da+la  kabi; e) bo'g'in boshida undoshlarning qatorlashib kelishi faqat 
ruscha-baynalmilal so'zlarda uchraydi:  traktor  (birinchi bo'g'in sxemasi — 
CCVC) kabi. 
Bo'g'in tiplari quyidagilarga bo'linadi: 
1)  berkitilgan bo'g'in.  U undosh bilan boshlanadi:  olti  so'zining 
ikkinchi bo'g'ini  (-ti) ; 
2)  berkitilmagan bo'g'in.  U unli tovush bilan boshlanadi:  olti  so'zining
birinchi bo'g'ini  (ol-) ; 
3)  yopiq bo'g'in.  U undosh bilan tugaydi: оlti so'zining birinchi 
bo'g'ini  (ol-) ; 
4)  ochiq bo'g'in.  U unli bilan tugaydi: olti so'zining oxirgi bo'g'ini  (-ti).
Tasnifning bu turida  o-ta, o-na  so'zlaridagi bir unlidan iborat bo'g'in,
shuningdek,   tartib,   maktab   so'zlaridagi   «undosh+unli+undosh»   (CVC)
tipidagi   bo'g'inlar   nazardan   chetda   qolgan.   Shuning   uchun   mavjud
adabiyotlarda bo'g'in tiplari tasnifining boshqa ko'rinishlari ham uchraydi. Masalan, M.M. Mirtojivev bo'g'in tiplarini shunday tasnif qiladi: 
20  1) ochiq boshlanuvchi ochiq bo 'g'in:  a+na, o+na, i+liq  kabi 
so'zlarning birinchi bo'g'ini; 
2) ochiq boshlanuvchi yopiq bo'g'in:  ol+tin, il+gak, as+liy, ars+lon  
kabi so'zlarning birinchi bo'g'ini; 
3) yopiq boshlanuvchi yopiq bo'gin:  bor+moq, qiy+shiq, non+voy, 
ras+som  kabi so'zlarning barcha bo'g'inlari; 
4) yopiq boshlanuvchi ochiq bo'g'in:  da+la, qo+ra, sa+ra  kabi 
so'zlarning barcha bo'g'inlari. 
M.M. Mirtojiyev unli va undoshlardagi ovoz va shovqin miqdori har 
xil bo'lishini nazarda tutib, bo'g'inning akustik tasnifmi ham beradi. U 
shunday deydi: “Unli va undosh tovushlar tarkibida, bizga ma'lumki, un va 
shovqin miqdori turlichadir. Agar ularni ball tizimiga asoslangan shkala 
bo'yicha hisoblasak, unlilar 4 ball, sonorlar 3 ball, jaranglilar 2 ball, 
jarangsizlar esa 1 ball deb qaralishi mumkin. Shunga ko'ra bo'g'in 
tovushlarini tavsiflasak, bo'g'inlar har xil turlarga bo'linadi. Albatta, bunda 
bo'g'inning boshi va oxiri nazarda tutiladi: 
1 ) silliq bo'g'in  (bo'g'in boshi va oxiri yo'q, kesilgan holatda). 
Masalan,  a+e+ro+plan  so'zining birinchi va ikkinchi bo'g'inlari shunday; 
2)  kuchayuvchi bo’g'in  (yopiq boshlanuvchi ochiq bo'g'in tiplari 
nazarda tutiladi). Masalan,  mа, de, shu, bu  so'zlarini tarkib toptirgan 
bo'g'in shunday; 
3)  pasayuvchi bo'g'in  (ochiq boshlanuvchi yopiq bo'g'in tiplari 
nazarda tutiladi). 
Masalan,  ot, ol, it, et  kabi; 
4)  kuchayuvchi-pasayuvchi bo'g'in  (to'la, ya’ni yopiq boshlanuvchi 
yopiq bo'g'in tiplari nazarda tutiladi). Masalan,  ko'z, non, bir, tur  kabi.  Shuni ham aytib o'tish kerakki,  bri+ga+dir  so'zining birinchi bo'g'ini 
ham kuchayuvchi bo'g'in deb qaraladi. Ammo uning bo'g'in boshi ikki 
undoshdan iborat. 
21  Shunga qaramay ular ball shkalasiga ko'ra har xil, ya’ni 2-3-4 deb olinadi. 
Unda tovushlar kuchayib borganligi kuzatiladi. 
Ilmiy adabiyotlarda bo'g'in tiplari tasnifining yana boshqa turlari 
ham bor. Xususan, taniqli fonetist A. Mahmudov bo'g'inlami quyidagicha 
tasnif qiladi: 
1)  to'la ochiq bo'g'in.  U faqat unlidan iborat bo'ladi:  a+na, a+ka, o+pa 
so'zlarining birinchi bo'g'ini; 
2)  to'la yopiq bo'g'in.  Bunday bo'g'in undosh bilan boshlanib, 
undosh bilan tugaydi:  tar-tib, tar-vuz  so'zlaridagi barcha bo'g'inlar; 
3)  boshi yopiq bo'g'in.  Bunday bo'g'in undosh bilan boshlanib, unli 
bilan tugaydi:  bo+la, ta+na  so'zlaridagi barcha bo'g'inlar; 
4)   oxiri   yopiq   bo'g'in.   Bunday   bo'g'in   unli   bilan   boshlanib,   undosh
bilan   tugaydi:   or+tiq,   o‘r+ta   so'zlarining   birinchi   bo'g'inlari.   Muallif   to'la
yopiq   bo'g'in   strukturas   7   xil   bo'lishini   ta’kidlaydi:   1)   CVC   —   bet,   kuch;   2)
CCVC   —   Qrim,   plan;   3)   CVCC   —   qirq,   hind;   4)   CCVCC   -   Dnepr,   sport;   5)
CVCCS - tekst, punkt; 6) CCCVC — shtraf, skver; 7) CCVCCC - Dnestr, Bratsk.
Boshi yopiq bo'g'in uchga bo'linadi: 1) CV -  bu ; 2) CCV — drama, 
smena  so'zlarining birinchi bo'g'ini; 3) CCCV -  Brno  kabi. 
Oxiri yopiq bo'g'inning to'rt xil bo'lishi aniqlanadi: 1) VC — o'q, el,uy;
2) VCC — ayt, ilm, ark; 3) VCCC - Omsk; 4) VCCCC — Ernst. 
Shunday qilib, muallif o'zbek tilidagi bo'g'inlar o'n besh strukturada
ifodalanayotganligini   ko'rsatadi.   Bunda   o'zbek   tilining   o'z   va   o'zlashgan
qatlam so'zlari birga qaralgan. 
Bo'g'inning til va nutqdagi ahamiyati quyidagilardan iborat: 
22  1.   So'zning,   xususan   fonetik   so'zning   shakllanishida   «qurilish
materiali»   va   qoliplovchi   vazifalarni   bajaradi.   Ayrim   tillarda   bo'g'inning
distinktiv   (tafovutlash,   farqlash)   funksiyasi   ham   bor.   Masalan,   koreys,
vyetnam,   xitoy   tillarida   bo'g'in   ohang   turiga   qarab   so'z   ma’nosini
farqlaydi,     ayni   shu   xususiyati   bo'lgan   tillarda   u   sillabema   hisoblanadi.
O'zbek tilida bo'g'inning bu funksiyasi nihoyatda kuchsizdir. 
2.   Bo'g'inning   pedagogik-metodik   ahamiyati   ham   bor:   birinchi   sinf
o'quvchilarini   to'g'ri   o'qish   va   to'g'ri   yozishga   o'rgatishda,   ularda   to'g'ri
talaffuz   va   imlo   ko'nikmalarini   shakllantirishda   bo'g'inlab   o'qitish   va
bo'g'inlab yozdirish yaxshi natija beradi. 
3. Orfografiya qoidalarining bir qismi bo'g'in ko'chirilishiga 
asoslanadi. 
4.   Bog’inning   she’riyatda   turoqlami,   ohangdoshlik   va   musiqiylikni
ta’minlovchi   vosita   sifatidagi   roli  ham  katta.   U   she’riy   misralardagi  ritmni
yuzaga keltiruvchi asosiy unsurlardan biri, ayni paytda vazn o'lchovi bo'lib
xizmat qiladi.  23  I BOB Y UZA SIDA N  X ULOSA  
O‘zbek   tilining   fonetik   tizimida   aksentuatsiya   (urg‘u)   va   sillabika
(bo‘g‘in)   hodisalari   alohida   ahamiyat   kasb   etadi.   Ular   so‘zning   talaffuzi,
ohangdorligi   va   nutqning   estetik   ko‘rinishini   belgilovchi   asosiy   fonetik
birliklar   hisoblanadi.   Mazkur   bobda   ushbu   hodisalar   nazariy   jihatdan
yoritilib, ularning fonetik tizimdagi o‘rni va ahamiyati har tomonlama tahlil
qilindi. 
Avvalo, aksentuatsiya so‘zga urg‘u tushirish hodisasi sifatida tildagi
ma’no farqlovchi va e’tiborni jamlovchi vosita bo‘lib xizmat qilishi ko‘rsatib
o‘tildi. Aksentuatsiya o‘zbek tilida mustahkam qonuniyatlarga asoslanmay,
erkin urg‘u xususiyatiga ega bo‘lishi bilan ajralib turadi. Bu esa so‘z va gap
darajasida   urg‘uning   har   xil   funksional   ko‘rinishlarda   namoyon   bo‘lishiga
olib keladi. 
Sillabika, ya’ni bo‘g‘in hodisasi esa tovushlarning bo‘g‘in birliklariga
ajratilishi   orqali   talaffuzda   ritmik   struktura   hosil   qilinishini   ta’minlaydi.
Bo‘g‘inlar   so‘zlarni   talaffuz   qilish,   yozish   va   o‘qishda   asosiy   bo‘g‘lovchi
vazifani   bajaradi.   Ular   ochiq,   yopiq,   berkitilgan   kabi   shakllarda   namoyon
bo‘lib, urg‘u tushishi ham ko‘pincha bo‘g‘in tuzilmasi bilan bog‘liq bo‘ladi. 
Bundan   tashqari,   bobda   fonetika   fanining   mazmuni,   uning   asosiy
birliklari va urg‘u-bo‘g‘in hodisalarining fonetik tizimdagi o‘rni ham chuqur
tahlil   qilindi.   Urg‘u   va   bo‘g‘in   fonetik   birliklar   ichida   so‘z   ohangi,
tovushlarning   talaffuzi,   nutqning   ritm   va   intonatsiyasini   belgilovchi
omillar sifatida tilshunoslik tadqiqotlarida o‘z o‘rniga ega. 
Shuningdek,   bobda   o‘zbek   tilshunosligida   ushbu   mavzular
doirasida   tadqiqot   olib   borgan   olimlarning   qarashlari,   ular   tomonidan
berilgan ta’riflar va tasniflar, mavjud yondashuvlar haqida ham ma’lumot
berildi.   Jumladan,   S.   Rahmatullayev,   G‘.   Rahimov,   A.   Madvaliyev,   T. Sayfullayeva,   R.   Sayfullayeva   kabi   olimlarning   asarlari   asosida   mavzuga
doir ilmiy qarashlar tahlil qilindi. 
24  II  BOB. X X  A SR BOSHLA RIDA  O’ZBEK  TILSHUN OSLIGIN IN G 
SHA KLLA N ISHI  VA  URG’U-BO’G’IN  TERMIN OLOGIY A SIN IN G 
TA RIX IY  ILDIZLA RI  
2.1 Ma’rifat parv ar olimlarning t ilshunoslik dagi xizmat lari. 
Furqat ning “ Sarf”  v a “ N ahv ”  asarlarida urg’u v a bo’g’inga doir
qarashlar 
Jadidchilar   XX   asrning   boshidanoq   Turkistonda   to‘qqiz   oylik
maktablarni   tashkil   etganlar.   O‘sha   davrdagi   ilm-fan   darajasi,   milliy
pedagogikaning   saviyasiga   mos   tarzda   yaratilgan   ona   tili   darsliklari,
albatta,   bugungi   ona   tili   darsliklaridan   farq   qilgan.   Bu   davr   darsliklari
milliy   pedagogikamizning   dastlabki   shakllari   sifatida   nechog‘lik
ahamiyatga molik bo‘lmasin, baribir, o‘sha davr darajasida, saviyasida  edi.
O‘zbek tili bo‘yicha tuzilgan ilk saboqlik yoki qo‘llanmalar boshqa til egalari
tomonidan   yozilgan   bo‘lib,   ularda   o‘zbek   tiliga   xos   hodisalar   o‘zga   tillar
qonuniyatlari   asosida   izohlangan   edi.   Bu   borada   arab,   tatar,   turk   va   rus
tillari   grammatikalaridan   foydalanilgani   sir   emas.   Dastlabki   milliy
grammatikamiz   mualliflari  ham,   foydalanish   uchun   boshqa   tadqiqot   yoki
qo‘llanmalar   bo‘lmagani   sababli,   mazkur   tillar   grammatikalaridan
foydalangan edilar.
Bu   davrda   o‘zbek   tilini   ilmiy   o‘rganish   ishlari   Abdurauf   Fitrat
boshchiligidagi   “Chig‘atoy   gurungi”   tashkilotida   boshlandi.   Mazkur
jarayonning ilk natijasi Fitratning “Sarf” va “Nahv” asarlari bo‘ldi. 
Shuni   ta’kidlash   lozimki,   bu   va   boshqa   darsliklarning
yaratilishigacha   ham   o‘zbek   tilida   tilshunoslik   terminlarini   ishlatish
borasida bahs-munozaralar bo‘lgan. Ba’zi mutaxassislar grammatikalarda
arabcha, forscha va ruscha tilshunoslik 
terminlar
ini qo‘llash tarafdori bo‘lsalar, boshqalari bunday terminlar
ni o‘zbekchalashtirishni   yoqlaganlar.   Ushbu   masalaning   yechimida   Fitrat   va
Elbekning faoliyati alohida ahamiyatga ega. Masalan, Elbekning 1923-yilda
“Turkiston”   jurnalida   “Lug‘at   va   atamalar”   nomli   ilmiy   ishi   chop   etiladi.
Mazkur ishda o‘sha davr darslik va 
25  qo‘llanmalarida amalda bo‘lgan terminlar, xususan, arabcha  modai asli, 
zamir, odot  terminlari o‘rniga o‘zbekcha  o‘zak, olmosh,  qo‘shimcha 
terminlarini qo‘llash tavsiya etilgan. Bu kabi mulohazalar o‘sha davr 
matbuotida muntazam e’lon qilib turilgan. XX asrning 20–30-yillarida 
o‘zbek tilshunoslik terminologiyasiga zamin yaratildi, yangi o‘zbek 
tilshunoslik terminologiyasi shakllana boshladi. 
XIX   asr   oxiri   XX   asr   boshlarida   ilm-fanning   darajasiga   muvofiq
yaratilgan   darslik   va   qo‘llanmalarda   asosiy   e’tibor   grammatika
masalalariga   bag‘ishlangan,   tilshunoslikning   boshqa   sohalariga   yo‘l-
yo‘lakay to‘xtalingan edi. Masalan, dastlab yaratilgan darsliklarda fonetika
haqidagi   ma’lumotlar   juda   qisqa   berilgani   uchun   ham   ularda   fonetikaga
oid terminlar juda kam ishlatilgan. 
Hozirgi o‘zbek tilshunosligida  “unli tovushlar”  deb yuritiladigan  “unli”
Fitrat ishlarida  cho‘zg‘i  termini bilan ifodalangan. Bunda unli tovushlarning
undosh tovushlarga nisbatan cho‘ziq aytilishi asos bo‘lgan. Tadqiqotchilar
unlilarning   cho‘ziqlik   belgisiga   diqqat   qaratgan   holda   cho‘zg‘i   terminini
qo‘llaganlar.   Bundan   tashqari,   Elbekning   ilmiy   kuzatishlarida   ayni
tushuncha   uchun   tovush   harfi,   tovushliq   terminlari   ham   ishlatilgan.
Tadqiqotchi   Sh.Bobomurodovaning   yozishicha,   o‘sha   davrdagi
tilshunoslar   va   boshqa   mutaxassislarning   ko‘rsatmalariga   ko‘ra   “unli”   va
“undosh”   tovushlar   tushunchasi   tovushli   –   tovushsiz,   xurufe   sayt   –   xurufe
samiy,   so‘zg‘ich   –   qisqa,   cho‘zg‘i   –   cho‘zg‘isiz,   so‘ziq   –   tortiq   kabi   terminlar
bilan ham atalgan. 
Bu davr terminologiyasida  bosim  termini ham bo‘lib, u “so‘zning bir 
bo‘g‘inini qattiqroq cho‘zib aytilishidan iboratdir. Bu bizning tilda ko‘proq 
so‘zning oxirida voqe bo‘ladi”. deya ta’riflangan. Anglashiladiki, bosim 
termini ostida hozirgi paytda  urg‘u  deb yuritilayotgan hodisa 
ta’riflanmoqda. Endi XX asr boshlarida qo‘llangan  morfologik terminlarni ko‘rib chiqamiz. Sh.Bobomur
odova nomzodlik
dissertatsiyasida o‘zbek tilshunosligi rivojlanish tarixini Elbek ilmiy merosi
asosida o‘rgangan. Biz esa ushbu masalani Fitratning tilshunoslik merosi
asosida izohlashga  26  harakat qilamiz. Ma’lumki, morfologiyada so‘z turkumlari, bu turkumlarga
xos   grammatik   kategoriyalar   o‘rganiladi,   shunga   muvofiq   unda
morfologik tushunchalarni ifodalovchi terminlar bo‘ladi. 
Biz Fitratning “Sarf” asarini kuzatganimizda  qo‘shimcha, ot, o‘zak, tub
so‘z, qo‘shma ot, ko‘plik, birlik, sufat, yasama sifat, so‘z yasash, ko‘makchi, son,
fe’l, olmosh  kabi terminlar borligi ma’lum bo‘ldi. Shu bilan birga, ushbu 
darslikda hozirda boshqa nomlar bilan almashtirilgan terminlar ham bor. 
Masalan : sira son  (tartib son),  ulush son  (taqsim son),  o‘rtoqliq son  
(jamlovchi son),  o‘lchov soni, sanalmish  (numerativlar);  salt fe’l  (o‘timsiz fe’l), 
ko‘makchi so‘zlar  (yordamchi so‘zlar),  belgilar  (kelishiklar) va boshqalar. 
Zamonaviy   o‘zbek   tilshunoslik   terminologiyasining   yaratilishi,
terminlarning   tartibga   solinishida   keyingi   avlod   tilshunoslarining   ham
xizmatlari   katta.   Xususan,   1938   va   1939-yillarda   O.Usmon   va   B.Avizov
tomonidan   yaratilgan   darsliklar   bu   borada   muhim   rol   o‘ynadi.   Mualliflar
muomalaga   olib   kirgan   yoki   qo‘llagan   terminlar   hozirgi   tilshunoslikda
ham  ishlatiladi.   Ularning   ba’zilari  yuqorida   qayd   etilgan   darsliklarda   ham
ko‘rsatilgan. 
O‘zbek   tilida   tilshunoslik   terminlarining   yaratilishi   va   unifikatsiya
qilinishida Ayub G‘ulomning 1940-yilda chop etilgan ilmiy ishi alohida o‘rin
tutadi.  Bu  o‘zbek  tilshunosligidagi  dastlabki o‘zbekcha-ruscha  tilshunoslik
terminlari   lug‘ati   edi.   Ushbu   lug‘atga   kiritilgan   tilshunoslik   terminlari
fonetika, morfologiya, sintaksis bo‘limlari tartibida berilgan. 
Biz   ham   lug‘atdagi   terminlarni   shu   tartibda   hamda   amalda
ishlatilishi   va   ishlatilmasligi   jihatiga   ko‘ra   tavsiflaymiz.   Amalda
ishlatilayotgan fonetika terminlari:  unli tovushlar, undosh tovushlar, jarangli
tovushlar,   jarangsiz   tovushlar,   bo‘g‘in,   urg‘u.   Amalda   ishlatilayotgan
morfologiya   terminlari:   ravish,   ko‘makchi,     bog‘lovchi,   yuklamalar,
ravishdosh (fe’l holi), sifatdosh (fe’l sifat), tub so‘z, yasama so‘z  va  27  boshqalar.   Amalda   ishlatilayotgan   sintaksis   terminlari:   darak   gap,   so‘roq
gap, ko‘chirma gap, o‘zlashtirma gap, undov gap, sodda  gap, gap bo‘laklari,
ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi  va boshqalar. 
Yuqoridagilar   asosida   aytish   mumkinki,   o‘tgan   asrning   30-yillarida
ta’lim   ehtiyojiga   ko‘ra   yaratilgan   ona   tili   darsliklari,   qo‘llanmalari   va
lug‘atlar orqali o‘zbek tilshunosligi terminlari paydo bo‘la boshladi, bunda
Fitrat,   Elbek,   O.Usmon,   B.Avizov,   A.G‘ulomov   kabilar   sohaning   haqiqiy
mutaxassisi sifatida ish olib bordilar. 
Yangi   darsliklar   yaratilishida   ko‘pincha   lisoniy   tushunchalarni   aniq
va   to‘g‘ri   ifodalay   oladigan   terminlar   talab   etiladi.   Ilgari   yaratilgan   bir
qancha   ishlarda   lisoniy   tushunchalar,   asosan,   arabcha   terminlar   bilan
ifodalangan.   Fitrat   esa   o‘zbek   tili   tabiatiga   mos   bo‘lgan,   tilimizning   ichki
imkoniyatlaridan   kelib   chiqib   yaratilgan   terminlarni   ishlatishga   harakat
qilgan.   Shu   bois   Fitrat   darsliklarida   ishlatilgan   ko‘plab   tilshunoslik
terminlari hozirgi kunda ham qo‘llanib kelmoqda. Shu bilan  birga, mazkur
darslikda   qo‘llangan   terminlarning   muayyan   qismi   hozirgi   ona   tili
darsliklari   va   qo‘llanmalarida   yashab   qolmagan,   balki   yangi   terminlar
bilan almashtirilgan. 
Grammatika   terminlarining   shakllanishi   Fitratning   soha
terminologiyasining   “kashshofi”   ekanligini   ko‘rsatish   maqsadida   uning
ilmiy   ishlarida   foydalanilgan   terminlarni   hozirda   qo‘llanayotgan   va
boshqa muqobili bilan almashtirilgan terminlarga ajratib tavsiflaymiz: 
Fitratning “Sarf” va “Nahv” darsliklarida ishlatilgan quyidagi 
terminlarni namuna tariqasida keltiramiz: 
a)   “Sarf”   darsligida   quyidagi   terminlar   ishlatilgan:   so‘z,   bo‘g‘in,
qo‘shimcha, ot, sifat, fe’l, son, ko‘makchi, olmosh, o‘zak, tub so‘z, yasama so‘z,
tub ot, qo‘shma otlar, birlik, ko‘plik, sufat (hozirda: sifat), yasama sufatlar, so‘z
yasash,   tub   son,   chama   son,   hol,   otlashgan   sufat,   bo‘lishli   fe’l,   shart   fe’l, qo‘shma   fe’llar,   majhul   fe’l,   o‘zlik   fe’li,   ko‘makchi   so‘zlar,   fe’l   zamonlari   va
boshqalar; 
28  b) “Nahv” darsligida quyidagi terminlardan foydalanilgan:  gap, bosh
so‘zlar,   kesim,   ega,   gap   bo‘laklari,   gapning   uyushgan   (hozirda:   uyushiq)
bo‘laklari, aniqlovchi, kirish so‘z, qo‘sh nuqta, nuqta  va boshqalar. 
Har bir soha terminolo
gik tizimlarida bo‘lganide
k, tilshunosl
ik
terminologiyasida   ham   izlanishlar   natijasi   o‘laroq,   u   yoki   bu   tushunchani
ifodalovchi   terminlar   yangilari   bilan   almashtirilishi   tabiiydir.   Shu   sababli
Fitrat   grammatikasida   qo‘llangan,   biroq   tilshunoslikning   hozirgi   davrida
boshqa   nom   bilan   atalayotgan   terminlardan   namunalar   keltiramiz   (qavs
ichida terminning hozirgi varianti berildi): 
1) “Sarf” darsligida:  cho‘zg‘i  (unli),  cho‘zg‘i o‘rinlari  (artikulyatsiya 
o‘rinlari),  unsiz tovushlar  (undosh tovushlar),  bosim  (urg‘u),  ish oti  (harakat 
nomi, infinitiv),  kichiklangan sufat  (kichraytirish sifati),  kichiklangan otlar  
(kichraytirish otlari),  sira son  (tartib son),  sanalmish son  (sanoq son), 
o‘rtaqliq son  (jamlovchi son),  ashirma son  (chama son),  sanalmish  
(numerativ),  salt fe’li  (o‘timsiz fe’l),  ot alishmalari  (shaxs otlari),  qabatlov 
ko‘makchilari  (biriktiruv bog‘lovchilari),  belgilar  (kelishiklar); 
2) “Nahv” darsligida:  turush belgilari  (tinish belgilari),  to‘ldirg‘ich 
(to‘ldiruvchi ), to‘ldirg‘ichlar  (kelishiklar),  kelishkanlik  (moslashuv),  olmosh izi  
(egalik qo‘shimchasi),  aniqlangan  (aniqlanmish),  eksik gap  (atov gap), 
uyushqan gap  (uyushiq gap),  yarim tinish belgisi  (vergul),  tirnoq  (qavs), 
so‘rash belgisi  (so‘roq belgisi),  undash belgisi  (undov belgisi) va boshqalar. 
Demak, Fitrat ilk bor o‘zbek tili milliy grammatikasining keyingi  
shakllanishi va rivojiga asos soldi, birinchilardan bo‘lib o‘zbek tilining  
grammatik qoidalarini ishlab chiqdi, yangi tilshunoslik terminlarini yaratdi.
Fitratning ana shunday betakror ilmiy-pedagogik faoliyati hamda o‘tgan 
asrning 20-yillari boshlari, keyinchalik 30-yillarda ta’lim ehtiyojiga ko‘ra 
ona tili darsliklari va qo‘llanmalarining yaratilishi, lug‘atlarning tuzilishi  o‘zbek tilshunosligi nazariy asoslarining shakllanishiga, tilshunoslik 
terminologiyasining paydo bo‘lishiga asos bo‘ldi. 
29  2.2. O’zbek  t ilshunosligida ak sent uat siy a v a sillabik a mav zulari 
doirasida  t adqiqot  olib borgan olimlar 
O‘zbek tilida urg‘u va aksentuatsiya masalalarini ilk bora ilmiy 
jihatdan o‘rganish va bu tushunchani ilmiy muomalaga kiritishda quyidagi
olimlarning xizmati katta: 
Abdug‘afur G‘ulomov – o‘zbek fonetikasi asoschisi hisoblanadi. U 
urg‘uning tabiati, joylashuvi va fonetik ta’siri haqida izchil fikr bildirgan. 
Sodiqjon Ziyoyev – o‘zbek tilida urg‘u hodisasining turli grammatik 
shakllarga ta’sirini tadqiq qilgan. 
Abdullo Asqarov – o‘zbek tili fonetikasi va urg‘u tizimi ustida chuqur 
tadqiqotlar olib borgan. 
Qodir Zohidov – o‘zbek adabiy tili urg‘u tizimining tarixiy 
taraqqiyotini ko‘rsatgan. 
Bu olimlar asarlarida aksentuatsiya o‘zbek tilining fonetikasi, 
morfologiyasi va stilistikasi bilan uzviy bog‘liq tarzda ko‘rilgan. 
O‘zbek tilshunosligida urg‘u va aksentuatsiya tizimiga oid 
tadqiqotlar quyidagi olimlar tomonidan olib borilgan: 
G‘ulomov A. – “O‘zbek tilining fonetikasi” asarida urg‘u joylashuvi, 
ohang va bo‘g‘inlar haqida izchil ma’lumotlar bergan. 
Asqarov A. – urg‘u va talaffuzdagi farqlanishlarni fonologik tahlil 
qilgan. 
Sodiqjon Ziyoyev – urg‘u orqali grammatik shakllarning tafovutini 
o‘rganib, ayniqsa fe’l urg‘usi bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan. 
Ismoilov M. – aksentuatsiyani o‘zbek tili leksikasi va morfologiyasi 
bilan bog‘lab o‘rgangan. 
30  Habibulla Salohiy – urg‘u va so‘z ohangi uslubiy vosita sifatida 
qanday xizmat qilishini ko‘rsatgan. 
Shuningdek, rus tilshunoslaridan V. V. Vinogradov, R. I. Avanesov, A.
A. Reformatskiy kabi olimlarning ishlari o‘zbek tilshunosligiga katta ta’sir 
ko‘rsatgan. 
Sillabika   tushunchasi   o‘zbek   tilshunosligiga   XX   asrning   ikkinchi
yarmidan   boshlab   fonetika   fanining   rivojlanishi   bilan   birga   kiritilgan.   Bu
termin   va   unga   doir   ilmiy   nazariyalar,   asosan,   o‘zbek   tili   fonetikasi
doirasida o‘rganila boshlandi. 
Sillabika nazariyasini o‘zbek tilshunosligiga kiritish va 
rivojlantirishda quyidagi olimlarning xizmati beqiyos: 
G‘ulomov A. – bo‘g‘in va so‘z strukturasiga oid fonetik tahlillarni 
berdi. 
Sh. Rahmatullayev – o‘zbek tilining fonetik tizimi, xususan bo‘g‘inlar 
turkumi bo‘yicha izchil fikrlar bildirgan. 
E. Begmatov – talaffuz va bo‘g‘in tuzilmasining urg‘u va uslubiy 
jihatlar bilan aloqasini o‘rgangan. 
O‘zbek   tilshunosligida   aksentuatsiya   (urg‘u)   va   sillabika   (bo‘g‘in)
masalalari   fonetika   fanining   eng   muhim   va   dolzarb   yo‘nalishlaridan   biri
sifatida ko‘plab olimlar tomonidan turli davrlarda keng o‘rganilgan. Ushbu
fonetik   birliklar   tilning   tovush   tizimini   shakllantirish,   talaffuzni   tartibga
solish,   nutqning   ohangdorligi   va   ritmikligini   ta’minlashda   muhim   rol
o‘ynaydi.   Olimlar   ushbu   hodisalarni   o‘rganish   orqali   o‘zbek   tilining   ichki
qonuniyatlarini   chuqur   tahlil   qilish   va   uni   ilmiy   asoslashga   xizmat
qilganlar. 
Aksentuatsiya   (urg‘u)   masalasini   o‘rganishda   S.   Rahmatullayev,   G‘.
Rahimov,   S.   Jo‘raqulov   va   A.   Madvaliyev   kabi   olimlar   urg‘uning   so‘z darajasidagi   o‘rni,   uning   turlari   (leksik,   grammatik,   sintaktik   urg‘u)   va
funksional   vazifalarini   chuqur   tahlil   qilganlar.   Ular   o‘z   asarlarida   urg‘u
erkin yoki bog‘langan holatda bo‘lishi 
31  mumkinligini,   u   talaffuzdagi   ohang,   emfazis   va   ritmikani   boshqaruvchi
fonetik   hodisa   ekanligini   asoslab   berganlar.   Jumladan,   urg‘uning
intonatsiyaviy   strukturadagi   o‘rni   va   uning   ma’no   farqlovchi   xususiyati
alohida ko‘rsatib o‘tilgan. 
Sillabika   (bo‘g‘in)   hodisasi   bo‘yicha   esa   R.   Sayfullayeva,   T.
Sayfullayeva,   Sh.   Rahmatullayev   va   boshqa   olimlar   tomonidan
bo‘g‘inlarning   turlari   (ochiq,   yopiq,   berkitilgan),   ularning   tuzilishi,
talaffuzdagi   roli   va   urg‘u   bilan   bog‘liqligi   haqida   ilmiy   asoslangan
qarashlar   ilgari   surilgan.   Ular   bo‘g‘inning   nutqiy   segmentatsiyadagi
vazifasini,   fonetik   birliklar   orasidagi   muvofiqlikni   va   so‘zning   ritmik
tuzilishini   belgilashdagi   ahamiyatini   yoritganlar.   Ayniqsa,   urg‘u   va
bo‘g‘inning   o‘zaro   aloqadorligi,   ya’ni   urg‘u   bo‘g‘inga   tushishi,   bo‘g‘inning
urg‘u joylashishiga ta’siri kabi jihatlar izchil o‘rganilgan. 
Ushbu   olimlar   o‘z   tadqiqotlarida   faqat   nazariy   asoslar   bilan
cheklanmay,   amaliy   fonetik   tahlillar,   tajribalar,   so‘zlar   va   matnlar   ustida
kuzatuvlar   orqali   ham   fonetik   birliklarning   real   nutqdagi   holatlarini
tasvirlab   berganlar.   Bu   esa   o‘zbek   tilining   fonetik   qonuniyatlarini
aniqlashda katta ilmiy yutuq hisoblanadi. 
Shuningdek,   tilshunosligimiz   tarixida   Abdurauf   Fitrat,   Abdulla
Avloniy,   Munavvarqori   Abdurashidxonov   kabi   jadid   olimlar   ham
aksentuatsiya   va   sillabika   masalalariga   o‘z   asarlarida   to‘xtalib,   so‘zning
talaffuzi   va   bo‘g‘in   tarkibini   o‘quvchilarga   tushunarli   qilish   uchun   fonetik
jihatdan   yondashganlar.   Ularning   ushbu   harakatlari   20-asr   boshlarida
o‘zbek tilining fonetik asoslarini ilmiy shakllantirishga xizmat qilgan. 
Yuqoridagilardan   kelib   chiqib,   aytish   mumkinki,   aksentuatsiya   va
sillabika   mavzulari   o‘zbek   tilshunosligida   mustaqil   ilmiy   yo‘nalish   sifatida
shakllangan   bo‘lib,   bu   boradagi   tadqiqotlar   tilning   fonetik   va   ritmik
tuzilishini   chuqur   anglashga   xizmat   qiladi.   Bugungi   kunda   ham   bu yo‘nalish   dolzarb   bo‘lib,   zamonaviy   fonetik   va   akustik   texnologiyalar
asosida yanada mukammal tadqiqotlarni olib borish zarurati mavjud. 
32  II  BOB Y UZA SIDA N  X ULOSA
Mazkur bobda o‘zbek tilshunosligining tarixiy taraqqiyotida urg‘u va
bo‘g‘in   hodisalarining   shakllanishi,   ularning   ilmiy-nazariy   jihatdan
o‘rganilishi,   termin   sifatida   mustahkamlanishi   hamda   hozirgi
tilshunoslikdagi yondashuvlari haqida fikr yuritildi.
Avvalo,  20-asr  boshlarida  o‘zbek  tilshunosligi fan  sifatida  shakllana
boshlagan   davrda   urg‘u   va   bo‘g‘in   terminlariga   e’tibor   berilganligi   tahlil
qilindi.   Bu   davrda   tilshunoslik   asosan   arab,   fors   va   turkiy   grammatik
an’analar   asosida   rivojlangan   bo‘lib,   til   birliklari   diniy-ma’rifiy   saboqlar
orqali o‘rgatilgan. 
Bobda alohida o‘rin egallagan Abdurauf Fitratning "Sarf" va "Nahv"
asarlari tahlili asosida shuni ko‘rish mumkinki, u fonetik birliklar, xususan
urg‘u   va   bo‘g‘in   masalasiga   katta   e’tibor   bergan.   Fitrat   urg‘u   tushadigan
joylarni   belgilash   orqali   so‘z   ohangini   aniqlashtirishga   intilgan,   bo‘g‘inlar
soni   va   tuzilmasini   ko‘rsatish   orqali   esa   talaffuzni   soddalashtirish   va
yozma nutqni aniqlashtirishga xizmat qilgan.
Shuningdek,   bobda   hozirgi   o‘zbek   tilshunosligida   urg‘u   va   bo‘g‘in
atamalari   bilan   bog‘liq   terminlarning   barqarorlashuvi,   ularning
muqobillari va zamonaviy izohlari tahlil qilindi. Ilk davrlarda arabcha yoki
turkiy   manbalardan   olingan   ba’zi   atamalar   bugungi   kunga   kelib   o‘zbek
tilshunosligi   leksikonidan   chiqarilib,   ularning   o‘rnini   “aksentuatsiya”,
“sillabika”, “intonatsiya”, “ritm” kabi xalqaro terminlar egalladi. 
Shu bilan birga, hozirgi o‘zbek tilshunosligida S. Rahmatullayev, G‘.
Rahimov,   R.   Sayfullayeva,   T.   Sayfullayeva,   S.   Jo‘raqulov   kabi   olimlar
tomonidan bu sohadagi izlanishlar davom ettirilayotgani qayd etildi. Umuman   olganda,   2-bobda   urg‘u   va   bo‘g‘in   terminlarining   tarixiy
ildizlari,   ularning   dastlabki   qo‘llanilishi,   Fitrat   asarlaridagi   o‘rni   va   hozirgi
zamon terminologik yondashuvlari ilmiy-nazariy asosda yoritildi. 
33  UMUMIY  X ULOSA  
Til — inson tafakkuri va jamiyat taraqqiyotining eng muhim vositasi
bo‘lib,   uning   fonetik   tuzilmasi   esa   og‘zaki   nutqning   asosini   tashkil   etadi.
Fonetik   birliklar   —   tovush,   bo‘g‘in   va   urg‘u   tilning   eng   kichik,   ammo
muhim   bo‘g‘inlaridan   hisoblanadi.   Ana   shu   birliklar   orasida   urg‘u
(aksentuatsiya)   va   bo‘g‘in   (sillabika)   masalalari   tilshunoslikning   muhim
tadqiqot obyektlari sifatida doimo ilmiy e’tiborda bo‘lib kelgan.
Ushbu   kurs  ishida   o‘zbek   tilidagi  urg‘u   va   bo‘g‘in   hodisalari  fonetik
va   morfologik   jihatdan   chuqur   tahlil   qilindi.   Avvalo,   urg‘u   —   nutqda   so‘z
yoki  bo‘g‘inni  boshqa   bo‘g‘inlarga   nisbatan   kuchliroq,  yaqqolroq  aytishga
sabab bo‘luvchi fonetik hodisa sifatida, o‘zbek tilidagi urg‘u turlari (leksik,
grammatik,   sintaktik)   asosida   yoritildi.   Urg‘uning   so‘z   ma’nosini
ajratishdagi   roli,   grammatik   shakllarni   farqlashdagi   ahamiyati,   ayniqsa,
turdosh   so‘zlarda   va   fe’l   shakllarida   urg‘uning   ko‘chishi,   o‘zgaruvchan
xususiyati misollar asosida tahlil qilindi.
Bo‘g‘in   esa   nutq   tovushlarining   talaffuzdagi   tabiiy   birligi   sifatida
o‘rganildi.   O‘zbek   tilida   bo‘g‘in   tuzilishi,   uning   turlari,   tarkibiy   qismlari,
bo‘g‘inlar   soniga   ko‘ra   so‘zlar   tasnifi,   bo‘g‘in   tarkibida   unli   tovushlarning
tutgan   o‘rni   va   ularning   urg‘uga   bog‘liqligi   haqida   ilmiy-nazariy
ma’lumotlar   asosida   bayon   etildi.   Ayniqsa,   urg‘u   va   bo‘g‘in   o‘rtasidagi
o‘zaro   aloqadorlik,   ularning   o‘zbek   tilining   fonologik   tizimidagi   o‘rni
haqida chuqurroq yondashuv taqdim etildi.
Tadqiqot davomida Sayfullayeva R., Rahimov S., Rahmatullayev Sh.,
Jamolxonov   H.   kabi   olimlarning   asarlarida   aks   ettirilgan   nazariy
yondashuvlar   o‘rganildi   va   bugungi   zamonaviy   tilshunoslikda   bu   ikki
hodisaning   o‘rganilish   holati   haqida   xulosa   chiqarildi.   Xususan,   hozirgi
o‘zbek   adabiy   tilida   aksentuatsiya   va   sillabik   tizimdagi   ba’zi   fonetik- intonatsion   xususiyatlarning   nutq   madaniyati,   to‘g‘ri   talaffuz,   urg‘uni
to‘g‘ri qo‘yishdagi amaliy ahamiyati tahlil etildi.
34  Yakun   sifatida   aytish   mumkinki,   urg‘u   va   bo‘g‘in   masalalari   faqat
fonetikaning   emas,   balki   morfologiya,   stilistika   va   hatto   pragmalingvistik
tahlillarda   ham   muhim   rol   o‘ynaydi.   Bu   jihatdan   mazkur   mavzu   fonetik
tadqiqotlar   doirasida   dolzarb   mavzulardan   biri   bo‘lib   qolaveradi.
Kelgusida   ushbu   yo‘nalishda   eksperimental   fonetik   tadqiqotlar,   urg‘u
turlarining   nutq   apparatiga   ta’siri,   dialektologik   urg‘u   xususiyatlari   kabi
yo‘nalishlarda ham tadqiqotlar olib borish zarurati mavjud.
35  FOY DA LA N ILGA N  ADA BIY OTLA R RO’Y X A TI  
1. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. Toshkent: 
O‘qituvchi, 2006. 
2. Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Fonetika, leksikologiya. 
Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008. 
3. Rahimov S., Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Fonetika, 
morfologiya, so‘z yasalishi. Toshkent: O‘qituvchi, 2006. 
4. Uluqov N. Tilshunoslik nazariyasi. O‘quv qo‘llanma. Jizzax: JDPU, 2021. 
5. Xolmanova Z. Tilshunoslikka kirish. O‘quv qo‘llanma. Toshkent: Ziyo, 
2019. 6. Sharipova O., Yo‘ldoshev I. Tilshunoslik asoslari. O‘quv qo‘llanma. 
Toshkent: Ziyo, 2015. 
7. Ermatov I. O‘zbek tilshunoslik terminologiyasi. Monografiya. Toshkent: 
Guliston Davlat Universiteti, 2021. 
8. Asadov T.H. Matn tilshunosligi. O‘quv qo‘llanma. Buxoro: Sadriddin 
Salim Buxoriy, 2023. 
9. Yunusova B.A. “O‘zbek tili tizimining kombinator xususiyatlari” 
mavzusidagi PhD dissertatsiyasi avtoreferati. Samarqand, 2023. 
10. Renessans ta’lim universiteti. Tilshunoslikka kirish o‘quv qo‘llanmasi. 
Toshkent, 2023. 
11. Arxiv.uz. “Bo‘g‘in va urg‘u” mavzusidagi materiallar. URL: 12. 
Ziyouz.com. Hozirgi o‘zbek adabiy tili va tilshunoslikka oid elektron 
manbalar. 
URL: https://ziyouz.com  36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. URG’U VA BO’G’INNING NAZARIY ASOSLARI

1.1§. Aksentuatsiya va sillabika tushunchalarining izohi. Fonetik birliklar tizimida urg’u va bo’g’inning o’rni

1.2§. O’zbek tilshunosligida urg’u va uning turlari

1.3§. O’zbek tilshunosligida bo’g’in tiplari

I bob yuzasidan xulosa

II BOB XX ASR BOSHLARIDA O’ZBEK TILSHUNOSLIGINING SHAKLLANISHI VA URG’U-BO’G’IN TERMINOLOGIYASINING TARIXIY ILDIZLARI

2.1§. Ma’rifatparvar olimlarning tilshunoslikdagi xizmatlari. Fitratning “Sarf” va “Nahv” asarlarida urg’u va bo’g’inga doir qarashlar

2.2§. O’zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika mavzulari doirasida tadqiqot olib borgan olimlar

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI