O‘zbek tilshunosligida aksentuatsiya va sillabika. Urg‘u va bo‘g‘in

O„ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI 
OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ‟
MIRZO ULUG„BEK NOMIDAGI 
O„ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI 
“Jurnalistika va O„zbek filologiyasi” yo„nalishi 
 “O„ZBEK TILSHUNOSLIGIDA AKSENTUATSIYA VA
SILLABIKA. URG„U VA BO„G„IN  	
‟‟
mavzusidagi 
 KURS ISHI 
Toshkent 2025 
1  MUNDARIJA 
KIRISH ……………………………………………………………………………..3-6 
I BOB. TILSHUNOSLIKDA AKSENTUATSIYA VA SILLABIKA 
TUSHUNCHASI VA AMALIY TADQIQI 
1.1.Tilshunoslikda urg‗u berish qonuniyatlari va nutq madaniyati .....................7-11 
1.2.Sillabika (bo‗g‗in)  turlari va rivojlanish bosqichlari……………………...12-16 
Bob bo‗yicha xulosa…………………………………………………………….........17
II BOB. URG„U VA BO„G„IN O„RTASIDAGI ALOQANING FONETIK 
ASOSLARI 
2.1. Intonatsiyaning urg‗u va bo‗g‗inlarga ta‘siri……………………..………..18-23 
2.2. Urg‗u va bo‗g‗inning fonetik izlanishlari va tadqiqotlari.……...………….24-26 
Bob bo‗yicha xulosa…………………………………………………………….........27
Umumiy  xulosa ……………...………………….……………………………..........28 
GLOSSARIY …………………………………………………………….………29-30 
ADABIYOTLAR RO„YXATI ……………………………………………………...31
2  KIRISH
Mavzuni dolzarbligi va ahamiyati.  Hozirgi o‗zbek adabiy tili asrlar davomida
qo‗llanib   kelgan   yagona   o‗zbek   tili   taraqqiyotining   yuqori   formasidir,   milliy   tilning
ishlangan shaklidir. Hozirgi zamon o‗zbek adabiy tili davlat va ijtimoiy tashkilot, fan
va   maktab,   matbuot   va   badiiy   adabiyot,   xullas,   o‗zbek   millatining   ilmiy-madaniy
tilidir. 
O‗zbek xalqining hozirgi birlashgan adabiy tili  millatning jonli so‗zlashuv  tili
asosida vujudga kelgan bo‗lib, shu xalqning yagona yozuv sistemasida va talaffuzida
o‗z in‘ikosini topdi, o‗sdi va rivojlandi. 
O‗zbek xalqining millat bo‗lib shakllanishi va rivojlanishi, ayni zamonda, 
milliy adabiy tilning shakllanishi va rivojlanishi demakdir. 
Hozirgi   zamon   o‗zbek   tili,   shu   jumladan   o‗zbek   adabiy   tili,   sotsialistik   o‗zbek
millatining   yagona   umummillat   tilidir.   O‗zbek   milliy   tili   umummilliy   tilning   yuqori
va takomillashgan bosqichidir. 
O‗zbek   milliy   adabiy   tili   turli   millatchi   oqimlarga   qarshi   prinsipial   kurashda
o‗sgan, mustahkamlandi  va voyaga yetdi. Burjua millatchilari  hozirgi zamon o‗zbek
adabiy tilini uning to‗g‗ri va ravon rivojlanishi yo‗lidan chetga burishga qattiq urinib
ko‗rdilar.   O‗zbek   adabiy   tilining   shakllanishiga,   uning   mazmuni   va   formasiga
o‗zlarining millatchilik g‗oyalarini kiritishga tirishdilar. 
O‗zbek yozuvi arab alifbesidan latinlashtirilgan alifbega ko‗chirilgan paytlarda,
ya‘ni   1929—1933   yillarda,   shuningdek   bu   alifboda   unlilar   shaklining   sonini
kamaytirib   uni   beshtaga   keltirilgan   vaqtda,   ya‘ni   1934—1937   yillarda,   burjua
millatchilari   o‗zbek   adabiy   tilini   qandaydir   noma‘lum   va   noaniq   «dialekt»   yoki
«sheva» asosida qurmoqchi bo‗ldilar. 
Ammo o‗zbek burjua millatchilari qanchalik urinib ko‗rmasin, ular o‗zlari o‗ylagan 
niyatlariga yetolmadilar va muvaffaqiyat qozona olishmadi. 
3  O‗zbek   tilshunosligida   aksentuatsiya   va   sillabika   tilshunoslikning   eng   muhim
tarmoqlaridan   biri   hisoblanadi.   Aksentuatsiya,   ya'ni   urg‗u   qo‗yish   tizimi,   tilning
fonetik   strukturasini   to‗g‗ri   va   aniq   anglashda   katta   ahamiyatga   ega.   Aksent   –
so‗zning   ma'nosini   aniqlovchi,   talaffuzini   belgilovchi   va   kommunikativ   vazifalarni
bajarishda   muhim   rol   o‗ynovchi   fonetik   hodisadir.   O‗zbek   tilida   aksent   asosan
so‗zning   oxirgi   bo‗g‗iniga   tushadi,   lekin   ba‘zi   so‗zlar   va   iboralarda   urg‗u   boshqa
bo‗g‗inlarga   ham   o‗tkazilishi   mumkin.   Aksentning   o‗rni   va   harakati   tilda   ma'no
o‗zgarishlariga   olib   kelishi   mumkin,   bu   esa   o‗zbek   tilining   fonetik   boyligini   tashkil
etadi. 
Sillabika   –   bu   bo‗g‗inning   talaffuzdagi   asosiy   birlik   bo‗lib,   har   bir   tilning
talaffuz   tizimida   muhim   o‗rin   tutadi.   O‗zbek   tilida   bo‗g‗inlar   juda   oddiy   va   aniq
tuzilgan.   Ko‗pincha   bo‗g‗inlar   ikki   yoki   uch   harfdan   iborat   bo‗lib,   ular   tilda
so‗zlarni   ajratish,   ularni   to‗g‗ri   talaffuz   qilishda   muhim   rol   o‗ynaydi.   Sillabika
nazariyasining tilshunoslikda ahamiyati juda katta, chunki u tilning talaffuz qoidalarini
tushunish, tilning fonetik tizimini o‗rganish va tildagi fonetik hodisalarni tahlil qilish
uchun muhim asosni tashkil etadi. 
O‗zbek tilida urg‗u va bo‗g‗inlar tizimi, shuningdek, tilning fonetik tuzilishini
o‗rganish nafaqat tilshunoslikning nazariy jihatlari, balki amaliy ahamiyatga ham ega.
Tilni   o‗rganishda   to‗g‗ri   talaffuz,   aksentni   aniqlash   va   bo‗g‗inlarni   tahlil   qilish
tilning   semantik   va   sintaktik   tuzilmasini   to‗g‗ri   tushunishga   yordam   beradi.   Bu
jarayonlar   tilning   o‗ziga   xosligini,   uning   taraqqiyotini   va   o‗zgarishlarini   to‗liq
anglashda muhim omillardir. 
Mazkur kurs ishida aksentuatsiya, sillabika, urg‗u va bo‗g‗inlar tizimi o‗zbek
tilshunosligida   qanday   o‗rganilishi,   ularning  tilning  fonetik   tizimiga   va   til   o‗rganish
jarayoniga   qanday   ta‘sir   qilishini   chuqur   tahlil   qilish   maqsad   qilinadi.   Ushbu
masalalarni   o‗rganish   orqali   o‗zbek   tilining   fonetik   tizimi   va   uning   tilshunoslikdagi
o‗rni haqida yanada mukammal tushuncha hosil qilish mumkin. 
4  Mavzuning   dolzarbligi   va   ahamiyati.   Har   bir   tilning   fonetik   tizimi,   avvalo,
tovushlar,   urg‗u   va   bo‗g‗inlar   kabi   elementlardan   tashkil   topadi.   Urg‗u   va
bo‗g‗inlarning   o‗zaro   bog‗liqligi   so‗zlarning   to‗g‗ri   talaffuz   qilinishi,   nutq
jarayonining  tabiiyligi  va  ohangdorligini   ta‘minlaydi.  O‗zbek  tilida  urg‗u ko‗pincha
so‗zning   oxirgi   bo‗g‗iniga   tushishi   bilan   boshqa   tillardan   ajralib   turadi.
Bo‗g‗inlarning to‗g‗ri ajratilishi esa so‗zlarning oson o‗qilishi va tushunarli talaffuz
qilinishida   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   til
o‗rganishda,   o‗qitishda   va   nutq   madaniyatini   shakllantirishda   urg‗u   va   bo‗g‗inning
o‗rni beqiyosdir. 
Tadqiqot obyekti va predmeti.   Mazkur kurs ishining tadqiqot obyekti o‗zbek
tilining   fonetika   tizimi,   xususan,   so‗zlarda   urg‗u   (aksentuatsiya)   va   bo‗g‗in
(sillabika)ning   shakllanish   jarayonidir.   Urg‗u   va   bo‗g‗inlar   o‗zbek   tilining   fonetik
qurilishi va nutq tizimining barqaror elementlari sifatida o‗rganiladi.
Kurs ishining tadqiqot predmeti o‗zbek tilidagi urg‗uning so‗zlarda joylashuvi,
uning   turli   so‗z   turkumlaridagi   xususiyatlari   va   bo‗g‗inlarning   shakllanish
qonuniyatlarini   aniqlash,   ularning   o‗zaro   bog‗liqligini   va   fonetik   tizimdagi   o‗rnini
tahlil   qilishdan   iboratdir.   Urg‗u   va   bo‗g‗inning   nutq   madaniyati   va   o‗qitish
jarayonidagi ahamiyati ham alohida o‗rganiladi. 
Tadqiqot maqsadi va vazifalari.  Kurs ishining asosiy maqsadi — o‗zbek tilida
urg‗u va bo‗g‗inning fonetik tizimdagi o‗rnini ilmiy asosda tahlil qilish va ularning 
ahamiyatini aniqlashdan iborat. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi 
vazifalar belgilandi:
-urg‗u va bo‗g‗in tushunchalarining nazariy asoslarini yoritish; 
-o‗zbek tilida urg‗u va bo‗g‗inlarning shakllanish qonuniyatlarini aniqlash; 
-so‗zlarning turli turkumlari misolida urg‗u va bo‗g‗inning o‗ziga xos 
xususiyatlarini tahlil qilish; 
-nutq madaniyatida urg‗u va bo‗g‗inning rolini ko‗rsatish; 
-urg‗u va bo‗g‗inni to‗g‗ri o‗rgatish usullarini tavsiflash. 
5  Muammoning   o„rganilganlik   darajasi.   O‗zbek   tilining   fonetika   sohasida
urg‗u   va   bo‗g‗in   masalalari   ko‗plab   tilshunos   olimlar   tomonidan   o‗rganilgan.
Xususan,   A.   Abdug‗aniyev 1 ,   Sh.   Rahmatullayev 2 ,   N.   Mahmudov 3   kabi   olimlar   o‗z
asarlarida urg‗u va bo‗g‗inning tabiati haqida ilmiy izohlar berganlar. Bu olimlarning
tadqiqotlarida   o‗zbek   tilidagi   urg‗u   va   bo‗g‗inlarning   o‗ziga   xos   xususiyatlari
aniqlangan,   ularning   talaffuz   va   so‗z   tuzilishidagi   o‗rni   ilmiy   jihatdan   asoslab
berilgan.   Biroq   shunga   qaramay,   zamonaviy   nutq   texnologiyalari,   til   o‗rgatish
metodikasi   va   madaniy   talaffuz   talablarini   hisobga   olgan   holda,   urg‗u   va   bo‗g‗in
tizimini   yanada   chuqurroq   va   zamonaviy   yondashuvlar   asosida   tahlil   qilish   zarurati
mavjud. 
Tadqiqotning   metodologik   asosi.   Mazkur   kurs   ishida   o‗zbek   tilining   fonetik
tizimini   o‗rganishda   fonetik   tahlil,   qiyosiy   tahlil,   tizimlashtirish   va   umumlashtirish
metodlaridan   foydalanildi.   Tadqiqot   jarayonida   klassik   fonetika   nazariyalariga,
zamonaviy fonologiya tamoyillariga va nutq jarayonlarining amaliy tahliliga tayanildi.
Shuningdek, ilg‗or  o‗zbek va  jahon tilshunos  olimlarining ilmiy ishlari  metodologik
asos sifatida xizmat qildi. 
Tadqiqotning   ilmiy   yangiligi:   Mazkur   kurs   ishida   o‗zbek   tilida   urg‗u   va
bo‗g‗in masalasi zamonaviy fonetik va fonologik yondashuvlar asosida qayta ko‗rib
chiqildi.   Urg‗u   va   bo‗g‗inning   shakllanish   xususiyatlari,   ularning   nutq
madaniyatidagi  roli  va o‗zaro ta‘siri  asosida  ayrim nazariy xulosalar  berildi. Bundan
tashqari,   amaliy   materiallar   yordamida   urg‗u   va   bo‗g‗inning   zamonaviy   o‗zbek
adabiy tilidagi o‗rni yangicha tahlil qilindi. 
Tadqiqoq   tarkibi   Kurs   ishi   kirish,   ikki   bob,   xulosa   va   foydalanilgan
adabiyotlar   ro‗yxatidan   iborat.   Har   bir   bob   o‗z   ichida   kichik   bo‗limlarga   ajratilgan
bo‗lib, ular urg‗u va bo‗g‗inning nazariy va amaliy jihatlarini yoritadi. 
1 Abdug‗aniyev A.  O‘zbek tili fonetikasi . – Toshkent: O‗qituvchi, 1980. 
2 Rahmatullayev Sh.  Hozirgi o‘zbek adabiy tili . – Toshkent: O‗qituvchi, 1992.  3  
Mahmudov N.  O‘zbek tilining hozirgi adabiy tili . – Toshkent: O‗zbekiston, 2003. 
6  I BOB. TILSHUNOSLIKDA AKSENTUATSIYA VA SILLABIKA
TUSHUNCHASI VA AMALIY TADQIQI 
1.1.Tilshunoslikda urg„u berish qonuniyatlari va nutq madaniyati 
Urg‗u   (aksentuatsiya)   so‗zlarda   ma'lum   bir   bo‗g‗inning   ohang   jihatidan   ajralib,
kuchliroq   talaffuz   qilinishidir.   Urg‗u   tilning   fonetik   qurilishida   muhim   rol   o‗ynaydi
va so‗z ma'nosini farqlashda ham ahamiyat kasb etadi. O‗zbek tilshunosligida urg‗u
berish o‗ziga xos qonuniyatlarga asoslanadi. Jumladan:O‗zbek tilida urg‗u ko‗pincha
so‗zning   oxirgi   bo‗g‗iniga   tushadi.   Masalan:   kitob,   daraxt,   maktab.   So‗z   tarkibiga
qo‗shimcha   qo‗shilganda,   urg‗u   yangi   hosil   bo‗lgan   so‗zning   oxirgi   bo‗g‗iniga
ko‗chadi.   Masalan:   kitob   →  kitoblar,  maktab   →  maktablarga.   Ikki   yoki   undan   ortiq
so‗zdan   iborat   murakkab   so‗zlarda   ham   urg‗u   oxirgi   bo‗g‗inga   yaqinlashadi.
Masalan:   yaxshilik,   do‗stlik.   Ayrim   shartli   ravishda   shakllangan   so‗zlarda   urg‗u
boshqa   bo‗g‗inga   tushishi   ham   mumkin,   ammo   bunday   hollarda   talaffuz   an‘analari
asosiy rol o‗ynaydi. Masalan: poytaxt, yaxshi. 
O‗zbek  tilida  urg‗u  erkin  urg‗u  deyiladi,  ya‘ni   urg‗u  qat‘iy  birinchi,  ikkinchi
yoki   uchinchi   bo‗g‗inga   bog‗lanmagan.Boshqa   ba‘zi   tillarda   (masalan,   rus   tilida)
urg‗u har qanday bo‗g‗inga tushishi mumkin bo‗lsa, o‗zbek tilida urg‗u deyarli har
doim oxirgi bo‗g‗inda bo‗ladi. Fonetik jihatdan urg‗u berilgan bo‗g‗in: kuchliroq va
aniqroq   aytiladi,cho‗zilib   yoki   balandroq   ohangda   talaffuz   qilinadi,   ba'zan
bo‗g‗indagi   unli   tovushning   aniqligi   ham   urg‗u   bilan   bog‗liq   bo‗ladi.Urg‗u   berish
qonuniyatlari   nafaqat   talaffuzni   aniqlaydi,   balki   so‗z   ma‘nosini   anglashda   ham
yordam   beradi.   Shu   boisdan,   o‗zbek   tili   fonetikasini   o‗rganishda   urg‗u   tizimini
chuqur bilish alohida ahamiyat kasb etadi. 
Urg‗u   —   bu   so‗z   yoki   nutqda   ma'lum   bir   bo‗g‗inning   boshqa   bo‗g‗inlarga
nisbatan   kuchliroq,   balandroq   yoki   cho‗zilib   talaffuz   qilinishi   orqali   ajralib   turishi.
Urg‗u fonetik hodisa sifatida tilning ohangdorligini ta'minlaydi va nutqda so‗zlarning
to‗g‗ri tushunilishiga xizmat qiladi. 
7  Urg‗uning quyidagi asosiy fonetik belgilari mavjud:- Kuch (ekspirator urg‗u):
urg‗ulangan bo‗g‗in boshqalarga nisbatan kuchliroq aytiladi. Balandlik (tonik urg‗u):
urg‗ulangan   bo‗g‗in   ohang   jihatdan   balandroq   talaffuz   qilinadi.   Davomiylik
(kvantitativ urg‗u): urg‗ulangan bo‗g‗inning tovushi cho‗zilib aytiladi. 
O‗zbek tilida urg‗u asosan kuch va balandlik orqali ifodalanadi, cho‗zilish esa
ikkilamchi   rol   o‗ynaydi.   O‗zbek   tili   urg‗u   tizimi   o‗zining   quyidagi   xususiyatlari
bilan ajralib turadi: So‗zning oxirgi  bo‗g‗ini urg‗ulanadi 4 . Bu qoidaga ko‗ra, oddiy
so‗zlar   va   o‗shimchali   so‗zlar   hamda   murakkab   birliklarda   urg‗u   oxirgi   bo‗g‗inga
tushadi.   Masalan:   kitob,   o‗qituvchilar,  suvlarimizga.Erkin   urg‗u   mavjud,  ya‘ni   ba‘zi
istisnolarda urg‗u so‗zning boshqa bo‗g‗iniga ham tushishi mumkin. Bunday so‗zlar
ko‗pincha  qadimiy,  o‗zlashgan  yoki   maxsus  uslubdagi  so‗zlardir.  Masalan:   poytaxt,
maktab.Fonetik   kuchlanish   ohang   bilan   birga   ifodalanadi.   Urg‗u   o‗zbek   tilida
ohangda   seziladi   —   urg‗ulangan   bo‗g‗in   tovushining   kuchi   oshib,   ohangda   biroz
ko‗tarilish yuzaga keladi 5 .- So‗zlar yakkalanishda va gap ichida turlicha urg‗ulanishi
mumkin.   Nutqda   urg‗u   gapdagi   ma'no,   intonatsiya   va   talaffuz   sharoitiga   qarab
o‗zgarishi mumkin.
Urg‗u til va nutqda muhim funksiyalarni bajaradi: 
1. So‗zning talaffuzini aniq qiladi: Urg‗u yordamida so‗zning qanday o‗qilishi 
aniqlanadi. 
2. So‗zlarni bir-biridan farqlaydi: Ba'zi  tillarda (masalan, rus tilida) urg‗u joyi
o‗zgarishi   bilan   so‗z   ma'nosi   ham   o‗zgaradi.   O‗zbek   tilida   bu   hodisa   kamroq
uchraydi. 
3. Gap ohangini shakllantiradi: Gap intonatsiyasi va urg‗u o‗zaro uzviy 
bog‗liq.
4    Rahmatullayev Sh.  Hozirgi o‘zbek adabiy tili . – Toshkent: O‗qituvchi, 1992. – 45-bet. 
5  Sirojiddinov S.  O‘zbek tili fonetikasi va fonologiyasi . – Toshkent: Fan, 1998. – 67-bet. 
8  Ba'zan   urg‗u   o‗zgarishi   so‗z   yoki   gapdagi   ma‘no   o‗zgarishiga   olib   kelishi
mumkin.   Gapdagi   urg‗u   ma‘lum   bir   so‗zga   ko‗proq   e‘tibor   qaratadi:-   Biz   dars
o‗qidik — diqqat ―dars da. Biz dars o‗qidik — diqqat ―o‗qish  harakatida.‖ ‖
Bu urg‗u va intonatsiya orqali ma‘no farqlanishining ifodasidir.
O‗zbek tilida urg‗u qo‗shimcha qo‗shilganda ham odatda so‗z oxiriga 
ko‗chadi. Masalan: - kitob → kitoblar → kitoblaring → kitoblaringizga.Bu jarayon 
fonetik va 
morfologik qonuniyatlar
ga asoslanadi va urg‗uning so‗z strukturasi
dagi
harakatchanligini  ko‗rsatadi.  O‗zbek  tilida urg‗u asosan  so‗zning  oxirgi  bo‗g‗iniga
tushadi   va   talaffuz,   nutq   intonatsiyasi,   ma‘no   farqlanishi   kabi   muhim   funksiyalarni
bajaradi.   Urg‗u   tilshunoslikning   fonetika   bo‗limiga   kiradi   va   so‗zning   to‗g‗ri
talaffuzi, nutqning tabiiyligi uchun zarur element hisoblanadi. 
Nutq   madaniyati   insonning   fikrini   to‗g‗ri,   ravon   va   ta‘sirchan   ifoda   etish
qobiliyatini   ifodalaydi.   Nutqning   samarali   va   ta‘sirchan   bo‗lishida   urg‗uning   o‗rni
beqiyosdir.   Urgu   –   bu   so‗zning   qaysi   bo‗g‗iniga   talaffuzda   alohida   kuch   berilishini
bildiradi.   To‗g‗ri   qo‗yilgan   urgu   nutqni   tushunarli   va   esda   qolarli   qiladi,   so‗z   va
gaplarning ma‘nosini aniqlashtiradi. 
Nutqda   urg‗uning   noto‗g‗ri   qo‗llanishi   muloqotda   tushunmovchilikka   olib
kelishi mumkin. Masalan, ayrim so‗zlarda urg‗uning joyi o‗zgarishi bilan ma‘no ham
o‗zgaradi:   bor   (ot)   va   bor   (fe‘l)   kabi.   Shuning   uchun   ham,   nutq   madaniyatida   urgu
bilan bog‗liq qoidalarga rioya qilish muhim hisoblanadi. 
Urgu   orqali   gap   tuzilishiga   ritm,   ohang   va   ta‘sirchanlik   kiradi.   Nutqda   asosiy
fikrni   ta‘kidlash,   tinglovchining   e‘tiborini   jalb   qilish   ham   to‗g‗ri   urg‗u   yordamida
amalga   oshiriladi.   Xususan,   rasmiy   nutqlarda,   ilmiy   chiqishlarda   va   adabiy
o‗qishlarda urg‗uning to‗g‗ri qo‗yilishi matnni yanada jonli va ta‘sirli qiladi. 
Nutq   madaniyati   til   bilan   bog‗liq   bilim   va   ko‗nikmalarni   to‗g‗ri   qo‗llashni,
fikrni   aniq,   ravon   va   ta‘sirchan   ifoda   etishni   talab   qiladi.   Nutqning   estetik   jihatdan
chiroyli   va   ma‘naviy   boy   bo‗lishi   ko‗plab   omillarga   bog‗liq.   Shulardan   biri   —
urgudir. 
9  Urgu — so‗z yoki gap ichidagi bir bo‗g‗inni boshqalarga nisbatan kuchliroq 
talaffuz qilish jarayonidir. To‗g‗ri urgu qo‗yish so‗zning ma‘nosini aniqlashda 
muhim rol o‗ynaydi 6 . Ba‘zida urg‗uning o‗zgarishi butunlay boshqa ma‘no paydo 
bo‗lishiga sabab bo‗ladi. Masalan, o‗zbek tilida yozdi (fe‘l) so‗zida ikkinchi 
bo‗g‗inga urg‗u tushadi: yozdi, bu esa harakatni bildiradi. Agar urgu noto‗g‗ri joyga 
tushsa, so‗zning ohangi va tushunilishi buziladi. Nutqda urg‗uning vazifalari juda 
ko‗p: 
So‗zning to‗g‗ri talaffuzini ta‘minlaydi. 
Gapdagi asosiy fikrni ajratib ko‗rsatadi. 
Nutq ohangiga boylik va ta‘sirchanlik beradi. 
Tinglovchining e‘tiborini zarur nuqtaga jalb etadi. 
Adabiy   til   me‘yorlarida   so‗zlarga   va   gap   birliklariga   urgu   qo‗yish   qat‘iy
qoidalarga  asoslanadi.   Ayniqsa,   rasmiy   chiqishlar,  ma‘ruzalar   va   ommaviy  nutqlarda
urgu orqali fikrni aniq va tushunarli yetkazish zarur. Shuningdek, she‘r o‗qish, sahna
nutqi va aktyorlik san‘atida urg‗u bilan ishlash mahorat talab etadi 7 . 
Urg'uning nutq madaniyatidagi o‗rni 
Nutq madaniyati — bu og‗zaki va yozma nutqda til vositalaridan to‗g‗ri, aniq, lo‗nda
va estetik jihatdan go‗zal foydalanish qoidalarini o‗z ichiga olgan tilshunoslik 
sohasidir. Unda talaffuz, urg‗u, bo‗g‗in, intonatsiya kabi fonetik birliklarning to‗g‗ri 
qo‗llanilishi alohida o‗rin tutadi. Xususan, urg‗u nutq madaniyatining muhim 
unsurlaridan biri sanaladi. 
Urgu — bu so‗zning muayyan bo‗g‗iniga talaffuzda kuchliroq urg‗u berilishi
bo‗lib,   u   so‗z   va   gap   mazmunining   to‗g‗ri   anglanishida   muhim   rol   o‗ynaydi.
Urg‗uning   to‗g‗ri   qo‗yilishi   og‗zaki   nutqning   aniq,   tushunarli   va   mantiqan   to‗g‗ri
bo‗lishini   ta‘minlaydi.   Aksincha,   urg‗uning   noto‗g‗ri   qo‗yilishi:so‗z   ma‗nosining
noto‗g‗ri   anglashilishiga,   gap   mazmunining   buzilishiga,   nutqning   noaniq   va   estetik
jihatdan xunuk eshitilishiga sabab bo‗ladi. 
6  Mahmudov N., Rustamov Sh.  Hozirgi o‘zbek adabiy tili . – Toshkent: O‗zbekiston, 2005. – 64-bet. 
7  Sirojiddinov S.  Fonetik vositalarning nutqdagi funksional roli . – Toshkent: Fan, 1998. – 52-bet. 
10  Masalan, o‗zbek tilidagi ―yozdi  fe‘lida urg‗u ikkinchi bo‗g‗inga — yozDI tarzida‖
qo‗yiladi. Agar bu urg‗u birinchi bo‗g‗inga (YOzdi) noto‗g‗ri qo‗yilsa, bu talaffuz
xatosi   bo‗lib,   eshituvchida   noqulay   taassurot   uyg‗otadi.   Shuningdek,   to‗g‗ri   urg‗u
qo‗yilishi orqali gapning mantiqiy bo‗linishi, ohangdorligi, tinglovchiga estetik ta‘sir
qilish   darajasi   oshadi.   Pedagogik,   sahna   va   ommaviy   axborot   vositalarida   faoliyat
yurituvchi shaxslar uchun bu ayniqsa muhimdir. Xulosa qilib aytganda, urg‗u — nutq
madaniyatining ajralmas unsuri bo‗lib, u orqali nafaqat  so‗zlarning to‗g‗ri talaffuzi,
balki butun nutqning ta‘sirchanligi va samaradorligi taminlanadi. 
11  1.2.Sillabika turlari va rivojlanish bosqichlari 
Tilshunoslikda sillabika (lotincha syllabica — bo‗g‗in) bo‗g‗inlarning hosil bo‗lishi, 
ularning tuzilishi va birikishi qonuniyatlarini o‗rganuvchi soha sifatida qaraladi. Til 
tizimining fonetik darajasida bo‗g‗in talaffuz jarayonida va nutq tovushlari ketma-
ketligida muhim rol o‗ynaydi. Sillabika tovushlar ketma-ketligining qanday 
bo‗g‗inlarga ajralishini, har bir bo‗g‗inning tuzilishini va nutqning ritmik tuzilishini 
aniqlaydi. 
Bo‗g‗in   —   bu   bir   yoki   bir   nechta   tovushlardan   tashkil   topgan,   talaffuzda   bir
nafasda   aytiladigan   nutq   birligi.   Odatda,   bo‗g‗in   markazi   unli   tovush   hisoblanadi,
chunki   unli   tovushlar   artikulyatsiyada   eng   katta   energiyaga   ega   va   bo‗g‗inni
shakllantiradi.   Undosh   tovushlar   esa   bo‗g‗inning   chekkasida   yoki   unli   bilan
birgalikda qatnashadi. 
Sillabika   shunchaki   bo‗g‗inlarning   mavjudligini   emas,   balki   ularning   qanday
shakllanishi,   talaffuzdagi   roli,   turli   tillarda   qanday   o‗zgarishi   kabi   muhim   jihatlarni
ham o‗rganadi. Har bir til o‗ziga xos sillabik tuzilishga ega bo‗lib, bu tilning ritmik
va melodik xususiyatlarini belgilaydi. 
Sillabika haqidagi tasavvurlar va ilmiy izlanishlar uzoq tarixga ega. Bu 
rivojlanish jarayonini bir necha bosqichga ajratish mumkin. 
Sillabikaga oid dastlabki fikrlar qadimgi Yunoniston va Rimda paydo bo‗lgan.
Aristotel   bo‗g‗in   va   uning   vazifasi   haqida   ilk   ilmiy   mulohazalar   bildirgan.   U
bo‗g‗inni nutqning ajralmas qismi deb hisoblagan va uni tovushlar birikmasi sifatida
tasvirlagan.   Bu   davrda   sillabika   hali   mustaqil   fan   sifatida   shakllanmagan,   asosan
umumiy   nutq   nazariyasi   doirasida   ko‗rilgan.O‗rta   asrlar   va   Uyg‗onish   davrida
fonetika va grammatika bilan birgalikda sillabikaga ham qiziqish ortdi. Lotin va yunon
tillarining   o‗rganilishi   sillabik   tuzilishning   yanada   chuqurroq   tahlil   qilinishiga   sabab
bo‗ldi.   Ammo   bu   tahlillar   ko‗proq   amaliy   maqsadlar   —   xususan,   she'r   tuzish   va   til
o‗rgatish ehtiyojlari bilan bog‗liq edi. XIX asrda fonetika mustaqil fan sifatida 
12  rivojlana boshladi va uning tarkibida sillabikaga ham alohida e‘tibor qaratildi. Jan-
Pyer Rousset, G. Shyuxardt va boshqa olimlar sillabik tuzilmalarni tizimli ravishda 
tahlil qilishdi. Bu davrda sillabika fonetikani chuqurroq anglash uchun zarur bo‗lgan 
bo‗lim sifatida qaralgan. Shuningdek, tillarning bo‗g‗in tuzilishi o‗zgaruvchanligi va 
unga fonologik omillar (masalan, urg‗u, intonatsiya) qanday ta'sir qilishi kabi 
masalalar ko‗tarilgan.XX asrda sillabika foniatriya (nutq fiziologiyasi) va akustik 
fonetika bilan yaqin aloqada rivojlandi. Nutqni eksperimental tahlil qilish usullari 
(masalan, spektrografiya) paydo bo‗ldi va bo‗g‗inlarning artikulyatsion va akustik 
xususiyatlari aniqroq o‗rganildi. 
Roman   Jakobson,   Nikolay   Trubetskoy   kabi   strukturalist   olimlar   sillabikani
fonologik   tizimning   asosiy   elementi   sifatida   ko‗rdilar.   Ular   bo‗g‗in   markazining
(yadro   sifatida   unlilarning)   ahamiyatini   va   undoshlar   rolining   bo‗g‗in   tarkibida
qanday farqlanishini tahlil qilishdi 8 . Hozirgi vaqtda sillabika ilg‗or texnologiyalar —
kompyuter   lingvistikasi,   nutqni   avtomatik   tanish   tizimlari   va   sun‘iy   intellekt
sohalarida   ham   muhim   ahamiyat   kasb   etmoqda.   Nutq   tahlili,   til   o‗rgatish   dasturlari,
ovozli   interfeyslar   yaratishda   bo‗g‗inlarning   aniqligi   va   ritmik   strukturasi   katta   rol
o‗ynaydi. 
Zamonaviy   tadqiqotlar   sillabikani   faqat   fonetik   darajada   emas,   balki
psixolingvistik   va   kognitiv   nuqtayi   nazardan   ham   o‗rganadi:   odamlar   nutqni   qanday
bo‗g‗inlarga ajratib qabul qiladilar va bu jarayon qanday mexanizmlarga tayanadi? 
Sillabika   —   til   tizimining   muhim   va   murakkab   jihatlaridan   biridir.   Uning
o‗rganilishi   fonetika,   fonologiya,   morfologiya,   stilistika   kabi   sohalar   bilan   bevosita
bog‗liq. Bo‗g‗in  va  sillabika  haqidagi  ilmiy qarashlar  tarixiy jarayonda  shakllangan
va   bugungi   kunda   ham   yangi   ilmiy   yondashuvlar   va   texnologik   imkoniyatlar
yordamida rivojlanmoqda. 
8  Jakobson R., Trubetskoy N.S.  Grundzüge der Phonologie . — Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1939. 
13  Bo‗g‗inlar nutqning asosiy birliklaridan biri bo‗lib, ularning turlari va tuzilishi
tilshunoslikda   muhim   o‗ringa   ega.   Bo‗g‗inlarni   tasniflashda   turli   mezonlarga,
jumladan, tarkibi, struktura, vazifa va fonetik xususiyatlariga qarab ajratish mumkin. 
1. Bo‗g‗inlarning tarkibiga ko‗ra turlari 
a) Oddiy bo‗g‗in faqat bitta unli tovushdan tashkil topadi. Bu bo‗g‗inlar asosan
qisqa va sodda talaffuzga ega bo‗ladi. Oddiy bo‗g‗inlarda undosh tovushlar ishtirok 
etmaydi. Misollar: o, u, e, 
b) Murakkab bo‗g‗inlar unli tovush bilan birga undosh tovushlarni o‗z ichiga 
oladi. Undoshlar bo‗g‗inning boshida, oxirida yoki har ikkala pozitsiyada joylashishi 
mumkin. Murakkab bo‗g‗inlar ko‗pincha uzoqroq talaffuz qilinadi va tilning ritmik 
tuzilishida muhim rol o‗ynaydi. Misollar: 
 kitob (ki-tob), daryo (dar-yo), ilm (il-m) 
2. Bo‗g‗inlarning strukturasiga ko‗ra turlari 
a)Ochiq bo‗g‗in unli tovush bilan tugaydi. Bu bo‗g‗inlarda oxirida undosh 
tovushlar mavjud emas. Ochiq bo‗g‗inlar talaffuzda kengroq va ochiqroq eshitiladi. 
Misollar: ba-da-lar (ba, da), o-chi-di (o, chi) 
b)Yopiq bo‗g‗in undosh tovush bilan tugaydi. Bunday bo‗g‗inlar talaffuzda 
qisqa va ixchamroq bo‗ladi. Yopiq bo‗g‗inlar so‗zning oxirida yoki o‗rtasida 
joylashadi. Misollar: kitob (ki-tob), dars (dar-s) 
c) Yarmik bo‗g‗in ikki unli tovushdan iborat bo‗lib, ular bir-biriga o‗xshash 
bo‗lishi mumkin. Yarmik bo‗g‗inlar o‗z ichida ikki unli tovushning birikmasini 
o‗zlashtiradi va talaffuzda o‗rtacha uzunlikka ega. Misollar: sa-at, ba-kal 
3. Bo‗g‗inlarning vazifasiga ko‗ra turlari 
a) Stressli bo‗g‗in nutqdagi urg‗u (stress) bilan bog‗liq. Stressli bo‗g‗in 
talaffuzda kuchliroq va uzunroq bo‗ladi, shuningdek, ma‘no ifodalashda muhim rol 
o‗ynaydi. Odatda, stressli bo‗g‗in so‗zning birinchi bo‗g‗inida yoki o‗rtasida 
joylashadi. Misollar: Amerika (A-me-ri-ka), kitob (ki-tob) 
14  b) Stresssiz bo‗g‗in esa talaffuzda yumshoqroq va qisqaroq bo‗ladi. Ular 
odatda so‗z oxirida yoki stressli bo‗g‗in bilan birga keladi. Bu bo‗g‗inlar so‗zning 
ma‘nosini ko‗rsatishda yordamchi rol o‗ynaydi. Misollar: Yaponiya (ya-pon-ya), 
kitob (ki-tob)  4. Bo‗g‗inlarning fonetik xususiyatlariga ko‗ra turlari 
a) Unli bo‗g‗in faqat unli tovushlardan tashkil topadi. Bunday bo‗g‗inlar 
talaffuzda eng oddiy va sodda bo‗ladi. Unli bo‗g‗inlar asosan qisqa va aniq eshitiladi.
Misollar: o, u, e 
b)Undoshli bo‗g‗in undosh tovushlardan tashkil topadi. Bunday bo‗g‗inlar 
talaffuzda odatda qisqa va ixchamroq bo‗ladi. Undoshli bo‗g‗inlar ko‗pincha unli 
bo‗g‗inlar bilan birlashib, murakkab bo‗g‗inlarni tashkil qiladi. Misollar: tak, kit 
5. Bo‗g‗inlarning uzunligi va strukturasiga ko‗ra turlari 
a) Qisqa bo‗g‗in faqat bitta tovushdan iborat bo‗lib, u talaffuzda juda qisqa va 
aniq eshitiladi. Qisqa bo‗g‗inlar odatda o‗ta sodda va tez talaffuz qilinadi. Misollar: 
ko, ba, yo 
b) Uzoq bo‗g‗in ikki yoki undan ortiq tovushdan iborat bo‗lib, talaffuzda ancha
uzun va kengroq bo‗ladi. Uzun bo‗g‗inlar ko‗pincha so‗zning ahamiyatini oshirishda
va uning ma‘nosini aniqlashda yordam beradi.  Misollar: mat-o, yov-von 
Bo‗g‗inlar tilning ritmik va fonetik tuzilishini tashkil etadi. Har bir bo‗g‗in turi
nutqning talaffuz va ma‘no jihatlarini shakllantirishda muhim rol o‗ynaydi. 
Bo‗g‗inlarning tarkibi, vazifasi va fonetik xususiyatlari tildagi tovushlar va ularning 
birikmalari orqali ifodalanadi. Shuningdek, bo‗g‗in turlari tilning grammatik va 
fonologik tizimida o‗ziga xos o‗rin tutadi, bu esa so‗zlar va iboralar orqali ma‘nolarni
to‗liq anglash va ifodalash imkonini berad 9 i. 
Urg u va bo‗g‗in masalalari ustida tadqiqot olib borgan olimlar ʻ
O‗zbek tilshunosli
gida urg‗u va bo‗g‗in masalasi fonetikani
ng muhim
yo‗nalishlaridan biri bo‗lib, bu sohada bir qator tilshunos olimlar tomonidan ilmiy 
tadqiqotlar olib borilgan. Ushbu mavzu, ayniqsa, so‗zning to‗g‗ri talaffuzi, nutq 
9  Kenstowicz, M.  Phonology in Generative Grammar . Oxford: Blackwell, 1994. 
15  madaniyati, urg‗u turlari va ularning bo‗g‗in bilan bog‗liqligini o‗rganishda muhim 
ahamiyat kasb etadi. 
Urg‗u   va   bo‗g‗in   muammolari   ustida   dastlabki   izlanishlar   XX   asr   boshlarida
boshlangan.   Akademik   V.A.   Bogoroditskiy   rus   tilshunosligida   urg‗u   va   bo‗g‗in
masalalarini chuqur o‗rganib, ularni umumfonetik nazariya asosida yoritgan 10 . Uning
ishlari Markaziy Osiyo tilshunosligiga ham bevosita ta‘sir ko‗rsatgan. 
O‗zbek   tilshunosligida   esa   G‗.Z.   Rahimov,   S.   Karimov,   I.   G‗afurov,   M.
Tohiriyev   kabi   olimlar   bu   borada   salmoqli   ishlar   olib   borgan.   Jumladan,   G‗.Z.
Rahimov   urg‗uning   fonetik   tabiati,   urg‗uning   turlari   va   ularning   talaffuzdagi   roli
haqida qimmatli fikrlar bildirgan. I. G‗afurov esa urg‗u va bo‗g‗inning bir-biri bilan
munosabati,   ya‘ni   urg‗u   ko‗proq   qaysi   bo‗g‗inga   tushishi   va   bu   fonetik   holatning
qonuniyatlari ustida tahliliy ishlar olib borgan. 
Shuningdek, S. Karimovning fonetik tizimga oid tadqiqotlarida o‗zbek tilidagi 
so‗zlar urg‗usining joylashuvi, uning grammatik va semantik funksiyasi atroflicha 
yoritilgan. M. Tohiriyev esa o‗zbek tilining fonetik qurilishi, ayniqsa, bo‗g‗in 
tuzilishi va urg‗u bog‗liqligi haqida chuqur ilmiy tahlil bergan 11 
Yuqoridagi olimlar tadqiqotlari urg‗u va bo‗g‗in masalalarining fonetik jihatdan 
chuqur o‗rganilishiga, shuningdek, ularning nutq madaniyatidagi o‗rnini aniqlashga 
zamin yaratdi. Bugungi kunda ham bu soha tilshunoslikda dolzarb mavzulardan biri 
bo‗lib qolmoqda. 
10  Богородицкий В.А.  Общее учение об ударении и слоге . — Казань, 1912. 
11 G‗afurov I., Karimov S., Tohiriyev M.  O‘zbek tili fonetikasi masalalari . – Toshkent: Fan, 1985.
16  Bob bo„yicha xulosa 
1.Tilshunoslikda aksentuatsiya va sillabika 
fonetikaning eng 
bo‗limlaridan   hisoblanadi.   Aksentuatsiya   urg‗uning   nutqda   qanday   ifodalanishini,
urg‗u o‗rni va uning mantiqiy-ma‘noviy yukini aniqlaydi. Sillabika esa bo‗g‗in hosil
bo‗lish qonuniyatlari, bo‗g‗inning fonetik va fonologik xususiyatlarini o‗rganadi. 
2.Urg‗u   va   bo‗g‗in   o‗zaro   chambarchas   bog‗liq:   urg‗u   faqat   bo‗g‗in   orqali
namoyon   bo‗ladi,   bo‗g‗inning   tabiati   esa   urg‗uning   fizik   xarakteristikasiga   ta‘sir
ko‗rsatadi. Masalan, urg‗uli bo‗g‗inlar davomiyligi, kuchi va ohang balandligi bilan
urg‗usiz bo‗g‗inlardan farq qiladi. Aksentuatsiya va sillabika tizimi nutqning melodik
oqimini, ritmini va muloqotdagi emotsional ta‘sir kuchini belgilab beradi. Bu tizimlar
orqali so‗z va gaplarning ma‘nosi, muloqot maqsadi va hissiy ifodasi aniqlanadi. 
3.O‗zbek   tilida   so‗z   urg‗usi   ko‗pincha   oxirgi   bo‗g‗inga   tushadi,   bo‗g‗inlar
esa asosan ochiq tuzilishga ega bo‗lib, nutqni silliq va ravon qiladi. Ilmiy tadqiqotlar
natijalari shuni ko‗rsatadiki, har bir tilning aksentuatsiya va sillabika tizimi o‗ziga xos
xususiyatlarga   ega.   Aksentuatsiya   va   sillabikaning   fonetik   va   fonologik   tahlili   orqali
til strukturasi, nutq mexanizmlari va ma‘no ifodalash usullari chuqur o‗rganiladi. 
4.Xulosa qilib aytganda, aksentuatsiya va sillabika tushunchalari nafaqat fonetik
tuzilishni  belgilaydi, balki  tilning umumiy nutq tizimini, uning musiqiyligi va ma‘no
uzatish   imkoniyatlarini   ham   ta‘minlab   beradi.   Shu   bois,   ularni   o‗rganish
tilshunoslikdagi nazariy va amaliy izlanishlar uchun beqiyos ahamiyat kasb etadi 
17  II BOB. URG„U VA BO„G„IN O„RTASIDAGI ALOQANING
FONETIK ASOSLARI
2.1.  Intonatsiyaning urg„u va bo„g„inlarga ta siri ‟
Tilshunoslikda fonetika so‗zlardagi tovushlarning fizik va fiziologik 
xususiyatlarini, ularning shakllanish va ifodalangan shaklini o‗rganadi. Shu nuqtayi 
nazardan, urgu va bo‗g‗in tushunchalari fonetik hodisa sifatida alohida ahamiyatga 
ega. Ular bir-biriga uzviy bog‗liq bo‗lib, urg‗u hodisasining o‗z-o‗zidan yuzaga 
kelishi uchun bo‗g‗inlar mavjud bo‗lishi zarur 12 . 
Bo‗g‗in   —   bu   nutq   jarayonida   bir   maromda   va   bir   kuchlanishda   talaffuz
qilinadigan   tovushlar   majmui.   Bo‗g‗in   nutqni   talaffuz   qilishda   va   tahlil   qilishda
asosiy birlik bo‗lib xizmat qiladi. Har bir so‗z kamida bitta bo‗g‗indan tashkil topadi.
Urgu   esa   bo‗g‗inlardan   birining   talaffuzda   alohida   ajralib   turishi,   ya‘ni   kuch,
ohang (intonatsiya) yoki davomiylik orqali ta‘kidlanishidir. Urg‗u so‗zning ma‘nosini
aniqlashda,   uni   esda   saqlashda   va   nutq   jarayonini   qulaylashtirishda   katta   rol
o‗ynaydi 13 . 
Bo‗g‗in va urg‗u o‗rtasidagi aloqa quyidagi fonetik asoslarga tayanadi: 
1. Bo‗g‗in - urg‗uning asosiy birligi: 
Urg‗u bevosita bo‗g‗inga qo‗yiladi. Ya‘ni, so‗zda qaysi bo‗g‗in urg‗ulanayotgan 
bo‗lsa, u talaffuzda kuchliroq, aniqroq yoki ohangdorroq bo‗lib eshitiladi. 
2. Talaffuzdagi kuchlanish: 
Urg‗u ostida turgan bo‗g‗in odatda kuchliroq talaffuz qilinadi. Masalan, ―o‗qídi  	
‖
so‗zida ikkinchi bo‗g‗in — ―qi  urg‗u ostida, va shu sababli kuchliroq ifodalanadi. 	
‖
3. Ohang va intonatsiya o‗zgarishi: 
Urg‗uli bo‗g‗in talaffuzda balandroq yoki pasroq ohangda aytilishi mumkin. Bunda 
urg‗u nafaqat kuch, balki ohang balandligi bilan ham ajralib turadi. 
12  Jumaniyozova M.  Fonetika asoslari . – Toshkent: O‗zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2006. 
13  G‗ofurov I.  Urg‘u va intonatsiya . – Toshkent: Fan, 1981.
18  4. Davomiylik (temp): Urg‗u ostidagi bo‗g‗inlar ba‘zan uzoqroq yoki cho‗zilib 
talaffuz qilinadi. 
5. Bo‗g‗in tarkibi: Bo‗g‗inning tarkibiy tovushlari ham urg‗uning xarakterini 
belgilaydi. 
Bo‗g‗in soni  urg‗u joylashuviga  ta‘sir  qiladi:  Kam  bo‗g‗inli  so‗zlarda  urg‗u
odatda birinchi bo‗g‗inga tushadi (―kitob , ―daraxt ), ko‗p bo‗g‗inli so‗zlarda esa‖ ‖
urg‗u oxirgi yoki oldingi bo‗g‗inga siljiydi (―o‗quvchílar , ―yoshártirildi ). 	
‖ ‖
Urg‗u   bo‗g‗in   tarkibini   o‗zgartiradi:   Urg‗u   tufayli   bo‗g‗inda   tovush   o‗zgarishlari
ro‗y berishi mumkin. Masalan,  ayrim  tillarda urg‗usiz bo‗g‗inlardagi  unli  tovushlar
qisqaradi yoki zaiflashadi. 
Fonetik soddalashish: Urg‗usiz bo‗g‗inlarda ba‘zan tovushlar tushib qolishi yoki 
so‗rilishi mumkin (ko‗proq tez nutqda yoki dialektik shakllarda) 14 . 
Fonetik jihatdan urgu va bo‗g‗in: So‗zlarni farqlashda (ma‘nosini aniqlashda), nutqni
ritmik   va   qulay   qi1ib   tashkil   etishda,   nutq   jarayonining   mantiqiy   oqimini   saqlashda
asosiy rol o‗ynaydi. Masalan, ―sáyor  (harakat qiluvchi) va ―sayór  (sayr qiluvchi)	
‖ ‖
so‗zlari urg‗u o‗rnining o‗zgarishi bilan ma‘nosi farqlanadi. Shuningdek, shevalarda
va dialektlarda urg‗u o‗rnining almashishi ko‗pincha fonetik farqlarga olib keladi 15 . 
Demak,   urgu   va   bo‗g‗in   o‗rtasidagi   aloqa   fonetik   asosda   tayanib,   nutq
jarayonida   so‗zlarning   talaffuzini,   ohangini   va   ma‘nosini   belgilashda   xizmat   qiladi.
Urgu,   asosan,   bo‗g‗in   bilan   birga   namoyon   bo‗lib,   uning   ichki   tarkibiga   va   ifoda
shakliga   ta‘sir   ko‗rsatadi.   Shuning   uchun   urgu   va   bo‗g‗in   fonetik   birliklar   sifatida
o‗zaro uzviy bog‗liq va tilning tovush tizimida muhim o‗rin egallaydi. 
Intonatsiya — bu nutqda ma‘no, hissiy holat va muloqot maqsadini ifodalovchi
ohang   balandligi,   kuch,   davomiylik   va   pauzalar   tizimidir.   Intonatsiya   orqali   gap
tuzilishi, urg‗u o‗rni va mantiqiy bo‗linmalar aniq ko‗rsatilib, tinglovchiga nutqdagi
asosiy ma‘lumot yetkaziladi. Intonatsiya: Gapning umumiy mazmunini belgilaydi, 
14 Xudoyberdiyeva N.  Fonetika va intonatsiya . – Toshkent: O‗zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2009. 
15  Iskandarov A.  O‘zbek tili fonetikasi  – Toshkent: Fan, 2014. 
19  Emotsional holatni ifodalaydi (hayrat, quvonch, g‗azab, shubha va h.k.), nutqdagi 
mantiqiy ta‘kidlarni ajratadi, gap turini (xabar, savol, buyruq) ko‗rsatadi. 
Intonatsiyaning asosiy tarkibiy qismlari fonetik jihatdan intonatsiya quyidagilardan 
iborat: 
1. Ohang balandligi (melodiya): Nutqdagi tovushlarning baland yoki past talaffuz 
qilinishi. 
2. Urg‗u kuchi: Muayyan bo‗g‗in yoki so‗zga kuchli talaffuz orqali ta‘kid 
berish. 3. Davomiylik: Tovushlarning cho‗zilishi yoki qisqargan holda aytilishi. 
4. Pauzalar: Gap ichida yoki gap oxirida to‗xtalishlar, tanaffuslar. 
Bu omillar birgalikda nutqning intonatsion chizig‗ini tashkil qiladi. Intonatsiyaning 
funksiyalari 
1. Ma‘no aniqlovchi funksiya: Gapning mazmuniy ohangini aniqlab beradi. Masalan, 
oddiy bayon va savol gaplar ohangi farq qiladi. 
2. Mantiqiy ta‘kid funksiyasi: Gapda muhim so‗zlarni ajratib ko‗rsatadi. 
3. Emotsional funksiyasi: Gapga his-tuyg‗u yuklaydi: xursandlik, g‗azab, hayrat va 
boshqalar. 
4. Strukturaviy funksiya: Gap tuzilishini ko‗rsatadi: boshlanish, rivojlanish va tugash. 
Gap turiga qarab intonatsiya o‗zgaradi: Misollar: Xabar: ―U keldi.  (past ohang bilan ‖
yakunlanadi.) Savol: ―U keldimi?  (ohang oxirida ko‗tariladi.) Buyruq: ―Tez 	
‖
boring!  (kuchli va baland ohangda aytiladi.) 	
‖
Intonatsiya:Urg‗uli bo‗g‗inni aniqlaydi va kuchaytiradi, urg‗usiz bo‗g‗inlarning 
talaffuz davomiyligini qisqartiradi, bo‗g‗inlarning ritmik taqsimotini boshqaradi, 
gapning umumiy musiqiy oqimini yaratadi. Masalan: Savol gapda intonatsiya oxirgi 
bo‗g‗inga urg‗u beradi va ohangni ko‗taradi. Intonatsiya masalasi ko‗plab fonetik 
tadqiqotlarning markazida bo‗lgan:Lev Shcherba intonatsiyani muloqotdagi asosiy 
20  ifoda vositasi sifatida o‗rgangan 16 . Lev Vasilevich Shcherba va L. R. Zinder 
intonatsiyaning strukturaviy va semantik jihatlarini aniqlagan. 
O‗zbek tilshunosligida intonatsiya ustida Sh. Rahmatullayev va M. Jo‗rayev 
singari olimlar tadqiqotlar olib borgan. Zamonaviy fonetika intonatsiyani: akustik 
usullar (intonatsion chiziqlarni o‗lchash), eksperimental usullar (spektral tahlil, tovush
kuchini o‗lchash) yordamida o‗rganadi. Intonatsiya nutqning ajralmas qismi bo‗lib, 
so‗z va gaplarning ma‘nosini, hissiy holatini va muloqot maqsadini aniq ifodalaydi. 
Fonetik tizimda intonatsiya urg‗u va bo‗g‗inlar bilan chambarchas bog‗langan 
bo‗lib, nutqning ohang, ritm va musiqiy oqimini tashkil qiladi. Intonatsiyasiz nutq 
xira, ma‘nosi noaniq va hissiy jihatdan boy bo‗lmaydi. 
Intonatsiya   —   bu  nutqda   ohang   balandligi   (melodiya),   kuchlanish,   davomiylik
va   pauzalar   orqali   ma‘no   va   tuyg‗ularni   ifodalash   usulidir.   Intonatsiya   so‗zlar   va
gaplarga   hissiy   rang   beradi,   ularning   mantiqiy   tarkibini   belgilaydi   va   nutqning
umumiy   ohangini   tashkil   etadi.   Intonatsiya   fonetik   jihatdan   quyidagi   elementlardan
iborat:   ohang   balandligi   (melodiya   o‗zgarishi),   urg‗u   kuchi,   davomiylik   (tovush
cho‗zilishi yoki qisqarishi), pauza (to‗xtalishlar). 
Intonatsiya urg‗u va bo‗g‗inlarga bevosita va bilvosita ta‘sir ko‗rsatadi:   1. 
Intonatsiya urg‗u o‗rnini belgilaydi va urg‗uni kuchaytiradi. Nutqdagi umumiy ohang
oqimi (intonatsion chiziq) so‗z ichidagi urg‗uning o‗rnini ajratishga yordam beradi. 
Intonatsiya orqali: urg‗uli bo‗g‗inning ohang balandligi oshiriladi yoki pasaytiriladi. 
Urg‗uli bo‗g‗in tovush kuchi va davomiyligi bilan ta‘kidlanadi. Misol: ―Sén 
kelyapsanmi?  — savol intonatsiyasida urg‗u so‗nggi bo‗g‗inga ko‗chishi mumkin ‖
va oxirda ohang ko‗tariladi. 
 2. Intonatsiya urg‗u va bo‗g‗inlar o‗rtasidagi nisbatni o‗zgartiradi. Oddiy holatda 
bir so‗zda doimiy urg‗u o‗rni mavjud bo‗lsa ham, gapning intonatsion vazifasiga 
qarab 
16  Shcherba L. V. Intonatsiya va uning rolini tahlil qilish. – Leningrad: Nauka, 1974. 
21  bu urg‗u o‗zgarishi yoki kuchayishi mumkin. Gapdagi emotsional yoki mantiqiy 
yuklama tufayli: Oddiy urg‗usiz bo‗g‗in ham intonatsiya ta‘sirida kuchayishi 
mumkin. Urg‗uli bo‗g‗in esa yanada balandroq ohangda talaffuz qilinadi. Masalan: 
Oddiy: ―Biz bóramiz.  (urg‗u ―bo  bo‗g‗inida). Emotsional ta‘kid bilan: ―Bíz ‖ ‖
boramiz!  (urg‗u kuchli va baland ohang bilan ―biz  so‗ziga tushadi). 	
‖ ‖
  3.   Intonatsiya   bo‗g‗inlarning   davomiyligini   boshqaradi.   Intonatsiya   ta‘sirida:
Urg‗uli   bo‗g‗inlar   cho‗zilib   talaffuz   qilinadi,   Urg‗usiz   bo‗g‗inlar   esa   qisqaroq
aytiladi.   Bu   xususiyat   gapdagi   ritm   va   musiqiy   oqimni   hosil   qiladi.   Misol:   dramatik
ifodada: ―Uuuu juda aaaaa‘lo bo‗ldi!	
‖ 17
—  bo‗g‗inlar intonatsiya ta‘sirida cho‗ziladi va urg‗u kuchayadi. 
4. Gap turiga qarab intonatsiya urg‗uni o‗zgartiradi. Gapning maqsadi (xabar, savol, 
buyruq) intonatsiya va urg‗u joylashuviga ta‘sir ko‗rsatadi: xabarnoma gapda ohang 
odatda oxirida pasayadi. Savol gapda ohang ko‗tariladi va oxirgi bo‗g‗in yoki so‗z 
urg‗ulanadi. Buyruq gapda intonatsiya keskin va baland, urg‗u esa aniq bo‗ladi. 
Misol: Xabar: ―U keldi.  (ohang pasaydi, urg‗u birinchi so‗zda). Savol: ―U 	
‖
keldimi?  (ohang ko‗tariladi, urg‗u oxirgi so‗zga yaqinlashadi).	
‖ 18 
Xulosa intonatsiya urg‗u va bo‗g‗inlarning fonetik xususiyatlarini sezilarli 
darajada o‗zgartiradi. U urg‗uni belgilaydi va kuchaytiradi, bo‗g‗inlar davomiyligi va
ritmini boshqaradi, gap turiga va emotsional ifodaga mos ravishda urg‗u o‗rnini 
o‗zgartiradi. Shu sababli, urg‗u va bo‗g‗inlarning tabiiy talaffuzi va nutqdagi roli 
intonatsiya orqali yanada boyitiladi va shakllanadi. Intonatsiyasiz urg‗u va bo‗g‗inlar 
o‗z fonetik funksiyalarini to‗liq bajara olmaydi. 
Tilning   tovush   tizimi   fonetika   orqali   o‗rganiladi   va   bu   tizimda   urg‗u
(aksentuatsiya) hamda bo‗g‗in (sillabika) muhim fonetik birliklar hisoblanadi. Urg‗u
va   bo‗g‗inning   shakllanishi,   amalga   oshishi   va   nutqdagi   roli   bevosita   fonetik
hodisalarga bog‗liq bo‗lib, ular tovushlarning fizik va fiziologik xususiyatlari orqali 
17 Shcherba, L. V. (1951).  "Ocherki po russkoy aktsentologii." – Moskva: Izd-vo AN SSSR. 
18 Zinder, L. R. (1962).  "Russkaya intonatsiya." – Leningrad: Nauka.
22  ifodalanadi.Urg‗uning fonetik asoslari – bu urg‗u tushgan bo‗g‗inning talaffuzda 
boshqa bo‗g‗inlarga nisbatan kuchliroq, balandroq yoki cho‗zilmasi bilan ajralib 
turishidir. Urg‗u, odatda, quyidagi fonetik omillar orqali amalga oshadi: 
1. Kuch (ekspirator) urg‗u – talaffuzda bo‗g‗inga kuchli havo oqimi yo‗naltiriladi. 2. 
Tonal (musical) urg‗u – bo‗g‗in balandroq yoki pastroq ohangda aytiladi. 
3. Quantitativ (uzunlik) urg‗u – urg‗u tushgan bo‗g‗in cho‗zib talaffuz qilinadi. 
O‗zbek tilida urg‗u asosan ekspirator xarakterga ega bo‗lib, kuchli talaffuz orqali 
seziladi. Urg‗uning bu xususiyati so‗z ma‘nosini farqlashga xizmat qiladi: masalan, 
o‗rik (meva) va urik (fe‘l, ―urgan edi ) kabi misollarda urg‗u o‗zgarishi bilan ma‘no ‖
ham o‗zgaradi. 
Bo‗g‗inning   fonetik   asoslari   esa   nutqdagi   tovushlar   oqimidagi   ohangdorlik
(sonorlik) va urg‗u markaziga asoslanadi. Bo‗g‗in odatda bir unli tovushni o‗z ichiga
olgan   nutq   bo‗lagi   hisoblanadi.   Unli   tovush   bo‗g‗inning   yadro   (markaziy   elementi)
bo‗lib xizmat qiladi, u atrofida undoshlar to‗planishi mumkin. Masalan, kitob so‗zida
uchta   bo‗g‗in   mavjud:   ki-tob   –   har   bir   bo‗g‗inda   unli   tovush   ishtirok   etadi   va
bo‗g‗in chegaralari bu unlining atrofida shakllanadi. 
Bo‗g‗inlarning   fonetik   asoslari   nutq   tezligi,   urg‗u,   va   intonatsiya   bilan   bog‗liq.
Bo‗g‗inlar   nutq   jarayonida   talaffuz   qulayligini   ta‘minlab,   so‗zlar   va   gaplarni   ritmik
birliklarga ajratadi. 
Xulosa   qilib   aytganda,   urg‗u   va   bo‗g‗in   fonetik   jihatdan   tilning   muhim
komponentlari   bo‗lib,   ular   nutqning   tovush   tizimida   aniqlik,   ma‘no   farqlanishi   va
ifoda kuchini ta‘minlaydi. 
23  2.2.  Urg„u va bo„g„inning fonetik izlanishlari va tadqiqotlari 
Fonetika fanining qadimiy va muhim yo‗nalishlaridan biri — urg‗u va bo‗g‗in 
hodisalarini o‗rganishdir. Bu soha bo‗yicha olib borilgan tadqiqotlar tilshunoslikda 
nafaqat fonetik tizimni, balki fonologik tizimni, nutq jarayonlarini ham chuqurroq 
anglashga xizmat qilgan. 
Aristotel va Platon asarlarida urg‗uning nutqdagi ta‘siri haqida umumiy fikrlar
bayon   etilgan.   Yunon   grammatiklari   urg‗uni   musiqiy   ohang   sifatida   tasavvur
qilganlar.   Yevropa   tilshunosligida   I.   A.   Baudouin   de   Courtenay   urg‗uni   fonetik   va
fonologik   nuqtayi   nazardan   farqlagan.   U   urg‗uni   ma‘no   farqlovchi   hodisa   sifatida
ko‗rsatgan. N. S. Trubetskoy (fonologiya asoschilaridan biri) urg‗uni fonologik birlik
sifatida   o‗rgangan   va   urg‗u   orqali   fonema   tizimlarining   differensial   xususiyatlarini
aniqlagan.   R.   Jakobson   urg‗uning   fonologik   tizimdagi   roli   va   urg‗u   bilan   ohang
o‗zgarishlari o‗rtasidagi munosabatlarni o‗rganib chiqqan 19 . 
A.   A.   Reformatskiy   urg‗u   va   uning   turli   tillarda   qanday   ifodalanishini,   urg‗u
o‗zgarishi   bilan   so‗z   ma‘nosining   o‗zgarishini   o‗rganib   chiqqan.V.   A.   Vassilyev
urg‗uni   fonetik   va   intonatsion   tizimning   markaziy   elementi   sifatida   baholagan.A.
Madvaliev   va   M.   Jo‗rayev   o‗zbek   tilidagi   so‗z   urg‗usi   va   gap   urg‗usi   masalalarini
o‗rgangan.   Ular   urg‗u   so‗zda   qat‘iy   (doimiy)   va   o‗zgaruvchan   shaklda   namoyon
bo‗lishini aniqlaganlar. 
Panfotiy (IV asr) va boshqa qadimgi grammatiklar bo‗g‗inni nutqdagi tabiiy segment
sifatida   ko‗rganlar.   Yevropa   fonetikasida   H.   Sweet   bo‗g‗inni   artikulyatsion   birlik
sifatida tahlil qilgan va talaffuz jarayonidagi ahamiyatini ko‗rsatgan. D. Jones bo‗g‗in
strukturasi va uning fonetik chegaralari haqida eksperimental tadqiqotlar olib borgan.
M. Halle bo‗g‗in va fonologik qoidalarning o‗zaro ta‘sirini o‗rgangan 20 . 
19 Shcherba L. V.  Intonatsiya va uning rolini tahlil qilish. – Leningrad: Nauka, 1974.
20 Shcherba, L. V. (1951).  "Ocherki po russkoy aktsentologii." – Moskva: Izd-vo AN SSSR. 
24  Rossiya va sobiq SSSR fonetikasi L. V. Shcherba va L. R. Zinder bo‗g‗inni ritmik va
akustik   jihatdan   tahlil   qilganlar.   G.   P.   Torsuyev   bo‗g‗in   tuzilishini   artikulyatsion
jihatdan tekshirgan. 
O‗zbek 
tilshunosligida Sh. Rahmatullayev o‗zbek tilida bo‗g‗inning
strukturaviy   xususiyatlarini,   bo‗g‗in   va   morfema   o‗rtasidagi   munosabatni   o‗rganib
chiqqan.   N.   Jabborov   o‗zbek   tili   fonetik   tizimida   bo‗g‗inlarning   soni,   tuzilishi   va
fonetik   xususiyatlarini   aniqlagan.     Asosan   ochiq   bo‗g‗inlar   (unli   bilan   tugaydigan),
Kamdan-kam   hollarda   yopiq   bo‗g‗inlar   (undosh   bilan   tugaydigan)   uchraydi.   Bu
xususiyat bo‗g‗in hosil bo‗lish mexanizmini osonlashtiradi. 
Urg‗u va bo‗g‗in (aksentyatsiya va sillabika) masalalari  o'zbek tilshunosligida 
ko'plab tadqiqotlarning obyekti bo'lgan. Bu sohalarda olib borilgan tadqiqotlar asosan 
ikki asosiy yo'nalish bo'yicha tahlil qilinadi: urgu (aksent) va bo'g'in tuzilishi 
O'zbek tilida urgu, ya'ni so'zdagi kuchli talaffuz qismi, ko'pincha so'zning ma'nosini 
aniqlashda muhim rol o'ynaydi. Urgu so'zning ma'no va sintaksisida o'zgarishlar 
kiritadi, shuning uchun aksentyatsiya tahlili ko'plab o'zbek tilshunoslari tomonidan 
o'rganilgan. 
Mirzaeva (2011) va Khodjaeva (2015) kabi tilshunoslar urgu va uning turlarini, 
shuningdek, o'zbek tilidagi urg'ularni sarlavha, fe'l, sifat va boshqa so'z turiga qarab 
tahlil qilganlar. Urgu ham fonetik jihatdan, ham sintaktik jihatdan o'rganilgan. 
Tadqiqotlarda, urgu so'zga yuklangan ma'no bilan chambarchas bog'liq ekani 
ta'kidlangan. Masalan, "yordam" va "Yordam" so'zlari orasidagi farq urgu orqali 
yuzaga keladi. 
Bo'g'in va uning struktura tahlili ham muhim yo'nalishdir. O'zbek tilida bo'g'inlar asosiy
talaffuz birliklaridir. O'zbek tilshunoslari bo'g'inlarni ochiq va yopiq, boshlovchi va
yakunlovchi bo'g'inlar sifatida tasniflagan. Abdullayev (1997) va Shamsutdinov (2004)
kabi tadqiqotchilar bo'g'inlarning tuzilishini, ularning talaffuzdagi ahamiyatini o'rganib,
bo'g'inlarning grammatik tizimga ta'sirini aniqlaganlar. Ular bo'g'inlarning morfologik
funktsiyalarini, so'zlar tuzilishidagi  25  o'rnini   o'rganishda   diqqatni   jamlashgan.   Urgu   va   bo'g'in   orasidagi   aloqalar   ham
tadqiqotlarda   o'rganilgan.   Masalan,   bo'g'inlar   soni,   ularning   struktura   xususiyatlari
urgu   jarayoniga   ta'sir   qiladi.   Shuningdek,   bo'g'inlarning   tarqalishi   so'zning   urg'uli
qismlarida qanday o'zgarishlar yuzaga kelishini ko'rsatadi. 
Nazarov   (2010)   bu   mavzuni   tahlil   qilib,   bo'g'in   va   urgu   o'rtasidagi   o'zaro   aloqalarni
o'rganib,   so'zdagi   bo'g'in   strukturasining   urg'u   tizimiga   qanday   ta'sir   qilishini
aniqlagan. 
26  Bob bo„yicha xulosa 
 1.Urg‗u va bo‗g‗in o‗rtasidagi aloqaning fonetik asoslari tilshunoslikda muhim 
o‗rinni egallaydi. Fonetik jihatdan urgu so‗z ichidagi ma‘lum bir bo‗g‗inga kuchliroq
ta‘kid berilishi natijasida yuzaga keladi. Urg‗u va bo‗g‗in o‗rtasidagi munosabat, 
avvalo, nutq tovushlarining artikulyatsiya va akustik xususiyatlari bilan belgilanadi. 
Tilimizda urg‗u, odatda, mustaqil bo‗g‗inga tushadi va bu holat so‗zning ritmik va 
melodik tuzilishida asosiy rol o‗ynaydi. 
  2.Fonetik   nuqtayi   nazardan,   bo‗g‗inlar   tarkibidagi   unli   tovushlarning   sifat   va
miqdor  o‗zgarishi  urg‗u bilan bevosita bog‗liqdir. Urg‗uli bo‗g‗inda unli  tovushlar
ko‗proq   cho‗ziluvchi   va   kuchli   talaffuz   qilinadi,   bu   esa   ularning   akustik
xarakteristikalariga (balandlik, davomiylik, intensivlik) ta‘sir ko‗rsatadi. Shuningdek,
urg‗u   nutq   oqimining   intonatsion   qurilishiga   ham   ta‘sir   etib,   so‗zning   semantik   va
grammatik jihatdan ajralib turishiga xizmat qiladi. 
 3.Tadqiqotlar shuni ko‗rsatadiki, urg‗u va bo‗g‗in o‗rtasidagi fonetik aloqa nafaqat
fonologik tizimni belgilashda, balki so‗zlarning ma‘no va tuzilish o‗zgarishlarida ham
muhim  ahamiyat  kasb etadi.  Urg‗u orqali  bo‗g‗inlarning vazni,  so‗z ichidagi  urg‗u
markazining aniqlanishi va nutq jarayonida ritmik birliklarning shakllanishi kuzatiladi.
Demak, urg‗u va bo‗g‗in o‗rtasidagi fonetik aloqalar til fonologik tizimining asosiy
unsurlaridan   biri   bo‗lib,   ularning   o‗zaro   ta‘siri   til   rivojlanishida   va   nutq
madaniyatining shakllanishida alohida o‗rin tutadi. 
27  Umumiy xulosalar 
 1. O‗zbek tilshunosligida aksentyatsiya va sillabika (urgu va bo‗g‗in) tahlili, tilni 
o‗rganish va uni samarali qo‗llashda muhim rol o‗ynaydi. Tilshunoslikda urgu va 
bo‗g‗inlarning farqlanishi, ularning til strukturasi va ma'no shakllanishidagi ahamiyati
alohida o‗rganilgan. 
 2. Urg‗u (aksent) so‗zning ma‘no va grammatik nuqtai nazaridan ajralib turishiga 
imkon yaratadi, bo‗g‗in esa so‗zning fonetik va intonatsion tashkilini belgilaydi. 
 3. Bu mavzuda, aksentyatsiya va sillabika o‗rtasidagi farq va ularning o‗zbek 
tilidagi o‗rni o‗rganilib, tilning semantik va sintaktik tuzilmalari bilan qanday 
bog‗liqligi ko‗rsatilgan. Urg‗u va bo‗g‗in tilning izohli va ma‘no bo‗yicha 
boylashiga yordam beradi, shuningdek, so‗zlarning fonetik xususiyatlarini anglashda 
ahamiyatli.   4. Shuningdek, o‗zbek tilidagi aksentyatsiya tizimi boshqa tillardan 
farqlanib, o‗ziga xos xususiyatlarga ega ekanligi aniqlandi. Urgu va bo‗g‗inlar til 
o‗zgarishlarida ham muhim ahamiyatga ega bo‗lib, bu tizimni o‗rganish til 
o‗qituvchilari va talabalariga tilni chuqurroq tushunish imkonini yaratadi. 
  5.   Umuman   olganda,   aksentyatsiya   va   sillabika   tizimi,   tilning   o‗ziga   xos
xususiyatlarini tahlil qilish orqali tilshunoslik ilmida katta ahamiyatga ega. Bu tahlillar
tilni o‗rganishda, uni o‗zlashtirishda va o‗rgatishda muhim vositalardan biridir. 
  6.   Aksentuatsiya   tizimi,   o‗zbek   tilida   talaffuz   va   ma'no   izohining   aniqlashida
muhim   ahamiyatga   ega   bo‗lib,   har   bir   so‗z   yoki   iboradagi   urg‗u   o‗zgarishi,   butun
ma‘no   yaxlitligini   o‗zgartirishi   mumkin.   Bu   holat   tilning   semantik   va   pragmatik
jihatlarini yanada boyitadi. 
 7. Urg‗u va bo‗g‗inlar tilning fonetik tizimiga ta‘sir ko‗rsatadi. Urg‗uning 
qo‗llanishi tilning melodik tuzilishini shakllantiradi, bu esa o‗zbek tilining musiqiy 
28  jihatlari bilan bog‗liq. Shu bilan birga, bo‗g‗inlar tilning ritmik tuzilishini tashkil 
etadi, bu esa gapning umumiy intonatsiyasini aniqlashda muhim rol o‗ynaydi. 
GLOSSARIY 
Aksentuatsiya  (lotincha accentus — "urg'u, ovoz balandligi") — bu so'zning 
ma'lum bir bo'g‗iniga urg'u qo‗yish jarayonidir. Urg‗u qo‗yilgan bo'g‗in talaffuzda 
balandroq, aniqroq va ba'zida uzunroq bo'ladi. Aksentuatsiya so‗zning ma'nosini 
aniqlashda, uning grammatik rolini ko'rsatishda va talaffuzda muhim ahamiyatga ega. 
Sillabika  (lotincha syllabica) — bu tilshunoslikda tovushlarning birlashmasi 
bo‗lib, ular bir bo‗g‗in hosil qiladi. Har bir sillabika odatda bir asosiy tovush 
(odatda unli tovush) bilan boshlanadi va uni atrofidagi undosh tovushlar to‗ldirishi 
mumkin. 
Sillabika so‗zdagi bo‗g‗inlarning tuzilishini aniqlaydi va tilning fonetik
xususiyatlaridan biridir. 
Eksperimental  (lotincha experimentum — "tajriba, sinov") — bu so'z tadqiqot 
yoki ilmiy ishlar doirasida yangi fikr yoki usullarni sinash, sinovdan o'tkazish, tajriba 
qilish jarayoniga taalluqli bo'lib, biror narsaning samaradorligini yoki haqiqiyligini 
tekshirish uchun amalga oshiriladigan tadbirni ifodalaydi. Eksperimental so'z 
ko'pincha ilmiy tadqiqotlar, psixologiya, fizika va boshqa sohalarda qo'llaniladi. 
Strukturalist  (fransuzcha structuralisme — "tuziq, tarkib") — bu ilmiy qarash 
yoki yondashuv bo'lib, unda jamiyat, madaniyat, til yoki boshqa tizimlar ularning 
tarkibiy qismlarining o'zaro bog'lanishlari va tuzilmalari asosida o'rganiladi. 
Strukturalizm nazariyasi tizimlar va strukturalar haqida, ularning qoidalari va 
aloqalari qanday ishlashini aniqlashga qaratilgan. 
Akustik  (yunoncha akoustikos — "eshitish bilan bog‗liq") — bu tovushning 
xususiyatlarini, ularning tarqalishini va inson eshitish tizimida qanday qabul 
qilinishini o‗rganadigan fan yoki tushuncha. Akustika, fizika fanining bir sohasi 
bo‗lib, tovush to‗lqinlari, ularning tezligi, amplitudasi, chastotasi, shuningdek, bu 
to‗lqinlarning muhitda qanday harakatlanishini va aks etishini o‗rganadi. 
29  Artikulyatsion  — bu so'z "artikulatsiya" (tovush chiqarish jarayoni) so'zidan 
kelib chiqqan sifat shakli bo'lib, tilshunoslik va fonetika fanlarida ishlatiladi. 
Artikulatsion deganda, tovushning hosil bo'lish jarayoni va uning chiqarilish usullari 
nazarda tutiladi. 
Melodiya  (yunoncha melodia — "quvnoq qo'shiq, tovush ketma-ketligi") — bu 
musiqa asarining asosiy, harmonik yoki ritmik tuzilmasini tashkil etadigan ketma-ket 
tovushlar tizimi. Melodiya, odatda, bir nechta musiqiy tovushlar (nota) va ularning 
ritmik o'zaro aloqasidan tashkil topadi. Melodiya musiqa asarining ruhini, tuyg'ularini 
va asosiy mavzusini ifodalaydi. 
30  ADABIYOTLAR RO„YXATI 
1. Baxshi, T. (2001). O'zbek tili grammatikasi. Toshkent: O'qituvchi. 
2. Bojieva, S. (2015). O'zbek tilining fonetikasi va fonologiyasi. Toshkent: Fan va 
texnologiya. 
3. Gulomova, R. (2017). O'zbek tilshunosligida aksentyatsiya va sillabika. Toshkent: 
Adabiyot va san'at. 
4. Rahmatov, A. (2009). O'zbek tilida urgu va bo'g'in. Toshkent: O'zbekistan Milliy 
Universiteti nashriyoti. 
5. Toshpo'latov, D. (2010). O'zbek tilining fonologik tizimi. Toshkent: Xorazm 
akademiyasi. 
6. Mustafaev, Sh. (2008). O'zbek tilida fonetik va grammatik birliklar. Toshkent: 
O'zbek universiteti. 
7. Sultonov, I. (2012). O'zbek tilida urg'u va bo'g'in strukturasining tahlili. Toshkent: 
Fan. 
8. G'ulomov, N. (2013). O'zbek tilining sintaksisi va fonologiyasi. Toshkent: TDTU 
nashriyoti. 
9. Jabborov, F. (2015). O'zbek tilidagi fonetik hodisalar. Toshkent: O'zbekiston 
Milliy universiteti. 
10. Islomov, B. (2016). O'zbek tili fonologiyasida urgu va bo'g'inning o'rni. 
Toshkent: Akademnashr. 
11. Mirzaev, K. (2011). O'zbek tilining fonetikasi. Toshkent: O'qituvchi. 
ELEKTRON MANBALAR 
1.www.academic.oup.com  
2.www.researchgate.net  
3.www.natlib.uz  
31

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Tilshunoslikda aksentuatsiya va sillabika tushunchasi va amaliy tadqiqi

1.1. Tilshunoslikda urg‘u berish qonuniyatlari va nutq madaniyati

1.2. Sillabika (bo‘g‘in) turlari va rivojlanish bosqichlari

Bob bo‘yicha xulosa

II bob. Urg‘u va bo‘g‘in o‘rtasidagi aloqaning fonetik asoslari

2.1. Intonatsiyaning urg‘u va bo‘g‘inlarga ta’siri

2.2. Urg‘u va bo‘g‘inning fonetik izlanishlari va tadqiqotlari

Bob bo‘yicha xulosa

Umumiy xulosa

Glossariy

Adabiyotlar ro‘yxati