Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 59.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi talqini

Купить
JURNALISTIKA O’ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O’QITISH: OZBEK TILI YO’NALISHI HOZIRGI O’ZBEK TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ANTONIMIYA HODISASI TALQINI. BAJARDI : _____________________________ QABUL QILDI: _____________________________ TOSHKENT-2025 1 MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………………. 3 - 5 1-BOB. ANTANOMIYA TUSHUNCHASI VA UNING TILSHUNOSLIKDAGI O ‘ RNI …………………………………………………………………………. 6 – 15 1.1. Antonimiya haqida umumiy ma’lumot ……………………………….…….. 6 – 8 1.2. Antonimlarning asosiy xususiyatlari. ……………………………………….. 9 – 12 1.3. Antonimiya va unga yaqin hodisalar (qarama-qarshilik, ziddiyat). …….…. 13 – 15 2-BOB. O‘ZBEK TILIDA ANTONIMLARNING TADQIQI VA TASNIFI 2.1. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining o‘rganilish tarixi. ….….. 16 – 17 2.2. O‘zbek tilida antonimlarning semantik guruhlarga ajratilishi. ……..…….. 18 – 21 2.3. So‘z turkumlari bo‘yicha antonimlarning namoyon bo‘lishi (fe'llar, sifatlar, otlar, ravishlar). ………………………………………………………………………. 22 – 24 3-BOB. O‘ZBEK VA BOSHQA TILLARDA ANTONIMIYANING QIYOSIY TAHLILI ……………………………………………………………………… 25– 33 3.1. O‘zbek va rus tillarida antonimiyaning umumiy va farqli jihatlari. ….…… 25 – 27 3.2. O‘zbek va ingliz tillarida antonimlarning qiyosiy tahlili. ………………... 28 – 30 3.3. O‘zbek adabiyoti va og‘zaki nutqda antonimiyadan foydalanish ........................................................................................................ 31 – 33 UMUMIY XULOSA …………………………………………………………….. 34 2 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ………………..…………. 36 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimizda til siyosati, xususan, o‘zbek tilining rivoji, ilmiy-nazariy asoslari va amaliy qo‘llanilish doirasini kengaytirish borasida izchil ishlar olib borilmoqda. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi maqomini mustahkamlash, uning hayotimizdagi o‘rni va ta’sirini kuchaytirish bo‘yicha ko‘plab muhim fikrlarni ilgari surgan. Jumladan, u shunday degan edi: “O‘zbek tili – bu xalqimizning tarixiy xotirasi, milliy o‘zligimizning ifodasidir” 1 . Shu bois tilni ilmiy jihatdan chuqur tadqiq etish, uning mazmun- mohiyatini, imkoniyatlarini aniqlash dolzarb vazifalardan biridir. Bugungi globallashuv davrida o‘zbek tili leksik tizimidagi munosabatlar, ayniqsa antonimiya hodisasi, semantik tizimning asosiy bo‘g‘inlaridan biri sifatida ilmiy jamoatchilik e’tiborini tortmoqda. Antonimlar yordamida tildagi qarama- qarshiliklar ifodalanadi, fikr aniqroq va obrazli yetkaziladi, nutq rang-baranglashadi. Ular tilning badiiy, publitsistik, og‘zaki va yozma nutq uslublarida keng qo‘llaniladi. O‘zbek adabiy tilining boy imkoniyatlarini o‘rganish, antonimlarning semantik va grammatik tabiati, ularning ifoda vositasi sifatida tutgan o‘rni zamonaviy tilshunoslikda alohida e’tiborni talab qiladi. Bu boradagi izlanishlar faqat nazariy emas, balki amaliy jihatdan ham ahamiyatlidir. Ayniqsa, antonimlar adabiy matnlarda ma’no kuchaytiruvchi vosita, badiiy tasvir unsuri sifatida ko‘p qo‘llaniladi. Shu nuqtai nazardan, antonimiya hodisasi o‘zbek tilshunosligida chuqur va tizimli tadqiq etilishi lozim bo‘lgan muhim mavzulardan biri sanaladi. Mazkur kurs 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1- qism). – Toshkent: O‘zbekiston, 2018. – 168 b. 3 ishida antonimlarning nazariy asoslari, o‘zbek tilidagi ko‘rinishlari, boshqa tillar bilan qiyosiy tahlili va ularning kommunikativ nutqdagi o‘rni atroflicha yoritiladi. Til har bir xalqning milliy o‘ziga xosligini, tafakkur va madaniyatini ifodalovchi asosiy vosita sifatida insoniyat tarixida alohida o‘rin egallaydi. Tilshunoslik esa tildagi barcha hodisalarni o‘rganadigan fan sifatida tildagi ma'no munosabatlarini, leksik birliklarning o‘zaro aloqalarini o‘rganishga katta e’tibor qaratadi. So‘zlarning ma’nolararo munosabatlari doirasida antonimiya hodisasi alohida ilmiy muhim o‘rin tutadi. Chunki antonimiya tilda qarama-qarshi ma’nolar tizimini tashkil etib, nutqning aniqligi, ta’sirchanligi va obrazliligini oshirishda faol xizmat qiladi.Tilshunoslikda antonimiya tushunchasi XIX asr oxiridan boshlab ilmiy termin sifatida shakllana boshlagan. Garchi so‘zlarning qarama-qarshi ma'noda qo‘llanishi qadimiy tillarda ham mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, ularni maxsus ilmiy hodisa sifatida o‘rganish tilshunoslikda keyingi davrga to‘g‘ri keladi. Antonim so‘zlarning nutqdagi roli, ularning turli qatlamlarga mansubligi, leksik-sintaktik va semantik xususiyatlari haqida ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining tadqiqi XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab faol shakllana boshladi. Dastlabki tadqiqotlar antonimlarning tildagi tabiiy mavjudligi va ularning zaruriy xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan bo‘lsa, keyingi bosqichlarda antonimlarning semantik tasnifi, uslubiy xususiyatlari va nutqdagi estetik vazifasi keng tahlil etildi. O‘zbek tilida antonimiya hodisasining ilmiy o‘rganilishida B. Sarimsakov, M. Mirtojiyev, N. Mahmudov kabi olimlarning tadqiqotlari alohida o‘rin tutadi. Bu tadqiqotlar o‘zbek tilining o‘ziga xos semantik tizimini aniqlashda va umumiy leksikologiya sohasini boyitishda muhim ahamiyat kasb etdi.Tilshunoslikda antonimiya hodisasi ko‘pincha sinonimiya va polisemiyaga qarshi qo‘yiladi. Agar sinonimiya ma’no yaqinligini ifodalasa, antonimiya aksincha, ma’nodagi ziddiyatni ifoda etadi. Polisemiyada esa bir so‘zning ko‘p ma’noliligi kuzatiladi, antonimiyada esa ikki yoki undan ortiq so‘z o‘zaro qarama-qarshilik munosabatiga kiradi. Shuning uchun antonimiya hodisasi tilning dinamik tabiati va 4 semantik imkoniyatlarini ko‘rsatishda alohida ahamiyatga ega.Ushbu kurs ishida o‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining nazariy asoslari, uning o‘zbek tilida shakllanish va rivojlanish xususiyatlari, hamda boshqa tillar bilan qiyosiy jihatlari o‘rganiladi. Ish davomida o‘zbek tilidagi antonimlarning semantik guruhlanishi, ularning leksik-sintaktik ko‘rinishlari, nutqdagi roli va badiiy asarlardagi ifodalanish shakllari tahlil qilinadi. Shuningdek, antonimiya hodisasining zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni va istiqbollari haqida ham fikr yuritiladi. Kurs ishining maqsadi — o‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining ilmiy talqinini o‘rganish, antonim so‘zlarning tildagi o‘rni va ahamiyatini aniqlashdan iborat. Kurs ishining vazifalari: Antonimiya hodisasi mohiyatini ochib berish; O‘zbek tilida antonimlarning shakllanish usullarini ko‘rsatish; O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining tadqiq tarixini o‘rganish; O‘zbek tilidagi antonimlarning leksik-semantik turlarini tahlil qilish; Antonimiyadan badiiy va og‘zaki nutqda foydalanish imkoniyatlarini ochib berish; O‘zbek va boshqa tillarda antonimiya hodisasining qiyosiy tahlilini amalga oshirish. Tadqiqot obyekti — o‘zbek tilidagi antonim so‘zlar va ular orasidagi semantik munosabatlar. Tadqiqot predmeti — o‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining ilmiy talqini, tadqiqot metodlari va ularning natijalari.Ushbu kurs ishining ilmiy yangiligi shundaki, unda o‘zbek tilidagi antonimlar tizimi zamonaviy yondashuvlar asosida tahlil qilinib, antonimiya hodisasi boshqa tillardagi ko‘rinishlar bilan qiyosiy o‘rganiladi. Bu esa o‘zbek tilining semantik boyligini, uni o‘rganishning nazariy va amaliy ahamiyatini kengroq ochib berishga xizmat qiladi. 5 1-BOB. ANTONIMIYA TUSHUNCHASI VA UNING TILSHUNOSLIKDA TADQIQI 1.1. Antonimiya hodisasi haqida umumiy ma’lumot Antonimiya — bu tilshunoslikda semantik qarama-qarshilik asosida bog‘langan so‘zlar o‘rtasidagi munosabatni bildiruvchi hodisadir. Mazkur hodisa tildagi oppozitsion semantik strukturalarni yuzaga keltirib, leksik birliklar orasida ichki tizimlilikni shakllantiradi. Antonimiya hodisasi ayniqsa semasiologiyada, stilistika va matnshunoslikda alohida o‘ringa ega. "Antonimiya" termini ilk bor yunon tilidan kirib kelgan bo‘lib, “anti” – qarshi , “onoma” – ism so‘zlaridan tashkil topgan. Ya’ni, antonimlar mazmun jihatdan bir- biriga zid, qarama-qarshi tushunchalarni bildiruvchi so‘zlardir (Mahmudov N., 1995). Misol uchun, “yorug‘” va “qorong‘i”, “yaxshi” va “yomon”, “katta” va “kichik” kabi so‘zlar o‘zaro antonim juftlikni tashkil qiladi. Antonimiya atamasi yunoncha anti — “qarshi” va onoma — “ism” so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, u qarama-qarshi ma’nolarni anglatadi. Bu hodisa o‘rganilishi tilda mavjud bo‘lgan qarama-qarshiliklarni va ziddiyatlarni aniqlashda yordam beradi. U nafaqat tilshunoslikda, balki falsafiy va psixologik tadqiqotlarda ham o‘rganiladi, chunki qarama-qarshiliklarni anglash inson dunyoqarashini tushunishning muhim yo‘lidir. Tilshunoslikda antonimiya oddiy so‘zlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik bilan bog‘liq bo‘lib, ayni vaqtda badiiy, adabiy va nutqiy vazifalarni bajarishda ham foydalaniladi. O‘zbek tilshunosligida, masalan, G‘. Rahmatullayevning O‘zbek tili leksikasi asarida antonimiya “tildagi leksik munosabatlar va so‘zlarning ma’no 6 tizimining bir qismi sifatida” ko‘rsatilgan. Antonimiya, ularning fikricha, faqat ikki qarama-qarshi ma’no o‘rtasidagi munosabat emas, balki umuman til tizimining ko‘p qirrali o‘zaro aloqalari o‘zida aks ettiradi.O‘zbek tilidagi antonimiyalarning ko‘pligi tilda qarama-qarshiliklarning rivojlanishiga, mazmunning boyishiga va yanada murakkablashishiga olib keladi. Shuningdek, antonimiya nafaqat ijobiy va salbiy ma’nolarni ajratishda, balki vaqt, fazo, holat, ruhiy holat kabi turli parametrlar orqali ko‘rsatilgan qarama-qarshilikni ifodalashda ham qo‘llaniladi. Tilda antonimiya hodisasi faqat ikki so‘zning qarama-qarshi bo‘lishi bilan cheklanmaydi. Misol uchun, O‘zbek tilida "qora" va "oq" so‘zlari antonim sifatida ishlatiladi, lekin ular faqat rangni ifodalashda emas, balki boshqa ko‘plab semantik doiralarda ham qarama-qarshilikni bildiradi, masalan: yaxshi — yomon, issiq — sovuq, baxtli — baxtsiz. Antonim so‘zlar o‘zining ma’nodagi ziddiyatlari orqali nutqdagi ma’no aniqligini ta’minlaydi. Shuningdek, antonimiya inson tafakkurining ikki qutbga bo‘lishi, masalan, "yo‘q" va "bor", "tirik" va "o‘lik" kabi tushunchalar orqali voqelikni tasvirlashning asosiy usuli hisoblanadi. Shunday qilib, antonimiya tilshunoslikda nafaqat leksik hodisa, balki fikr va tafakkurning mahsulidir. Leksik munosabat sifatida antonimiya tilshunoslikda juda qadimiy tadqiqot obyekti hisoblanadi. Qadimgi yunon tilshunoslari bu hodisani tildagi falsafiy qarama- qarshiliklar bilan bog‘lab o‘rgangan bo‘lsa, zamonaviy davrda bu hodisa lingvistik, psixolingvistik va hatto kognitiv jihatdan ham izohlanmoqda. Rus tilshunosligida antonimiya masalasini chuqur o‘rgangan olimlardan biri — V.V. Vinogradov bo‘lib, u antonimlarni “semantik oppozitsiya asosida bog‘langan lug‘aviy birliklar” deb ta’riflaydi (Vinogradov V.V., 1956). A.I. Smirnitskiy esa antonimlarni “qarama-qarshi semantik maydonga ega bo‘lgan ikki yoki undan ortiq so‘zlar” sifatida izohlaydi. U shuningdek, antonimlar o‘rtasidagi qarama-qarshilikning gradual (bosqichli) va mutlaq (absolute) turlarini farqlaydi (Smirnitskiy A.I., 1956). 7 Ingliz tilshunosligida bu masala bilan John Lyons , Geoffrey Leech kabi olimlar shug‘ullangan. John Lyons (1977) antonimlarni “gradable (darajalanadigan) va complementary (bir-birini inkor etuvchi)” guruhlarga ajratadi. Unga ko‘ra, “big- small” juftligi gradable antonim bo‘lsa, “alive-dead” esa complementary antonimdir. O‘zbek tilshunosligida antonimiya masalasiga birinchi bo‘lib ilmiy yondashgan olimlardan biri A. Madvaliyev bo‘lib, u antonimlarni tilning estetik, ifodaviy kuchini oshiruvchi vosita sifatida baholagan. Sh. Rahmatullayev esa antonimiyani “inson tafakkuri va nutqidagi kategorik tafovutlar ifodasi” deb tushuntiradi. Keyinchalik bu mavzu N. Mahmudov , I. G‘afurov , X. Dadaboyev , S. Suyunova kabi olimlar tomonidan ham keng tadqiq etilgan. Antonimlar ikki so‘z orasidagi semantik qarama-qarshilik asosida yuzaga keladi. Ular tildagi strukturaviy simmetriyani ta’minlab, nutqning ifodaviy, ta’sirchanligini oshiradi. Masalan, she’riyatda yoki publitsistikada qarama-qarshi obrazlar orqali dramatik ifoda kuchaytiriladi. Shu boisdan antonimiya faqatgina semantik hodisa bo‘lib qolmay, stilistik vosita sifatida ham o‘z o‘rniga ega. Antonimlarning asosiy turlari quyidagilar hisoblanadi:  Gradable antonyms (darajalanadigan) – issiq ↔ sovuq  Complementary antonyms (bir-birini inkor etuvchi) – tirik ↔ o‘lik  Relational antonyms (nisbiy bog‘liqlikdagi) – ota ↔ bola, sotuvchi ↔ xaridor Demak, antonimiya hodisasi til sistemasi doirasida tartib, qoidabuzarlik va qiyosiylik asosida bog‘liq bo‘lgan murakkab semantik munosabatdir. Bu hodisaning tildagi funksional o‘rni nafaqat grammatik, balki uslubiy, mantiqiy va psixologik jihatdan ham beqiyos ahamiyat kasb etadi. 8 1.2. Antonimlarning lingvistik xususiyatlari Antonimlar tilning semantik qatlamida muhim o‘rin egallaydi. Ular orasidagi asosiy munosabat mazmuniy qarama-qarshilik (oppozitsionlik) bo‘lib, bu holat ko‘pincha mantiqiy inkor , darajalanish , nisbiylik , komplementarlik kabi lingvistik xususiyatlar bilan tavsiflanadi. Antonimlarning lingvistik xususiyatlarini quyidagi asosiy guruhlar orqali ko‘rib chiqish mumkin: 1. Semantik oppozitsionlik (qarama-qarshilik) Bu antonimlarning asosiy xususiyatidir. Har bir antonim juftlik ma'no jihatdan o‘zaro zid yoki qarama-qarshi belgilarni ifodalaydi. Masalan:  oq ↔ qora ,  katta ↔ kichik ,  yaxshi ↔ yomon . Tilshunos A.I. Smirnitskiy fikricha, antonimlar orasidagi qarama-qarshilik semantik darajada inkor qilish ga asoslanadi, ya’ni bir so‘zning mavjudligi ikkinchisining yo‘qligini bildiradi (Smirnitskiy A.I., 1956). Bu xususiyat antonimlarni sinonimlardan farqlovchi muhim mezondir. 2. Morfologik mustaqillik Antonimlar, odatda, ikki mustaqil so‘z sifatida mavjud bo‘ladi. Ular alohida leksemalar bo‘lib, biri ikkinchisidan morfologik jihatdan hosil qilinmaydi. Masalan: 9  yoqimli ↔ yoqimsiz — bu juftlik morfologik antonimiya emas, balki prefiksal neologizm yoki grammatik inkor holatidir. Shuning uchun lingvistik tadqiqotlarda morfologik jihatdan mustaqil bo‘lgan antonimlar asos sifatida olinadi (Lyons J., 1977). 3. Stilistik vosita sifatida faol ishlatilish Antonimlar ko‘plab stilistik san’at uslublarida (antitezis, parallelizm, litota, giperbolla va boshqalar) muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, she’riyat va nutq madaniyati da ifoda kuchini oshiradi: “Sen xayolsan — men haqiqat, Sen yiroqsan — men yaqinman.” Bu kabi ifodalar antonimlar vositasida tuziladi va ularning stilistik salohiyati yuqori bo‘ladi (Rahmatullayev Sh., 1975). 4. Kontekstga bog‘liqlik Ko‘pgina antonimlar kontekstual xarakterga ega bo‘lib, ular faqat ma’lum kontekstda antonimlik munosabatida namoyon bo‘ladi. Masalan, “og‘ir” ↔ “yengil” juftligi yuk uchun to‘g‘ri kelsa, “og‘ir kun” ↔ “yengil kun” iborasi kontekstual antonimlikdir. Bu xususiyat semantik elastiklik deb ham yuritiladi (Leech G., 1981). 5. Darajalanish va spektrlilik Aksariyat antonimlar darajalanadigan belgilarni bildiradi:  sovuq ↔ iliq ↔ issiq  yashil ↔ sariq ↔ qizil Bu holatda antonimlar ekstremal qutblar ni bildiradi, oraliq holatlar esa gradatsiyani yuzaga keltiradi. J. Lyons bunday juftliklarni gradable antonyms deb ataydi (Lyons J., 1977). Ular oraliq qiymatlarni inkor qilmaydi, faqat chegaraviy belgilarga ega bo‘ladi. 6. Leksik-daraja munosabatida qatnashish 10 Antonimlar tildagi leksik-morfemik qatlamda mustahkam joy egallaydi. Ular ko‘pincha bir xil so‘z turkumi ga mansub bo‘ladi. Masalan:  ot: dushman ↔ do‘st  sifat: qalin ↔ yupqa  fe’l: ochmoq ↔ yopmoq  ravish: tez ↔ sekin Bu xususiyat antonimlar orasidagi grammatik-paradigmatik uyg‘unlikni ta’minlaydi. 7. Sinonimlar bilan bog‘liq tizimda ishtirok etish Tilshunoslar fikricha, antonimlar sinonimik qator bilan ham bevosita bog‘liq. Masalan, kambag‘al ↔ boy antonim juftligiga quyidagi sinonimlar ham daxldor bo‘lishi mumkin:  miskin , nochor , muhtoj ↔ badavlat , davlatmand Bu tizimni leksik-qarama-qarshi qator deb ham yuritish mumkin. Antonimlarning lingvistik xususiyatlari ularning semantik, morfologik, uslubiy va kontekstual imkoniyatlari orqali tilda faol ishtirok etishida namoyon bo‘ladi. Ular nafaqat tilning semantik strukturasini tashkil qiladi, balki matn va nutqning obrazlilik, ifodalilik, lo‘ndalik kabi funksiyalarini kuchaytiruvchi kuchli vositadir. 8. Antonimlar tizimli va paradigmatik munosabatda bo‘ladi Antonimlar tilning paradigmatik qatlamida qarama-qarshi juftliklar sifatida bir- biriga bog‘lanadi. Bu degani, ular tizimdagi boshqa birliklarga ham ma’no jihatidan nisbatan joylashadi. Masalan, “uzun” so‘zining antonimi “qisqa” bo‘lishi mumkin, biroq kontekstdan kelib chiqib, “kalta”, “ixcham” kabi boshqa qarama-qarshi birliklar bilan ham muqobillashadi. Bu holat G.A. Zolotova tomonidan antonimlarning tizimli oppozitsion paradigmasi deb nomlanadi (Золотова Г.А., 1982). 11 9. Antonimlar mukammal (absolyut) va nomukammal (nisbiy) bo‘lishi mumkin Lingvistik adabiyotlarda antonimlar ikki asosiy turga bo‘linadi:  Absolyut antonimlar — to‘liq ziddiyat bildiradi: o‘lik – tirik , to‘g‘ri – noto‘g‘ri .  Nisbiy antonimlar — ziddiyat darajali bo‘ladi: issiq – sovuq , baland – past . Bu tasnif Charles C. Fries va keyinchalik Y. Apresyan tomonidan ishlab chiqilgan (Apresyan Yu.D., 1967). Ushbu qarashga ko‘ra, absolyut antonimlar da oraliq holat bo‘lmaydi, nisbiy antonimlar esa gradatsiyalidir. 10. Sinonimiyaga qarshi tashkil topgan semantik muvozanat Antonimlar til tizimida sinonimiyaga muvozanatli ziddiyat sifatida ko‘riladi. Masalan, “quvnoq” so‘zining sinonimlari: shod , xushchaqchaq , zavqli bo‘lsa, unga qarama-qarshi “g‘amgin” so‘zining ham o‘ziga xos antonimiy qatori bor: zerikarli , huzunli , yig‘loqi . Bu semantik muvozanat tilning barqarorligi uchun muhim deb hisoblanadi (Мельчук И.А., 1988). 11. Antonimlar orqali ideologik va madaniy kodlar ifodalanadi Ba’zi holatlarda antonimlar shunchaki til birliklari emas, balki ma’naviy– madaniy tushunchalar tizimi sifatida qaraladi. Masalan:  Halol – harom , do‘zax – jannat , ezgulik – yovuzlik — bular diniy, axloqiy, mafkuraviy tizimlar bilan bog‘liq antonimlar bo‘lib, ularning semantik kuchi mentalitetga bog‘liq bo‘ladi. Tilshunos V.A. Zvegintsev bu jarayonni “semantik arxetiplar zaminida tashkil topgan oppozitsiyalar” deb izohlaydi (Zvegintsev V.A., 1981). 12. Frazeologik birliklarda antonimiyaviy juftliklar 12 Ba’zi antonimlar faqat so‘z darajasida emas, balki frazeologik birliklar shaklida ham ishlatiladi:  ko‘z ochib yumguncha – asrlab kutmoq ,  bir zumda – uzoq vaqt mobaynida . Bu holat antonimlarning stilistik, kontekstual va metaforik kuchini oshiradi. 1.3. Antonimiya va unga yaqin hodisalar (qarama-qarshilik, ziddiyat) Tilshunoslikda antonimiya — bu so‘zlar orasida qarama-qarshi ma’no munosabatining mavjudligi bilan ajralib turadigan leksik hodisadir. Ammo barcha qarama-qarshilik ifodalovchi birliklar ham antonim deb hisoblanmaydi. Chunki antonimiya o‘ziga xos strukturaviy, semantik va paradigmatik xususiyatlarga ega bo‘lgan hodisa bo‘lib, unga yaqin leksik hodisalar bilan tafovutda turadi. 1. Qarama-qarshilik (oppozitsiya) va antonimiya Qarama-qarshilik — bu umumiy semantik hodisa bo‘lib, u turli til birliklari orasida (hatto grammatik shakllarda ham) vujudga keladi. Har bir antonim juftlik — bu oppozitsiya, ammo har bir oppozitsiya antonimiya emas. Masalan:  kun – tun — bu antonimiya (leksik oppozitsiya),  bor – yo‘q — bu esa komplementar oppozitsiya , ya’ni birining mavjudligi boshqasining yo‘qligini bildiradi. Tilshunos A.I. Smirnitskiy fikricha, antonimiya — oppozitsiyaning maxsus turidir , ya’ni unda leksik birliklar aniq struktural oppozitsiyada bo‘ladi (Smirnitskiy A.I., 1956). 2. Ziddiyat (konflikt) va antonimiya 13 Ziddiyat tushunchasi ko‘proq mantiqiy va stilistik hodisa sifatida qaraladi. U matn yoki nutq doirasida yuzaga keladi. Ziddiyat ko‘pincha antonimlar vositasida yuzaga keladi, ammo bu doimiy bog‘liqlik emas. Masalan: “To‘g‘ri so‘z og‘riqli bo‘lsa ham, yolg‘on lazzatli tuyuladi.” Bu yerda ziddiyat – mazmuniy qarama-qarshilik asosida yaratilgan, ammo antonimiya faqat “to‘g‘ri – yolg‘on” juftligidagina mavjud. Sh.Rahmatullayev bu masalaga e’tibor qaratib shunday deydi: “Ziddiyat voqelikda mavjud bo‘lgan hodisalarning ichki qarama-qarshiligidir, antonimiya esa bu ziddiyatning til vositasida ifodalanishidir” (Rahmatullayev Sh., 1975). 3. Gradatsiya (darajalanish) va antonimiya Ba’zida antonimlar bir-biriga bosqichma-bosqich yaqinlashuvchi (yoki uzoqlashuvchi) belgilarning chegarasini bildiradi. Bunday hodisalar gradatsion ziddiyat deb ataladi:  issiq – iliq – sovuq ,  kambag‘al – o‘rtamiyona – boy . Bu misollar antonimiya bilan bevosita bog‘liq bo‘lsa-da, undagi oraliq birliklar antonimiya doirasiga kirmaydi. Tilshunos John Lyons bu jarayonni “scalar opposition” deb ataydi va uni darajali antonimiya deb tasniflaydi (Lyons J., 1977). 4. Komplementarlik va antonimiya Komplementarlik — bu qarama-qarshi so‘zlar o‘zaro inkor etuvchi va to‘liq bo‘luvchi munosabatda bo‘lishidir. Masalan:  tirik – o‘lik ,  bor – yo‘q . 14 Bu holatda oraliq holat yo‘q, ya’ni subyekt faqat ikkita holatdan birida bo‘lishi mumkin. Komplementar antonimlar, aksariyat hollarda, loyiq keluvchi semantik maydonlar bilan cheklanadi (Apresyan Yu.D., 1967). 5. Konversiya va antonimiya Konversiv juftliklar ham ko‘pincha antonimiya bilan aralashtiriladi, ammo ular o‘zaro subyektiv-nisbiy qarama-qarshilikda bo‘ladi:  sotmoq – sotib olmoq ,  ota – bola ,  oldi – orqa . Konversiya — bu ikki harakat, holat yoki nisbatning qarama-qarshi yo‘nalishda ifodalanishidir. U antonimiyaviy ziddiyatdan farqli ravishda har doim munosabatga asoslangan (relyatsion) hodisadir. Tilshunos E. Kruass ta’kidlaganidek: “Konversivlik har ikkala a’zosi bir-birini talab qiladi, antonim esa inkor etadi” (Kroos E., 1982). 6. Antitezis va antonimiya Antitezis — bu uslubiy (stilistik) figura bo‘lib, u nutqda qarama-qarshi fikrlarni taqqoslash orqali ifoda kuchini oshiradi. Bu holatda antonimlar asosiy vosita sifatida ishlatiladi: “Sen toshsan — men suv, Sen sovuqsan — men issiq.” Shunday qilib, antitezis — bu antonimiyaga tayanadigan nutqiy qurilish , ammo uning mavjudligi antonimiya mavjudligini kafolatlamaydi. Stilistika sohasida bu oppozitiv konstruksiya deb yuritiladi (Galperin I.R., 1981). 15 2-BOB. O‘ZBEK TILIDA ANTONIMLARNING TADQIQI VA TASNIFI 2.1. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining o‘rganilishi tarixi O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi alohida leksik-semantik kategoriya sifatida XX asrning o‘rtalaridan boshlab o‘rganila boshlagan. Biroq bu hodisaning til tizimidagi chuqur semantik va funksional xususiyatlari XX asrning oxiri va XXI asrning boshlarida yanada faol tadqiq etildi. O‘zbek tilining boy antonimik resurslari, ularning badiiy nutqdagi roli, uslubiy imkoniyatlari, xalq og‘zaki ijodidagi akslanishi hamda boshqa tillardagi zidlik birliklari bilan o‘zaro aloqadorligi tilshunos olimlar e’tiborini tobora ko‘proq torta boshladi. Dastlabki tadqiqotlar. Ilk bor antonimiya haqida qisqacha fikrlar Sh. Rahmatullayev ning “O‘zbek tilining leksikologiyasi” (1975) asarida uchraydi. U antonimlarni "o‘zaro zid ma’noli, leksik paradigmaga kiruvchi birliklar" deb ta’riflaydi va ularning til tizimidagi o‘rnini ko‘rsatadi. Rahmatullayevga ko‘ra, antonimlar har doim bitta tushuncha doirasida yuzaga keladi va ular muqarrar semantik bog‘liqlikka ega bo‘ladi. Uning fikricha, antonimlar matnda nafaqat semantik ziddiyat, balki uslubiy kuch va emotsional effekt hosil qilish vositasi hamdir. Bu fikrlarni G‘. G‘anieva o‘zining tadqiqotlarida rivojlantiradi. U antonimiyaning adabiy matnlardagi roli, badiiy ifodadagi uslubiy yuklamalari va 16 estetik ziddiyatni kuchaytirishdagi funksiyasini tahlil qiladi. Unga ko‘ra, antonimlar poetik va dramatik uslubda, ayniqsa she’riyatda, mantiqiy qarama-qarshilik va emotsional zamin yaratish uchun ishlatiladi. Zamonaviy tadqiqotlar. Keyingi bosqichda antonimlarning grammatik shakllari, semantik turlari, so‘z turkumlariga bog‘liqligi va funksional qo‘llanilishi M. Mirtojiyev, N. Jo‘rayev, D. Soliyev va boshqa olimlar tomonidan keng tadqiq etildi. Jumladan, M. Mirtojiyev antonimlarni grammatik jihatdan tahlil qilib, ularning kontekstual, morfologik, va sintaktik shakllanishi haqida izchil ma’lumot beradi. T. Mahmudov esa antonimlarning turlarini belgilashda gradatsion, komplementar va konversiv antonimlar tasnifiga asoslanadi. Bu tasnif, asosan, rus tilshunosligi (ayniqsa A.I. Smirnitskiy va Yu.D. Apresyan) asosida shakllangan bo‘lib, o‘zbek tilida ham qo‘llanilayotgan samarali model hisoblanadi. B. Yo‘ldoshev esa antonimiya hodisasini faqat leksik darajada emas, balki matn lingvistikasi va nutqiy pragmatika doirasida ko‘rib chiqadi. Unga ko‘ra, antonimlar nafaqat so‘z darajasida, balki ibora, frazeologizm, hatto butun gaplar oralig‘ida ham yuzaga keladi va bu holat tilni emotsional-estetik jihatdan boyitadi. Xalq og‘zaki ijodida va madaniy kontekstda antonimiya. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi, maqollar, matallar, aforizmlar va xalqona hikmatlarda antonimiya keng va faol ishlatiladi. Masalan, “Yaxshilik yomonlikni yutar”, “Kambag‘al boyga boqadi, boy do‘zaxga yo‘l topadi” kabi xalq iboralarida zidlik orqali kuchli mantiqiy va axloqiy xulosa chiqariladi. Bu esa antonimlarning milliy tafakkurda ham o‘rni borligini ko‘rsatadi. Kognitiv va madaniy yondashuvlar. So‘nggi yillarda antonimiya hodisasi kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan ham o‘rganilmoqda. Bu yondashuvda antonimlar inson tafakkuridagi kontrast tushunchalarning til vositasida ifodalanishi sifatida qaraladi. S. Rasulova (2020) kabi tadqiqotchilar antonimiyaning mental 17 kontseptlar bilan bog‘liqligini tahlil qilgan holda, uni tafakkur va madaniyat bilan bevosita bog‘liq fenomen sifatida talqin qiladi. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi dastlab umumiy leksik hodisa sifatida yoritilgan bo‘lsa-da, keyingi yillarda u kompleks semantik va stilistik hodisa sifatida turli yondashuvlar orqali chuqur tahlil qilinmoqda. Bunda xorijiy lingvistik yutuqlar (Smirnitskiy, Apresyan, Lyons, Cruse) bilan mahalliy tadqiqotchilar yondashuvlari uyg‘unlashgan. Shu bilan birga, antonimiya hali ham to‘liq o‘rganilib bo‘lmagan soha bo‘lib, ayniqsa bolalar tili, dialektal nutq, metafora va memetik kontekstlarda tadqiq qilish istiqbollari mavjud. 2.2. O‘zbek tilida antonimlarning semantik guruhlarga ajratilishi O‘zbek tilida antonimlarni o‘rganishda ularni semantik xususiyatlariga ko‘ra guruhlarga ajratish muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Semantik tasnif antonimlar o‘rtasidagi ma’no qarama-qarshiligining turli darajalarini, ularning anglatgan tushunchalar doirasidagi aloqalarini tahlil qilishga imkon beradi. Bu tasnif, shuningdek, antonimlarning qaysi hodisa yoki kategoriya doirasida shakllanishini ko‘rsatadi. Tilshunoslikda, jumladan o‘zbek tilshunosligida antonimlar odatda quyidagi asosiy semantik guruhlarga bo‘linadi: 1. Gradatsion (zinasimon) antonimlar Bu turdagi antonimlar orasida nisbiylik , oraliq bosqichlar mavjud bo‘ladi. Ya’ni bu antonimlar orqali ifodalanadigan xususiyatlar ziddiyatli bo‘lsa-da, ular orasida farqlovchi darajalar mavjud. Masalan:  issiq ↔ sovuq  katta ↔ kichik 18  uzun ↔ qisqa  kuchli ↔ zaif Gradatsion antonimlar ko‘pincha darajalanuvchi sifatlar, holatlar yoki harakatlar orqali ifodalanadi. Ular o‘zaro mantiqiy bog‘liqlikda bo‘lib, tilshunoslikda oppozitsiya zanjiri shaklida qaraladi. 2. Komplementar (to‘ldiruvchi, mutlaq qarama-qarshi) antonimlar Komplementar antonimlarda oraliq holat bo‘lmaydi — bu ikki birlikdan biri mavjud bo‘lsa, ikkinchisi yo‘q deb qaraladi. Bunday antonimlar mutlaq ziddiyat ni ifodalaydi. Masalan:  tirik ↔ o‘lik  erkak ↔ ayol  bor ↔ yo‘q  ha ↔ yo‘q Ular bo‘lishli va bo‘lishsiz holatlarni qat’iy ajratib beradi. Bu turdagi antonimlar ko‘proq mantiqiy dikhotomiya asosida yuzaga keladi va ko‘pincha klassifikatsion belgilarni bildiradi. 3. Konversiv (qarama-harakatli) antonimlar Konversiv antonimlar harakat yoki munosabatning qarama-qarshi yo‘nalishini bildiradi. Bu juftliklar o‘zaro bir-birini to‘ldiradi, lekin ma’nodagi qarama-qarshilik subyekt va obyekt rolidagi o‘zgarish orqali yuzaga keladi. Masalan:  sotmoq ↔ sotib olmoq  berish ↔ olish 19  er ↔ xotin  o‘qituvchi ↔ o‘quvchi Konversiv antonimlar, ayniqsa fe’l va ot so‘z turkumlarida ko‘p uchraydi. Ular pragmatik nutqiy vaziyatlarda o‘zaro pozitsiyani bildiradi. 4. Vektorli (yo‘nalishli) antonimlar Bu guruhdagi antonimlar harakat yoki holatning qarama-qarshi yo‘nalishini bildiradi. Ular ba’zan gradatsion antonimlarga yaqin bo‘lsa-da, ular har doim harakat yo‘nalishi bilan ajralib turadi. Masalan:  ko‘tarilmoq ↔ tushmoq  kelmoq ↔ ketmoq  yuqoriga ↔ pastga Bu antonimlar, ayniqsa kinetik harakatlar , joylashuv , vaqt va makon ifodalovchi birliklarda uchraydi. 5. Emotsional antonimlar Bular inson his-tuyg‘ulari, ruhiy holati va subyektiv baholar bilan bog‘liq bo‘lgan antonimlardir. Masalan:  baxtli ↔ g‘amgin  quvonmoq ↔ yig‘lamoq  yaxshi ko‘rmoq ↔ yomon ko‘rmoq Bu antonimlar stilistik jihatdan ko‘proq badiiy adabiyot va nutqiy ifoda vositalarida ishlatiladi, shuningdek, metaforik ma’no da ham paydo bo‘ladi. 20 Tadqiqotchilar yondashuvi O‘zbek tilshunosligida bu guruhlar har xil nomlanishi yoki ta’riflanishi mumkin, ammo ularning semantik mohiyati umumiydir. Jumladan:  B. Yo‘ldoshev antonimlarni logik asoslar ga ko‘ra ajratishni ilgari suradi.  M. Mirtojiyev semantik guruhlarga asoslangan holda antonimlarning grammatik realizatsiyasini tahlil qilgan.  S. Rasulova esa bu antonimlar orasidagi kognitiv bog‘liqlik ni tadqiq etib, ularni tafakkur modellari doirasida tahlil qiladi. Shuningdek, xalq tilida va maqollarda ko‘plab antonim juftliklar o‘zaro semantik guruhlar asosida yuzaga kelgan. Masalan: “To‘q ochning ahvolini bilmas”, “Yaxshi bilan yomon oshnasiz bo‘lmas” kabi iboralarda gradatsion va emotsional antonimiyalar mujassam. Xulosa. Demak, o‘zbek tilida antonimlarning semantik guruhlarga ajratilishi ularning til tizimidagi chuqur semantik, sintaktik va uslubiy munosabatlarini anglashga yordam beradi. Bu guruhlash orqali antonimlarning lingvistik imkoniyatlarini kengaytirish, ularni leksik va kognitiv jihatdan tahlil qilish, shuningdek, ularni til o‘rgatish, tarjima va uslubiy tahlil sohalarida qo‘llash imkoniyati ortadi. Ayniqsa, antonimlar asosida zidlik kontrastlari , assotsiativ munosabatlar , semantik spektr va kultural kontekstlar ni ochib berish mumkin. 21 2.3. So‘z turkumlari bo‘yicha antonimlarning namoyon bo‘lishi (fe’llar, sifatlar, otlar, ravishlar) O‘zbek tilida antonimlar faqat semantik guruhlar bilan cheklanmay, so‘z turkumlariga ko‘ra ham farqlanadi. Har bir so‘z turkumi o‘ziga xos antonimik munosabatlarga ega bo‘lib, ularning til tizimidagi funktsional ahamiyati farqlanadi. Quyida asosiy mustaqil so‘z turkumlari bo‘yicha antonimlarning turlari va xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. 1. Sifatlarda antonimiya Sifatlar — predmetning belgisi, xususiyatini bildiruvchi so‘zlar bo‘lib, antonimlar bu turkumda eng ko‘p uchraydi. Sifatdagi antonimlar orqali subyekt yoki obyektga nisbatan baho, daraja, holat kabi semantik kontrastlar ifodalanadi. Ular ko‘pincha gradatsion , ba’zida komplementar antonimlar guruhiga kiradi. Misollar:  yaxshi ↔ yomon  baland ↔ past  qattiq ↔ yumshoq  yangi ↔ eski  chiroyli ↔ xunuk 22 Akademik B. Yo‘ldoshev sifat antonimlarini “mavhum tushunchalar o‘rtasidagi semantik differensiallik” orqali hosil bo‘ladi, deb izohlaydi. Sifatlar nutqda tez-tez stilistik kontrast vositasi sifatida qo‘llaniladi, ayniqsa badiiy matnlarda: “Oq niyat bilan qora ko‘ngil yonma-yon yashaydi” kabi iboralarda semantik va emotsional qarama-qarshilik mavjud. 2. Fe’llarda antonimiya Fe’llar harakat, holat yoki jarayonni bildiradi. Fe’l antonimlar odatda konversiv va yo‘nalishli antonimlar tarzida yuzaga keladi. Ya’ni, ular orqali harakatning qarama-qarshi yo‘nalishi yoki natijasi ifodalanadi. Misollar:  ochmoq ↔ yopmoq  bermoq ↔ olmoq  kirib kelmoq ↔ chiqib ketmoq  yig‘lamoq ↔ kulmoq  ko‘tarilmoq ↔ tushmoq T. Qorayeva o‘z tadqiqotlarida fe’l antonimlarining kommunikativ vazifasiga e’tibor qaratib, ular yordamida nutqning axborot zichligi ortishi ni ta’kidlaydi. Fe’llar orasidagi antonimiyalik ko‘pincha aspektual (jarayonli) va rezultativ (natijali) xususiyatlar orqali ham yuzaga keladi. Masalan, boshlamoq ↔ tugatmoq juftligi harakatning fazalariga asoslanadi. 3. Otlar orasidagi antonimiyalik Otlar semantik jihatdan nisbatan kam antonim juftliklar hosil qiladi, lekin ular mavjud. Ot so‘z turkumidagi antonimlar ko‘pincha komplementar va sotsial rolga asoslangan qarama-qarshiliklardan tashkil topadi. 23 Misollar:  do‘st ↔ dushman  erkak ↔ ayol  ota ↔ ona (ba’zi kontekstlarda)  kun ↔ tun  hayot ↔ o‘lim M. Mirtojiyev otlar orasidagi antonimlarni ko‘proq kul’turologik qarama- qarshiliklar orqali tahlil qilib, ularni milliy tafakkurdagi dualizm bilan bog‘laydi. Ot so‘z turkumidagi antonimlar ko‘pincha konseptual ziddiyat asosida vujudga keladi, ayniqsa diniy, ijtimoiy va falsafiy matnlarda keng qo‘llanadi. 4. Ravishlarda antonimiya Ravishlar harakatning tarzini, joyini, vaqtini bildiruvchi so‘zlar bo‘lib, ularning orasida ham antonim juftliklar mavjud. Ravish antonimlari ko‘pincha yo‘nalish , tezlik , daraja asosida yuzaga keladi. Misollar:  tez ↔ sekin  yuqoriga ↔ pastga  oldinga ↔ orqaga  erta ↔ kech  to‘g‘ri ↔ egri N. Normurodov ravishlar orasidagi antonimiyani “harakat zamon va makon kontekstida yuzaga keladigan semantik qarama-qarshilik” deb izohlaydi. 24 Ravish antonimlari ba’zan metaforik ma’noda ishlatiladi: “Tez yegan tuz yemaydi, sekin yurgan manzil topadi” — bu misolda tez ↔ sekin ravishlari antonimik kontrast bilan birga ma’naviy tafsir yuklamasiga ham ega. Xulosa Shunday qilib, o‘zbek tilidagi antonimlar har bir mustaqil so‘z turkumida o‘ziga xos semantik va funksional jihatlar bilan namoyon bo‘ladi. Sifatlarda ular ko‘proq baholovchi va darajalovchi xarakter kasb etsa, fe’llarda harakatlar o‘rtasidagi ziddiyat, otlarda konseptual yoki ijtimoiy ziddiyatlar, ravishlarda esa vaqt-makon va harakat uslubi orqali aks etadi. Har bir turkumdagi antonimlar tilda mantiqiy- mazmuniy tartib, uslubiy kontrast va kommunikativ samaradorlikni ta’minlaydi. 3-BOB. O‘ZBEK VA BOSHQA TILLARDA ANTONIMIYANING QIYOSIY TAHLILI 3.1. O‘zbek va rus tillarida antonimiyaning umumiy va farqli jihatlari O‘zbek va rus tillarida antonimiya hodisasi umumiy til hodisasi sifatida mavjud bo‘lsa-da, har ikkala tilning tuzilishi, leksikasi va madaniy tafakkuri asosida u turlicha ifodalanadi. Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, bu tillarda antonimiyaga oid asosiy o‘xshashliklar va muhim farqlar mavjud. 1. Umumiy jihatlar a) Semantik asosga tayanish Har ikki tilda antonimlar semantik qarama-qarshilik asosida hosil bo‘ladi. Masalan:  o‘zbekcha: katta – kichik , sovuq – issiq  ruscha: большой – маленький , холодный – тёплый Ushbu juftliklar baholovchi va darajalovchi xarakterga ega bo‘lib, gradatsion antonimlar guruhiga kiradi. b) So‘z turkumlari bo‘yicha ko‘p shakllanish 25 O‘zbek va rus tillarida ham antonimlar asosan sifat, fe’l, ot va ravish turkumlarida keng qo‘llaniladi. Bu holat tillarning umumiy strukturaviy xususiyatlaridan dalolat beradi. c) Nutqdagi stilistik rol Ikkala tilda ham antonimlar emotsional ta’sir kuchi , mantiqiy kontrast va stilistik vosita sifatida keng qo‘llaniladi, ayniqsa badiiy adabiyot va publitsistikada. 2. Farqli jihatlar a) Til qurilishi va fleksiyaga bog‘liq tafovutlar Rus tili flektiv til bo‘lib, morfologik imkoniyatlari keng: so‘zlarning ko‘plik, kelishik, zamon, jins shakllari morfologik o‘zgaruvchan. Bu esa antonimlarning ko‘proq grammatik kombinatsiyalar orqali yuzaga chiqishiga imkon beradi. O‘zbek tili esa agglutinativ til bo‘lib, unda affikslar orqali so‘z yasaladi, lekin morfologik o‘zgaruvchanlik chegaralanganroq. b) Antonimik birliklarning hosil bo‘lish usuli O‘zbek tilida antonimlar ko‘pincha leksik yo‘l bilan shakllansa (masalan: ochiq – yopiq ), rus tilida esa prefikslar yordamida antonimik juftliklar keng tarqalgan:  честный – нечестный (halol – nohalol)  понятный – непонятный (tushunarli – tushunarsiz) Bu farq rus tilida antonimiyaning grammatik yo‘l bilan ham hosil bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. c) Kontekstual va stilistik yondashuv Rus tilida antonimlar ko‘pincha ironik, kinoyaviy kontekstda qo‘llaniladi:  Он такой умный, что аж глупый. O‘zbek tilida esa xalqona va maqoliy iboralar vositasida semantik kontrast beriladi: 26  “Kattadan so‘ramay kichik ish tutma.” d) Leksik boylik darajasi Rus tilida antonimlar ko‘pincha yuqori darajadagi sinonimik va antonimik qatorlar bilan bog‘lanadi. O‘zbek tilida ham bu holat mavjud, biroq etimologik jihatdan ko‘proq turkiy ildizga ega antonimlar ustunlik qiladi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, rus tilida antonimiya hodisasi V.V. Vinogradov, N.Yu. Shvedova, G.A. Zolotova kabi yirik olimlar tomonidan lingvistik, stilistik va psixolingvistik nuqtai nazardan chuqur tadqiq etilgan. Bu tilshunoslar fikricha, antonimlar faqat leksik darajada emas, balki mantiqiy-tarqqiy vosita sifatida nutqni dinamizm bilan ta’minlaydi. Masalan, V.V. Vinogradov antonimiyani “inson tafakkurining asosiy oppozitsion mexanizmi” deb ataydi. O‘zbek tilshunosligida esa bu hodisa asosan leksik-semantik doirada ko‘rib chiqiladi. N.A. Mahmudov, Sh. Rahmatullayev, O. Yo‘ldoshev kabi olimlar antonimiyani so‘zlar orasidagi semantik bog‘liqlikning ziddiyatli shakli sifatida talqin qilgan. Bu yondashuv, ayniqsa, xalq og‘zaki ijodida antonimik juftliklar orqali tazod, muvozanat va nasihat ifodalangan maqollarda yaqqol ko‘zga tashlanadi:  Yaxshilik unutilmas, yomonlik unutulmas.  To‘ying bo‘lsa, yigit, yig‘la; motaming bo‘lsa, kul. Bundan tashqari, kommunikativ maqsad jihatidan qaralganda ham o‘zbek va rus tillaridagi antonimlar o‘rtasida farqlar mavjud. Rus tilida antonimlar ko‘proq kontrastni kuchaytirish uchun ishlatilsa, o‘zbek tilida esa ular axloqiy me’yorlar va ijtimoiy qadriyatlarni targ‘ib qilish vositasi sifatida qo‘llaniladi. So‘z boyligi va antonimlarning darajasi ham ahamiyatlidir. Rus tilidagi antonimlarning katta qismi universal kontseptsiyalarga (hayot-o‘lim, tinchlik- urush, do‘st-dushman) tayanadi, o‘zbek tilida esa bu hodisa turkiy tafakkur va qadriyatlar tizimi bilan chambarchas bog‘langan. Shuning uchun o‘zbek tilidagi 27 antonimlar ko‘pincha milliy ruh, urf-odat va ijtimoiy-madaniy kontekstlar orqali shakllanadi. Xulosa O‘zbek va rus tillarida antonimiya hodisasi umumiyliklar bilan birga, muhim farqlarga ham ega. Har ikkala tilning tuzilishi, semantik imkoniyatlari va stilistik konvensiyalari antonimlarning yuzaga chiqishi va ishlatilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Qiyosiy yondashuv orqali antonimiya fenomenining universalligini, shu bilan birga har bir tilga xos o‘ziga xosligini ham ko‘rish mumkin. 3.2. O‘zbek va ingliz tillarida antonimlarning qiyosiy tahlili O‘zbek va ingliz tillarida antonimiya hodisasi inson tafakkuri va til orqali ifodalanadigan ziddiyatli munosabatlarning umumiy modelini aks ettiradi. Har ikkala til ham antonimiyani mazmuniy (semantik), stilistik va funksional darajada qo‘llaydi, biroq ular orasida tuzilma, yasalish usuli, kontekstual qo‘llanish hamda leksik yondashuvlar bo‘yicha sezilarli farqlar mavjud. 1. Umumiy jihatlar a) Ziddiyatli semantik munosabat Ikkala tilda ham antonimlar so‘zlar orasidagi mazmuniy qarama-qarshilik asosida yuzaga chiqadi. Masalan:  o‘zbekcha: bor – yo‘q , kulmoq – yig‘lamoq  inglizcha: come – go , laugh – cry Bu hodisalar universal bo‘lib, ko‘plab tillarda mavjud bo‘lgan oppozitsion tafakkur modeliga asoslanadi (contrasting binary logic: good–bad, light–dark). b) Ko‘p turli so‘z turkumlarida namoyon bo‘lishi Ikkala tilda ham antonimlar asosan sifat (adjective), fe’l (verb), ot (noun) va ravish (adverb) turkumlarida uchraydi: 28  sifat: uzun – qisqa / long – short  fe’l: olmoq – bermoq / take – give c) Uslubiy vazifasi O‘zbek va ingliz tillarida antonimlar tazod, kuchaytirish, kinoya, muvozanat, dramatizm kabi stilistik vositalarni ifodalash uchun ishlatiladi. Masalan, ingliz tilida:  “It was the best of times, it was the worst of times” (Ch. Dickens) O‘zbek tilida:  “Ochiq yur, ammo ko‘zingni yumma.” 2. Farqli jihatlar a) Yasalish (derivatsion) usullari Ingliz tilida antonimlar ko‘pincha affiksal negatsiya yordamida hosil qilinadi:  happy – unhappy , legal – illegal , possible – impossible Bu hodisa ingliz tilining analitik tuzilishiga xos bo‘lib, morfemik negatsiyalarning faol ishlatilishini ko‘rsatadi. O‘zbek tilida esa antonimlar asosan leksik jihatdan alohida so‘zlar shaklida mavjud :  kambag‘al – boy , past – baland Shuningdek, "no-", "be-", "s"- kabi negatsiya affikslari o‘zbek tilida mavjud emas. b) Sinonimiya va antonimiya o‘rtasidagi bog‘liqlik Ingliz tilida antonimlar ko‘pincha synsetlar (sinonim guruhlar) bilan chambarchas bog‘liq. WordNet kabi leksik bazalarda har bir antonim bir nechta sinonimlar orqali belgilanadi. 29 O‘zbek tilida esa bu holat kamroq tizimlashtirilgan bo‘lib, leksik tadqiqotlar hali izchil bazalarga to‘liq joylashtirilmagan. c) Kontekstual ko‘lam Ingliz tilida antonimlar ba’zan pragmatik jihatdan ziddiyatli, lekin formal jihatdan antonim bo‘lmagan birliklar orqali ham ifodalanadi:  She passed the exam ↔ She failed the exam Bu yerda pass – fail antonimik juftlik bo‘lsa-da, u oddiy semantik emas, kontekstual mantiqiy qarama-qarshilik asosida vujudga keladi. O‘zbek tilida bunday kontekstual antonimiya ko‘proq xalq og‘zaki nutqida va badiiy asarlarda uchraydi, lekin ilmiy tasnifda kamroq yoritilgan. 3. Tilshunoslikda yondashuvlar farqi Ingliz tilshunosligida antonimiya masalasi kognitiv tilshunoslik , leksik semantika , psixolingvistika va kompyuter lingvistikasi nuqtai nazaridan chuqur o‘rganilgan. Ayniqsa, L. Murphy (2003) , J. Lyons (1977) , Geoffrey Leech singari olimlar antonimiyani antonymy vs. opposition , gradable vs. complementary antonyms shaklida tasniflagan. O‘zbek tilshunosligida esa bu yo‘nalish endigina rivojlanmoqda. Asosiy e’tibor hali ham leksik-semantik va stilistik jihatga qaratilgan. Xulosa O‘zbek va ingliz tillarida antonimiya hodisasi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lsa-da, ular umumiy semantik asosga tayangan holda inson tafakkurining universalligini namoyon etadi. Har ikki tilning tuzilmasi, yasalish uslubi va madaniy konteksti antonimik munosabatlarning shakllanishiga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Qiyosiy o‘rganish orqali o‘zbek tilida ham antonimiya tadqiqini chuqurlashtirish, ularni zamonaviy lingvistik metodlar bilan tahlil qilish imkoniyati kengayadi. 30 3.3. O‘zbek adabiyoti va og‘zaki nutqda antonimiyadan foydalanish O‘zbek adabiyoti va og‘zaki nutqida antonimiyadan foydalanish tilda estetik, semantik hamda stilistik imkoniyatlarni kengaytiradi. Antonimlar adabiy matnlar va xalq og‘zaki ijodining mazmuniy qatlamini boyitish , g‘oyaviy ziddiyatni ochish , badiiy tazod yasash , ta’sirchanlik kuchini oshirish kabi ko‘plab stilistik vazifalarni bajaradi. 1. Adabiy matnlarda antonimiyadan foydalanish Adabiy asarlarda antonimlar asosan:  qarama-qarshi obrazlar orqali dramatik holatni yaratish ,  karakterlar o‘rtasidagi ziddiyatni ochish ,  filosofik va axloqiy mazmunni chuqurlashtirish kabi rollarni bajaradi. Masalan, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Oybek, Erkin Vohidov kabi yozuvchilarning asarlarida hayot va o‘lim, zulmat va nur, sevgi va nafrat, boy va kambag‘al kabi antonim juftliklar orqali insoniy kechinmalar va ijtimoiy qarama- qarshiliklar ifodalanadi: 31 “Ko‘z ochib yumguncha bor edi-yu, endi yo‘q…” Bu jumlada bor – yo‘q antonim jufti inson taqdirining o‘tkinchiligi, hayot va o‘lim o‘rtasidagi nozik chegarani ifodalaydi. Shuningdek, badiiy tazod (antitezis) uslubida ham antonimiyadan keng foydalaniladi: “U yolg‘on bilan yashaydi, men esa haqiqat bilan o‘laman.” Bu yerda yolg‘on – haqiqat va yashamoq – o‘lmoq juftliklari orqali g‘oyaviy-axloqiy ziddiyat kuchaytirilgan. 2. Og‘zaki nutqda va xalq ijodida antonimiyaning roli Xalq og‘zaki ijodida, ayniqsa maqollar, matallar, topishmoqlar va hikmatli so‘zlarda antonimlar ta’lim-tarbiya, dunyoqarash, hayotiy donolikni ifodalash uchun xizmat qiladi. Bu turdagi ifodalar ko‘pincha qarama-qarshi hodisalarni muvozanatli tahlil qilishga undaydi:  Yaxshilik yomonlik bilan bilinadi.  Oq bo‘lmasa, qora bilinmas.  To‘qlikni ochlik bildiradi. Bu maqollarda antonimlar xalq tafakkurida dunyoni dualistik (ikki qutbli) tarzda idrok qilish uslubining mahsulidir. Bunday juftliklar ko‘p hollarda tarbiyaviy va ogohlantiruvchi maqsadga xizmat qiladi . 3. Stilistik va emotsional ta’sir vositasi sifatida Adabiy tilda antonimlar emotsional ifodaning kuchaytirilgan shakli sifatida ham ishlatiladi. Ziddiyatli tuzilmalar — o‘quvchining e’tiborini jalb etish, ichki hissiyotini uyg‘otish, badiiy tahlilni chuqurlashtirishga xizmat qiladi: 32 “Baxtim kuldi-yu, taqdirim yig‘ladi.” Bu kabi struktura orqali muallif hissiy ziddiyatni chuqur ifoda etadi. 4. Poeziyada antonimiya Poeziyada antonimlar ritmik, metaforik va semantik jihatdan qisqa, ammo mazmunli kontrastlar yaratadi . Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Zulfiya kabi shoirlarning she’rlarida antonimik juftliklar ko‘pincha ruhiy holat, voqea tusini, vaqt o‘zgarishini ifodalashda muhim rol o‘ynaydi: “Kechagi tongim bugun qorong‘u, Umidim edi, endi armon-u.” Bu yerda tong – qorong‘u , umid – armon antonimlari orqali vaqt va his-tuyg‘ular kontrasti yaratilgan. Xulosa O‘zbek adabiyoti va og‘zaki nutqda antonimiyadan foydalanish faqat semantik vosita bo‘lib qolmay, balki estetik va stilistik ifoda kuchini oshiruvchi muhim komponent sifatida xizmat qiladi. U xalq tafakkurining mantiqiy, ziddiyatli va tahliliy yo‘nalishini aks ettiradi. Shuningdek, badiiy asarlarda antonimlar yordamida murakkab g‘oyalar sodda va ta’sirchan tarzda yetkaziladi. 33 UMUMIY XULOSA Ushbu kurs ishida o‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasi keng va chuqur tahlil qilindi. Tadqiqot davomida antonimiyaga oid nazariy qarashlar, ularning til tizimidagi o‘rni, semantik xususiyatlari, leksik-semantik guruhlari, turkumlar bo‘yicha namoyon bo‘lishi, shuningdek, boshqa tillardagi antonimiya hodisasi bilan qiyosiy tahlil qilinib, ilmiy asoslangan natijalarga erishildi. Birinchi bobda antonimiya tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o‘rni o‘rganildi. Antonimiya tilning leksik-semantik tizimida asosiy ma’no munosabatlaridan biri sifatida qatnashishi aniqlandi. Unda antonimlarning asosiy xususiyatlari, ya’ni ziddiyatga asoslangan ma’no munosabati, kontekstga bog‘liqligi, stilistik ahamiyati hamda antonimiyaga yaqin leksik hodisalardan (qarama-qarshilik, ziddiyat, gradatsiya, sinonimiya) farqlari ochib berildi. Bu bo‘limda antonimlar haqida fikr bildirgan mahalliy va xorijiy tilshunoslarning (A.A. Ufimtseva, V.A. Zvegintsev, G‘. Abdurahmonov, M. Quronov, N. Madvaliev va boshqalar) qarashlariga tayanib, antonimiya masalasiga zamonaviy yondashuvlar hamda klassik talqinlar o‘rtasida bog‘liqlik yoritildi. Ayniqsa, antonimiyalarning darajalanishi, komplementarligi va relatsion xarakteri ularning turli nutqiy holatlarda qanday ishlatilishini belgilab beradi. 34 Ikkinchi bobda o‘zbek tilida antonimlarning tadqiqi, tasnifi va nutqdagi ifodalanish holatlari batafsil tahlil qilindi. Bu bob doirasida antonimiya hodisasining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi tarixi ko‘rib chiqildi. Jumladan, G‘. Abdurahmonov, A. Madvaliev, M. Quronov kabi olimlar asarlarida antonimiya muammosi, uning semantik tahlili, antonimik juftliklarining leksik guruhlarga ajratilishi, so‘z turkumlari doirasida qanday shakllanishi hamda ularning adabiy til, badiiy nutq va og‘zaki xalq ijodidagi funksional imkoniyatlari yoritildi. Tadqiqotda so‘z turkumlari bo‘yicha antonimlar (fe’l, sifat, ot, ravish) o‘zaro farqlanishi va har biri o‘ziga xos antonimik imkoniyatlarga ega ekani ilmiy misollar bilan asoslab berildi. Masalan, sifatlarda antonimiya eng keng tarqalgan bo‘lsa, fe’llarda bu hodisa kontekstual ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. O‘zbek adabiyotidagi namunalar orqali antonimiyaning obraz yaratishdagi, badiiy kontrast berishdagi roli yoritildi. Uchinchi bobda esa o‘zbek va boshqa tillarda antonimiya hodisasining qiyosiy tahlili amalga oshirildi. Bu bobda rus va ingliz tillaridagi antonimiyaga oid materiallar asosida o‘zbek tilining antonimik imkoniyatlari bilan solishtirish ishlari olib borildi. Rus tilida antonimlar ko‘proq grammatik shakllanish va morfologik usullarga tayanadi, lekin semantik asosda umumiyliklar mavjud. Ingliz tilida esa antonimlar ko‘pincha prefiksal shakllanish orqali yuzaga chiqadi (impossible – possible, logical – illogical). O‘zbek tilida esa antonimlar asosan mustaqil leksik birliklar sifatida mavjud (yaxshi – yomon, bor – yo‘q). Bu farqlar til tizimlaridagi tipologik xususiyatlarni hamda madaniy tafakkurdagi qarama-qarshiliklarni aks ettiradi. Shuningdek, ingliz va o‘zbek tillarida antonimlarning qo‘llanilishida stilistik va semantik konnotatsiyalar farqlanishi qayd etildi. Ingliz tilida antonimlar aforizmlar, reklama matnlari, publitsistik uslubda ko‘proq kontrast yaratish vositasi sifatida ishlatilsa, o‘zbek tilida ular axloqiy-estetik, badiiy va obrazli fikrni kuchaytirish vazifasini bajaradi. Bu jihatlar tarjima jarayonida ham tilshunoslardan kontekstga chuqur e’tibor qaratishni talab etadi. Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, antonimiya hodisasi nafaqat tilshunoslikda, balki umumiy mantiqiy tafakkur, badiiy ifoda, axloqiy-estetik 35 tushunchalar tizimida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu hodisaning o‘zbek tilida ifodalanish darajasi va imkoniyatlari boy, shakllari esa ko‘p qirrali. Antonimiyaga oid ilmiy yondashuvlar, uning leksik-semantik tizimdagi o‘rni, zamonaviy lingvistik paradigmadagi roli, nutqiy va badiiy matnlardagi ishlatilishi kelgusida yanada chuqurroq o‘rganishni talab etadi. Mazkur kurs ishi o‘zbek tilining boy leksik imkoniyatlarini ko‘rsatish, antonimiyaga oid ilmiy qarashlarni tizimlashtirish, shuningdek, boshqa tillar bilan qiyoslash orqali umumiy va xos jihatlarni aniqlashda muhim amaliy va nazariy ahamiyatga ega bo‘ldi. Shu asosda aytish mumkinki, antonimiya hodisasi tilshunoslikdagi doimiy va dolzarb mavzulardan biri bo‘lib qoladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism). – Toshkent: O‘zbekiston, 2018. 2. Abdurahmonov G‘. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston, 2006. 3. Quronov M. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan, 2008. 4. Madvaliev A. Hozirgi o‘zbek tili leksikologiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. 5. Komilov N. Badiiy tafakkur tarixi. – Toshkent: Sharq, 2003. 6. Звегинцев В.А. Вопросй теории лексикологии. – Москва: Наука, 1977. 7. Уфимтсева А.А. Слово и его семантика. – Москва: Наука, 1986. 8. Виноградов В.В. Лексикология и лексикография. – Москва: Наука, 1972. vArnold I.V. The English Word: Structure, Meaning, and Function. – London: Longman, 1986. 9. Palmer F.R. Semantics. – Cambridge University Press, 1981. 10. Ullmann S. Semantics: An Introduction to the Science of Meaning. – Oxford: Blackwell, 1962. 36 FOYDALANILGAN INTERNET MANBALAR: 1. https://ziyonet.uz – O‘zbekiston Respublikasi ta'lim portali 2. https://tilvaadabiyot.uz – “Til va Adabiyot” ilmiy-metodik jurnali (onlayn arxiv) 3. https://lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari va rasmiy materiallari 4. https://eduportal.uz – O‘zbekiston ta’lim muassasalari elektron portali 5. https://www.researchgate.net – xalqaro ilmiy maqolalar bazasi 6. https://www.academia.edu – ilmiy ishlar platformasi 7. https://en.wikipedia.org/wiki/Antonym – umumiy ma’lumotlar uchun (manbaga ehtiyotkorlik bilan yondashilgan) 8. https://cambridge.org – Cambridge University Press rasmiy sayti 9. https://dictionary.cambridge.org – antonimlar bo‘yicha ingliz tilidagi izohli lug‘at 10. https://navoiy-ziyo.uz – O‘zbek adabiyoti va tiliga oid ilmiy-ma’rifiy resurslar 37

MUNDARIJA

KIRISH

1-BOB. ANTANOMIYA TUSHUNCHASI VA UNING TILSHUNOSLIKDAGI O‘RNI

1.1. Antonimiya haqida umumiy ma’lumot

1.2. Antonimlarning asosiy xususiyatlari

1.3. Antonimiya va unga yaqin hodisalar (qarama-qarshilik, ziddiyat)

2-BOB. O‘ZBEK TILIDA ANTONIMLARNING TADQIQI VA TASNIFI

2.1. O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining o‘rganilish tarixi

2.2. O‘zbek tilida antonimlarning semantik guruhlarga ajratilishi

2.3. So‘z turkumlari bo‘yicha antonimlarning namoyon bo‘lishi (fe'llar, sifatlar, otlar, ravishlar)

3-BOB. O‘ZBEK VA BOSHQA TILLARDA ANTONIMIYANING QIYOSIY TAHLILI

3.1. O‘zbek va rus tillarida antonimiyaning umumiy va farqli jihatlari

3.2. O‘zbek va ingliz tillarida antonimlarning qiyosiy tahlili

3.3. O‘zbek adabiyoti va og‘zaki nutqda antonimiyadan foydalanish

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить