Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 100.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi talqini

Купить
Hozirgi o‘zbek tili fanidan “O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi talqini” mavzusidagi KURS ISHI 1 Mavzu: O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi talqini. Mundarija: I. Kirish. II. Asosiy qism: II.1. Antonimiya hodisasi talqini. II.2. Antonimiya va polisemiya hodisalari. II.3. Antonimiyalarni o‘rganish bilan bog‘liq masalalar. . III. Xulosa. IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 2 I. Kirish Tilshunoslik sohasida lug aviy birliklarning semantik jihatdan o zaroʻ ʻ munosabatlarini o rganish muhim o rin tutadi. Bu jarayonda sinonimiya, ʻ ʻ antonimiya va omonimiya hodisalari tilning lug‘at tarkibini boyituvchi hamda uning tizimli tuzilishini shakllantiruvchi asosiy omillar sifatida talqin qilinadi. Ayniqsa, antonimiya hodisasi so‘zlar o‘rtasidagi qarama-qarshilikni ifoda qilish vositasi sifatida o ziga xos o ringa ega. O‘zbek tilida antonimlarning lingvistik va ʻ ʻ stilistik jihatlarini o‘rganish ularning tildagi o‘rnini, funksiyasini va qo‘llanilish sohalarini yanada aniqlashga imkon beradi. Antonimlar so zlarning qarama-qarshi ʻ ma nolarini ifodalash orqali tilning mantiqiy va semantik tuzilishini ʼ ravshanlashtiradi. Ular inson tafakkuri va til o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni namoyon etadi. Masalan, «katta» va «kichik», «oq» va «qora» kabi antonim juftliklari nafaqat qarama-qarshi tushunchalarni ifodalaydi, balki ularni bir butun sistema sifatida anglashga yordam beradi. Bunday so‘zlar kundalik nutqda, badiiy asarlarda, publitsistik uslubda va hatto ilmiy nutqda keng qo‘llaniladi. Antonimiya nafaqat lingvistik hodisa sifatida o‘rganiladi, balki madaniyat, psixologiya va tafakkur jarayonlari bilan ham bevosita bog‘liqdir. O‘zbek tili boy lug‘at zaxirasiga ega bo‘lib, unda antonimlarning xilma-xil turlari mavjud. Ularning lug‘aviy- semantik xususiyatlarini, kontekstdagi funksiyalarini va stilistik imkoniyatlarini chuqur o‘rganish tilshunoslikka katta hissa qo‘shadi. Mazkur ishda o‘zbek tilida antonimiyani lingvistik jihatdan o‘rganish, ularning turli nutq uslublaridagi rolini aniqlash va amaliy tahlillar orqali mavzuni yanada yoritish maqsad qilingan. Bu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar belgilangan: 1. Antonimiyaning nazariy asoslarini tahlil qilish. 2. O‘zbek tilida antonimlarning lug‘aviy-semantik va stilistik jihatlarini aniqlash. 3. O‘zbek adabiyoti, xalq maqollari va publitsistik uslubda antonimlarning qo‘llanilishiga doir amaliy tahlillarni amalga oshirish. O‘zbek tilida antonimiyani o‘rganish nafaqat nazariy asosda, balki amaliy materiallar orqali ham yoritiladi. Bunda adabiyotdan va xalq og‘zaki ijodidan keltirilgan misollar asosida antonimlarning stilistik funksiyasi tahlil qilinadi. O‘zbek tilida antonimlar hodisasini chuqurroq o‘rganishga xizmat qiladi. Amaliy ahamiyati esa o‘zbek tilida antonimlarni o‘rganuvchi talabalar va o‘qituvchilar uchun qo‘llanma sifatida ishlatilishidadir. Tadqiqot natijalari tilshunoslikdagi boshqa sohalarda ham foydalanilishi mumkin. Mazkur tadqiqot orqali o‘zbek tilida antonimlar tizimini yaxlit tushunish, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash 3 va tilshunoslikda ularning ahamiyatini yoritish ko‘zda tutiladi. Shu bois mazkur mavzuning dolzarbligi va ahamiyati alohida ta kidlanadi.ʼ Kurs ishining dolzarbligi. Ma’lumki, «Hozirgi o‘zbek tili» fan O‘zbek tili va adabiyoti ta’lim yo‘nalishida umumkasbiy fanlar blokidagi asosiy fanlardan biri sifatida o‘qitiladi. O‘quv rejasiga muvofiq talabalar «Hozirgi o‘zbek tili» fanini ikki va uchinchi bosqich davomida o‘rganadilar, kurs yakunida esa ushbu fan bo‘yicha kurs ishi yozadilar. «Hozirgi o‘zbek tili» fanidan kurs ishlari o‘zbek tili va adabiyoti mutaxassislarini tayyorlashda talaba o‘rganishi zarur bo‘lgan asosiy fan sohasiga oid nazariy bilimlari mustaqil o‘zlashtirishga qaratilgan hamda talabalaring bilim doirasini kengaytinsh, nazariyani amaliyotga tatbiq etish, fikrni erkin va mustaqil tarzda bayon eta olish malakasini shakllantiruvchi amaliy ish turi hisoblanadi. “Hozirgi o‘zbek tili” fanidan ma’ruza mashg‘ulotlarida egallangan nazariy bilimlari amaliyotga tatbiq etish, talabalari ilmiynazariy qarashlar asosida umumlashma xulosalar chiqara olishga o‘rgatish, ularning ijodiy tafakkurini o‘stirish, ilmiy izlanishlar olib borish ko‘nikmasini shakllantirish, fikrni izchil va ifodali bayon eta olishga o‘rgatish fan bo‘yicha tashkil etiladigan kurs ishlarining bosh maqsadi hisoblanadi. “Hozirgi o‘zbek tili” fani yuzasidan yoziladigan kurs ishi talabalari ilmiy-ijodiy ishga yo‘naltiruvchi amaliy faoliyat turi sifatida muhim ahamiyatga ega. Talaba kurs ishini yozish asosida keyinchalik yirikroq tadqiqot ishlarini bajarishga tayyorgarlik ko‘radi. Jumladan, fanlar bo‘yicha tashkil etiladigan kurs ishlari talabalarni ta’limning yuqori bosqichida bitiruv malakaviy ishini yozishga tayyorlab boradi. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi antonimiya haqida umumiy ma’lumotlari to‘plash, shuningdek olimlaring barcha nisbatlar haqidagi fikr- mulohazalarini ko‘rib chiqish orqali mavzuni to‘liq o‘rganish. Kurs ishining vazifalari . Kurs ishining bosh vazifasi sifatida ta’lim bosqichlari ona tili ta’ limi jarayonida antonimiya bo‘limi mavzusini va uning tilshunoslikda antonimiya hodisasi talqini o‘rganish tadqiqini yoritib berish masalasi belgilandi. Kurs ishini yoritish davomida Ta’lim bosqichlarida sintaksas bo‘limining alohida olingan antonimiya hodisasiga oid mavzularini o‘qitishga doir turli qarashlarni o‘rganish, uni o‘qitish bilan bog‘liq ilmiy-nazariy va metodik adabiyotlarni tahlil qilish, mavzuning yoritilganlik darajasini va mavjud muammolarni aniqlash. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi. O‘zbek tilshunosligida sodda gap turlari, qurilishi mavzulari haqida N.Mahmudov, A Nurmonov «O‘zbek tilining nazariy grammatikasi" asarida ma’lumot bergan Shuningdek Sayfullayeva 4 R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. «Hozirgi o‘zbek adabiy tili» o‘quv qo‘llanmalari metodologik asos bo‘lib xizmat qildi. Kurs ishi predmeti. Ta’lim bosqichlari ona tili darslarining antonimiya hodisasi talqini haqida, yasalishi, uning turlari va uning o‘rganilish jarayoni, shu jarayonga xos ta’lim shakli, vositalari, mazmuni va metodlarining talqini. Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, asosiy qism, uchta reja, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati qismlaridan iboratdir. II. Asosiy qism. 2.1. Antonimiya hodisasi talqini. 5 Predmetni nomlagani uchun konkret otlarda antinomiya kuzatilmaydi. Konkret otlar ichida tomon nomlari (sharq, g‘arb, shimol, janub), fasl nomlanda, sutkaning qarama-qarshi tomonlanni ifodalovchi nomlarda (kecha va kunduz, kun va tun) antonimlik munosabatini ko‘rish mumkin. Abstrakt otlarda esa antinomiya munosabati ancha yorqinroq kuzatiladi: mehr-nafrat, shodlik-qayg‘u, yaxshilik- yomonlik, tinchlik-urush, quvonch-tashvish, havas-hasad, do‘stlik-dushmanlik ko‘p ildizli (past-baland, eski-yangi). qarama-qarshi prefiksini biriktirish natijasida hosil bo‘lgan bitta ildiz (chiqish-kirish, olib boorish-olib kelish, qahramon anti- qahramon, rivojlangan-kam rivojlangan), ob’ektning belgilari (og‘ir- yengil, tor - keng) ijtimoiy va tabiiy hodisalar (issiq-sovuq, mehr-g‘azab). shaxsning, ob’ektning harakatlari va holati (yo‘q qilish-yaratish, sevish-nafrat). Antonimlarning boshqa turlari ham vaqtinchalik (oxinda-boshida, hozirda-mavjud yerda). Yuqori sifatli miqdoriy (minimal chapda, bu yerda), (saxiy maksimal, ortiqcha defitsit). Antonim lug‘atlar va o‘zbek tili antonimlari lug‘atlarining o‘ziga xos xususiyatlari. Antonimlarni o‘rganish bilan bog‘liq eng muhim masalalardan biri tilimizdagi mavjud nazariy fikrlarni tahlil qilib so‘zlaring antonimligini asoslagan holda, antonimlar lug‘atini tuzish hisoblanadi. Antonimlar lug‘ati tilshunoslikda, jumladan, lug‘atshunoslikda katta ahamiyatga egadir. U har qanday lug‘atlari tuzishda, antonim so‘zlaring leksik ma’nolari miqdorini aniqlashga, ko‘p ma’noli so‘zlardagi leksik ma’nolar tartibini belgilashga, so‘zlarning yangi-yangi ma’nolarini ochishga yordam beradi Ayniqsa, antonimlar lug‘ati izohli lug‘atlar uchun antonimik so‘z ma’nolarini berishda, izohlarning bir xil bo‘lishi va muntazamligini ta’minlashda, sifatini yaxshilashda katta ahamiyatga molikdir. Bunday lug‘at faqat tilshunoslik uchun emas, balki yosh shoir va yozuvchilar uchun ham yordam bernshi mumkin. Ma’lumki, shoir va yozuvchilarimiz fikrni obrazli qilib bayon etish hamda stilietik bo‘yoqni kuchli qilib ifodalashda badiiy priyomlardan biri antiteza usulidan keng foydalanadilar. Nutqning ifodaliligi, ixchamligi va o‘tkirligi asar qimmatini oshiradi. Bu borada ham antonimlar lug‘ati foydadan holi bo‘lmaydi. O‘zbek tili antonimlari lug‘atini tuzishda, tilshunoslikda ma’lum bo‘lgan antonim lug‘atlarini tuzish tajnbalarini o‘rganish lozim. Bulardan: V. N. Komisarovning «Hozirgi ingliz tili antonimlari lug‘ati» katta qiziqish tug‘diradi. Lugat asosan so‘z boshi, tub antonimlar lug‘ati va affiksli antonimlar lug‘ati kabi qismlarga bo‘linadi. Atonimlarni quyidagicha izohlaydi: «To‘la antonimlarda ham ikki tomon-inkor qilish ham, belgilar zidligi ham mavjud. Bundan tashqan, ularni birga-juft holda olinar ekan, bir umumiy tushuncha kelib chiqadi Bunday umumiy tushuncha yo biron olmosh bilan yoki ma’no hajmi keng bo‘lgan boshqa bir so‘z bilan ifodalanishi mumkin. Solishtiring yaxsh-yomon hamma, do‘st-dushman hamma, erta-kech har vaqt, oshna-begona, hamma, eski- yangi har xil, ostin-ustin to‘polon, olish-berish aloqa, bordi-keldi aloqa. Yarim 6 antonimlarni tilshunos quyidagicha tushuntiradi: «Yarim antonimlarda belgilarning zidligi asosiy o‘rinda turadi. Inkor qilish, yuqorida aytilganidek, kuchsiz, sezilar- sezilmas bo‘lib, ularni juft holda olib, biror umumiy tushunchaga to‘la ravishda tenglashtirish har vaqt mumkin bo‘la bermaydi. Masalan: er-xotin oila (ammo oila ersiz yoki xotinsiz bo‘lishi mumkin), opa-singil - hamshiralar (ulardan biri hamshira deyish mumkin), o‘gil-qiz- bolalar (ulardan birini, ko‘pligini ham bolalar deyish mumkin) yigit-qiz chol-kampir, kuz-bahor, aka-uka kabilar uchun ham xuddi shunday bir umumiy tushunchaga tenglik xarakterli emas. 1. To‘la antonimlar mustaqil bo‘lib, ularing qarama-qarshi ma’no bildirishi uchun kontekst bo‘lishi shart emas qurmoq-bizmoq, tirik-o‘lik, ko‘pchilik- ozchilik, past-baland, yorug‘-qorong‘i va shu ko‘rinishda. 2. Antovimik juftlikdagi so‘zlaring bin, ikkinchisi bilan o‘rin almashtira oladi arzon-qimmat yok qimmat-arzon kabi. O‘zbek tilida ko‘pgina antonim so‘zlari stili talabiga ko‘ra almashtirib bo‘lmaydi katta-kichik, yaxshi- yomon, u, yu yuklamalan bog‘lovchi vazifasida qo‘llanganda ham antonim so‘zlaring o‘mi o‘zgarmaydi. Kunu tun katta-yu kichik Ammo kichik-u katta tarzida qo‘llanmaydi. 3. Bir semantik zanjirga aloqador bo‘ladi kun-tun(vaqt) o‘ng-chap (tomon) kabi. 4. Antonimik juftlikni tashkil etuvchi to‘la antonimlarning har biri o‘z sinonimlariga, yani to‘liqsiz antonimlarga ega bo‘lishi mumkin sovuq-issiq, sovuq-qaynoq, sovuq-jazira, sovuq-qizib ketgan (qizigan) kabi. 5. To‘la antonimlardan yangi, hatto boshqa turkumdagi so‘zlar yasalganda ham (ular o‘zak e’tibon bilan) o‘zaro ma’no zidligini saqlaydi yosh-qari sifat), yoshlik-qarilik (ot) yosharmoq-qartaymoq (fe’l) kabi. 6. Ular ko‘p ishlatiladi, kishilaring xotirasida chuqur o‘rnashgan bo‘ladi. Shuning uchun ularning binini aytish bilan ikkinchisi esga kelaveradi er- osmon, olmoq-sotmoq va shu ko‘rinishda. 7. Antonimik juftlikdagi so‘zlar hamma yoki bir necha mahosi bilan o‘zaro antonim bo‘lib keladi. 8. Antonimik juftlikdagi so‘zlar grammatik bir so‘z turkumiga oid bo‘ladi hayot-o‘lim (ot), yaxshi-yomon(sifat) va shu ko‘rinishda Tilshunoslar to‘liqsiz antonimlarni quyidagi belgilar asosida ko‘rsatadi. To‘liqsiz antonimlar: 1. To‘liqsiz antonimlar asosan fikni aniq ifodalash, yorqin obrazlar yaratish uchun ishlatilib, ular ko‘pincha nutq jarayonida, kutilmaganda yuzaga keladi, doim yangilikdek sezilib turadi. 2. Antonimik juftlikdagi so‘zlardan biri ikkinchisining ta’sirida qo‘shimcha ma’no nozikligiga ega bo‘ladi. 3. To‘liqsiz antonimlarning hosil bo‘lishida bir so‘zga teng bo‘lgan frazeologik birliklar ishtirok etishi mumkin. 7 Keltirilgan misollardan ko‘rinadiki, antonimlarning to‘la va yarim yoki to‘liqsiz antonimlarga ajratishda, asosan, ularing nutqda qo‘llanilishidagi. U xususiyatlari, bir semantik zanjirga, bir so‘z turkumiga oidligi, stilistik farqlar, emodionallik kabi xislatlar nazarda tutiladi M. R. Livov bunda antonimik juftlikdagi so‘zlarning leksik ma’nolari miqdorini tilga olgan bo‘lsa-da, biroq u ko‘p ma’noli so‘zlar hamma ma holari bilan yoki faqat bir necha ma’nosi bilan bir- binga zid qo‘yiladimi bunga befarq qarab, ularni har ikki holda ham to‘la antonimlar qatoriga kiritadi. Fikrimizcha, antonimlaring to‘la va to‘liqsiz guruhlarga ajratishda antonimik juftlik komponentlarining leksik ma’nolan miqdoriga hamalohida e’tibor berish lozim. O‘zbek tilidagi antonimik guruhlari ular tashkil etuvchi so‘zlaring o‘zaro antonimik munosabatga kirisha oladigan leksik ma’nolan miqdori jihatidan to‘la va to‘liqsiz antonimlarga ajratish mumkin. O‘z mundarijasi yoki hamma ma’nosi bilan o‘zaro antonimik munosabatga kirishadigan so‘zlar to‘la antonimlar deyiladi. To‘la antonimlar ko‘pincha o‘zaro qarama-qarshi mano anglatuvchi monosemantik so‘zlardan tashkil topadi adabli- adabsiz, abjir-bo‘shang, arzon-qimmat, bavosita-bevosita, ishchan-dangasa, rahmdil-berahm, fahmli-befahm, hayoli-behayo Bazi tilshunoslar to‘la antonimlar faqatgina o‘z sinonimiga ega bo‘lmagan yakka ma’noli so‘zlardangina hosil bo‘lishi mumkan degan fikrni bayon qiladilar. Tilshunoslikka oid adabiyotlarda antonimlar leksik antonimiya, frazeologik antonimiya, leksik-frazeologik antonimlar kabi turlarga ajratiladi: a) leksik antonimiya asosida antonimik munosabatga kirishgan so‘zlarning leksik ma’nosi yotadi: yaxshi-yomon, baland-past, oq- qora, issiq-sovuq kabi. b) frazeologik antonimiyada esa iboralarning anglatgan manolariga ko‘ra o‘zaro qarama-qarshi manolarni anglatishi etiborga olinadi: boshga ko‘tarmoq – yerga urmoq, boshi osmonga yetdi – qovog‘idan qor yog‘adi , yerga ursa, ko‘kka sakraydi - qo‘y og‘zidan cho‘p olmagan kabi; c) leksik - frazeologik antonimlarda esa alohida olingan so‘z ibora bilan zidlik munosabatiga kirishadi va uning manosi antonimlik jihatdan iboraning manosiga qarshi tura oladi: xafa – boshi ko‘kka yetdi, og‘zi qulog‘iga yetdi, terisiga sig‘madi kabi. Ba’zi bir adabiyotlarda antonimlarni tasniflashda ularning to‘la va yarim (chala, to‘liqsiz) kabi turlari ham mavjudligi aytiladi. R. Sayfullayeva va boshqalar tomonidan yaratilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida antonimlarni tasniflashda ularning qanday o‘zakdan tashkil topganligi ham etiborga olingan: Antonimlar strukturasiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: har 8 xil o‘zakli antonimlar: katta–kichik, kirmoq-chiqmoq, muhabbatnafrat; bir xil o‘zakli antonimlar: madaniyatli -madaniyatsiz, aqlli-aqlsiz, ongli-ongsiz. Antonimlarni, xususan, leksik antonimlarni hozirgi o‘zbek tili bo‘yicha yaratilgan tadqiqotlarga asoslanib tuzilishiga ko‘ra quyidagi turlarga ajratish mumkin: 1. O‘zaro antonimik munosabatga kirishgan so‘zlar tub so‘zlardan iborat bo‘ladi: oqqora, yaxshi – yomon, yer – osmon, do‘st – dushman, baland – past kabilar. 2. Birinchi komponenti tub so‘z bo‘lgan, ikkinchi komponenti esa yasama so‘zdan iborat antonimlar: xunuk-chiroyli, shirin-bemaza, ahil-noahil, to‘g‘ri-noto‘g‘ri, zaif-baquvvat kabilar. 3. Har ikki komponenti ham yasama so‘zlardan tashkil topgan antonimlar: rostgo‘yyolg‘onchi, kuchli-kuchsiz, mazali-bemaza, baquvvat-bequvvat, yorug‘lik-qorong‘ulik kabilar. 4. Har ikki komponenti ham qo‘shma so‘zlardan iborat bo‘lgan antonimlar: mehnatsevar-ishyoqmas, ertapishar-kechpishar kabi. 5. Har ikki qismi juft so‘zlardan tashkil topgan antonimlar: yosh-yalang - qari- qartang, o‘yin-kulgi, dard-alam. 6. Har ikki qismi takroriy so‘zlardan tashkil topgan antonimlar: sekin-sekin – tez-tez, ko‘p-ko‘p – oz-oz, yig‘lab-yig‘lab – kulib-kulib, katta-katta – kichik-kichik kabilar. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida so‘z yasash usul va vositalari ko‘p. Tildagi har bir hodisaning yuzaga kelishi tarixi olis davrlarga borib taqaladi. Yusuf Xos Hojib ijodi bo‘yicha kuzatish olib borgan S. Ashirboyev va M. Rahmatovlar allomaning omonim, sinonim va antonimlardan ham unumli foydalanganligi: at (hayvon) -at (ism) —at (otmoq); ach ы g‘ (achchiq) — ach ы g‘ (toza) kabi omonimlar, yaruq- qaraqu, yaxshi-yaman, yumshaq-qat ы g‘, ach ы g‘-tatig‘; beduk-qodu kabi antonimlar, ach ы g‘-silig (toza), tushar-pabuz-yersel kabi omonimlarni qo‘llaganligi haqida malumot beradilar. Dostondagi aksariyat so‘zlar hozir ham (garchand fonetik jihatidan o‘zgarsa-da) qo‘llanishini qayd etadilar. Tadqiqotlarda antonimlarning hosil bo‘lishi to‘g‘risidagi fikrlarni umumlashtirilsa, antonimlar yuzaga kelishining uch yo‘li mavjudligi malum bo‘ladi. Ular quyidagilar: 1. Antonimlarning yuzaga kelishida tilning lug‘at tarkibida qarama-qarshi ma’noli so‘zlarning azaldan mavjud bo‘lishi sabab bo‘ladi: issiq va sovuq, shirin va achchiq, katta va kichik, keng va tor, kecha va kunduz, yaxshi va yomon kabilar. 2. So‘z yasalishi qoidalari asosida antonimlar hosil qilinadi. Bu usul bilan antonimiyani vujudga keltirishda ikki holat kuzatiladi: 1) malum bir tub 9 so‘zga sifat turkumi doirasida amal qiluvchi –li va –siz, ba- va be-, bar- va – dor,-no- affikslarini qo‘shish orqali yasaladi: kuchli-kuchsiz, jonli-jonsiz, baquvvat-bequvvat, batartib-betartib, barqaror-beqaror, vafodor-bevafo, mazali-bemaza, haq-nohaq kabilar; 2) leksik-semantik jihatdan o‘zaro qarama-qarshilik munosabatida bo‘lgan so‘zlarga so‘z yasovchi qo‘shimchalarni qo‘shib so‘z yasash orqali yangi antonimlar hosil qilinadi: rostgo‘y-yolg‘onchi, do‘stonadushmanlarcha, og‘irlashmoq-yengillashmoq, kengaymoq-toraymoq, oqlamoq-qoralamoq kabilar. Yuqorida keltirilgan antonimik qatordagi rost-yolg‘on, do‘st-dushman, og‘ir-yengil, keng-tor, oq-qora so‘zlari o‘zaro antonimik munosabatda. Ularning so‘z yasovchi yangi qo‘shimchalarni qabul qilishi yangi antonimik juftlikni yuzaga keltirgan. 3. Boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirish natijasida antonimlar yuzaga keladi: do‘st (tojikcha) – dushman (tojikcha), quvonch (o‘zbekcha) – g‘am (arabcha), band (tojikcha) – bo‘sh (o‘zbekcha), mudofaa (arabcha) – hujum (arabcha), import (ruscha) – eksport (ruscha), badxo‘r (tojikcha) – xushxo‘r (tojikcha), assimilyatsiya (ruscha) – dissimilyatsiya (ruscha), analiz (ruscha) – sintez (ruscha), maksimum (ruscha) – minimum (ruscha), manfiy (arabcha) – musbat (arabcha) va boshqalar. Boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirish natijasida antonimlarning hosil bo‘lishi til taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etadi. Kishilar orasidagi aloqani taminlashga xizmat qiluvchi har qanday til tarixiy taraqqiyot davomida jamg‘argan o‘z so‘z boyligiga, ma’lum bir qoida va mezonlariga ega. Tildagi aloqani taminlashga xizmat qiluvchi ana shunday so‘zlar jamlanmasi o‘sha tilning lug‘at tarkibini tashkil etadi. Lug‘at tarkibi amalda bo‘lgan har bir tilda mavjud bo‘ladi. Til nafaqat aloqa vositasi balki, u xabarni turli shaklda tinglovchi yoki o‘quvchiga yetkazish, unga tasir ko‘rsatish xususiyati va so‘z boyligiga ko‘ra ham ahamiyatlidir. Ko‘rinadiki, antonimlar o‘ziga xos xususiyatlari bilan boshqa birliklardan ajralib turadi. Bu o‘ziga xosliklar ularning shakliy va manoviy jihatdan har xilligida va manolarda zidlik mavjudligida namoyon bo‘ladi. Tilshunoslikka oid adabiyotlarda antonimlarni malum turlarga ajratish masalasida olimlarning yakdil emasligi ko‘zga tashlanadi. Antonimlarning turlari haqida har xil qarashlar mavjud. Darslik va qo‘llanmalarda, avvalo, antonimiya hodisasining tilning qaysi sathida yuzaga kelayotganligiga qarab lug‘aviy antonimiya, grammatik antonimiya kabi turlari qayd etiladi. Nizomiddin Mahmudov, Abduhamid Nurmonov, Abdulhay Sobirov, Valijon Qodirov, Zamira Jo‘raboyevalar tomonidan umumiy o‘rta talim maktablarining 5- sinfi uchun yaratilgan “Ona tili” darsligida antonimlarga quyidagicha tarif berilgan: Qarama- qarshi ma’noli so‘zlarga zid ma’noli so‘zlar deyiladi. Zid ma’noli so‘zlar doimo ikki qarama-qarshi a’zodan iborat bo‘ladi. Birini aytsak, ikkinchisi xayolimizga keladi. Masalan; achchiq deyishimiz bilan shirin esimizga tushadi. Zid ma’noli 10 so‘zlar birgalikda qo‘llanib, yangi so‘z hosil qilishi mumkin. Masalan: yosh-u qari - bari, achchiq-chuchuk -ovqat turi, uzoqyaqindan - hammayoqdan kabi. Darslikda qo‘llangan mashqlar tarkibidagi misollarda zid ma’noli so‘zlar turlarga bolingan: a) so‘z birikmalari aro antonimlik; b) so‘z turkumlariaro antonimlik v) hajmo‘lchov va payt bildiruvchi so‘zlarda antonimlik kabi. Masalan, So‘z birikmalarida: Yaxshi so‘z - jon ozig‘i, yomon so‘z - bosh qozig‘i. Do‘st achitib gapirar, dushman – kuldirib gapirar. Oz so‘zla, ko‘p tingla. Eskisiz yangi bo‘lmas, yomonsiz yaxshi. So‘z turkumlarida: Mehnatsevar-dangasa (sifat); kelmoq – ketmoq (fel); yolg‘onchi-rostgo‘y (sifat); ost-ust (ravish); toza-iflos (sifat); urush- tinchlik (ot); kulmoq-yig‘lamoq (fel). Hajm-o‘lchov payt yo‘g‘on – ingichka, kecha-kunduz, kata-kichik, avval-keyin, ozg‘in-semiz, ilgari-hozir, baland-past, tonggi – tungi. Akademik litseylarning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida antonim so‘zlar quyidagicha tavsif berilgan: Antonimlar (zid ma’noli so‘zlar) - grekcha anti - «zid qaramaqarshi», onoma yoki onuma «nom» degani bo‘lib, qarama qarshi tushunchalarni ifodalaydigan so‘zlardir. Antonimik juftlikdagi so‘zlar faqat bir xil so‘z turkumlariga oid bo‘ladi: er-osmon (ot) uzun-qisqa (sifat), ko‘p-oz (ravish), keldi-ketdi (fel). Antonimik juft hosil bo‘lishi uchun ikkita mustaqil tushuncha mano jihatdan o‘zaro qarama-qarshi bo‘lishi kerak. Fellardagi bo‘lishli-bo‘lishsizlik xususiyati antonimlikni vujudga keltirmaydi. Zidlanishlarga bizning ajdodlarimiz Abu Nasr Farobiy, Jaloliddin Rumiy va boshqalar katta ahamiyat berganlar, xususan, Jaloliddin Rumiyning takidlashlaricha, har qanday «ashyo»ning qimmati ziddi bilan ayon bo‘ladi, ziddi bo‘lmagan narsani tarif etish imkoniyatdan tashqaridadir. Tangri nurning oshkor bo‘lishi uchun qorong‘i etib yaratilgan mazkur olamni mavjud ayladi. Odam ro‘parasida Iblisning, Mus о qarshisida Firavnning, Ibrohim oldida Namrudning va Mustafo qarshisida Abu Jahlning paydo bo‘lishini bunga misol qilib keltirish mumkin. Ana shunday zidlanishlar tilimizda ham o‘z ifodasini topgan. Birini aytishimiz bilan uning ziddi xayolimizga keladi. Masalan, oq -qora, uzun -qisqa (kalta), baland-past, donoahmoq; li (suvli), -siz (suvsiz) va boshqalar. Ko‘p ma’noli so‘zlar har bir manosi bilan ayrim-ayrim so‘zlarga antonim bo‘lishi mumkin: qattiq yer - yumshoq yer; qattiq (xasis odam - saxiy odam. Antonimik juftlar ko‘chma mano ifodalab, yangi so‘zlar hosil qilishi mumkin: tun-u kun – “hamma vaqt” manosida; achchiq-chuchuk - «salat» manosida; yosh-u-qari - «hamma» manosida, uzoqyaqin – “hamma yoqdan» manosida. Sh.Shoabdurahmonov va boshqalar tomonidan yaratilgan “Hozirgi o‘zbek tili” darsligida antonim va antonimiya tushunchalari quyidagicha izohlangan: “O‘zaro qarama-qarshi (zid) ma’noli so‘zlar antonimlar deyiladi. So‘zlarning bunday munosabatda bo‘lish hodisasi antonimiya deyiladi: yaxshi-yomon, baland-past, oz-ko‘p, yoz-qish, xursand-xafa, olmoq-bermoq, kelmoq-ketmoq kabi”. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, antonimlik, asosan, abstrakt 11 otlar tabiatida uchraydi. Abstrakt otlar o‘rtasidagi ma’noviy ziddiyatlar talqini xalqimizning madaniyati, ma’naviyati, dunyoqarashi, e’tiborli jihati qadriyatlar tizimi bilan bog‘liq. Zero, yaxshilik va yomonlik, yorug‘lik va zulmat, adolat va haqsizlik, hayot va o‘lim, rost va yolg‘on, sog‘lik va kasallik, do‘stlik va dushmanlik, mehnatkashlik va dangasalik, boylik va kambag‘allik, aql va ahmoqlik kabi qadriyatlar tizimi har bir xalq hayotining ajralmas qismiga aylangan. Darslikda antonimiya hodisasi asosida birdan ortiq so‘zlar o‘rtasidagi zidlik munosabati yotishi qayd etilar ekan, ko‘p ma’noli so‘z har bir manosi bilan boshqa so‘zlarga antonim bo‘la olishi ko‘rsatiladi. Asarda antonimlikning bir sinonimik qatorga kiruvchi so‘zlarning boshqa bir so‘z yoki boshqa sinonimik qatorga kiruvchi so‘zlar bilan antonimik munosabatga kirisha olishi misollar asosida ko‘rsatiladi. Asarda olimlarning antonimlar va inkor hodisasi to‘g‘risidagi fikrlari e’tiborga molik. Mualliflar ular orasidagi farqni quyidagicha ko‘rsatadilar: “Antonimiyada o‘zaro zidlik bo‘lishi aytildi, zero zidlikda esa biri ikkinchisini inkor etish hodisasi ham seziladi. Lekin bu ikki hodisa tamoman bir-biridan farq qiladi. Tasdiq va inkor etish tilda bor hodisa. Lekin u antonimiyani yuzaga keltirmaydi. Chunki antonimiya asosida o‘zaro zid bo‘lgan, lekin bir-birini inkor etmaydigan ikki narsa-hodisa yotadi. Masalan: kelmoq va ketmoq — antonim. Lekin keldi deyilganda ketish harakati inkor etilmaydi, bu harakatga, umuman, munosabat ifodalanmaydi. Inkorda esa o‘zaro aloqadagi ikki narsa, belgi yoki harakat emas, aynan bir predmet, belgi yoki harakatning o‘zi inkor etiladi. Masalan: olmadi deyilganda berganlik ifodalanmaydi, balki shu harakat (olish)ning o‘zi inkor etiladi. Bu esa antonimiyani yuzaga keltirmaydi. U.Tursunov, J.Muxtorov, Sh. Rahmatullayevlar tomonidan yaratilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida antonimlar quyidagicha tariflangan: “Til birliklarining o‘zaro zid munosabatdagi manolarni anglatishi asosida guruhlanishiga antonimlar deyiladi”. H.Jamolxonovning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida esa antonimlar tavsifi “Leksik antonimiya leksemalarning bir-biriga zid mano anglatishidir: oq va qora, qalin va yupqa kabi” tarzida izohlanadi. Demak, qarama-qarshi mano bildiradigan so‘zlar biri ikkinchisiga nisbatan antonim deyiladi: katta-kichik, uzoq-yaqin, chap- o‘ng, sog‘aymoq-kasal bo‘lmoq, muhabbat-nafrat kabi” tarzida beriladi. H.Jamolxonov antonimlarning yuzaga kelish sabablari haqida fikr yuritganda, asosan, leksik antonimlarni ko‘zda tutishi seziladi. Olim antonimiya hodisasining, asosan bir turkum doirasida yuz berishini takidlaydi va o‘zaro zid ma’no ifoda etmagan leksemalarning malum kontekst ichida so‘zlovchi yoki muallif tomonidan antonimik munosabatlarga kiritilishi kontekstual antonimlarni hosil qilishini misollar asosida tahlil etadi. Xullas, antonimiyada uch xil belgi bor: 1) shakliy (fonetik strukturasi) jihatdan har xillik; 2) manosi jihatdan har xillik; 3) manodagi o‘zaro zidlik. Ana shu oxirgi belgi antonim so‘zni o‘zaro birlashtiradi, 12 yani qarama-qarshi ma`noli birlik qiladi”. Yuqoridagi talqin va tahlillar shuni ko‘rsatadiki, antonimlar haqidagi qarash va nazariyalar har xil bo‘lishi tabiiy, ammo darsliklarda bir xillikka erishish lozim. 2.2. Antonimiya va poltsemiya hodisalari. 13 Antonimiya va poltsemiya hodisalari o‘zaro bog‘liqdir ko‘p ma’noli leksema o‘zining bosh ma’nosi bilan bitta antonimik juftlikka, hosila ma’nosi esa boshqa antonimik juftlikka kirishi mumkin. Masalan, achchiq qalampir va shirin olma kabi birikmalarida achchiq va shirin leksemalari o‘zlarining bosh ma’nolari orqali anotimik munosabatga kirishgan achchiq gap va shirin leksemalarining hosila (ko‘chma) ma’nolari antonimiyaga asos bo‘lgan. Leksik antonimiya ikkita leksema orasida yuz beradi. Bu ikki so‘z antonimik juftliku hosil qiladi. Ammo antonimik juftlik juft so‘z degan gap emas. Qiyos qiling, katta va kichik antonimik juftlik (undagi har bir so‘z- mustaqil leksema). Katta kichik bitta juft so‘z, u umumlashgan bitta ma’noga ega. Demak, katta va kichik zid ma’noli ikkita leksema bo‘lganligi uchun ular bir-biriga nisbatan antonimdir. Katta-kichik juft so‘zi esa antonimlar ishtirokida yasalgan bitta leksemadir. Binobarin bitta leksemaning yolg‘iz o‘zi antonym hisoblanmaydi. Shuningdek, bor va boma kabi so‘z shakllari ham antonimlar deb qaralmaydi. Chunki, antonim bo‘lish uchun yuqorida aytib o‘tilgandek, albatta ikkita so‘z (leksema) mavjud bo‘lishi, bu ikki so‘z o‘zaro zid ma’no ifodalashi shart. Bor va borma esa ikkita leksema emas balki, bitta bor leksemaning (fe’lning) bo‘lishli va bo‘lishsiz shakllari bor va borma tarzida ifodalangan holati hisoblanadi xolos. Antonimiya tilshunoslikda so zlar o rtasidagi qarama-qarshi ma noliʻ ʻ ʼ munosabatlarni o rganadi. Antonimlar — qarama-qarshi ma noga ega bo lgan so z ʻ ʼ ʻ ʻ juftlari bo lib, ular bir-birining semantik jihatdan qarama-qarshi tomonini tashkil ʻ qiladi. Masalan, «katta» va «kichik», «oq» va «qora». O zbek tilshunosligida ʻ antonimiyani o‘rganish asosan semantika doirasida olib boriladi. Ular ikki asosiy guruhga bo linadi: ʻ 1. Kontradiktor (mutlaq qarama-qarshi) antonimlar: Bu turdagi so zlar bir- ʻ birini butunlay inkor qiladi. Masalan, «hayot» – «o lim», «bor» – «yo q». ʻ ʻ 2. Antitetik (nisbiy qarama-qarshi) antonimlar: Bu so zlar qarama-qarshilikni ʻ bildirsa-da, boshqa nuqtai nazardan yaqin ma noga ega bo lishi mumkin. ʼ ʻ Masalan, «issiq» – «salqin», «katta» – «kichik». Antonimlar o z ma no va funksiyasiga ko ra semantik turlicha bo ladi. ʻ ʼ ʻ ʻ Ularning lug aviy-semantik jihatlarini aniqlashda kontekst muhim ahamiyat kasb ʻ etadi. Misollar: 1. Qarama-qarshi so zlar juftligi: «Do st» – «dushman». «Kun» – «tun».«Oq» ʻ ʻ – «qora». Ushbu so zlar o‘zaro qarama-qarshi ma noni bildiradi va ularni birga ʻ ʼ ishlatish tilda ma noviy kontrast yaratadi. ʼ 14 2. Kontekstda qarama-qarshi foydalanish: “Yaxshi so z – jon ozig i, yomonʻ ʻ so z – dil zahri.” Bu misolda «yaxshi» va «yomon» antonimlaridir. Ular insonga ʻ ta sir qilishdagi qarama-qarshilikni ifodalaydi. ʼ 3. Ma no jihatidan o xshashlikka ega antonimlar: «Boy» – «kambag al». Bu ʼ ʻ ʻ juftlik moddiy holatdagi qarama-qarshilikni bildiradi. Antonimlar ko pincha badiiy asarlarda tilning ta sirchanligini oshirish va ʻ ʼ estetik go zallik yaratish uchun ishlatiladi. Ular she riyat va nasrda kontrast ʻ ʼ yaratib, ma no chuqurligini ta minlaydi. She riyatda antonimlar: Abdulla ʼ ʼ ʼ Oripovning quyidagi satrlarini olaylik: “Hayot va o lim o rtasida bir nafas, ʻ ʻ Shu bir nafas o zginadir umrimiz.” ʻ Bu misolda «hayot» va «o lim» antonimlari qarama-qarshilikni kuchaytirib, inson ʻ hayotining qisqaligini ta kidlaydi. Adabiyotda antonimlarning qo llanilishi: ʼ ʻ Cho lponning quyidagi asaridan misol: ʻ “Kunduzi kulgu, kechasi esa ko z yoshi.” ʻ Bu misolda «kun» va «tun», «kulgu» va «ko z yoshi» antonimlari yordamida ʻ hayotning turli holatlari ta kidlangan. Publitsistik uslubda: ʼ “Erkinlik va qullik o rtasidagi farqni anglash kerak.” Bu misolda «erkinlik» ʻ va «qullik» so zlari antonim bo lib, ular oraliqdagi asosiy farqni ko rsatadi. O zbek ʻ ʻ ʻ ʻ tilining izohli lug atida ko‘plab antonimlar juftligi mavjud: «Achchiq» – «shirin». ʻ «Tez» – «sekin». «Issiq» – «sovuq». Adabiyotdagi misollar: Oybekning “Qutlug ʻ qon” romanidan: “Boylikni orzu qilganlar kambag allikni unutadilar.” Bu misolda ʻ «boylik» va «kambag allik» antonimlari hayotiy qarama-qarshilikni ko rsatadi. ʻ ʻ O‘zbek xalq maqollarida antonimlar: “Do st kuldirar, dushman yig latar.” “Qizil ʻ ʻ olma qora bo lar, yaxshi yigit yomon bo lar.” Maqollarda antonimlar yordamida ʻ ʻ hayotiy haqiqatlar va qarama-qarshiliklar ifodalanadi. Bu bo limda antonimiyaning ʻ nazariy asoslari, lug aviy-semantik xususiyatlari, stilistik funksiyalari va amaliy ʻ tadqiqotlar yoritildi. Antonimlar o zbek tilining boyligi va go zalligini ifodalashda ʻ ʻ muhim ahamiyatga ega. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev ilm-fanni rivojlantirish borasida ilm-fan fidoiylariga kata ishonch bildirmoqda. Va bu borada qator islohatlar olib borilayotganligiga quyidagi sozlari yaqqol dalilidir. “Mamlakatimizda ilm-fanni dunyoda hech kimdan kam bo‘lmagan darajada rivojlantirish uchun sizlarga va barcha olimlar, ilmiy jamoalarga zamonaviy shart-sharoitlarni yaratib berish biz 15 uchun ham qarz, ham farzdir.” Bugungi kun o zbek tili fani o qituvchisi mumkinʻ ʻ qadar mustaqil, erkin faoliyat ko rsatish yo lidan bormogi lozim. Buning uchun ʻ ʻ unda chuqur bilim, tajriba, iqtidor va shu bilan birga, bolalarga bilimni yetkaza olish mahorati bo lishi zarur. Zero, «biz o z iste’dodli, fidoyi bolalarimizga, ʻ ʻ farzandlarimizga bilim va kasb cho qqilarini zabt etish uchun qanot berishimiz ʻ kerak. Fan va texnikaning jadal rivoji ta’limning turli sohalari va qatlamlariga ham shiddat bilan kirib kelib, uning mohiyatini, andozalarini yangilashga, o zgaritirishga munosib zamin yaratmoqda. Nazariy tushunchalar bilan bir ʻ qatorda o‘quvchilarning yoshiga va qobiliyatiga kora lingvistik mashqlar ham berib boriladi. Bu mashqlar o‘quvchilar qiyinroq o‘zlashtirayotgan mavzuni to‘liqroq o‘zlashtirishga, o‘zlashtirgan mavzuni esa mustahkamlashga yordam beradi. Leksikologiya bolimi orqali sozlarning shakl va mano munosabatiga turlari haqida ma’lumotga ega. So‘zlarning shakl va mano munosabatiga kora tort turi mavjud.  Omonimlar;  Sinonimlar;  Antonimlar;  Paronimlar. Antonimlar mavzusi 5-sinfdan boshlab o‘tiladi. O‘quvchilar mavzuni mukammal o‘rganish jarayonida mashqlarning o‘rni beqiyos. Mashqlar o‘quvchilarga tushunarli, topqirlikka, izlanuvchanlikka yo‘naltirmog‘i kerak. Aynan mashqlarni xalq ogzaki ijodi namunalaridan tanlamoq o‘quvchilarga yanada qiziqarli tuyilishi tabiiy. Chunki bolalar topishmoq , maqollarni o‘qish, ichidan antonim juftliklarni topishi dars jarayoniga samarali tasir o‘tkazadi. Xo‘sh, antonimlik qanday hodisa? Biz bu savolga javob berish uchun tilshunoslarning antonimiya hodisasi haqidagi fikrlariga toxtalariz. Antonimiya kontekstdagi ikkita leksik birlik yoki sozlar ortasidagi qarama-qarshi semantik munosabatni ifodalaydi. S.J.Smit o‘z asarida antonimiyani 2ta guruhga boladi:  Leksik antonimlar;  Grammatik antonimlar. O‘zaro zid ma’noli so‘z va qo‘shimchalarga antonimlar (zid ma’noli so‘zlar) deyiladi. So‘z maqomidagi antonimlar lug‘aviy (leksik) antonimlar, qo‘shimcha maqomidagi antonimlar esa affiks antonimlar sanaladi. Demak, antonimlar qarama-qarshi zid ma’noli so‘zlardir. Antonimlar doimo ikki qarama-qarshi azodan iborat boladi. Birini aytsak ikkinchisini xayolimizga keltiramiz. Masalan, Sovuq deyishimiz bilan issiq esimizga tushadi. Sovuq va issiq sozlari antonim juftliklardir. Antonimlik hodisasi bir soz turkum doirasida kuzatiladi. Antonimlarning quyidagi korinishlarini uchratamiz. 16  Lugaviy antonimiya;  Affiks antonimiya;  Frazeologik antonimiya. I. Lugaviy antonimiya –leksemalarning bir-biriga zid ma’no anglatishi asosida guruhlanishi. Oq va qora , qalin va yupqa kabi. Lug‘aviy antonimlar sifat so‘z turkumida keng tarqalgan, ot, fel, ravish, so‘z turkumlarida kamroq uchraydi. Zid ma’noli so‘zlarning qaysi so‘z turkumiga oid ekanligini aniqlaydilar. Bundan tashqari leksikologiya bo‘limi morfologiya bo‘limi bilan bilan integratsiya qilinib o‘rganiladi. II. Affiks antonimiya qoshimchalar ortasidagi zid ma’nolilik tushuniladi. Asosan antonimlik sifat soz turkumidagi qoshimchalarda uchraydi. Masalan, suvli- suvsiz. Bulardan birinchisi asosdan anglashilgan narsaga egalik manosini, ikkinchisi shu narsaga ega emaslik ma`nosini ifodalaydi. III. Frazeologik antonimiya ikki frazemaning o‘zaro zid ma’no ifodalashidir: oshig‘i olchi va ishi o‘ngidan kelmaslik; boshi ko‘kka yetmoq va fig‘oni falakka chiqmoq kabi. Demak, frazeologik antonimlik ikki ibora ozaro qarama-qarshi mano bildirishidir. O‘qituvchining dars jarayonida asosiy yordamchisi bu darslikdir. Darsliklarda puxta, tushunarli va albatta, mavzuni qamrab olgan mashqlarning kiritilishi kutilgan natijani beradi. Qarama-qarshilik kategoriyasi borliqning asosiy mezonlaridan biri sifatida doimo olimlar diqqat markazidagi hodisalardan biri sifatida e’tirof etilgan. Uning tildagi ifodasi, asosan, antinomiya nomi ostida talqin qilinib, bu haqida monografik ishlar maydonga kelgan. Jumladan, rus tilshunosligidagi L.A.Novikov, V.A.Ivanova, N.Miller kabi tilshunoslarning ilmiy izlanishlari shular jumlasidandir. Turkologiyada ham antonimlar haqida bir qancha maholalar yozilgan, darsliklarda dastlabki umumiy ma’lumotlar berilgan bo‘lsa-da, mazkur mavzuga bag‘ishlangam monografik asarlar.1970-yillar davomida maydonga kela boshladi. Birinchi navbatda qozoq tilidagi antonimlarni maxsus o‘rgangan. Musin hamda ozarbayjon tilidagi antonimlarni tahlil qilgan Talibovlar tomonidan yaratilgan tadqiqotlarni ko‘rsatib o‘tish maqsadga muvofiqdir. O‘zbek tilshunosligida esa antonimiya hodisasi haqidagi ilk ilmiy qarashlar S.Mutallibov, S.Usmonov kabi olimlarning maqolalarida o‘z aksini topgan bo‘lsa, keyinchalik R.Shukurov, B.Isabekovlar tomonidan ushbu masala nomzodlik dissertatsiyalarida tadqiq qilingan. Leksik birliklar o‘rtasidagi semantik qarama-qarshilikning yuzaga kelishida ularning sememalari emas, muayyan semalari asos bo‘ladi va bunday semalar qarama-qarshiligi – antisemiya nafaqat bir turkum, balki turli turkumdagi so‘zlar munosabatida ham mavjud. Shunga 17 ko„ra, leksik birliklardagi semantik qaramaqarshilikni faqat antinomiya doirasidagina emas, balki undan tashqarida ham tekshirish maqsadga muvofiqdir kabi antisemiya borasidagi Abdullayevaga tegishli ilmiy tahlillar ham tilshunosligimizdagi mazkur sohadagi yutuqlardan biri desak xato qilmagan bo‘lamiz. Deyarli barcha ishlarda leksik birliklarning mazmuniy qarama-qarshilik munosabati bir turkum doirasida olingan. Turkumlararo qarama-qarshilikka oid fikrlar, asosan, N.Millerning ilmiy qarashlarida uchraydi. Qarama-qarshilik hodisasi tilshunoslikda, asosan, antonimiya termini bilan izohlanadi. “Antinomiya – mantiqan har biri isbotlanadigan ikki qonun, mulohaza yoki xulosa o‘rtasidagi ziiddiyat”. Darhaqiqat, til voqelikni bilish vositasidir. Baholash jarayoni ham tafakkur bilan bog‘liq. Olamni o‘rganish, uni o‘zlashtirish va baholash o‘z-o‘zidan til birliklarida o‘z ifodasini topadi. Antonim so‘zlar mana shu til birliklaridan biri sifatida badiiy adabiyotda, publisistikada, va shuningdek, maqol va matallarda kengdir. Aql, farosat, topqirlik, chaqqonlik kabi fazilatlar insoniyat uchun azaldan qadriyatlarga aylanib ketgan hodisalar hisoblanadi. Bu tushunchalar xalq og‘zaki ijodida ham, badiiy va publisistik adabiyotda ham o‘z ifodasini topgan. Uzoqdagi ovni ko‘rib, yaqindagi yovni ko‘rmas bo‘lma maqolida ham farosat, aql bilan harakat qilish lozimligi antinomiyadan mohirona foydalanish orqali xalqona usulda aks ettirilgan. Shuni unutmaslik lozimki, aksiologik baho insonning maqsadli faoliyati natijasida hosil bo‘lib, u insonlar o‘rtasidagi muloqot jarayonida voqelikka nisbatan bildirilayotgan faol munosabatning ifodasidir. UZOQ-YAQIN tilda faol qo‘llanadigan ravish antonim hisoblanadi. Uzoq, olis, yiroq, ba’zi shevalarda iroq tarzida ishlatiladi. Tuzilishi jihatidan tub so‘z sxemasidan iborat; mustaqil bo‘lib, antonim bo‘lishi uchun kontekst shart emas; bir semantik zanjirga aloqador: uzoq-yaqin (masofa), uzoq-yaqin (qarindosh) kabi; olis, yiroq singari o‘z sinonimlariga ega; boshqa turkum yasalganda ham antonimligini saqlab qoladi: yaqinlashmoq-uzoqlashmoq; nutqimizda ham faol qo‘llanadi; grammatik bir so‘z turkumiga mansub. Ma’lumki, antonim so‘zlar ichida sifat va ravish so‘z turkumidagi so‘zlar miqdoran ko‘pligi bilan ajralib turadi. Uzoq-yaqin antonim juftligi masofa ma’nolarini bildiruvchi ravish antonim hisoblanadi. Bu antonim juftlikda o‘rta so‘zi oraliq, neytral maqomga ega. Agar antonim juftlik ifodalagan ma’no o‘rtasida oraliq hodisa mavjud bo‘lsa, mazkur antinomiya munosabati darajalanish asosida shakllangan desak xato qilmagan bo‘lariz. Bu kabi antonimlar kontrar antonim deyiladi. Quyida antinomiya hosil qilgan sememalar tahliliga yuzlanamiz: (UZOQ I ma’nosida birpas so‘zi bilan antonim). UZOQ II “Katta masofa bilan ajralib turadigan yerda, juda narida joylashgan”-YAQIN I “Kichik masofa bilan ajralib turadigan yerda, shu o‘rtada joylashgan” ma’nolarida o‘zaro zid munosabat anglashiladi. UZOQ II-YAQIN I sxemasida “masofa” sema asosida antinomiya hosil bo‘lgan. Leksemaning 18 navbatdagi semantik strukturasida ma’no ko‘chishi hodisasi vositasida bir qator sememalar paydo bo‘lganini ko‘rish mumkin. UZOQ III-YAQIN II: uzoq fursat- yaqin fursat “vaqt” semasi, UZOQ IV “do‘stlik, qarindoshlik, tanishlik jihatdan bog‘lanish u qadar yaqin bo‘lmagan, yaqin emas” - YAQIN IV “do‘stona munosabatda bo‘lgan, qadrdon, mehribon” sememalarida “munosabat” semasi, UZOQ V “bevosita aloqasi, munosabati yo‘q” YAQIN V “nimasi bilandir o‘xshash yoki deyarli bir xil” “daxldorlik”, “tegishlilik” semasi asosida (ilmga yaqin odamlar, ilmdan uzoq odamlar) ham o‘zaro zid munosabatlarni nomlab kelyapti. Uzoq qarindosh, ilmga yaqin odamlar, yaqin vaqt kabi semantik qurshovlardagi antinomiya hosila ma’nolar hisobiga to‘g‘ri keladi. Tilning epistemologik imkoniyati insonda aksiologik qarashlarning paydo bo‘lishiga zamin yaratadi. Aksiosferaning shakllanishida esa til “qurol”, “aslaha” vazifasini bajaradi. “Lisoniy struktura (qurilma) insonning voqelikni idrok etish qobiliyati va tajribasining shakllanishini ta’minlab, ijtimoiy ongga ta’sir o‘tkazadi hamda shu yo‘sinda insonning dunyoqarashi, voqelikni anglash qobiliyatini shakllantiradi”. Voqelikni anglash qobiliyati va undan foydalanish jarayonida inson mental faoliyatining mahsuli - tajriba shakllanadi. Va bu o‘z navbatida, qadriyatlar sistemasining tarkib topishida muhim ahamiyat kasb etadi. Yaxshilik va yomonlik haqida qadimdan faylasuflar, shoir va yozuvchilar tomonidan izlanishlar olib borilgan. Dunyo yaxshilik va yomonlik ostida qurilgan moddiyat sifatida qaralgan. Maqollar ichida ham yaxshilik va yomonlik mazmunidagilar talaygina. Jumladan, yaxshi payqab gapirar, yomon chayqab gapirar; Yaxshilikni unutma, yomonlikni ko‘zda tutma; Yomon yashar, yaxshi qaqshar kabi maqollarni misol qilishimiz mumkin. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, antinomiya hodisasi abstrakt nomlarda kuchliroq namoyon bo‘ladi. Insoniyatning qadriyatlar tizimi ham, asosan, antinomiya hodisasini ifodalagan abstrakt leksemalarda tilda voqelanadi. Yomon- yaxshi antonim juftligi “O‘zbek tili antonimlarining izohli lug‘ati” quyidagicha izohlangan: Yomon. 1 – a‘lo, Yomon 1- besh; Yomon 2 (salbiy sifat va xususiyatlarga ega bo‘lgan, salbiy baholanadigan, talabga javob bermaydigan) Yaxshi. 1 (ijobiy sifat va xususiyatlarga ega bo‘lgan, ijobiy baholanadigan, talabga javob beradigan); Yomon 3 (yomon maqsad)- Yaxshi2 (yaxshi maqsad); Yomon 4 (yomon hulq, yomon fe’l-atvor) Yaxshi3 (yaxshi hulq, yaxshi fe’l-atvor). Antinomiya tub so‘zlarning o‘zaro zid ma’no anglatishi asosida yuzaga kelgan. Yomon leksemasining semantik strukturasi: 1. Sifatsiz, sifati past: yomon chit. 2. Biror ishni eplay olmaydigan, o‘quvsiz, tajribasiz: yomon xodim. 3. Ahloqsiz, fe’l atvori yaramas; buzuq niyatli: yomon kishi ekansiz-ku! 4. Og‘ir, xatarli: cholning ahvoli yomon. 19 5. Ayb, gunoh: ostonada turish yomon bo‘ladi, qizim. 6. Notinch, behalovat: Bugun Ahmad juda yomon uxladi. 7. Noxush, yoqimsiz; sovuq: Yomon habarning qanoti yengil bo‘ladi. 8. Xavfli, xatarli; falokat keltiruvchi: Oraga fitna solish yomon narsa. 9. Salbiy, yoqimsiz, behosiyat; xunuk: Doimiy asabbuzarliklar sog‘likka 10. yomon ta’sir qiladi. 11. Nosog‘lom, kasal; lanj: Qiz bechora o‘zimni yomon his qilyapti. 12. Ayyor, makkor, quv; ishbilarmon, epchil: Opa yomon, bir narsaga kirishsa 13. qo‘ymaydi. 14. O‘quv ishlarida past ko‘rsatkich: Maktabda yomon bahoga o‘qisang ham 15. vijdoningni sotma. 16. Qattiq, kuchli: Yomon urushgani uchun bola uydan qochib ketdi. Shuningdek, yomon gap “so‘kish yoki odob doirasiga sig‘maydigan gap”, yomon kun “iztirobli, og‘ir kun” sememalari ham mavjud. Yaxshi leksemasining semantik strukturasi: 1. Ijobiy sifatga ega bo‘lgan, biror talabga to‘la javob beradigan, kishiga yoqadigan, ma’qul bo‘ladigan: yaxshi kishi; yaxshi g‘oya; o‘zini yaxshi tutmoq; yaxshi g‘oya. 2. Rozilik, ma qullash ma nosini bildiradi: Yaxshi, hozir yetib boraman.‟ ‟ Shuningdek, quyidagi misollar yaxshi leksemasining semantik strukturasi yana bir qator ma’nolarni qamrab olishini ko‘rsatadi: Yaxshi matolar ko‘p (sifatli – normativ baho); Bizga yaxshi xodim kerak! (tajribali, uquvli - intelektual baho); Yaxshi otga og‘irlik ko‘p, Yaxshi xotinga – zo‘rlik (sodda, yuvosh - etik baho); Yaxshi xislat – go‘zal fazilat (yoqimli- estetik baho); Yaxshi kunlarni maza qilib eslayman! (baxtli kunlar – gedonistik (huzur-halovatga intilish) baho); Gapning ozi yaxshi, Qizning - nozi (foydali - pragmatik baho); Go‘sht-yog‘ berma, yaxshi til ber (xushmuomala – etik baho); Tabassum sog‘likka yaxshi ta’sir qiladi (ijobiy - pragmatik baho); Bugundan o‘zimni yaxshi his qilyapman (sog‘lom, tetik – normativ baho); Ostonadan ayvon yaxshi, Vijdonsizdan hayvon yaxshi (afzal - pragmatik baho); Yaxshi oshini yer, Yomon - boshini (axloqli, yaxshi niyatli – etik baho). Bu misollardan anglashiladiki, metafora, metoniya kabi ma’no ko‘chishlari inson uchun zarur hodisa-hodisalarning subyektiv idroki natijasida paydo bo‘ladi. Polisemantik jarayonlarda xalqning dunyoni ko‘rishdagi, uni nomlashdagi ijodkorligi namoyon bo‘ladi. Demak, Yomon I (sifatsiz) –Yaxshi I (sifatli); Yomon II (biror ishni eplay olmaydigan) - Yaxshi II (biror ishni eplay oladigan); Yomon III (axloqsiz, buzuq niyatli) - Yaxshi III (axloqli, yaxshi niyatli); Yomon IV (og‘ir, xatarli) - Yaxshi IV (yengil, xavfsiz); Yomon VI 20 (notinch) - Yaxshi VI (tinch, ); Yomon VII (noxush, yoqimsiz) - Yaxshi VII (yoqimli); Yomon IX (salbiy, yoqimsiz, behosiyat) - Yaxshi IX (ijobiy, yoqimli, hosiyatli); Yomon X (nosog‘lom, kasal) - Yaxshi X (sog‘lom); Yomon XI (ayyor, mug‘ombir) - Yaxshi XI (sodda, yuvosh) kabi sxemalarda antinomiya hodisasi yuz bergan. Mazkur antonim juftlikning semantik xususiyatlari haqida yana shularni qo‘shimcha qilish mumkin: antonim bo„lishi uchun kontekst shart emas; bir semantik zanjirga aloqador: do‘st-dushman (inson) kabi; o‘z sinonimlariga ega; boshqa turkum yasalganda ham antonimligini saqlab qoladi: do‘stlashmoq- dushmanlashmoq; nutqimizda ham faol qo‘llanadi; o‘z va ko‘chma ma’nolarda ham ziddiyat hosil qiladi; grammatik bir so‘z turkumiga mansub. Antonimlarning leksik-semantik, funksional-uslubiy xususiyatlarini o‘rganish o‘zbek xalqi madaniyati, urf-odat, an’analari, dunyoqarashi, milliy qadriyatlari haqida muhim ma’lumotlar berishi bilan ahamiyatli. Shuningdek, insoniyat uchun muhim hodisa va holatlardagi qarama-qarshiliklarni, kishilarning ichki dunyosidagi ziddiyatlarni nomlab kelishi bilan tilning aksiologik tomoni bilan uzviy bog‘liqdir. 21 2.3. Antonimiyalarni o‘rganish bilan bog‘liq masalalar. Abstrakt otlarda antinomiya munosabati ancha yorqinroq kuzatiladi mehr- nafiat, shodlik-qayg‘u, yaxshilik-yomonlik, tinchlik-urush, quvonch-tashvish, havas-hasad, do‘stlikdushmanlik ardan ham to‘la antonimik guruhi hosil bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu asosiy qismlardan keyin, tub antonimlar ko‘rsatkichi, affiksli antonimlar ko‘rsatkichi hamda sitata olingan adabiyotlar ro‘yxati ilova qilinadi. Lug‘atda antonim so‘zlar vertikali tartibda, misollar esa gorizontali tartibda berilgan bo‘lib. lug‘atda 1000 dan ortiq antonimik juftlik berilgan O‘zbek tili antonimlari lug‘atini tuzishda mazkur ko‘rinishlardan ijodiy foydalanildi. Bundan tashqari, o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlari ham hisobga olindi. Masalan, ingliz tili lug‘atida tub va yasama antonimlar ikkiga ajratib berilgan O‘zbek tili lug‘atida esa ularni ajratmay, birgalikda alifbo tartibida berildi. Chunki tub va yasama antonimlarni ikki bo‘limga ajratib lug‘at qilish tub-yasama, tub- qo‘shma, tub- juft kabi sxemalarda yasaladigan juda ko‘p antonimik guruhlari lug‘atga kiritish imkonidan mahrum qilar edi. Dominantlarning o‘rni shu antonimik juftlikning alfaviti tartibi bo‘yicha belgilandi. Dominant antonimlarning sinonimlari vertikali tartibda birin-ketin berildi. Bunda har bir sinonimning ishlatilish darajasi hisobga olindi. Masalan, Azob-rohat; Uqubat-huzur;Zahmat- farog‘at;Kulfat-halovat. Dominant antonimning sinonimlari sostavida dublet so‘zlar yoki ularing ayrim variantlari ham uchraydi. Antonimik gruppadagi dominant so‘zlarning asosiy bosh ma’nosini ko‘zda tutgan holda izohlandi. Ko‘p ma’noli so‘zlarning ma’nolariga e’tibor berildi va izohlandi. Ayirmoq. 1. Biror narsadan bir qismini alohida qilmoq, undan olib, miqdonni kamaytirmoq. 2. Biror son yoki miqdordan undan kichik bo‘lgan boshqa son yoki miqdorni olmoq. 3. Ko‘chma ahil, ittifoq kishilar orasida nizo, nifoq solib, bir-biridan uzoqlashtirmoq, begona yoki dushman qilib qo‘ymoq. Frazeologik antonimlar so‘z antonimlardan keyin berildi. Ko‘p ma holi bir so‘z, turi antoninak guruhlarda takror uchirasli mumkan Masalan, ogir so‘zi lug‘atda to‘it joyda, engil so‘zi uch joyda turli lug‘at maqolalarida, xilma-xil sinonimlar bilan birga kelib yangi-yangi ma’nolarda qo‘llanadi. Yengil vazmin emas, tosh bosmaydigan: yengil yengiltak, yengiltabiat.Og‘ir vazmin, vazni katta bo‘lgan, tosh bosadigan, vaznli.Og‘ir hazm bo‘lishi oson, tez hazm bo‘ladigan, singishli, kuchsiz. Ushbu lug‘atda antonimlaring asosiy formasi, masalan sifatning 22 oddiy darajasi berildi, ammo orttirma, qiyosiy darajalar (kap-katta kichkina, kattaroq-kichikroq) kiritilmadi. Lug‘atda antonimik juftliklar ko‘rsatkichi berildi. Bunda sinonimsiz antonimik juftliklar o‘z holicha yozildi Ammo bir necha sinonimlarga ega bo‘lgan antonimik gruppa ko‘plab antonimik juftliklarga ega bo‘ldi. Masalan: antonimik guruhida boy-kambag‘al, boy-faqir, boy-qashshoq, boy- bechorahol, badavlat-kambag‘al, badavlat-faqir, badavlat-qashshoq badavlat- bechorahol, davlatmand-kambag‘al, davlatimand-faqir, davlatinand-qashshoq, davlatmand- bechorahol, davlatli-kambag‘al, davlatli-faqir, davlatli-qashshoq, davlatli- bechorahol kabi 16 ta antonimik juftlik mavjud. Lug‘atga u yoki bu antonimning kirgan kinmaganligini bilishni engillashtirish maqsadida, antonimlarning alfavit ko‘rsatkichi ham berildi. Biz yuqorida ayrim so‘z kategoriyalarining antonimligini ko‘rsatuvchi ba’zi belgilar haqida so‘zlab o‘tgan edik. Masalan, baxtli-baxtsiz kabi bir o‘zakli yasama sifatlarning, pishgan- pishmagan kabi bo‘lishli-bo‘lishsiz sifatdoshlaring antonim bo‘lishi uchun ularning shu tilda sinonimlariga ega bo‘lishi, boshqa tilga so‘z holdagi sifat bilan tarjima etilishi, keldi-ketdi kabi fe’llaring esa bir-biriga qarama-qarshi yo‘nalgan harakatni bildirishi kabi belgilar o‘rni bilan aytilgan edi. Bundan tashqan, so‘zlarni qanday o‘zakdan yoki qayta so‘z turkumiga xos ekanligidan qati nazar, bir-biriga qarama qarshi qo‘yilishi mumkin bo‘lgan har qanday so‘zlaring antonim bo‘la olish yoki bo‘lmasligini ko‘rsatuvchi umumiy belgilar ham mavjuddir. Ikki so‘zning bir-biriga nisbatan zid ma’no bildirishining o‘zi antonimlar uchun umumiy belgi bo‘la oladi. Biroq bu belgi unga muayyan aniqliklar kiritishni talab qiladi. Ana shuning uchun ham qarama-qarshi fikrni har qanday so‘zlar ham, masalan, ayrim tilshunoslar tomonidan antonim hisoblab kelingan keldi- kelmadi, aka-uka, tovuq-xo‘roz kabi so‘zlar aslida antonun bo‘lavermaydi. So‘zlarning antonimligini ko‘rsatuvchi belgilardan biri, fikrimizcha, antonimik juftlik hosil qiluvchi komponentlar orasida oraliq tushunchalarning mavjud bo‘lishidir. Ma’lumki, antonimlar haqida gap borganda, bir hodisa, bir munosabatga doir bo‘lgan ikki qarama-qarshi qism nazarda tutiladi. Bu ikki qismning o‘rtasida doimo qandaydir oraliq tushunchalar yotadi. Professor S. Usmonovbunday oraliq tushunchalarni faqat to‘la antonimlarga xos deb ataydi. Kuzatish, deyarli barcha antonimik juftliklar komponentlan orasida oraliq tushunchalar mavjud bo‘lishini ko‘rsatadi. Masalan, yaxshi, o‘rta, yomon kabi. Biz bunday oraliq tushunchalarni mantiqiy markaz deb atadik. Mantiqiy markaz so‘zlaring antonim bo‘lish- bo‘lmasligini aniqlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Masalan, kechagi, bugungi, ertagi, o‘tgan, hozirgi, kelasi kabi so‘zlardan bugungi hamda hozirgi so‘zlari mantiqiy markaz hisoblanadi Kechagi bugungi ertagi o‘tgan hozirgi kelasi. Demak, chizmadan ko‘rinadiki, kechagi-ertagi va o‘tgan-kelasi so‘zlari mantiqiy markazdan teng uzoqlikdagi ikki qarama-qarshi qutbda 23 yotganligi uchun ular o‘zaro antonimlyk munosabatiga ega bo‘ladi. Ko‘pincha ikki qarama-qarshi qutb oraligida bir necha tushunchalar yotadi. Bunday hollarda mantiqiy markazdan dan teng uzoqlikda yotgan nuqtalar va ularni ifodalovchi so‘zlar bir-bin bilan antonim bo‘lishi mumkin Ayrim hollarda, masalan, issiq- sovuq, qattiq-yunshoq, ochiq- yopiq kabi antonimik juftlik komponentlari orasida mantiqiy markaz yo‘qday, uni belgilash ham mumkin emasday ko‘rinadi. Bunday hollarda oraliq hodisaning hodisaning yoki mantihiy markazning shu tilda o‘z ifodasini topmaganligi, reallashganligi sabab bo‘ladi. Biroq, bunday antonimik juftliklarni atroflicha, chuqurroq o‘rganish tufayli ularning komponentlari orasida (ularni) birlashtiruvchi oraliq hodisa mavjudligini aniqlash mumkin bo‘ladi. Masalan, “issiq”, “sovuq” deb ataladigan yoki shartli ravishda + bilan ko‘rsatiladigan haroratlar o‘rtasida belgisi bilan belgilanadigan kritik harorat mavjuddir. Mantiqiy markazni hisobga olmaslik tufayli antonim komponentlarini belgilashda ayrim xatoliklar ro‘y berishi mumkin. Masalan, ayrim ishlarda antonim sifatida qish-bahor, yoz-kuz so‘zlari tavsiya etiladi Holbuki, fasllar doirasiga ko‘ra qish-yoz antonim bo‘lib, bunda bahor oraliq hodisa hisoblanadi. Shuningdek, bahor-kuz antonim bo‘lib ularga nisbatan bunda yoz mantiqiy markaz rolini bajaradi. Yana bir misol Ba’zi ilmiy ishlarda hayot va o‘lim so‘zlari antonim sifatida tilga olinadi. Holbuki, bu ikki so‘zni bildirgan tushunchalar orasida mantiqiy markaz yoki oraliq hodisa yo‘q. Bu nuqtai nazardan qaraganda haqiqiy antonimlar hayot va o‘lim emas, balki tug‘ilish va o‘lish bo‘lishi mumkin, chunki, bu ikki tushuncha o‘rtasida oraliq hodisa (mantiqiy markaz) yashash, hayot tushunchasi mavjud. Bu qoidaga izchillik bilan amal qilinsa, sayoz-chuqur so‘zlari ham antonim bo‘la olmay qoladi, chunki, ularing har ikkisi ham suv sathiga nisbatan olingan Suv sathi mantiqiy markaz deb faraz qilinsa, natijada ulari bir- biriga tom ma’noda qarama-qarshi qo‘yib bo‘lmay qoladi. Shuningdek, baland- past so‘zlarini ham antonim sifatida tekislik ustidagi bo‘yi turlicha narsalarga nisbatan emas, balki tekislikning ustki va ostki tomonlaridagi tushunchalarga nisbatangina qo‘llash mumkin. Mantiqiy markaz qoidasi tilshunoslikda yangi bir hodisa bo‘lib, hali uni atroflicha o‘rganishga to‘g‘ri keladi. Antonimiyalarni o‘rganish bilan bog‘liq masalalar o'zbek tilshunosligida bir qator ilmiy va amaliy muammolarni o'z ichiga oladi. Bu masalalar tilda antonimiyalarning shakllanishi, qo‘llanishi, ularning semantik tuzilishi va boshqa o‘xshash jihatlar bilan bog‘liq. Quyida antonimiyalarni o‘rganish jarayonida uchraydigan asosiy masalalar va qiyinchiliklarni keltirib o‘taman: 1. Antonimlarning semantik o‘zgarishlari Antonimiyalarni o‘rganishda duch keladigan birinchi masala — antonimlarning semantik o‘zgarishlarini tahlil qilishdir. So‘zlarning ma'nolari vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin, va bu, o‘z 24 navbatida, antonimlarning shakllanishiga ta'sir qiladi. Masalan, bir vaqtlar bir- biriga teskari bo‘lgan so‘zlar, zamonaviy til holatida, ko‘pincha bir-biriga o‘xshash ma'no kasb etishi mumkin. Bunday holatlar tilda semantik daraja o‘zgarishlarini ko‘rsatadi. Masala : So‘zning tarixiy rivoji va semantik o‘zgarishi antonimiyalarning shakllanishiga qanday ta'sir ko‘rsatadi? 2. Leksik va grammatik antonimlarning ajratilishi. Antonimiyalarni o‘rganish jarayonida leksik antonimlar va grammatik antonimlar ni ajratish muhim masaladir. Leksik antonimlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshi ma'no bildiruvchi so‘zlardir, grammatik antonimlar esa grammatik shakllar orqali ajraladi. Bu turdagi antonimlarning sintaktik va morfologik jihatlarini tahlil qilishda muammolar yuzaga kelishi mumkin, chunki ba'zi antonimlar leksik va grammatik jihatdan o‘rtada o‘rin tutadi. Masala : Leksik va grammatik antonimlar o‘rtasidagi chegaralar qanday aniqlanadi? 3. Gradatsion antonimlar va ularning qo‘llanilishi. Gradatsion antonimlar (masalan, issiq - sovuq ) ko‘pincha bir-biriga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshi bo‘lmagan, balki bir-biridan farq qiladigan so‘zlardir. Ular orasida o‘rtacha nuqtalar mavjud va bu farqni aniqlashda ba'zan noaniqliklar yuzaga keladi. Bunday antonimlarni aniqlashda semantik va kontekstual yondashuvlar talab etiladi. Masala : Gradatsion antonimlar o‘rtasidagi farqni qanday aniqlash mumkin, va bu qanday tilshunoslikda ishlatiladi? 4. O‘rta antonimlar va qarama-qarshilikning yo‘qolishi. Ba'zi antonimlar o‘rtasida ma'nolarining to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshiligi bo‘lmasligi mumkin. Bunday antonimlar orasida o‘rta nuqta yoki boshqa nuanslar mavjud bo‘ladi. Masalan, boy va kambag‘al o‘rtasidagi farq ijtimoiy va iqtisodiy kontekstga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu kabi so‘zlar lingvistik tahlil uchun qiyinchilik tug‘diradi. Masala : O‘rta antonimlarning semantik tizimi qanday shakllanadi, va ular qaysi kontekstda qo‘llaniladi? 5. Stilistik va kontekstual antonimiyalar. Stilistik antonimlar, ya'ni, ma'lum bir kontekstda qarama-qarshi bo‘lgan so‘zlar, ko‘pincha nutqda emotsional rang- baranglikni ta'minlaydi. Ular faqat leksik va grammatik nuqtai nazardan emas, balki stilistik va kontekstual jihatdan ham ajralib turadi. Shu sababli, antonimiyalarning qaysi kontekstda ishlatilgani va ularning stilistik ta'siri o‘rganish uchun dolzarb masala bo‘lishi mumkin. Masala : Stilistik antonimlar va ularning kontekstual ishlatishidagi xususiyatlar qanday tahlil qilinadi? 6. Yangi antonimlar shakllanishi. Til rivojlanishi bilan yangi antonimlar shakllanishi mumkin. Bu yangi antonimlarning semantik va sintaktik xususiyatlarini aniqlashda tilshunoslar duch keladigan muammolardan biridir. Yangi leksik birliklarning paydo bo‘lishi, ayniqsa, ijtimoiy va texnologik rivojlanishlar bilan bog‘liq. Shu bilan birga, antonimiyalarning yangi shakllarini aniqlashda ba'zi so‘zlarning o‘xshashliklari va qarama-qarshiliklarini aniqlashda 25 qiyinchiliklar bo‘lishi mumkin. Masala : Yangi antonimlarning shakllanish jarayoni qanday tahlil qilinadi va bu qanday tilshunoslikni rivojlantiradi? 7. Dialekt va ijtimoiy variantlar. O‘zbek tilida mavjud bo‘lgan dialektal va ijtimoiy variantlar ning tahlili antonimiyalarni o‘rganishda alohida masalalar keltiradi. Turli hududlar va guruhlar o‘rtasida antonimlar farq qiladi. Masalan, bir mintaqada boshqa va o‘xshash so‘zlari antonim bo‘lishi mumkin, boshqasida esa ular sinonim sifatida ishlatiladi. Bu lingvistik variantlarni hisobga olgan holda antonimiyaning aniqligi va o‘rganilishi o‘zgaradi. Masala : Dialektal va ijtimoiy variantlar antonimiyalarni qanday ta'sir qiladi? 8. Semantik xususiyatlar va afiksal tuzilmalar. Ba'zi antonimlar ma'nosi va grammatik tuzilishi orqali afiksal o‘zgarishlar orqali yaratiladi. Masalan, yaxshi - yomon yoki yangi - eski kabi antonimlar o‘rtasidagi o‘zgarishlar, ba'zida affikslar orqali amalga oshadi. Bunday tuzilmalarni aniqlashda morfologik tahlil qilish kerak bo‘ladi. Masala : Afiksal tuzilmalar yordamida antonimlarning shakllanishi qanday bo‘ladi va bu qanday morfologik tahlilni talab qiladi? Antonimiyalarni o‘rganish tilshunoslikda ko‘p qirrali va kompleks jarayon bo‘lib, bu jarayon lingvistik, semantik, stilistik, leksik va grammatika nuqtai nazaridan chuqur tahlilni talab qiladi. Antonimiyalarning semantik o‘zgarishlari, yangi antonimlarning shakllanishi, stilistik va kontekstual farqlar kabi masalalar tilni o‘rganishda va tilshunoslikka oid ilmiy izlanishlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu masalalarni hal qilish orqali tilshunoslar tilning rivojlanishini va uning ta'sirchanligini yanada chuqurroq tushunishga imkon yaratadilar. Tilshunoslikda antonimlari belgilash mezonlari bo‘yicha munozarali qarashlar ham bor. Xususan, ayrim manbalarda opa va singil, aka va uka, tog‘a va xola kabi so‘zlar antonimlar deb baholadi. Shu soha bo‘yicha maxsus ilmiy tadqiqotlar ishlan olib brogan B. Isabekov esa ularni antonimlar emas, korretativ so‘zlar deb baholaydi, buni yuqoridagi leksemalarning ma’nolari qarama-qarshi emas, balki bir-biriga juda yaqindir deb hisoblaydi, Fe’lning bo‘lishli va bo‘lishsiz shakllari (bordi va bormadi, boray va bormay, ko‘rgan va ko‘rmagan kabi formalan) ayrim adabiyotlarda antonimlaring alohida bir tipi deb qaraladi. Biroq tilshunos Sh.Rahmatullayev bu fikrga qo‘shilmaydi. Uningdek, Oddiy inkoming o‘zi hali antonim emas. Masalan, ayt va aytma, aytar va aytmas kabilar biri ikkinchisining inkori. Ammo ularni o‘zaro antonimlar deb bo‘lmaydi. Asli bular ikki leksema emas, balki ayni bir leksemaning ikki bo‘lishli va bo‘lishsiz shakllaridir. Antonimiya esa ikki leksema orasidagi ma’no munosabatidir Antonimiyani ayni shunday tushunish ayrim ayrim ilmiy manbalarda ham Mazkur darslikda ham anatomiyaga shu pozitsiyadan yondashildi. Anatomiya mezonini belgilashda Sh Rahmatullayev, N. Mamatov va R.Shukurovlar tomonidan tavsiya etilgan mantiqiy markaz prinsipiga tayanish yaxshi natija beradi. Bu prinsipga ko‘ra ikkita ma’no 26 o‘rtasidagi oraliq tushuncha (mantiqiy markaz ) aniqlanadi va shu markazning ikki tomonidan o‘rin olgan tushunchalar o‘zaro antonimik munosabatlar deb qaraladi. Masalan, kuz bilan bahor orasida qish bor, demak, kuz va bahor leksemalari o‘zaro antonimlar deb qaraladi, ammo kuz bilan qish antonim leksemalar emas, chunki bu leksema orasida oraliq tushuncha (mantiqiy markaz) yo‘q shuningdek, qish bilan bahor antonim emas oraliq tushuncha yo‘q. Qish bilan yoz antonimlar. Kecha bilan bugun antonimlar emas (oraliq tushuncha bugun) o‘tmish va hozir va ertaga antonimlar emas (oraliq tushuncha yo‘q) o‘tmish va kelajak antonimlar (oraliq tushuncha ‘hozir’) kabi. Bunday munosabatlarni quyidagi sxema (chizma) tarzida ifodalash mumkin (mantiqiy markaz o‘rnida M harfi qo‘llanilgan. Ba’zan mantiqiy markazning ikki tomonida bir nechtadan antonimik juftliklar bo‘ladi: a’lo juda yaxshi) - yaxshi-o‘rta M-yomon juda kabi. Buni sxemada shunday ifodalash mumkin. Bunday hollarda o‘z ma’nosiga ko‘ra mantiqiy markazdan teng uzoqlikda joylashadigan so‘zlar o‘zaro antonimik juftlik hosil qiladi. Fasi nomlan orasidagi antonimiyani quyidagi sxema tarzida ifodalash mumkin. Antonimik munosabatlar muhim uslubiy vositalardir. Ular matnda qarshilantirish (antiteza) vositasi rolini bajaradi, shu orqali hodisa va holatlardagi qarama-qarshiliklarni ayrim obraz va personajlarning ichki dunyosidagi ziddiyatlaring badiiy talqinini ta’minlaydi. Ilmli odamga ulug‘lik hamdam Ilmsiz qozini eshak deb aytma. Chunki bu eshakka tuhmatdir beshak Antonimlar, asosan, sifat, ravish va fe’l so‘z turkumida ko‘p uchraydi. Ot turkumiga oid so‘zlarda ham antonimlar mavjud bo‘lsa-da, ular o‘z mohiyatiga ko‘ra ot kabi predmetlik ma’nosiga ega emas. Ular ma’nosi asosida hamma vaqt belgi yoki harakat yotadi. Predmetni nomlagani uchun konkret otlarda antinomiya kuzatilmaydi. Konkret otlar ichida tomon nomlari (sharq-g‘arb, shimol-janub), fasl nomlarida, sutkaning qarama-qarshi tomonlarini ifodalovchi nomlarda (kecha va kunduz, kun va tun) antonimlik munosabatini ko‘rish mumkin. Abstrakt otlarda esa antinomiya munosabati ancha yorqinroq kuzatiladi: mehr-nafrat, shodlik qayg‘u, yaxshilik-yomonlik, tinchlik-urush, quvonch-tashvish, havas-hasad, do‘stlikdushmanlik Ma’lumki, antonim so‘zlar ichida sifat va ravish so‘z turkumidagi so‘zlar miqdoran ko‘pligi bilan ajralib turadi. Uzoq-yaqin antonim juftligi masofa ma’nolarini bildiruvchi ravish antonim hisoblanadi. Bu antonim juftlikda o‘rta so‘zi oraliq, neytral maqomga ega. Agar antonim juftlik ifodalagan ma’no o‘rtasida oraliq hodisa mavjud bo‘lsa, mazkur antinomiya munosabati darajalanish asosida shakllangan desak xato qilmagan bo‘lariz Bu kabi antonimlar kontrar antonim deyiladi. Tilning epistemologik imkoniyati insonda aksiologik 27 qarashlaring paydo bo‘lishiga zamin yaratadi. Aksiosferaning shakllanishida esa til ‘qurol’, ‘aslaha’ vazifasini bajaradi. «Lisoniy struktura (qurilma) insonning voqelikni idrok etish qobiliyati va tajribasining shakllanishini ta’minlab, ijtimoiy ongga ta’sir o‘tkazadi hamda shu yo‘sinda insonning dunyoqarashi, voqelikni anglash qobiliyatini shakllantiradi Voqelikni anglash qobiliyati va undan foydalanish jarayonida inson mental faoliyatining mahsuli - tajriba shakllanadi. Va bu o‘z navbatida, qadriyatlar sistemasining tarkib topishida muhim ahamiyat kasb etadi. Yaxshilik va yomonlik haqida qadimdan faylasuflar, shoir va yozuvchilar tomonidan izlanishlar olib borilgan. Dunyo yaxshilik va yomonlik ostida qurilgan moddiyat sifatida qaralgan. Maqollar ichida ham yaxshilik va yomonlik mazmunidagilar talaygina. Jumladan, Yaxshi payqab gapirar, Yomon chayqab gapirar, Yaxshilikni unutma, yomonlikni ko‘zda tutma, Yomon yashar, yaxshi qaqshar kabi maqollarni misol qilishimiz mumkin. Yuqonda ta’kidlaganimizdek, antinomiya hodisasi abstrakt nomlarda kuchliroqnamoyon bo‘ladi Insoniyatning qadriyatlar tizami ham, asosan, antinomiya hodisasini ifodalagan abstrakt leksemalarda tilda voqelanadi. Yaxshi otga og‘irlik ko‘p, Yaxshi xotinga zo‘rlik (sodda, yuvosh etik baho), Yaxshi xislat go‘zal fazilat (yoqimli estetik baho), Yaxshi kunlarni maza qilib eslayman! (baxtli kunlar - gedonistik (huzur-halovatga intilish) baho), Gapning ozi yaxshi, Qizning nozi (foydali pragmatik baho), Go‘sht-yog‘ berma, yaxshi til ber (xushmuomala etik baho), Tabassum sog‘likka yaxshi ta’sir qiladi (ijobiy pragmatik baho), Bugundan o‘zimni yaxshi his qilyapman (sog‘lom, tetik normative baho), Ostonadan ayvon yaxshi, Vijdonsizdan hayvon yaxshi (afzal pragmatic baho), Yaxshi oshini yer, Yomon boshini (axloqli, yaxshi niyatli etik baho). Bu misollardan anglashiladiki, metafora, metoniya kabi ma’no ko‘chishlan inson uchun zarur hodisa-hodisalarning subyektiv idroki natijasida paydo bo‘ladi. Polisemantik jarayonlarda xalqning dunyoni ko‘rishdagi, uni nomlashdagi ijodkorligi namoyon bo‘ladi. Ma’naviy-axloqiy aksiologemalar ichida dos’tlik-dushumanlik aksiologik juftligi alohida o‘rin egallaydi. Do‘stlik- dushmanlik munosabatlari nafaqat insonlar, balki butun borliqdagi o‘zaro aloqalarni ko‘rsatuvchi hodisadir. Uning tildagi ko‘rinishi, tilda voqelanishi ham ma’lum bir xalqning aksiosferasi, qolaversa dunyoqarashi, moddiy va ma’naviy olari bilan uzviy bog‘liq. Ablah do‘st dushmandan yomon, Ne hiyla bilsa, ishlatar oson, Burgut kuchi oyog‘ida, Odamniki do‘stlikda, 28 Dushmanimning do‘sti mening dushmanim, Dushmanimning dushmani - mening do‘stim, Jahl-dushman, aql-do‘st kabi. DO‘ST-DUSHMAN otantonim juftlik Tarkib jihatdan tub so‘z- tub so‘z. Dushman (forscha) leksemasining semantik strukturasi quyidagicha: 1. Dunyoqarashi, manfaatlari, xatti-harakatlari bir-biriga to‘g‘ri kelmaydigan,o‘zaro g‘anim, raqib sifatidagi tomonlaring har biri. 2. Urushda o‘zaro biri ikkinchisi bilan jang qiluvchi, bir-biriga qarshi urush. Abstrakt otlar o‘rtasidagi ma’noviy ziddiyatlar talqini xalqimizning madaniyati, ma’naviyati, dunyoqarashi, e’tiborli jihati qadriyatlar tizimi bilan bog‘liq. Zero, yaxshilik va yomonlik, yorug‘lik va zulmat, adolat va haqsizlik, hayot va o‘lim, rost va yolg‘on, sog‘lik va kasallik, do‘stlik va dushmanlik, mehnatkashlik va dangasalik, boylik va kambag‘allik, aql va ahmoqlik kabi qadriyatlar tizimi har bir xalq hayotining ajralmas qismiga aylangan. Aql, farosat, topqirlik, chaqqonlik kabi fazilatlar insoniyat uchun azaldan qadriyatlarga aylanib ketgan hodisalar hisoblanadi. Bu tushunchalar xalq og‘zaki ijodida ham, badiiy va publisistik adabiyotda ham o‘z ifodasini topgan. Uzoqdagi birovni ko‘rib, Yaqindagi yovni ko‘rmas bo‘lma maqolida hamu farosat, aql bilan harakat qilish lozimligi antinomiyadan mohirona foydalanish orqali xalqona usulda aks ettirilgan. Shuni unutmaslik lozimki, aksiologik baho insonning maqsadli faoliyati natijasida hosil bo‘lib, u insonlar o‘rtasidagi muloqot jarayonida voqelikka nisbatan bildirilayotgan faol munosabatning ifodasidir. Antonimiyaga oid tushunchani yanada chuqurroq tushunish uchun, uning turlari va xususiyatlariga e'tibor qaratish muhimdir. Antonimlar nafaqat lug‘aviy jihatdan, balki stilistik va semantik jihatdan ham keng qo‘llanilishi mumkin. Quyida antonimiya hodisasining ayrim jihatlarini ko‘proq ko‘rib chiqamiz. 1. Leksik antonimlar. Leksik antonimlar — bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri so‘zlarning o‘zaro ziddiyatli ma'nolari orqali bog‘lanishi. Ular ikki o‘xshash leksik birliklar bo‘lib, biri boshqa birining qarama-qarshisi bo‘ladi. Bu antonimlar asosan ikki asosiy kategoriya bo‘yicha ajratiladi:  Absolyut antonimlar : Bular bir-biriga to‘g‘ridan-to‘g‘ri teskari bo‘lgan so‘zlardir. Masalan: qora - oq , yaxshi - yomon . 29  Protsessual antonimlar : Bu turdagi antonimlar orasida vaqt va holat o‘zgarishi orqali ma'no qarama-qarshiligi yuzaga keladi. Masalan: ochiq - yopiq , qorong‘i - yorug‘ . 2. Grammatik antonimlar . Grammatik antonimlar grammatik shakllar orqali hosil bo‘ladi, ya'ni so‘zning qarama-qarshi ma'nolari grammatik formalar yordamida ajraladi. O‘zbek tilida grammatik antonimlar asosan quyidagi shakllarda bo‘ladi:  Daraja antonimlari : Bu antonimlar sifatlarning darajasidagi o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. Masalan: katta - kichik , baland - past , tez - sekin .  E’tibor antonimlari : Bu turdagi antonimlar, asosan, biror amalda yoki holatda teskari ma'no keltirib chiqaradi. Masalan: kelish - ketish , boshqacha - bir xil . 3. Semantik antonimlar Semantik antonimlar, ma'no jihatidan qarama-qarshi bo‘lgan so‘zlar bo‘lib, ular orasida yanada murakkab semantik aloqalar mavjud. Bu turdagi antonimlar ko‘pincha tasavvur va ob'ektiv voqelikni ifodalashda keng qo‘llaniladi. Misollar:  yaxshi - yomon : Bu antonimlarning ma'nolari nafaqat sifatni, balki ob'ektiv baholashni ham ifodalaydi.  yumshoq - qattiq : Bu antonimlar orasidagi qarama-qarshilik sifat va ob'ektiv kuchni ta'kidlaydi. 4. O‘rta antonimlar O‘rta antonimlar, ma'nolarining to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshiligini tasvirlamaydi, balki ular orasida muayyan o‘rtacha nuqta mavjud bo‘ladi. Bunday antonimlar ko‘pincha bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgani bilan, o‘rtada biror daraja mavjud bo‘ladi. Masalan: issiq - sovuq (bu yerda haroratning o‘rtacha darajasi ham mavjud). 5. Stilistik antonimlar Stilistik antonimlar tilda ko‘proq emotsional, adabiy va ifodaviy ma'no bilan ajralib turadi. Ular oraliq ma'no yoki yo‘nalish o‘zgarganida ko‘rsatiladi. Misollar:  quvnoq - g‘amgin : Bu antonimlar his-tuyg‘ular va kayfiyatni ifodalaydi.  ajoyib - bekor : Bu yerda ta'riflar va baholar orqali qarama-qarshi ta'sir ko‘rsatish mumkin. 6. Antonomiya va sinonimiya o'rtasidagi farq 30 Antonimiya va sinonimiya o‘rtasida aniq farq bor. Sinonimlar — bu o‘xshash ma'noli so‘zlar bo‘lib, ularning o‘zaro ma'nolari yaqin bo‘ladi, lekin har doim ham bir-birini almashtirish mumkin emas. Antonimlar esa qarama-qarshi ma'no ifodalaydi va ular o‘rtasidagi farq nafaqat leksik, balki semantik jihatdan ham ajralib turadi. 7. Antonimlarning semantik qatlamlanishi Antonimlar o‘z semantik qatlamlarida turli darajalarni yaratadi. Masalan:  Ziddiyatli antonimlar : to‘g‘ri - noto‘g‘ri  Gradatsion antonimlar : issiq - sovuq (o‘rtacha ma'nolar ham mavjud)  Mutlaq antonimlar : qora - oq (to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshi) 8. Antonomiyaning tilshunoslikdagi ahamiyati Antonimiyaning tilshunoslikdagi ahamiyati katta, chunki bu hodisa:  Nutqdagi aniq ifoda ni ta'minlaydi. Antonimlar yordamida, gapiruvchilar yoki yozuvchilar qarama-qarshi holatlar va holatlarni aniq ifodalashlari mumkin.  Til o‘rganishda yordam beradi . Antonimlar, yangi so‘zlarni o‘rganish va tildagi ma'no o‘zgarishlarini tushunishda foydali bo‘ladi.  Emotsional va stilistik ta'sir ko‘rsatadi . Antonimlar yordamida so‘zlarning emotsional rang-barangligini oshirish va adabiy tilda ta'sirchan ifodalar yaratish mumkin. Shunday qilib, antonimiya hodisasi tilda murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, u nafaqat ma'no aniqligini, balki nutqning emotsional va stilistik boyligini ham oshiradi. 31 III. Xulosa. Mazkur kurs ishida o‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi keng yoritildi. Tadqiqot davomida antonimiyaning nazariy asoslari, lug‘aviy-semantik jihatlari va stilistik funksiyalari o‘rganildi. Olingan natijalar asosida quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Antonimiya hodisasining o‘ziga xosligi: O‘zbek tilida antonimlar nafaqat so‘zlarning qarama-qarshi ma nolarini ifodalaydi, balki ularʼ tilning boyligi va ko‘p qirraliligini namoyish etadi. Antonimlarning xilma-xilligi tildagi ifodaviylik va semantik imkoniyatlarning kengligidan dalolat beradi. 2. Lug‘aviy-semantik xususiyatlar: O‘zbek tilida antonimlar ikki asosiy turga bo‘linadi: mutlaq qarama-qarshi (kontradiktor) va nisbiy qarama-qarshi (antitetik) antonimlar. Ushbu qarama-qarshiliklar biror holat yoki tushunchaning ikki qutbli tomonlarini ko‘rsatadi. Masalan, «yaxshi» – «yomon», «katta» – «kichik» kabi antonimlar faqatgina ma no jihatidan emas, balki ularning qo‘llanish kontekstida ham ʼ ma lum bir maqsadga xizmat qiladi. ʼ 3. Stilistik va poetik ahamiyat: Badiiy adabiyotda antonimlar orqali hissiyotlarni kuchaytirish, mazmunni boyitish va o‘quvchida chuqur taassurot qoldirishga erishiladi. She riyatda antonimlar kontrast ʼ yaratish orqali obrazlilikni oshiradi. Misol uchun, «hayot» va «o‘lim», «kun» va «tun» singari antonimlar inson hayotidagi asosiy ziddiyatlarni ifodalaydi. 4. Amaliy ahamiyat: O‘zbek xalq maqollari, topishmoqlari va badiiy adabiyotida antonimlar keng qo‘llaniladi. Bu tilning boyligi va xalqning tafakkur doirasini aks ettiradi. Maqollarda antonimlar vositasida hayotiy tajribalar, ijtimoiy va ma naviy qadriyatlar ʼ ifodalangan. Masalan, “Do‘st kuldirar, dushman yig‘latadi” kabi maqollar xalq dunyoqarashidagi qarama-qarshiliklarni ifoda etadi. 5. Til va tafakkur aloqasi: Antonimlar faqat lingvistik hodisa bo‘lib qolmay, ular inson tafakkuri va madaniyati bilan uzviy bog‘liq. Tilshunoslikda antonimlarni o‘rganish inson miyasidagi qarama- qarshi tushunchalarni qanday shakllantirishi va ifodalanishini tushunishga yordam beradi. 6. Amaliy tadqiqotlar imkoniyatlari:O‘zbek tilshunosligida antonimiyani chuqur o‘rganish kelgusida yanada ko‘plab nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borish imkonini beradi. Xususan, antonimlarning nutqdagi roli, tarjima jarayonida ularning qo‘llanilishi va boshqa tillardagi antonimiyaga qiyosiy tahlil qilish kabi yo‘nalishlar o‘rganilishi mumkin. 32 Umuman olganda, antonimiya o‘zbek tilining nafaqat lingvistik, balki madaniy boyliklaridan biri hisoblanadi. U tilshunoslikda ko‘plab yangi tadqiqotlar uchun zamin bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, mazkur mavzuni chuqurroq o‘rganish o‘zbek tilshunosligining rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Antonimiyalarni o‘rganish O‘zbek tilshunosligida muhim ilmiy masalalarni o‘z ichiga oladi, chunki antonimiyalarning mavjudligi tilning boyligini va nuqtai nazarlarning o‘zaro qarama-qarshiligini ochib beradi. Bu hodisa tilning ma'no tizimini shakllantirishda, nutqni boyitishda, ifodaviylikni oshirishda va ma'no aniqligini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Antonimiyalarning tahlili nafaqat leksik va grammatik jihatdan, balki semantik, stilistik, ijtimoiy va madaniy kontekstlarda ham chuqur izlanishlarni talab qiladi. Antonimiyalarni o‘rganish jarayonida uchraydigan bir qator masalalar tilshunoslar uchun yangi usullarni ishlab chiqishga undaydi. Bu masalalarga quyidagilar kiradi: 1. Semantik o‘zgarishlar : So‘zlarning ma'nolari vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib, ba'zan antonimiyalarning shakllanishiga yoki o‘zgarishiga olib kelishi mumkin. Tilning rivojlanishi va yangi ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar antonimiyalarni qayta shakllantiradi. 2. Leksik va grammatik antonimlar o‘rtasidagi farqni aniqlashda ba'zan qiyinchiliklar bo‘lishi mumkin. Buning natijasida, antonimiyaning shakllanishi va qo‘llanilishi bo‘yicha aniq chegaralar o‘rnatish qiyinlashadi. 3. Gradatsion antonimlar va ularning qo‘llanilishidagi noaniqliklar tilshunoslikda muhokama qilinadigan muhim masalalardan biridir. Bunday antonimlar orasida o‘rtacha nuqtalar mavjud bo‘lishi, semantik farqni aniqlashni murakkablashtiradi. 4. Yangi antonimlarning shakllanishi va ularning tilga qo‘shilishi hamda dialektal va ijtimoiy variantlar ni hisobga olish antonimiyaning yanada kengroq va to‘liqroq o‘rganilishini talab etadi. Har bir mintaqa va ijtimoiy guruh o‘ziga xos antonimiyalarni ishlab chiqarishi mumkin, bu esa tilning rang-barangligini oshiradi. Shuningdek, antonimiyalarni o‘rganish stilistik va kontekstual jihatlardan ham muhimdir. Antonimiyalarni nutqda va yozuvda qo‘llashda ular notiq yoki yozuvchining niyatiga qarab emotsional ta'sir yaratadi. Stilistik jihatlarning chuqur tahlili orqali so‘zlarning qanday ijtimoiy va madaniy anglashlarda ishlatilishini aniqlash mumkin. Bunday o‘rganish orqali tilshunoslar tilda mavjud bo‘lgan rang- baranglikni, uning ifodaviy va estetik imkoniyatlarini o‘rganadilar. Bundan tashqari, afiksal tuzilmalar orqali antonimlarning shakllanishi ham alohida ahamiyatga ega. Ba'zi antonimlar faqat ma'no emas, balki grammatik shakllar yordamida farqlanadi. Masalan, "-li" affiksining qo‘llanishi orqali antonimlarning 33 hosil bo‘lishi (yangi – eski, yaxshi – yomon) afiksal morfologiyaning tilshunoslikda qanday ishlashini ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, antonimiyalarni o‘rganish tilda mavjud bo‘lgan qarama- qarshiliklar, o‘zgarishlar va o‘ziga xosliklarni tushunishga yordam beradi. Bu tilshunoslik sohasida yangi yondashuvlar va tadqiqot metodlarini talab qiladi. Antonimiyaning turli sohalarini o‘rganish orqali, biz tildagi ma'no tizimining qanday shakllanishi va tilni qanday ifodalashni o‘rganishimiz mumkin. Shuning uchun antonimiyalarni o‘rganish tilshunoslikda muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, tilni yanada chuqurroq va aniqroq tushunishga imkon yaratadi. 34 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Rahmatullayev Sh., Mamatov N., Shukurov R. O‘zbek tili antonimlarining izohli lug‘ati. Toshkent O‘qituvchi, 1980. 75, 180 b. 2. Novikov L.A. (1973) Antonimiya v russkom yozuvi. M., 290-bet 3. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 525 b. 4. Jamolxonov H. Hozirgi ozbek adabiy tili Toshkent — «Talqin» — 2005. 157- 163-bet 5. Mirzayev T. Musoqulov A. Sarimsoqov B. “Ozbek xalq maqollari toplari” “Sharq”-2005.33-135-bet 6. Nurmonov A , Sobirov A, Yusupova SH. Hozirgi ozbek adabiy tili darslik Toshkent-“ILM ZIYO”-2015 64-70-bet 7. S. J. Smit Sinonimiya va antonimiya. 1867 13-45 8. Mahmudov N., Nurmonov A., Sobirov A., Qodirov V., Jo‘raboyeva Z. Ona tili. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik. –Toshkent: Ma’naviyat, 2011. 180-181 b. 9. Mengliev B. O‘zbek tilining struktur sintaksisi-Qarshi, 2003. 10. G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. -T.: 1989. 11. O‘zbek tili grammatikasi. II jild. Sintaksis. T.: Fan, 1975.548 b. 12. Sayfullayeva R, Qurbonova M. O‘zbek tili struktural sintaksisi asoslari. “O‘qituvchi”, T.: 1999. 13. Rahmatullayev Sh Hozirgi o‘zbek adabiy tili. 3 nashri, «O‘zbekiston», T.: 1992. 35

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

Antonimiya hodisasi talqini

Antonimiya va polisemiya hodisalari

Antonimiyalarni o‘rganish bilan bog‘liq masalalar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить