Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 109.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ANTONIMIYA HODISASI TOSHKENT – 2024 MUNDARIJA KIRISH..................................................................................................................... 3 ASOSIY QISM: I. Bob 1. O‘zbek tilshunosligida antonimiyaning o‘rganilishi… ………………………7 2. O‘zbek tilshunosligida antonimiyaning nazariy asoslari. ........ .......... .........................................................................................15 3. Badiiy asarlarda antonimiya………………………………………………...17 II. Bob 4. Antonimlarni o‘rganish bilan bog‘liq masalalar……………………………22 5. Tilshunoslikda antonımlarni belgılash mezonları bo‘yicha munozaralı qarashlar………………...………………………………………………..…28 6. Antonimik juftlik…………………………………………………………....31 XULOSA................................................................................................................34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................35 KIRISH O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi — bu tilning semantik tizimida muhim o‘rin tutadigan va til o‘rganishning asosiy jihatlaridan biri bo‘lgan hodisadir. Antonimiya tilning leksik tizimida qarama-qarshi ma’no ifodalovchi so‘zlar yoki iboralarning birlashishi sifatida ifodalanadi. Ularning bir-biriga qarama-qarshi bo‘lishi, ularni tilshunoslikda alohida o‘rganish zaruriyatini tug‘diradi. Mavzuning dolzarbligi . Tilshunoslikda o‘ziga xos o‘rin tutgan, tilning semantik tizimiga oid muhim bir masala hisoblanadi. Antonimiya, ya’ni so‘zlarning o‘zaro qarama-qarshi yoki teskari ma’nolarni anglatishi, nafaqat til o‘rganish, balki umumiy kommunikatsiya jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi mavzusining dolzarbligi bir necha nuqtai nazardan ko‘rib chiqilishi mumkin. Bu mavzu nafaqat tilning tuzilishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi, balki tilni faol ravishda rivojlantirish va boyitishda ham muhim ahamiyatga ega. 1. Tilda ma’no tizimining tashkil topishi va uning rivojlanishi. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining dolzarbligi, tilning ma’no tizimi orqali so‘zlarning o‘zaro aloqalarini tushunishda yotadi. Har bir so‘zning ma’nosi, ayniqsa uning antonimik juftlikdagi o‘rni, tilshunoslar tomonidan chuqur o‘rganiladi. Antonimlar yordamida so‘zlar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar va ularning semantik farqlari aniq ifodalanadi. Shu bilan birga, so‘zlarning ma’no tizimi o‘zgarishi va rivojlanishi bilan, yangi antonimlar paydo bo‘lishi tabiiy jarayon hisoblanadi. Masalan, zamonaviy o‘zbek tilida yangi atamalar va so‘zlar paydo bo‘lgan sari, ularning antonimlari ham shakllanadi. Shunday qilib, antonimiya hodisasi tilda yangi ma’no qatlamlarining yuzaga kelishini va ularning o‘zaro bog‘lanishini ko‘rsatadi. O‘zbek tilshunosligi antonimiya fenomenini o‘rganish orqali tilning semantik rivojlanish jarayonlarini chuqurroq tushunishga imkon beradi. 2. Kommunikativ jarayonning samaradorligini oshirish. Antonimlar tilshunoslikda faqat semantik ma’nolarni o‘rganish bilan cheklanmay, ular orqali tilning kommunikativ funktsiyasi ham ko‘rib chiqiladi. Antonimlar yordamida fikrlarni aniq va samarali ifodalash, qarama-qarshi nuqtai nazarlarni ko‘rsatish mumkin. Bu esa o‘z navbatida kommunikatsiya jarayonining samaradorligini oshiradi. Misol uchun, “yaxshi” va “yomon” so‘zlari o‘rtasidagi qarama-qarshilik yordamida biror hodisa yoki obyektning xususiyatlari aniqroq tasvirlanadi. Shuningdek, antonimlarning mavjudligi muloqotni boyitadi, chunki tilning bu elementi til o‘rganish va unga asoslangan amaliyotlarda ifoda va tushunish nuqtai nazaridan muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek tilida antonimlar nafaqat kundalik suhbatlarda, balki ilmiy, adabiy va jamoatchilik nutqlarida ham tez-tez ishlatiladi. 3. O‘zbek tilining semantik tizimining boyishi. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining dolzarbligi tilning semantik tizimini boyitishda muhim omil bo‘lib, uning rivojlanishiga yordam beradi. Antonimlar, so‘zlarning qarama-qarshi ma’nolari orqali tilning leksik boyligini oshiradi. O‘zbek tilida antonimik juftliklar nafaqat umumiy so‘zlar, balki ijtimoiy, madaniy va ilmiy kontekstlarda ham o‘zgarib boradi. Misol uchun, “kattalik” va “kichiklik” kabi so‘zlarning antonimlari nafaqat o‘lchov birligi sifatida ishlatiladi, balki jamiyatdagi ijtimoiy me’yorlarga qarshi munosabatlarni ko‘rsatadi. Bu jarayon, tilning taraqqiyotini aks ettiradi va uning zamonaviy talablar asosida o‘zgarishini ta’minlaydi. 4. Adabiyot va she’riyatda antonimlarning ahamiyati. Adabiyot va she’riyatda antonimlar orqali tilning estetik va ekspressiv imkoniyatlari kengayadi. O‘zbek adabiyotida antonimlar yordamida qarama-qarshi obrazlar yaratish, figurativ ma’no va kontrastlarni aks ettirish keng qo‘llaniladi. Adabiy tilda antonimlar orqali biror mavzuni ifodalash, uning ma’no va hissiy qatlamlarini oshirish mumkin. Masalan, o‘zbek shoirlari she’rlarida “yaxshi” va “yomon”, “yengil” va “og‘ir” kabi antonimlarni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yish orqali xalqni, tabiatni yoki ijtimoiy hodisalarni tasvirlashadi. Bu jarayon tilning ekspressiv kuchini yanada kuchaytiradi va o‘quvchiga chuqurroq ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, antonimiya adabiyotda badiiy tasvir va obrazlarning boyishini ta’minlaydi. 5. Antonimiya tilshunosligida ilmiy izlanishlarning rivojlanishi. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi zamonaviy ilmiy tadqiqotlar va tahlil metodlarining rivojlanishi uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Tilshunoslar antonimlarni o‘rganish orqali so‘zlarning semantik strukturasi, ularning sintaksisdagi roli va fonetik jihatlarini chuqur tahlil qilishmoqda. Antonimlarni tahlil qilish, o‘z navbatida, tilning umumiy tuzilishini va unga xos xususiyatlarni o‘rganish imkoniyatini beradi. Misol uchun, o‘zbek tilining grammatik tizimida antonimlarning morfologik, sintaktik va fonetik xususiyatlari qanday o‘zgarishini o‘rganish, tilning rivojlanishining yangi bosqichlarini aniqlashga yordam beradi. Antonimlar, shuningdek, tilshunoslikdagi semantik tahlilning asosiy vositalaridan biri sifatida ishlatilmoqda. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining dolzarbligi nafaqat tilni o‘rganishda, balki uning rivojlanishi va boyitilishida ham katta ahamiyatga ega. Antonimlar tilning semantik tizimida qarama-qarshi ma’no ifodalovchi so‘zlar bo‘lib, ular tilni aniq, samarali va boy tarzda ifodalashda muhim vositadir. Bu hodisa tilshunoslik, adabiyotshunoslik, va psixolingvistika kabi sohalarda chuqur o‘rganilayotgan masalalardan biridir. Antonimiya tili boyitishda, muloqotni samarali qilishda va fikrni aniq ifodalashda muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, u tilshunoslar va adabiyotshunoslar uchun tilning yangi jihatlarini o‘rganish va tahlil qilish imkoniyatini yaratadi. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi mavzusida yozilgan kurs ishining maqsadi va vazifalari tilshunoslik fanining nazariy asoslari va amaliy jihatlariga qaratilgan bo‘lib, bu mavzu o‘zbek tilining semantik tizimi, leksikologiyasi va til o‘rganish jarayonida katta o‘rin tutadi. Antonimiya hodisasi tilshunoslikda so‘zlarning qarama-qarshi ma’nolarini o‘rganish orqali tilning rivojlanishi va tushunilishi uchun muhim ahamiyatga ega. Kurs ishining asosiy maqsad va vazifalari . O‘zbek tilidagi antonimlarni tahlil qilish, ularning turlarini aniqlash va tilda qanday qo‘llanilishini o‘rganishdir. Shuningdek, kurs ishining maqsadi antonimiya hodisasining tilshunoslikda va adabiyotshunoslikda qanday o‘rganilishini, uning tilda qanday rol o‘ynashini va tilshunoslik ilmiga qanday hissa qo‘shishini ko‘rsatishdir. 1. Antonimiya tushunchasini aniqlash va uning tilshunoslikdagi o‘rni : o Antonimlar va antonimiya hodisasining asosiy tushunchalari, uning tilshunoslik va leksikologiyada o‘rni haqida ma’lumot berish. o Antonimiya hodisasining boshqa semantik hodisalardan, masalan, sinonimiyadan farqini tushuntirish. 2. O‘zbek tilidagi antonimlarning turlarini aniqlash : o O‘zbek tilida antonimlarning turli turlarini (semantik, grammatik, morfologik, fonetik va boshqalar) tasniflash. o Har bir turdagi antonimlarning xususiyatlarini tahlil qilish va misollar bilan ko‘rsatish. 3. Antonimlarning semantik va leksik xususiyatlarini o‘rganish : o Antonimlar yordamida tilning semantik tuzilishini va so‘zlarning o‘zaro aloqalarini aniqlash. o Antonimlarning leksik ma’nosini va ularning tilda qanday ishlatilishini o‘rganish. 4. Antonimlarning komunikativ va ekspressiv funksiyalarini tahlil qilish : o Antonimlarning kommunikativ jarayondagi rolini tushuntirish va ularning fikr ifodalashdagi ahamiyatini ko‘rsatish. o Adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan antonimlarning estetik va ekspressiv funksiyalarini o‘rganish. 5. Adabiyot va tilshunoslikda antonimlarning qo‘llanilishi : o O‘zbek adabiyotida antonimlarning qanday ishlatilishini tahlil qilish. o She’riyatda va badiiy asarlarda antonimlar orqali yaratilan obrazlar va qarama- qarshi tasvirlarni ko‘rsatish. 6. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining ilmiy o‘rganilishi : o Antonimiya masalasining o‘zbek tilshunosligida qanday o‘rganilganligini tahlil qilish va uning ilmiy izlanishlardagi ahamiyatini ko‘rsatish. o Antonimiya hodisasining zamonaviy tilshunoslikda qanday tahlil etilishini va yangi tadqiqotlar orqali uning rivojlanishini ko‘rsatish. 7. O‘zbek tilida antonimlarning o‘zgarishi va rivojlanishi : o O‘zbek tilining rivojlanish jarayonida antonimlarning qanday o‘zgarishlarga uchraganini, yangi antonimlarning paydo bo‘lishini va eski antonimlarning unutilishini o‘rganish. o Yangi so‘zlar va atamalar bilan bog‘liq antonimlar haqida ma’lumot berish. Kurs ishining maqsadi va vazifalari tilshunoslik va adabiyotshunoslik fanlarida antonimiya hodisasining dolzarbligini ko‘rsatish, uning tilshunoslikda qanday ishlatilishi va o‘zbek tilida qanday ifodalanishini o‘rganishdan iborat. Antonimiya tahlili, nafaqat tilning semantik tuzilishini, balki adabiyot va madaniyat bilan bog‘liq jarayonlarni ham chuqurroq tushunishga yordam beradi. Shuningdek, bu kurs ishi tilshunoslik ilmiga yangi ilmiy yondashuvlarni taklif qilishga va o‘zbek tilining rivojlanishiga hissa qo‘shishga qaratilgan. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 3 6 betni tashkil etadi. ASOSIY QISM I.1 O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ANTONIMIYANING O‘RGANILISHI Antonimiya hodisasi — bu tilshunoslikda keng o‘rganiladigan, so‘zlarning semantikaviy (ma’no) munosabatlarini tahlil qilishda asosiy o‘rin tutadigan fenomenlardan biridir. O‘zbek tilida antonimiya, boshqa tillar kabi, tilning ma’noli tarkibiy qismida o‘ziga xos rol o‘ynaydi. So‘zlar orasidagi qarama-qarshilik, tilda aniq va samarali kommunikatsiya o‘rnatish imkoniyatini yaratadi va bu, tilni ma’naviy ifodalashda muhim ahamiyatga ega. So zlarning antonimlar debʻ ataladigan bir gruppasi antik dunyo olimlariga ma lum bo lganiga qaramasdan, bu ʼ ʻ hodisa yaqingacha ham nazariy, ham amaliy jihatdan kam o rganilgan masalalar ʻ qatoriga kiritilar edi. So nggi yillarda mazkur temaga oid qator ishlar maydonga ʻ keldi. Chunonchi, keyingi 15—20 yil ichida faqat rus tilshunosligida, aynan shu temaga bag ishlangan 30 dan ortiq ilmiy ish yaratildi. 1968-yilda faqatgina bir xil ʻ o zakli fe l antonimlardan kandidatlik dissertatsiyasi yoqlanganligi rus ʻ ʼ tilshunosligida bu masalaga qanchalik katta e tibor berilayotganini ko rsatadi. Rus ʼ ʻ tilida antonimlarga oid to plangan boy materiallarning mahsuli sifatida, rus ʻ tilshunosligida birinchi marta 1971-yilda taniqli tilshunos olim L.A.Vvedenskaya tomonidan “Rus tili antonimlarining lug ati” ʻ 1 yaratildi. 1972-yilda yana Pir antonimik lug at nashr ʻ 2 etildi. Turkologiyada antonimlar haqida bir qancha maqolalar yozilgan, darsliklarda dastlabki umumiy ma lumotlar berilgan bo lsa-da, mazkur temaga ʼ ʻ bag ishlangan monografik asarlar 1970-yillar davomida maydonga kela boshladi. ʻ 1 Л . А. В в е д е н с к а я . Словарь антонимов русского языка, изд. Ростовского ун-та, 1971. 2 Н. П. К о л е с н и к о в . Словарь антонимов русского языка, изд. Тбилисского ун-та, 1972. Birinchi navbatda qozoq tili antonimlarini maxsus o rgangan J.Musinningʻ 3 hamda ozarbay- jon tilidagi antonimlarni tahlil qilgan K.A.Galibovning 4 ilmiy tekshirish ishlarini ko rsatib o tish maqsadga muvofiqdir. ʻ ʻ O‘zbek tilshunosligida ayrim maqolalarda, darsliklarda va ilmiy ishlarda 5 yo l-yo lakay bayon etilgan turli fikrlardan tashqari, antonimlar yuzasidan shu ʻ ʻ kungacha biror maxsus monografik asar maydonga kelmadi. Shuningdek, mazkur tema bilan bog liq problemalar ilmiy-tekshirish ishi obyekti sifatida kam o rga- ʻ ʻ nildi. Holbuki, antonimiya yuzasidan o rganilishi lozim bo lgan problemalar ʻ ʻ g oyat ko p va xilma-xildir. ʻ ʻ Antonim so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, “anti” (qarshi) va “onoma” (ism) so‘zlaridan kelib chiqqan. Demak, antonimlar — bu bir-biriga qarama-qarshi ma’nolarni anglatadigan so‘zlar yoki iboralardir. Masalan, o‘zbek tilida “yaxshi” — “yomon”, “kattalik” — “kichiklik” kabi juftlar antonimlar hisoblanadi. Antonimiya hodisasi nafaqat tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik, psixolingvistika, semantika kabi sohalarda ham o‘rganiladi. Bunday qarama- qarshiliklar orqali so‘zlar o‘rtasida ma’no farqlari, ularning tilda qanday ishlatilishi, ma’no va kontekstga bog‘liq ravishda qaysi antonimlar bir-biriga mos kelishi tahlil qilinadi. Antonimlar o‘zaro qarama-qarshi ma’nolarni bildirgan holda, tilda keng qo‘llaniladi. Ular nafaqat kundalik muloqotda, balki adabiyotda, she’riyatda, hatto ilmiy tilshunoslikda ham tilni boyitish va fikrni aniq ifodalashda katta rol o‘ynaydi. 1971-yilda nashr etilgan rus tili antonimlarining lug atidagi ʻ yuzlab antonimlar ham bir xil o zakli so z- lardan tashkil toptan. Masalan, ʻ ʻ lug atnivg “B” harfi-da berilgan 74 juft antonimning 19 tasi, “N” harfida berilgan ʻ 57 juft antonimning 37 tasi bir xil o zakli antonimlardan iboratdir . ʻ Nihoyat rus tilshunosligida bir xil o zakli fe l hamda sifat antonimlarga doyr ʻ ʼ alohida tadqiqot ish- lari ham mavjudligini aytib o tishga to g ri keladi . ʻ ʻ ʻ Keltirilgan faktlar bir xil o zakli so zlarda ham antonimiya oodir bo lishi ʻ ʻ ʻ mumkinligini isbotlaydi. Uzbek tili materiallari ayeosida to plangan antonim¬larni ʻ 3 Ж . М у с и н . Антонимы в казахском языке, АКД, Алма-Ата, 1970. 4 К. А. Т а л ы б о в. Антонимы в современном азербайджанском языке, АКД, Баку, 1971 . 5 С. М у т а л л и б о в. Антоним сўзлар, «Совет мактаби» журн., 1955, 4-сон, 28—30-бетлар. С. У с м о н о в. Антонимлар, «Узбек ти ли ва адабиёти масалалари» журн., 1958, 2-сон, 33—40-бетлар. tahlil qilish bu tilda ham yasovchi affikslar vositasida ko plab bir xil o zakliʻ ʻ antonimlar hosil bo lishini ko rsatadi: yurakli-yuraksiz, aslli-aqlsiz, ma- zali- ʻ ʻ bemaza, vafodor-bevafo, boadab-beadab kabi. Bunday so zlarni ularning turli o zakli sinonimla- ri bilan tahhoslasak, ʻ ʻ masala yanada oydinlashadi. Masalan, o zakdosh kuchli so ziga nisbatan baquvvat, ʻ ʻ zabar- dast so zlari hamda kuchsiz so ziga nisbatan zaif, ojiz so zlari sinonim ʻ ʻ ʻ hisoblanadi. Har xil o zakli batsuvvat- zaif, zabardast-ojiz so zlarining antonim ʻ ʻ ekanligiga hech kim shubha qilmaydi. Modomiki, bular antonim ekan, ularning sinonima bo lmish kuchli-kuchsiz so zlari- ning antonimii qator hosil qilishi ham ʻ ʻ tabiiydir. Qozoq tilshunosi J.Musin antonim bo lmaydi deb ko rsatgan bir o zakdan ʻ ʻ ʻ yasalgan “baxtli va baxtsiz” so zlarini olib qaraylik. Bu so zlar o zlarining barcha ʻ ʻ ʻ ma nolari bilan bir-biriga zid (qarama-qarshi) tushunchalarni ifodalaydi. Bu narsa ʼ mazkur so zlarni rus tiliga tarjima qilinganda ham yaqqol ko rinadi: ʻ ʻ 1) счастливый, удачливый; несчатливый, неудачливый 2) радостный, безрадостный. Baxtli - baxtsiz tipidagi antonimlar boshqa tillarda ham bir xil o ʻ zakli ekvivalentga ega bo ʻ lishiga qaramay , antonim hisoblanadi . Ammo ba ʼ zi tilshunoslar “ antonimlarning internasional ekanlkgini ” aytgan holda , o ʻ z fikrlariga zid ravishda , baxtli - baxtsiz tipidagi so ʻ zlardan antonim yasalishini inkor qiladilar . 6 Ayrim hollarda turli o ʻ zakli so ʻ zlarga nisbatan bir xil o ʻ zakli so ʻ zlarda antonimlik darajasi kuchliroq bo ʻ ladi . Masalan, antonim hisoblanadigan turli o zakli shunday ʻ so zlar ham borki, ular faqat birgina ma nosi yoki ma nolarining bir qismi bilan ʻ ʼ ʼ antonimik qator hosil qiladi, xolos. Shu sababli, o‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining o‘rganilishi tilning semantik strukturasini tushunishga, so‘zlar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni aniq belgilashga imkon beradi. Bu esa o‘z navbatida, tilning boshqa jihatlariga — sintaksis, morfologiya va fonetikaga ta’sir ko‘rsatadi. 6 Б. И с а б е к о в. Лексическая антонимия в современном уз бекском языке, АКД, Ташкент, 1973, стр. 7—8. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi — bu tilshunoslikda keng o‘rganilgan va tilning semantik tizimida muhim o‘rin tutadigan fenomenlardan biridir. Antonimiya — bir-biriga qarama-qarshi yoki teskari ma’no ifodalovchi so‘zlar yoki iboralar to‘plamidir. O‘zbek tilshunosligida antonimiya masalasi, uning turlarini va xususiyatlarini o‘rganish tilning semantikati va leksikologiyasini chuqur tushunishga imkon beradi. “O‘zbek tilida -li, -siz, -ba, -be, -bar, -no, - xush, -bad, -kam, -ser kabi affiks va affiksoidlar vositasida bir xil o zakliʻ so zlardan ko plab antonimlar yasaladi: ʻ ʻ jonli (tirik) - jonsiz (o lik), barqaror ʻ (turg un) - beqaror (o zgaruvchan), baquvvat (kuchli) - bequvvat (zaif), vafodor- ʻ ʻ bevafo, mazali-bemaza, xushfe l-badfe l, xushxo r-badxo r, kamgap-sergap, haq ʼ ʼ ʻ ʻ (to g ri) - nohak (noto g ri) ʻ ʻ ʻ ʻ kabi. Bu misollar bir xil o zakli antonimlar o zbek ʻ ʻ tilida so z yasalishi nuqtai nazaridan ham g oyat qiziqarli ekanligini ko rsatadi”. ʻ ʻ ʻ 7 Antonimiya tushunchasi. “ Antonimiya (gr. antionymo – “zid nom”) leksemalar orasidagi zidlik munosabatidir: katta – kichik, yosh – qari, mitti – ulkan, oq – qora va hokazo. Antonim leksemalarning umumiy, birlashtiruvchi semasi bilan bir qatorda, qarama-qarshi semasi ham bo‘lishi lozim. Masalan, katta va kichik leksemalari umumiy – «sifat», «ko‘lam» semasi bilan birga, qarama-qarshi – «nisbatan ortiq» ( katta ) va «nisbatan katta bo‘lmagan» ( kichik ) semasiga ham ega. Yoki qish – «yilning eng sovuq fasli», yoz – «yilning eng issiq fasli», kirmoq – «ichkariga harakatlanmoq», chiqmoq – «tashqariga harakatlanmoq». Antonim leksemalar asosida borliqdagi qarama-qarshi hodisaning in’ikosi bo‘lgan qarama-qarshi tushuncha yotadi. Antonim leksemalar bir turga kiruvchi giponim leksemalar: issiq – sovuq (harakat), katta – kichik (hajm), erkak – ayol (jins) va hokazola r”. 8 Antonimiya — bu so‘zlarning o‘zaro teskari yoki qarama-qarshi ma'nolarga ega bo‘lishi holatidir. Boshqacha aytganda, antonimlar o‘rtasidagi ma’no farqi shundaki, ularning ma’no tizimida bir-birini inkor etadigan, qarama-qarshi bo‘lgan 7 Л. А. В а р а к с и н . Однокорневые префиксальные глаголы-антонимы в современном русском языке, Диссертация на соискание ученой степени канд. фил. наук, Куйбышев, 1968, стр. 15. 8 Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbek tili. – T.: “Fan”, 2010. -256 b. jihatlar mavjud. Misol uchun, o‘zbek tilida “yaxshi” va “yomon”, “kattalik” va “kichiklik” kabi juftlar antonimlar hisoblanadi. Antonimlarning turlari. Antonimlarning mantiqiy asosini ikki tur qarama-qarshilik tashkil etadi: a) kontrar qarama-qarshilik; b) komplementar qarama-qarshilik. “ К ontrar qarama-qarshilik – darajalanuvchi leksema qatoridagi tafovutning farqlarga, farqning ziddiyat, ya’ni qarama-qarshilikka o‘sib borishi natijasida birinchi a’zo bilan oxirgi a’zoning antonimlashuvi. Masalan, kichik – o‘rta – katta , yosh – o‘smir – o‘rta yosh – qari kabi. Bunda kichik va katta , yosh va qari leksemalari daraja qatorining ikki qarama-qarshi qatori a’zolari o‘rtasida ikki antonim a’zo belgilarini o‘zida mujassamlashtirgan bog‘lovchi bo‘g‘in bor. Yuqoridagi o‘rta leksemasida kichik va katta leksemalarining qarama-qarshiligi so‘nadi. Demak, leksemalarning kontrar qarama-qarshiligini ularning darajalanish (graduonimik) qatoridan izlash lozim”. 9 К omplementar antonimiyada qarama-qarshilik uchinchi, oraliq bo‘g‘insiz bo‘ladi: rost – yolg‘on, arzon – qimmat, oson – qiyin . Bu leksemalar orasida oraliq uchinchi leksema yo‘q. Antonimlar strukturasiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: 1) har xil o‘zakli antonim: katta – kichik , kirmoq – chiqmoq , muhabbat – nafrat ; 2) bir xil o‘zakli antonim: madaniyatli – m adaniyatsiz , aqlli – aqlsiz , ongli – ongsiz . O‘zbek tilshunosligida antonimlar bir nechta turga bo‘linadi. Ularning ayrimlari quyidagicha tasniflanadi: Semantik antonimlar. Semantik antonimlar — bu o‘zaro qarama-qarshi ma’no ifodalovchi so‘zlardir. Ular bir xil semantik maydonga oid bo‘lib, lekin o‘zaro teskari ma’nolarni anglatadi. Misollar: 9 Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbek tili. – T.: “Fan”, 2010. -263 b.  "Issiq" — "sovuq"  "Kattalik" — "kichiklik"  "Chiroyli" — "yomon" Morfologik antonimlar . Morfologik antonimlar — bu antonimlarning shakl va tuzilishidagi farqlar bilan bog‘liq bo‘lgan turlaridir. Ular bir xil so‘z ildizidan hosil bo‘lishi mumkin, ammo ularning ma’nosi qarama-qarshi bo‘ladi. Masalan: "Bo‘lmoq" — "bo‘lmaslik" (fe’lning inkor shakli). Fonetik antonimlar. Fonetik antonimlar — bu so‘zlar orasidagi ma’no farqi, fonetik jihatdan o‘zaro qarama-qarshi bo‘lishi natijasida yuzaga keladi. Bunday antonimlar faqat ma’no jihatidan emas, balki talaffuz va ovoz borasidan ham teskari keladi. Biroq, bunday antonimlar o‘zbek tilida kam uchraydi. Konotativ antonimlar. Konotativ antonimlar — bu so‘zlar bir-biriga qarama-qarshi ma’nolarni anglatmaydi, balki ma’no jihatdan o‘zaro alohida tasavvurlarni ifodalaydi. Bunda so‘zning konotatsiyasi, ya’ni qo‘shimcha ma’nolariga e’tibor beriladi. Masalan: “Kishilik” — “hayvonlik” (insonning ma’naviyati va hayvonning tabiati). Frazeologik antonimiya. “Zid ma’noli antonimlar bir-biriga teskari tushunchani ifodalaydi. Misollar: ko‘ngli joyiga tushdi – yuragiga g‘ulg‘ula tushdi, qoni qaynadi – og‘zi qulog‘iga yetdi. Bu turdagi antonimiyani omonimiya hodisasidan farqlay olish kerak: Frazeologik omonimiya. Frazeologizmlar omonimik munosabatda ham bo‘lishi mumkin. Misollar: so‘z bermoq I («va’da bermoq») , so‘z bermoq II («gapirishga ruxsat bermoq») , boshga ko‘tarmoq I («ardoqlamoq») , boshga ko‘tarmoq II («to‘polon qilmoq») , qo‘l ko‘tarmoq I («ovoz bermoq») , qo‘l ko‘tarmoq II («urmoq») ”. 10 Antonimlarning vazifasi . Antonimlar tilning semantik tizimida bir nechta vazifalarni bajaradi: 10 Sayfullayeva R. Hozirgi o‘zbek tili. – T.: “Fan”, 2010. -272 b.  Kommunikativ funktsiya : Antonimlar suhbatda qarama-qarshi nuqtai nazarlarni ifodalashda, fikrni aniq va ishonarli tarzda ifodalashda yordam beradi.  Emosional-ekspressiv funktsiya : Antonimlar tilning emosional yukini oshiradi, ma’lum bir hissiyotni, hissiy vaziyatni ifodalashda ishlatiladi. Misol uchun, "yaxshi" va "yomon" so‘zlari bir-birining aksidir va ular ko‘proq hissiy yuksalish yoki pasayish bilan bog‘lanadi.  Retorik funktsiya : Antonimlar adabiyotda, she’riyatda va nutqda qarama-qarshi obrazlar yaratish uchun keng qo‘llaniladi. Ular ko‘pincha kontrast va diyalektik tushunchalar yaratish uchun ishlatiladi.  Semantik aniqlik : Antonimlar, ayniqsa ta’riflashda, so‘zlarning ma’nosini yanada aniqroq va tushunarliroq qilishga yordam beradi. Antonimlar va sinonimlar o‘rtasidagi farq. Antonimlar va sinonimlar o‘rtasidagi asosiy farq shundaki, antonimlar bir- biriga qarama-qarshi ma’nolarga ega bo‘lsa, sinonimlar bir xil yoki o‘xshash ma’noni anglatadi. Misol uchun: o Antonimlar : "yaxshi" — "yomon", "yengil" — "og‘ir". o Sinonimlar : "go‘zal" — "chiroyli", "tez" — "shiddatli". O‘zbek tilida antonimlarning o‘rganilishi. O‘zbek tilshunosligi antonimiya masalasini bir necha asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha o‘rganadi:  Leksikologiya va semantika : O‘zbek tilidagi antonimlarni leksik ma’nolar tizimi orqali tushunish. Bu yo‘nalishda antonimlarning ma’no tizimi va ularning semantik tuzilishi o‘rganiladi.  Morfolgogik o‘rganish : Morfologik jihatdan antonimlarning tuzilishi, ular qanday shakllarda paydo bo‘lishi va qay tarzda grammatik tuzilmalarda ishlatilishi o‘rganiladi.  Tilshunoslik va adabiyotshunoslik : Adabiyotda antonimlar, xususan, she’r va poetik tilda qanday ishlatilishi, ular orqali qanday obrazlar yaratish va tilni boyitish usullari ko‘rib chiqiladi. Antonimiya hodisasi o‘zbek tilining semantik tizimida muhim rol o‘ynaydi. U tilni boyitish, aniq va to‘liq ifoda etish, shuningdek, kommunikatsiya jarayonida qarama-qarshi nuqtai nazarlarni ko‘rsatishda foydalaniladi. O‘zbek tilshunosligida antonimlarning turlari, xususiyatlari va qo‘llanish sohalari o‘rganilishi davom etmoqda va bu tilshunoslikda yangi tahlil va tadqiqotlar olib borilmoqda. Tilning semantik tizimining muhim jihatlarini tahlil qilishda katta o‘rin tutadigan va zamonaviy tilshunoslikda alohida e’tibor qaratiladigan masalalardan biridir. Antonimiya, ya’ni qarama-qarshi ma’no ifodalovchi so‘zlar yoki iboralar, o‘zbek tilining leksik tizimi va kommunikatsiya jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Antonimiyaning o‘rganilishi tilshunoslikda tilning struktura va ma’no jihatlaridan biri sifatida, tilning boyligi va nutqdagi nuanslarni aniq ifodalashda katta ahamiyatga ega. Antonimiya hodisasi o‘zbek tilshunosligida so‘zlarning o‘zaro qarama-qarshi ma’nolarini ifodalash jarayoni sifatida o‘rganiladi. Antonimlar bir-biriga qarama- qarshi ma’nolarni anglatadigan so‘zlardir. Masalan, "yaxshi" va "yomon", "kattalik" va "kichiklik" kabi so‘zlar antonimlardir. Antonimiyaning o‘rganilishi, tilshunoslarga nafaqat so‘zlar orasidagi o‘zaro bog‘lanishlarni, balki tilda ma’no va kommunikativ aloqalar qanday tashkil topishini tushunishga yordam beradi. 1.2 . O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ANTONIMIYANING NAZARIY ASOSLARI O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi tilshunoslar tomonidan yirik semantik fenomen sifatida o‘rganilgan. Bu hodisa tilning semantik, morfologik, sintaktik va fonetik jihatlari bilan bog‘liq. Antonimiya fenomeni haqida ilmiy tadqiqotlar, o‘zbek tilining semantik strukturasi, so‘zlar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklarning qanday shakllanishi, ularning kommunikativ rolini aniqlashga qaratilgan. Antonimiyaning nazariy asoslari, avvalo, tilshunoslarning so‘zlar o‘rtasidagi qarama-qarshilikni qanday tushunishi va ta’riflashiga asoslanadi. Antonimlar, asosan, ikki toifaga ajratiladi: lexikal antonimlar va morfologik antonimlar.  Leksikal antonimlar — bu so‘zlar o‘zaro qarama-qarshi ma’nolarni anglatadi va ko‘pincha mustaqil so‘zlar sifatida ishlatiladi (masalan, “yaxshi” — “yomon”, “kattalik” — “kichiklik”).  Morfologik antonimlar — bu morfologik shakllanishlar orqali qarama-qarshi ma’nolarni ifodalovchi so‘zlardir. Ular, ko‘pincha, qo‘shimchalar yoki prefikslar yordamida yaratiladi (masalan, “yoqimli” — “yoqimsiz”). O‘zbek tilida antonimiyaning turlari . O‘zbek tilshunosligida antonimiyaning bir necha turlari o‘rganiladi. Ular turli semantik, morfologik va sintaktik xususiyatlarga ega bo‘lib, tilning semantik tizimining boyligidan darak beradi. Antonimiyaning tilshunoslikda o‘rganilishi. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi alohida o‘rganilmoqda. Antonimiya haqida dastlabki ilmiy tadqiqotlar, asosan, umumiy tilshunoslik, leksikologiya va semantika sohalarida olib borilgan. 19-asrda va 20-asrning boshlanishida o‘zbek tilining leksik tizimida antonimiyaning ahamiyati va uning tilda qanday ishlatilishi haqida bir qator tadqiqotlar mavjud. Antonimiya fenomenining o‘rganilishi davomida tilshunoslar quyidagi masalalarga e’tibor qaratishdi:  Antonimlarning turlari: Har bir antonim turining leksik ma’nosi, semantik farqi va ularning tilda qanday ishlatilishi o‘rganiladi.  Antonimlarning semantikati: Antonimlarning o‘zaro ma’no farqlari, ularning bir-biriga qarama-qarshi bo‘lishi va tildagi ma’no strukturasini tashkil qilishda qanday rol o‘ynashi.  Antonimlarning sintaktik roli: Antonimlar gap tuzishda qanday ishlatiladi, ular sintaktik strukturada muhim o‘rin egallaydi. O‘zbek tilida antonimiya hodisasi, adabiyotshunoslikda, ayniqsa, badiiy asarlarda keng o‘rganilgan. She’riyatda va nasrda antonimlar yordamida obrazlar, tasvirlar va qarama-qarshi tasavvurlar yaratish keng tarqalgan. Bu, ayniqsa, adabiyotda kontrastlarni, qarama- qarshi obrazlarni yaratish uchun juda samarali vositadir. Antonimiya hodisasining amaliy jihatlari. O‘zbek tilida antonimiyaning amaliy jihatlari, ayniqsa, tilni o‘rganishda va ta’lim jarayonlarida juda muhim. Antonimlar tilni boyitishda, muloqotning samaradorligini oshirishda va tilni aniq ifodalashda yordam beradi. Antonimlar yordamida fikrlar aniqroq ifodalanadi va tilning ekspressiv imkoniyatlari kengayadi. Antonymiyadan amaliy foydalanishning asosiy sohalari:  Eslatma va adabiyot: Adabiyotshunoslikda antonimlar kontrastlar yaratish va obrazlar keltirish uchun ishlatiladi.  Psixolingvistika: Antinomik juftliklar tilni qanday tushunish va anglashni o‘rganishda qo‘llaniladi.  Til o‘rgatish: Tilni o‘rgatishda antonimlar tilni o‘rganuvchiga leksik ma’nolarni osonroq tushunishga yordam beradi. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining o‘rganilishi tilning semantik, morfologik va sintaktik strukturalarini tushunishga yordam beradi. Antonimlar so‘zlarning o‘zaro aloqalari, ma’no farqlari va til tizimining rivojlanishi haqida ma’lumot beradi. O‘zbek tilida antonimiya hodisasi nafaqat tilshunoslikda, balki adabiyotshunoslikda ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, tilni boyitish va fikrni aniq ifodalashda muhim vosita hisoblanadi . 1.3. BADIIY ASARLARDA ANTONIMIYA Mumtoz badiiy asarlarda antonimiya hodisasi keng qo‘llaniladi. Antonimlar, ya’ni qarama-qarshi ma’no ifodalovchi so‘zlar, badiiy asarlarda tasvir va obrazlar yaratishda, qarama-qarshi tasavvurlarni ifodalashda, shuningdek, obrazlar orasidagi ziddiyatni kuchaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Ular asarning ekspressiv va estetik kuchini oshiradi, oxir-oqibat, o‘quvchining hissiy va intellektual reaksiyalarini shakllantiradi. 1. Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar”. Abdulla Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romani mumtoz o‘zbek adabiyotida antonimiyaning keng qo‘llanilgan asarlardan biridir. Bu romanda zamonaviylik va an'anaviylik, yangi va eski, yaxshi va yomon kabi qarama-qarshi tasvirlar va obrazlar ko‘rsatiladi. Asarda qahramonlar orasidagi ziddiyatlar orqali qarama- qarshi ma'nolarni ifodalovchi antonimlar yordamida ijtimoiy va ma'naviy masalalar ko‘tariladi. 2. Alisher Navoiy “Xamsa”. Alisher Navoiy ning “Xamsa” asarida, ayniqsa, “Farhod va Shirin” dostonida antonimiyaning muhim o‘rni bor. Navoiy ko‘plab obrazlar yaratishda antonimlarni ishlatgan. Sevgi va nafrat, yaxshilik va yomonlik, yengilish va g‘alaba kabi qarama-qarshi kontseptlar dostonning asosiy mavzularini tashkil etadi. Farhod va Shirin o‘rtasidagi sevgining go‘zalligi va ularning muammolaridagi qarama- qarshiliklar o‘quvchiga kuchli hissiyotlarni etkazadi. 3. “Hayrat ul-abror” dostoni. Mirzo Ulug‘bekning "Tabassum" she’riy asarida antonimiya, ayniqsa, yaxshilik va yomonlik, zafar va mag‘lubiyat, yengiluvchi va qo‘llab-quvvatlanish kabi tasvirlarda ko‘plab ishlatilgan. Bu asarda jamiyatdagi turli xil qarama-qarshi fikrlar va holatlarni ko‘rsatishda antonimlardan foydalanilgan. 4. Abdulla Qahhor “O‘g‘ri”. Abdulla Qahhorning “O‘g‘ri” hikoyasida ham antonimiyaning muhim roli bor. Ayniqsa, yosh va keksa, yangi va eski kabi qarama-qarshi obrazlar yordamida jamiyatdagi o‘zgarishlar, insoniy qadriyatlar va zamon bilan bog‘liq qarama- qarshiliklar aks ettiriladi. Bu hikoya o‘zining ko‘p qirrali obrazlari bilan, har bir obrazda antonimlar orqali qarama-qarshi nuqtai nazarlar, hissiyotlar va yashash tarzlari tasvirlanadi. 5. Jaloliddin Rumi “Masnaviy”. Jaloliddin Rumining "Masnaviy" asarida ham antonimlar keng qo‘llaniladi. Asar orqali nur va zulmat, hayot va o‘lim, yaxshi va yomon kabi qarama-qarshi tushunchalar tasvirlanadi. Rumining so‘zlari orqali ruhiy, axloqiy va ma’naviy qarama-qarshiliklarni ifodalashda antonimiyadan foydalanish juda samarali. Ayniqsa, uning tasavvufiy o‘gitlari antonimlar orqali chuqur ma'nolarni anglatadi. 6. Firdavsiy “Shohnoma”. Firdavsiyning “Shohnama” asarida ham antonimiya hodisasi keng qo‘llanilgan. Asarda turli qahramonlar o‘rtasidagi qahramonlik va vayronkorlik, yaxshilik va yomonlik, mustahkamlik va zaiflik kabi qarama-qarshi tasvirlar mavjud. Ular orqali qadimgi Eronning tarixiy o‘tmishi va uning ijtimoiy strukturasi haqida chuqur mulohazalar yuritiladi. Asarda antonimiyaning ahamiyati katta. Asarda yashirin qarama-qarshiliklar va obrazlar o‘rtasidagi taqqoslash, xususan hayot va o‘lim, yaxshilik va yomonlik, yengilish va g‘alaba kabi juftliklar mavjud. Bu antonimlar orqali asarning konfliktli tuzilishi va qahramonlarning ichki dunyosi ochib beriladi. Badiiy asarlarda antonimiyaning roli: I. Kontrast va qarama-qarshilik yaratish: Antonimlar orqali badiiy asarda qarama-qarshi obrazlar, fikrlar va holatlar tasvirlanadi. Masalan, shoir yoki yozuvchi biror qahramonni yaxshi yoki yomon deb tasvirlash orqali o‘quvchining e’tiborini jalb etadi va asar ichidagi ziddiyatlarni chuqurlashtiradi. II. Obraz yaratish : Antonimlar yordamida badiiy asarlarda qarama-qarshi obrazlar, masalan, yaxshi va yomon, kuchli va zaif, yengiluvchi va g‘alaba kabi obrazlar yaratish mumkin. Bu esa o‘quvchining asarga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. III. Emotsional ta’sir : Antonimlar, ayniqsa, she’riyatda ishlatilganda, o‘quvchiga kuchli emotsional ta’sir ko‘rsatadi. Yaxshi va yomon kabi antonimlar o‘quvchida aniq qarama-qarshi hissiyotlarni uyg‘otadi. IV. Simvolizm: Antonimlar badiiy asarda simvolik ma’noda ishlatilishi mumkin. Masalan, quvvat va zaiflik, nur va zulmat kabi antonimlar orqali muayyan g‘oya yoki mavzularni ifodalash mumkin. Mumtoz badiiy asarlarda antonimiya hodisasi asarlarning semantik va estetik tuzilishini boyitishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Antonimlar orqali badiiy asarda tasvirlar, obrazlar va fikrlar kontrastini yaratish, qarama-qarshi tasavvurlarni o‘quvchiga etkazish va hissiy ta’sirni kuchaytirish mumkin. O‘zbek mumtoz adabiyotida antonimiya hodisasi juda keng qo‘llanilgan va badiiy asarlarning mazmunini chuqurlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Antonimlar lug‘ati tlshunoslikda, jumladan, lug‘atshunoslikda katta ahamiyatga egadir. U har qanday lug‘atlamı tuzishda, antonim so‘zlanung leksik ma’nolari miqdorini aniqlashga, ko‘p ma’noli so‘zlardagi leksik maholar tartibini belgilashga, so‘zlarning yangi-yang ma’nolanni ochishga yordam beradi: Ayniqsa, antonimlar lugati izohli lug‘atlar uchun antonimik so‘z ma’nolarini berishda, izohlarning bir muntazamligini ta’minlashda, sifatini yaxshilashda katta ahamiyatga molikdir. Bunday lug‘at faqat tilshunoslik uchun emas, balki yosh shoir va yozuvchilar uchun ham yordam berishi mumkin. Ma’lumki, shoir va yozuvchilarimiz fikrini obrazli qilib bayon etish hamda stilistik bo‘yoqni kuchli qilib ifodalashda badiiy priyomlardan biri antiteza usulidan keng foydalanadilar. Nutqning ifodaliligi, ixchamligi asar qimmatini oshiradi. Bu borada ham antonimlar lug‘at foydadan holi bo‘lmaydi. Masalan: Yaxsh-yomon – hamma, do'st-dushman – hamma, erta-kech har vaqt, oshna-begona – hamma, eski-yangi – har xil, ostin-ustin – to'polon, olish-berish – aloqa, bordi-keldi – aloqa . Yarim antonimlarni tilshunoslar quyidagicha tushuntiradi. Yarim antonimlarda belgilarming zidligi asosiy o‘rinda turadi. Inkor qilish, yuqorida aytilganidek, kuchsız, sezilar- sezilmas bo‘lib, ularni juft holda olib, biror umumiy tushunchaga to‘la ravishda tenglashtirish har vaqt mumkin bo‘la vermaydi. Masalan, er-xotin oila (ammo oila ersiz yoki xotinsiz bo‘lishi mumkin), opa-singil - hamshiralar (ulardan biri hamshira deyish mumkin), o‘gil-qiz bolalar yigit-qiz, chol-kampir, kuz-bahor, aka-uka kabilar uchun ham xuddi shunday bir umumiy tushunchaga tenglik xarakterli emas. 1. To‘la antonimlar mustaqil bo‘lib, ularning qarama-qarshi ma’no bildirishi uchun kontekst bo‘lishi shart emas. Tirik-o‘lik, ko‘pchilik- ozchilik, past-baland, yorug‘-qorong‘i va shu ko'rinishda. 2. Antonimik juftlikdagı so‘zlarning biri, ikkinchıisi bilan o‘rin almashtira oladi: arzon-qimmat yoki qimmat-arzon kabi. O‘zbek tilida ko‘pgina antonim so‘zlarni stili talabiga ko‘ra almashtirib bo‘lmaydi: katta-kichik, yaxshi yomon . -u, -yu yuklamalari bog‘lovchi vazifasida qo‘llanganda ham antonim so‘zlaming o‘rni o‘zgarmaydi. Kun-u tun, katta-yu kichik . Ammo kachik-u katta tarzida qo‘llanmaydi. 3. Bir semantik zanjirga aloqador bo‘ladi: kun-tun (vaqt), o'ng-chap (tomon) kabi. 4. Antonimik juftlikni tashkil etuvchi to‘la antonimlarning har biri o‘z sinonimlariga, ya’ni to‘liqsiz antonimlarga ega bo‘lishi mumkin: sovuq-issiq. sovuq-qaynoq, sovuq-jazira, sovuq-qizib ketgan (qizigan) kabi. 5. To‘la antonimlardan yangi, hatto boshqa turkumdagi so‘zlar yasalganda ham o‘zaro ma’no zidligini saqlaydi: yosh-qari (sifat), yoshlik-qarilik (ot) kabi. 6. Ular ko‘p ishlatiladi, kishilaming xotirasida chuqur o‘rnashgan bo‘ladi. Shuning uchun ularning birini aytish bilan ikkinchisi esga kelaveradi. yer- osmon, olmoq- sotmoq va shu ko'rinishda… 7. Antonimik juftlikdagi so‘zlar hamma yoki bir necha ma’nosi bilan o‘zaro antonim bo‘lib keladi. 8 Antonimik juftlikdagi so'zlar grammatik bir so'z turkumiga oid bo'ladi. Hayot- o'lim (ot), yaxshi-yomon(sifat) va shu ko'rinishda tilshunoslar to‘liqsiz antonimlarni quyidagi belgilar asosida ko‘rsatadi. To‘liqsiz antonimlar, asosan, fikrni aniq ifodalash, yorqin obrazlar yaratish uchun ishlatilib, ular ko'pincha nutq jarayonida, kutilmaganda yuzaga keladi, doim yangilikdek sezilib turadi. Antonimik juftlikdagi so‘zlardan bin ikkinchisining ta'sirida qo'shimcha ma'no nozikligiga ega bo‘ladi. To‘liqsız antonimlaming hosil bo'lishida bir so'zga teng bo'lgan frazeologik birliklar ishtirok etishi mumkin. Keltırılgan misollardan ko‘rinadiki, antonimlarning to‘la va yarim yoki to‘liqsiz antonumlarga ajratishda, asosan, ulaming nutqda qo'llanilishidagi xususiyatlari, bir semantık zanırga, bir so‘z turkumiga oidligi, stilistik farqlar, emodionallık kabı xislatiar nazarda tutiladi. M. R. Livov bunda antonimik juftlikdagi so'zlarning leksik ma'nolari miqdonni tilga olgan bo'lsa-da (7- punkt), biroq u ko'p ma'noli so'zlar hamma holari bilan yoki faqat bir necha ma'nom bilan bir-biriga zid qo'yiladimi bunga befarq qarab, ularni har ikki holda ham to'la antonimlar qatoriga kintadı Fikrimizcha, antonimlaming to'la va to'liqsiz guruhlarga ajratishda antonimik juftlik komponentlanning leksak ma'nolan miqdonga hamalohida so'zlaming o'zaro antonimik munosabatga linisha oladigan leksik ma'nolan miqdori jihatidan to'la va to‘lıqsız antonimlarga ajratish mumkin O‘z mundanjasi yoki hamma ma’nosi bilan o'zaro antonimik munosabatga kirishadigan so‘zlar to‘la antonimlar deyiladi. To'la antonımlar ko‘pincha o‘zaro qarama-qarshi mano anglatuvchi monosemantik so'zlardan tashkil topadi. Odoblı-odobsiz, abjir- bo‘shang, arzon-qimmat, bilvosita-bevosita, ishchan-dangasa, rahmdil-berahm, fahmlı-befahm, hayoli-behayo . Ba’zi tilshunoslar to‘la antonimlar faqatgina o‘z sinonimiga ega bo‘lmagan, yakka ma’noli so'zlardangina hosil bo'lishi mumkin degan fikrni bayon qiladilar. Leksik antonimiya ikkita leksema orasida yuz beradi. Bu ikki so‘z antentmik juftliku hoal qiladi. Ammo antonimak juftlik juft so'z degan gap emas. Qiyos qiling, katta va kichik antomimik juftlik (undag har bir so‘z- mustaqil leksema). Katta kichik bitta juft so'z, u umumlashgan bitta uchun ular bir-biriga nisbatan antonimdır. Katta-kichik juft so'za esa antonimlar ishtirokida yasalgan bitta leksemadır. Binobanın bitta leksemaning yolg'iz o'zi antonym hisoblanmaydi. Shuningdek, bor va boma kabi so'z shakilan ham antonimlar deb qaralmaydi Chunki, antonym bo'lish uchun yuqorida aytib o'tilgandek, albatta ikkita so'z (leksema) mavjud bo'lishi, bu ikki so'z o'zaro zid ma'no ifodalashi shart Bor va borma esa ikkita leksema emas balki, bitta bor leksemaning (fe'lning) bo'lishli va bo'lishsiz shakllan bor va bonna tarzida ifodalangan holati hisoblanadi xolos Demak bunda ham antonimik juftlik yo'q. 1.4. ANTONIMLARNI O‘RGANISH BILAN BOG’LIQ MASALALAR Biz to'plagan material o'zbek tilida ko'p ma'noli (polisemantık) so'zlar predmetni nomlagani uchun konkret otlarda antinomiya kuzatilmaydi. Konkret otlar ichida tomon nomlari (sharq-g‘arb, shimol-janub), fasl nomlarida, sutkaning qarama- qarshi tomonlarini ifodalovchi nomlarda ( kecha va kunduz, kun va tun) antonimlik munosabatini korish mumkin Abstrakt otlarda esa antinomiya munosabati ancha yorqinroq kuzatiladi. Mehr-nafiat, shodlik-qayg'u, yaxshilik-yomonlik, tinchlik- urush, quvonch-tashvish, havas-hasad, do'stlikdushmanlik to'la antonımk guruhi hosil bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi. Bu asosiy qismlardan keyin, tub antonımlar ko'rsatkichi, affiksli antonimlar ko'rsatkichi hamda sitata olingan adabiyotlar ro'yxati ilova qilinadi. Lug’atda antonim so'zlar vertikali tartibda, misollar esa gorizontali tartibda berilgan bo'lib, lug'atda 1000 dan ortiq antonimik juftlik berilgan. O'zbek tili antonimlari lug'atini tuzishda mazkur ko'rinishlardan ijodiy foydalanildi. Bundan tashqari, o'zbek tilining o'ziga xos xususiyatlan ham hisobga olindi. Masalan, ingliz tili lug'atida tub va yasama antonimlar ikkiga ajratib berilgan. O'zbek tili lug'atida esa ularni ajratmay, birgalikda alifbo tartibida berildi. Chunki tub va yasama antonimlarni ikki bo'limga ajratib lug'at qilish tub-yasama, tub-qo'shma, tub-juft kabi sxemalarda yasaladigan juda ko'p antonimik guruhlami lug'atga kiritish imkonidan mahrum qilar edi. Lug'at so'zligining tartibi 'antonimik gruppadagi birinchi o‘rinda keluvchi dominantning alfaviti bo‘yicha tuzildi. I. Dominantlarning tanlashda so‘zlarning ishlatilishi va aktivligi hisobga olindi. II. Dominantlarning o'mi shu antonimik juftlikning alfaviti tartibi bo'yicha belgilandi III. Dominant antonimlarning anonimlari vertikali tashqi birin-ketin berildi. Bunda har bir sinonimning ishlatilish darajasi hisobga olindi. Masalan, Azob-rohat; Uqubat-huzur; Zahmat-farog'at; Kulfat-halovat. Dominant antonimning sinonimlari sostavida dublet so'zlar yoki ularning ayrim variantlari ham uchraydi. Antonimik gruppadagı dominant so'zlarning asosiy bosh ma'nosini ko'zda tutgan holda izohlandi. Ko'p manoli so'zlarning ma'nolariga e'tibor berildi va izohlandı. Biror narsadan bir qısmını alohida qilmoq, undan olib, miqdorini kamaytirmoq. a) Biror narsaga ega, yoniga trkamoq, bilan birlashtirib, miqdorini ko'paytırnoq. b) Biror son yoki miqdorni boshqa son yoki miqdor bilan birlashtirmoq. c) Ko'chma notanish yoki uzoq kishilarna do'st, ittifoq qilib birlashtirmoq. d) Frazeologik antonımlar so'z antonimlardan keyin berıldı. e) Ko‘p ma’noli bir so‘z, turli antonimik antonimik guruhlarda takror uchrashi mumkin. Masalan, og‘ir so‘zi lug'atda to‘rt joyda, yengil so‘z uch joyda turli lug'at maqolalarıda, xilma-xal sinonimlar bilan birga kelib yangı-yangi maholarda qo'llanadi. Yengil – vazmın emas, tosh bosmaydigan; Yengil – yengiltak, yengiltabiat; Og‘ir – vazmin, vazni katta bo‘lgan, tosh bosadigan, vaznl;. Og'ir – hazm bo'lishi oson, tez hazm bo‘ladigan, singishli, kuchsiz. Ushbu lug'atda antonimlaming asosiy forması, masalan sifatning oddiy darajasi berildi, ammo orttirma, qiyosiy darajalar (kap-katta kichkina, kattaroq-kichikroq) kırıtılmadı. Lug'atda antonimik juftliklar ko‘rsatkichi berildi Bunda sinonimaz antonimik juftliklar o'z holicha yozildi Ammo bir necha sinonimlarga ega bo'lgan antonimik gruppa ko'plab antonimik juftliklarga ega bo'ldi. Masalan antonimik guruhida boy-kambagal, boy-faqır, boy-qashshoq, boy- bechorahol, badavlat- kambag'al, badavlat-faqir, badavlat-qashshoq badavlat-bechorahol, bechorahol, davlatli-kambag'al, davlatli-faqır, davlatlı-qashshoq, davlatli- bechorahol kabi 16 ta antonimik juftlik mavjud. Lug‘atga u yoki bu antonimning kirgan kommaganligini bilishi engillashtirish maqsadida, antonimlarning alfavit ko'rsatkichi ham benicdı Biz yuqorida aynm so'z kategoriyalarining antonimligini ko'rsatuvchi ba belgılar haqida so'zlab o'tgan edik. Antonimlarni farqlashda uchraydigan munozarali masalalardan yana biri fe llarning bo lishli va bo lishsiz formalaridan antonimʼ ʻ ʻ yasalishi masalasidir. Mazkur masala ham bir o zakli so zlardan antonimlar ʻ ʻ yasalishi problemasi bilan bog lih bo lib, bu hahda gurli fikrlar bayon etilgan. ʻ ʻ Masalan, ba zi adabiyotlarda “Bir so zning bo lishli va bo lishsiz shakllari o zaro ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ bir-biriga harama-qarshi qo yilsa ham, antonimlar qa- toriga kirmaydi, chunonchi: ʻ o qigan-o qimagan, kelgan-kel- magan, borgan-bormagan” kabi ʻ ʻ 11 deb aytiladi. Boshqa tilshunoslarning asarlarida bunga tamoman zid fikrni uchratish mumkin: “Fe llarning bo lishli formasi bilan bo lishsiz formasi antonimning alohida bir ti- ʼ ʻ ʻ 11 Hozirgi zamon o‘zbek tili. F.Kamol tahririostida. Toshkent: 1957. 15-b. pini tashkil qiladi: bordi-bormadi, keldi-kelmadi, o qidi-o qimadi, yozdi-ʻ ʻ yozmadi”. 12 Keyingi paytda, xuddi shu masalaga bag ishlangan ikkita maqola bosilib chiqdi, bu ʻ maqolalarda ham avtor- larning fikri bir-biriga ziddir.1971-yili “O‘zbek filologiyasi masalalari” to plamiga kiritilgan maqolada avtor “...fe llarning ʻ ʼ bo lishli va bo lishsizlik formasi antonim emas...” degan xulosaga keladi. Ikkinchi ʻ ʻ maqolada bir fe lning, ayniqsa, sifatdoshning bo lishli va bo lishsiz formasi o rni ʼ ʻ ʻ ʻ bilan antonim bo la olishi e tirof qilinadi. ʻ ʼ 13 To g ri, fe lning ko pgina formalari, masalan, aniqlik maylidagi keldi-kelmadi ʻ ʻ ʼ ʻ kabi fe llar antonimik juftlik hosil qila olmaydi, chunki, bunda faqat birgina ʼ harakat (keldi) mavjud bo lib, unga qarama-qarshi qo yilishi mumkin bo lgan ʻ ʻ ʻ ikkinchi harakat yo q — bo lishsizlik formasi ikkinchi fe ldagi harakatni tamoman ʻ ʻ ʼ inkor etadi. Biroq fe lning sifatdosh formasi haqida bunday deb bo lmaydi. ʼ ʻ Kuzatish shuni ko rsatadiki, haqiqatan ham fe llarning bo lishli va bo lishsiz ʻ ʼ ʻ ʻ formalari harakatnigina emas, balki harakat orqali predmet belgisini bildir- ganda, ularda antonimlik xususiyat paydo bo lishi mumkin. Masalan, o qigan so zi ʻ ʻ ʻ “O‘zbekcha-ruscha lug at”da “gramotnыy” so zi bilan tarjima qilingan . Bu narsa ʻ ʻ o qi- magan so zining “negramotnыy” deb tarjima qilish mum- kinligini ʻ ʻ ko rsatadi. Gramotnыy va negramotnыy so zlari esa o zlarining barcha ma nolari ʻ ʻ ʻ ʼ bilan bir qancha antonimik qatorlar hosil qiladi: {Gramotnыy Negramotnыy}. Masalan, baxtlı-baxtsiz kabı bir o'zakli yasama sifatlarning pishgan-pishmagan kabi bo'lishli-bo'lishsiz sıfatdoshlaming antonim bo'lishi uchun ulaming shu tilda sinonimlanga ega fe'llaming esa bir-biriga qarama-qarshi yo'nalgan harakatni bildinshi kabi beltilar o'mi bilan aytilgan edi Bundan tashqan, so'zlarni qanday o'zakdan yoki qaya so'z turkumiga xosligidan qati nazar, bir-biriga qarama- qarshi 12 Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I qism. Pedagogika institutlarining filologiya fakulteti studentlari uchun darslik. Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 159-b. 13 Shukurov R. Antonimlarning yasalishiga doir, O‘zbek tilshunosligining ba zi masalalari, Toshkent: “Fan”, 1969. ʼ 15-16-b. qo'yilishi mumkin bo'lgan har qanday so'zlaming antonim bo'la olish yo olmasligını ko'rsatuvchi umumiy belgilar ham mavjuddir. Ikki so‘zning bir-biriga nisbatan zid ma’no bildirishining o'z antonimlar uchun umumiy belgi bo'la oladi. Biroq bu belgı unga muayyan anıqlıklar kırıtısını talab qıladı. Ana shuning uchun ham qarama-qarshi fikrni har qanday so'zlar ham, masalan, ayrim tilshunoslar tomonidan antonim hisoblab kelingan keldi- kelmadi, aka-uka, tovuq-xo'roz kabi so'zlar aslıda antonim bo‘lavermaydi. So‘zlarning antonimligini ko‘rsatuvchi belgilardan biri, fiknınizcha, antonimik juftlik hosil qiluvchi komponentlar orasida oraliq tushunchalarning mavjud bo'lishidir. Ma’lumki, antonımlar haqida gap borganda, bir hodisa, bir munosabatga doir bo'lgan ıklı qarama-qarshi qism nazarda tutiladi. Bu ikki qismning o'rtasida doimo qandaydır oraliq tushunchalar yotadi. Professor S.Usmonov bunday oraliq tushunchalarni faqat to'la antonimlarga xos deb ataydı. Kuzatish, deyarli barcha antonimik juftliklar komponentlan orasida oraliq tushunchalar mavjud bo'lishini ko'rsatadi Masalan, yaxshi, o'rta, yomon kabi Bız bunday oraliq tushunchalarni mantiqiy markaz deb atadık. Mantiqiy markaz so'zlaming ming antonim bo'lish-bo'lmasligını anıqlashda nadum omal bo'lib azmat mumkin. Masalan,kechagi, bugungi, ertagi, o'tgan, hozirgi, kelasi kabi so'zlardan bugungi hamda hozirgi so'zlari mantiqiy markaz hisoblanadi Kechagi bugungi ertagi o'tgan hozirgi kelan. Demak, chizmadan ko'rinadikı, kechagi-ertagi va o'tgan-kelası so'zlan mantiqiy markazdan teng uzoqlikdagi ikki qarama-qarshi qutbda yotganligi uchun ular o'zaro antonimlyk munosabatiga ega bo'ladi. Ko'pincha ikki qarama-qarshi qutb oralıg‘ıda bir necha tushunchalar yotadi Bunday hollarda mantiqiy markazdan teng uzoqlıkda yotgan nuqtalar va ularni ifodalovchi so'zlar bir-bin bilan antonim bo'lishi mumkin. Ayrim hollarda, masalan, ıssıq-sovuq, qattiq-yumshoq, ochiq yopiq kabı antonimik juftlik komponentian orasida mantiqiy markaz yo'qday, uni belgilash ham mumkin emasday ko'nnadi. Bunday hollarda oralıq hodisaning yoki mantılıy markazning shu tilda o'z ifodasini topmaganlıgı, reallashganligi sabab bo'ladi. Biroq, bunday antonmak juftliklarni atroflicha, chuqurroq o'rganish tufayli ularning komponentlari orasida (ularni) birlashtiruvchi oraliq hodisa mavjudligini aniqlash mumkin bo'ladi. Masalan, «issiq», «sovuq deb ataladigan yoki shartli ravishda +, bilan ko'rsatiladigan haroratlar o'rtasida O belgisi bilan belgilanadigan kritik harorat mavjuddir Mantiqiy markazni hisobga olmaslik tufaylı antonim komponentlarini belgilashda ayrım xatoliklar ro'y berishi mumkin. Masalan, ayrim ishlarda antonim sifatida qish-bahor, yoz-kuz so'zlari tavsiya etiladi Holbuki, fasilar douanga ko'ra qush-yoz antonim bo'lib, bunda bahor oraliq hodisa hisoblanadi Shuningdek, bahor-kuz antonim bo'lib ularga nisbatan bunda yoz mantiqiy markaz rolini bajaradi. Yana bir misol. Barcha ilmiy ishlarda hayot va o'lim so'zları antonim afatida tilga olmadı. Holbuki, bu ikki so'zni bildirgan tushunchalar orasida mantiqiy markaz yoki oraliq hodisa yo'q. Bu nuqtai nazardan qaraganda haqiqiy antonimlar hayot va o'lim emas, balki tug'ilish va o'lish bo'lishi mumkin, chunki, bu ikki tushuncha o'rtasida oraliq hodisa (mantiqiy markaz) yashash, hayot tushunchasi mavjud. Bu qoidaga izchillık bılan amal qilinsa, sayoz- chuqur so'zlari ham antonim bo'la olmay g har ikısı ham suv sathuga msbatan olingan Suv sathu mantiqiy markaz deb faraz qilinsa, natijada ulami bir-binga tom ma'noda qarama-qarshi qo'yib bo'lmay qoladi. Shuningdek, baland-past so'zlarini ham antonim sifatida tekislik ustidagi bo'yi turlicha narsalarga nisbatan emas, balki tekislikning ustki va ostki tomonlaridagi tushunchalarga nisbatangina qo'llash mumkin. Mantiqiy markaz qoidasi tilshunoslikda yangi bir hodisa bo'lib, hali uni atroflicha o'rganishga to'g'ri keladi. 2.2. TILSHUNOSLIKDA ANTONIMLARNI BELGILASH MEZONLARI BO‘YICHA MUNOZARALI QARASHLAR . Xususan, ayrim manbalarda opa va singıl, aka va uka, tog'a va xola kabi so'zlar antonımlar deb baholadi. Shu soha bo'yicha maxsus ilmiy tadqiqotlar ishlari olib borgan B.Isabekov esa ularni antonimlar emas , korretativ so‘zlar deb baholaydi, buni yuqoridagi leksemalarning ma'nolarni qarama-qarshi emas, balkı bir-biriga juda yaqındir deb hisoblaydi Fe'lning bo'lishli va bo'lishsiz shaklları ( bordi va bormadi, boray va bormay, ko‘rgan va ko‘rmagan kabi) ayrım adabiyotlarda antonimlaming alohida bir tipi deb qaraladı. Biroq tilshunos Sh.Rahmatullayev bu fikrga qo'shilmaydi. Shuningdek, "Oddiy inkoming o‘zi hali antonim emas. Masalan, ayt va aytma, aytar va aytmas kabılar biri ikkinchisining inkori. Ammo ularni o‘zaro antonimlar deb bo'lmaydi. Aslı bular ikki leksema emas, balki ayni bir leksemaning ikki bo‘lishli va bo‘lishsiz shakilaridır. Antonımıya esa ikki leksema orasidagi ma'no munosabatıdır. Antonimiyanı aynı shunday tushunish ayrim ayrım ilmiy manbalarda ham mazkur darslikda ham anatomiyaga shu pozatsayadan yondashildi Anatomiya mezonini belgilashda Sh Rahmatullayev, N. Mamatov va R. Shukurovlar tomonidan tavsiya etilgan mantiqiy markaz prinsipiga tayanish yaxshi natija beradi. Bu prinsipga ko'ra ikkita ma'no o'rtasidagi oraliq tushuncha (mantiqiy markaz ) aniqlanadi va shu markazning ikki tomonidan o'rin olgan tushunchalar o'zaro antonimik munosabatlar deb qaraladı Masalan, kuz bilan bahor orasida qish bor, demak, kuz va bahor leksemalan o'zaro antonımlar deb qaraladı, amino kuz bılan qısh antonim leksemalar emas, chunki bu leksema orasida oraliq tushuncha (mantiqiy markaz) yo'q shuningdek, qish bilan bahor antonim emas oraliq tushuncha yo'q. Qish bilan yoz antonimlar. Kecha bilan bugun antonımlar emas (oraliq tushuncha bugun) o'tmish va hozir va ertaga antonimlar emas (oraliq tushuncha yo'q) o'tmish va kelajak antonimlar (oralıq tushuncha – “hozir”) kabi bunday munosabatlarni quyidagi szema (chizma) tarzida ifodalash mumkin. O‘qigan va o qimagan ʻ so zlari gapda ham qarama-qarshi ma noda ishlatiladi. ʻ ʼ Masalan, o‘qigan bo lsa ham o qimagan yigitga o xshaydi... (A. Qahhor). ʻ ʻ ʻ O‘qigan so zining bilimli va ilmli sinonimlariga, o qimagan so zining bilimsiz, ʻ ʻ ʻ ilmsiz kabi sinonimlari ham qarama-qarshi ma noda ishlatiladi. Masalan, ʼ Bilimli o zar, bilimsiz to zar (Maqol). ʻ ʻ Qiziq, ilmsiz, hatto qo l qo yishni bilmaydigan ʻ ʻ odam qanday qilib sizdek ilmli odamga pir bo ldi (Oybek). ʻ Sifatdosh shaklidagi fe llar xuddi turli o zakli antonimlar kabi biror ma nosi bilan ʼ ʻ ʼ yoki barcha ma nosi bilan bir-biriga nisbatan antonimi munosabatda bo lishi ʼ ʻ mumkin. Masalan, pishgan-pishmagan sifatdoshlari hamma ma nolari bilan birʼ necha antonimik hator hosil qila oladi. 1) o z ma nosida: ʻ ʼ pishgan — yetilgan, yesa bo ladigan, tayyor — zrelыy, gotovыy. ʻ pishmagan — yetilmagan, yeb bo lmaydigan, xom, yosh, g o r — nezrelыy, ʻ ʻ ʻ nespelыy, ne gotovыy, zelenыy. 2) ko chma ma noda: ʻ ʼ pishgan — ish ko rgan, tajribali, ishbilarmon, ishiga. puxta, pishih— opыtnыy, ʻ raschetlivыy pishmagan—ish bilmaydigan, tajribasiz, xom — ne¬opыtnыy, neraschetlivыy. 3) ko chma ma noda: ʻ ʼ pishgan — jismoniy chinihhan, chayir — krepkiy, zakalennыy pishmagan — jismoniy chinihmagan, zaif — slabыy, nezakalennыy Kelishgan-kelishmagan fe llari faqat ko chma ma ¬nosi bilangina antonimik ʼ ʻ ʼ munosabatni yuzaga keltiradi: kelishgan — haddi-qomati o ziga yarashgan, xushbi- chim — stroynыy ʻ kelishmagan — qaddi-qomati o ziga yarashmagan, beso naqay — nestroynыy ʻ ʻ Bunday sifatdoshlar shu tilda o z sinonimlariga eta bo ladi va boshqa tilga sifat ʻ ʻ shaklidagi so zlar bi¬lan tarjima etiladi. Masalan, ʻ o zgarmaydigan — barqaror, ʻ doimiy — postoyannыy, vechnыy; o zgaradigan — beqaror, muvaqqat — ʻ nepostoyannыy, izmenchivыy kabi. Demak, fe lning pishgan-pishmagan kabi sifatdosh formalari shu tilda so z ʼ ʻ holidagi sinonimlariga ega bo lganda, boshqa tilga so z holidagi sifatlar bilan ʻ ʻ tarjima etilishi mumkin bo lgan hollarda, ularning bo lishli va bo lishsiz shakllari ʻ ʻ ʻ o zaro antonimik juftlik hosil etishi mumkin. Bundan tashqari, shuni ham ʻ ta kidlash lozimki, bo lishli formasida qarama-qarshi harakatni bildirib, antonimikʼ ʻ qator hosil qiladigan ket-ket fe llarining har ikkisi bo lishsiz formada kelganda ʼ ʻ harakatdagi qarama-qarshilik, ma noviy zidlik kuchsizlanadi, hat- to butunlay ʼ yo qoladi. Masalan, ʻ ket-kel o rniga ketma- kelma desak, harakatdagi zidlik ʻ tamoman yo qoladi, chunki harakatning o zi inkor etiladi. Bu so zlarning har ʻ ʻ ʻ ikkalasini (“kelma” va “ketma”ni) endi bir xil izohlash, bir so z bilan tushuntirish, ʻ ya ni, “joyingdan jilma, o rningdan qimirlama, to xta” deyish mumkin bo lib ʼ ʻ ʻ ʻ qoladi. Ko rinadiki, ʻ kel—ket kabi fe llarning har ikkisi bo lishsiz formada ʼ ʻ kelganda, ular turli o zakli bo lgani uchun antonim bo laveradi, deb hukm ʻ ʻ ʻ chiqarish to g ri bo lmas ekan. ʻ ʻ ʻ Xulosa tarzida quyidagilarni ta kidlashga to g ri keladi: Faqat turli o zakli ʼ ʻ ʻ ʻ so zlargina emas, balki bir xil o zakdan yasalgan so zlar ham o zaro qarama-qarshi ʻ ʻ ʻ ʻ tushunchalarni bildirea, antonimik qator hosil qilishi mumkin. 2.3 ANTONIMIK JUFTLIK Antonimik munosabatlar muhim uslubiy vositalardir Ular matnda qarshilantirish (antiteza) vositası rolini bajaradi, shu orqali hodisa va holatlardagi qarama- qarshiliklari alohida obraz va personajlarning ichla dunyosidagi zaddiyatlarning badiiy talqinini ta’minlaydi. Tinglar edim betinim Seza olurdum kuchin Ko'pi yolg'on ko'pi chin Ilmli odamga ulug'lik hamdam Ilmsiz qozini eshak deb aytma Chunki bu eshakka tuhmatdir beshak (H. Deh) Antonimlar, asosan, safat, ravish va fel so'z turkumida ko'p uchraydi. Ot turkumiga oid so'zlarda ham antonimlar mavjud bo'lsa-da, ular o'z mohiyatiga ko'ra ot kabi predmetlik ma'nosiga ega emas Ular ma'nosi asosida hamma vaqt belgi yoki harakat yotadi Predmetni nomlagani uchun konkret otlarda antinomiya kuzatilmaydı. Konkret otlar ichida tomon nomlan (sharq-g'arb, shimol-janub), fasl nomlarida, sutkaning qarama-qarshi tomonlarini ifodalovchi nomlarda (kecha va kunduz, kun va tun) antonimlik munosabatini ko'rish mumkin Abstrakt otlarda esa antonimiya munosabati ancha yorqinroq kuzatiladi: mehr-nafrat, shodlik-qayg'u, yaxshilik-yomonlık, tinchlik-urush, quvonch-tashvish, havas-hasad, do'stlikdushmanlık Ma'lumki, antonim so'zlar ichida sifat va ravish so'z turkumidagi so'zlar miqdoran ko'pligi bilan ajralib turadi. Uzoq-yaqin antonim juftligi masofa ma'nolarini bildiruvchi ravish antonim hisoblanadi. Bu antonim juftlikda o'rta so'za oraliq, neytral maqomga ega. Agar antonim juftlik ifodalagan ma'no o'rtasida oraliq hodisa mavjud bo'lsa, mazkur antinomiya munosabati darajalanish asosida shakllangan desak xato qilmagan bo'lamiz Bu kabi antonimlar kontrar antonim deyiladi Quyida antinomiya hoal qilgan Dosememalar tahliliga yuzlanamız (UZOQ I ma nonda birpas so'zi bilan antonim). UZOQ II Katta masofaʼ bilan ajralib turadigan yerda, juda narida joylashgan-YAQIN I Kichik masofa bilan ajralib turadigan yerda, shu o'rtada joylashgan [10] ma'nolanda o'zaro zid munosabat anglashiladi. UZOQ 11 YAQIN I sxemasida masofa sema asosida antinomiya hosil bo'lgan Leksemaning navbatdagi semantik strukturasida ma'no ko'chishi hodisasi vositasida bır qator sememalar paydo bo'lganını ko'rish mumkin. UZOQ III- YAQIN II uzoq fursat-yaqin fursat vaqt semasi, UZOQ IV 'do'stlik, qarindoshlik, tanishlik jihatdan bog'lanish u qadar yaqin bo'lmagan, yaqin emas YAQIN do'stona munosabatda bo'lgan, qadrdon, mehnbon sememalarida munosabat semasi, UZOQ, bevosita aloqası, munosabati yo'q YAQIN nimasi bilandir o'xshash yoki deyarli bir xil, tegishlilik (ilmga yaqin odamlar, ilmdan uzoq odamlar). O'zaro zid munosabatlarni nomlab kelyaptı. Uzoq qarindosh, ilmga yaqin odamlar, yaqin vaqt kabı semantik qurshovlardagi antinomiya hosila ma’nolar hisobiga to‘g‘ri keladi. Tilning epistemologik imkoniyati insonda aksologik qarashlaming paydo bo‘lishiga zamın yaratadı. Aksiosferaning shakllanishida esa til “qurol”, “aslaha” vazifasini bajaradı Lisoniy struktura (qurilma) insonning voqelikni idrok etish qobiliyatı va tajnbasining shakllanishini ta'minlab, ijtimoiy ongga tasar o'tkazadi hamda shu yo'sında insonning dunyoqarashi, voqelikni anglash qobiliyatım shakllantiradi Voqelikni anglash qobiliyatı va undan foydalanish jarayonida inson mental faoliyatining mahsuli – tajriba shakllanadi. Bu o‘z navbatida, qadriyatlar sistemasining tarkib topishida muhim ahamiyat kasb etach Yaxshilik va yomonlik haqida qadimdan faylasuflar, shoir va yozuvchilar tomonidan izlanishlar olib borilgan. Dunyo yaxshilik va yomonlik ostida qurilgan moddiyat sifatida qaralgan. Maqollar ichida ham yaxshilik va yomonlik mazmunidagilar talaygina. Jumladan, Yaxshi payqab gapirar, Yomon chayqab gapirar, Yaxshilikni unutma, yomonlikni ko'zda tutma, Yomon yashar, yaxshi qaqshar kabı maqollarni misol qilishimiz mumkin. Yuqorida ta'kidlaganımızdek, antinomiya hodisası abstrakt nomlarda kuchliroq namoyon bo'ladi insoniyatning qadriyatlar hzina ham, asosan, antinonuya hodisani ifodalagan abstrakt leksemalarda tilda voqelanadi. Yomon-yaxshi antonim juftligi o‘zbek tili antonimlarining izohli lug‘ati quyidagicha izohlangan: Yomon (salbiy xususiyatlarga ega bo‘lgan, salbiy baholanadigan, talabga javob bermaydigan) - Yaxshi (jobiy sıfat va xususiyatlarga ega bo'lgan, jobiy baholanadigan, talabga javob beradigan), Yomon (yomon maqsad), Yaxshi (yaxshi maqsad), Yomon (yomon hulq, yomon fe'l-atvor) Yaxshi (yaxshi hulq, yaxshi fe'l-atvor). Antinomiya tub so‘zlarning o‘zaro zid ma’no anglatishi asosida yuzaga kelgan. Yomon leksemasining semantik strukturası: 1. Sifasiz – sıfati past yomon chit (mato); 2. Biror ishni eplay olmaydigan, uquvsiz, tajribasiz yomon xodim; 3. Ahloqsız, fe'l atvori yaramas, buzuq niyatli yomon kishi ekansiz-ku; 4. Og'ir, xatarli – ncholning ahvoli yomon; 5. Ayb, gunoh – ostonada turish yomon bo'ladi, qizim; 6. Notinch, behalovat – Bugun Ahmad juda yomon uxladi; 7. Noxush, yoqimsız, sovuq – Yomon habarning qanoti yengil bo'ladi; 8. Xavfli, xatarli, falokat keltiruvchi – Oraga fitna solish yomon narsa; 9. Salbiy, yoqımaz, behosiyat, xunuk – Doimiy asabbuzarlıklar sog'likka yomon ta'sir qıladı\; 10. Nosog'lom, kasal, lanj – Qız bechora o'zini yomon his qilyapti; 11. Ayyor, makkor, quv, ishbilarmon, epchil – Opa yomon, bir narsaga kırıshsa qo'ymaydi; 12. O'quv ishlarida past ko'rsatkich – Maktabda yomon bahoga o'qisang ham vijdoningni sotma; 13 Qattiq, kuchli – Yomon urushgani uchun bola uydan qochib ketdi; 14. Shuningdek, yomon gap so'zlash yoki odob doirasaga ag'maydigan gap; 15. Yomon – Kun iztiroblı, og'ir kun sememalari ham mavjud . Shuningdek, quyidagi misollar yazılı leksena anıng semantık strukturanı bir qator ma 'nolarni qamrab olishini ko'rsatadi Yaxshi matolar ko'p (sifatli normativ baho), Bizga yaxsłu xodim kerak! (tajribali, uquvli intelektual baho), Yaxshi otga og'irlik ko'p. Yaxshi xotinga-zo'rlik (sodda, yuvosh etik baho), Yaxshi xislat go'zal fazilat (yoqimli estetik baho), Yaxshi kunları maza qilib eslayman! (baxtli kunlar - gedoristik (huzur-halovatga intilish) baho), Gapning oza yaxshi, Qızning noz (foydalı pragmatik baho), Go'sht-yog' berma, yaxshi til ber (xushmuomala etik baho), Tabassun sog'likka yaxslu ta'ar qiladi (ijobiy pragmatik baho), Bugundan o'zimni yaxshi his qilyapman (sog'lom, tetik normative baho), Ostonadan ayvon yaxshi, Vijdonsızdan hayvon yaxshi (afzal pragmatic baho), Yaxshi oslanı yer, Yomon boshini (adoqli, yaxshi niyatli etik baho) Bu misollardan anglashiladiki, metafora, metonimiya kabi ma'no ko'chishlan inson uchun zarur hodisa- hodisalarning subyektiv idroki natijasida paydo bo'ladı. XULOSA Maqollar tarkibidagi antonimlarning leksik-semanhk, funksional xususiyatlarini o'rganish o'zbek xalqi madaniyati, urf-odat, an'anaları, dunyoqarashi milliy qadriyatları haqida muhim ma'lumotlar benshi bilan ahamiyatli Shuningdek, insoniyat uchun muhim hodisa va holatlardagi qarama-qarshiliklarni, kishilamıing ichli dunyondagı ziddiyatlami nomlab kelishi bilan tilning aksaologik tomoni bilan uzviy bog'liqdır. Maqollardagi antonimlar tahlili o'zbek tili leksakologiyasi, semasiologiyasiga oid muhim xulosalar beradi Antonim lug'atini boyitishda manba vazifasini o'taydı. Leksemalaming shaklıy xusunyatları, semantık taraqqiyotiga doır bılımlami boyrtadi Novikov aytganidek, Antonımık manosabat higa singib ketgan Bundan ko'rinib turibdiki, antonimlik, asosan, abstrakt otlar tabiatida uchraydi. Abstrakt otlar o'rtasida ma'noviy ziddiyatlar talqini madaniyatı, ma'naviyatı, dunyoqarashi, e'tiborli phati qadnyatlar tızımı bilan bog'liq. Zero, yaxshilik va yomonlik, yorug'lik va zulmat, adolat va haqsızlık, hayot va o'lim, rost va yolg'on, sog'lik va kasallik, do'stlik va dushmanlik, mehnatkashlik va dangasalik, boylik va kambag'allik, aql va ahmoqlik kabi qadriyatlar tizimi har bir xalq hayotining ajralmas qismiga aylangan Aql. farosat, topqirlik, chaqqonlik kabi fazilatlar insoniyat uchun azaldan qadriyatlarga aylanib ketgan hodisalar hisoblanadi. Bu tushunchalar xalq og'zaki ijodida ham, baduy va publisistik adabiyotda ham o'z ifodasini topgan. Shuni unutmaslik lozimkı, aksiologik baho insonning maqsadlı faoliyati natijasida hosil bo'lib, u insonlar o'rtasidagi muloqot jarayonida voqelikka nisbatan bildirilayotgan faol munosabatning ifodasidır. TAKLIFLAR. 1. O‘quv dasturlariga kiritish: O‘zbek tilini o‘rganish dasturlarida antonimlarni o‘rganish bo‘yicha alohida darslar tashkil etish. Bu o‘quvchilarga so‘z boyligini kengaytirishda yordam beradi. 2. Interaktiv faoliyatlar: O‘quvchilar uchun antonimlarni topish, ularni bir-biri bilan bog‘lash yoki antonimlar asosida hikoyalar yozish kabi interaktiv faoliyatlar tashkil etish. 4. Resurslar yaratish: Antonimlar ro‘yxatini, ularning ishlatilishi va misollarini o‘z ichiga olgan qo‘llanmalar yoki elektron resurslar yaratish. Bu resurslar o‘quvchilarga mustaqil ravishda o‘rganishga yordam beradi. 5. Tadqiqot ishlari: Antonimiyalarning tilshunoslikdagi ahamiyatini o‘rganish uchun tadqiqot ishlari olib borish. Bu ishlar natijalari ilmiy jurnallarda chop etilishi mumkin. 6. O‘zaro muloqot platformalari: O‘zbek tilida antonimlar mavzusida muhokamalar olib boradigan onlayn platformalar yaratish. Bu orqali tilshunoslar va o‘quvchilar bir-biridan tajriba almashishi mumkin. Bu takliflar orqali antonimiya hodisasining ahamiyatini yanada oshirish va o‘zbek tilini o‘rganayotganlarga yordam berish mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Hojiyev A. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. –Toshkent: 1974. 2. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. –Toshkent: “O‘qituvchi”, 2001. –556 b. 3. Iqbol Mirzo. Seni bugun ko‘rmasam bo‘lmas. –Toshkent: G‘afur G‘ulom: 2018. 4. Iqbol Mirzo. Ko‘nglingda nima bor, bilmayman. –Toshkent: Sharq: 2020. 5. Mengliyev B. Hozirgi o zbek tili. Darslik. –Toshkent: Tafakkur bo stoni:ʻ ʻ 2018. 6. Мирзақулов Т . Ўзбек тили морфем парадигматикаси ва синтагматикаси масалалари : Филол . фан . док дисс . автореф – Тошкент : 1994. 7. Жумабаева Ж.Ш. Ўзбек ва инглиз тилларида лексик градуонимия: Филол. фан. докт. дисс. – Тошкент: 2016. 8. Asqarova M., Abdurahmonov X. O‘zbek tili grammatikasining praktikumi. – T.: O‘qituvchi, 1981. 236 b. 9. Hojiyev A. O‘zbek tili morfologiyasi, morfemikasi va so‘z yasalishining nazariy masalalari. – T.: “Fan”, 2010. – 256 b. 10. Hojiyev A. So‘zning morfologik va so‘z yasalish strukturasi / O‘zbek tili va adabiyoti, 1976. 3-son, 29-33-b. 11. Hozirgi zamon o‘zbek tili. F.Kamol tahririostida. Toshkent: 1957. 15-b. 12. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I qism. Pedagogika institutlarining filologiya fakulteti studentlari uchun darslik. Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 159-b. 13. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: Ilm-ziyo, 2004. 68-b. 14. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: 2009, 318 b. 15. Tojiyev Y. O‘zbek tili morfemikasi. Toshkent: 1992. 10-b. 16. Usmon O., Avizov B. O‘zbek tili grammatikasi. I bo‘lim. Fonetika va morfologiya (lotin yozuvida). – T.: 1939. 46 – 48-b. 17. https://ushakovdictionary.ru 18. https://ziyouz.uz/durdona-toplamlar/uzbek-tilining-izohli-lugati/ 19. https://ziyouz.uz/durdona-toplamlar/uzbek-tilining-izohli-lugati/

MUNDARIJA

KIRISH

ASOSIY QISM

Bob O‘zbek tilshunosligida antonimiyaning o‘rganilishi

O‘zbek tilshunosligida antonimiyaning nazariy asoslari

Badiiy asarlarda antonimiya

Bob Antonimlarni o‘rganish bilan bog‘liq masalalar

Tilshunoslikda antonımlarni belgılash mezonları bo‘yicha munozaralı qarashlar

Antonimik juftlik

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить