Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining o‘rganilishi talqini

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TALIM, FAN VA INAVATSION VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ÔZBEKISTONʻ MILLIY UNIVERSITI JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYA ʻ FAKULTETINI 204-GURUH TALABASI BÓRIYEVA SABRINA PAVEL QIZINING “O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ANATOMIYA HODISASINI O‘RGANILISHI TALQINI ” MAVZUSIDA TAYYORLAGAN KURS ISHI 1 Toshkent-2026 Kurs ishi Mirzo Ulug bek nomidagi O zbekiston Milliyʻ ʻ universiteti O‘zbek tilshunosligi kafedrasida bajarildi. Ilmiy rahbar – Himoya 2026- yil yanvar oyining __ kunida soat __15:00__ da Mirzo Ulug bek nomidagi O zbekiston Milliy universiteti o zbek tilshunosligi ʻ ʻ ʻ kafedrasida kurs ishlari himoyasi yig ilishda o tkazildi. ʻ ʻ Manzil ։ Kurs ishi 2026-yil yanvar oyining______kunida kafedraga topshirildi. Kurs ishi bilan Mirzo Ulugbek nomidagi O zbekiston Milliy universiteti ʻ o zbek tilshunosligi kafedrasida tanishish mumkin. ʻ Manzil:Toshkent shahar Olmazor tumani Yig ilish kotibi ʻ ։ ______________ 2 MUNDARIJA Kurs ishining umumiy tavsifi ………………………………………4 I Kirish. Tilshunoslikda antonimlarning o‘rganilishi………………..6 II Asosiy qism: 1. Leksemalarda antonimik munosabat……………………………….13 2. Antonimiya sohasidagi munozarali holatlar………………………..18 3. Semantik akslanish hodisasi………………………………………..24 III Xulosa ……………………………………………………………..27 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati …………………………………29 3 ISHNING UMUMIY TAVSIFI Mavzuning dolzarbligi. Tarixguvohki, manabirnecha ming yillardan beri ona tilimiz hanuzgacha o‘zining ahamiyatini yo‘qotmay kelmoqda. O‘zbek tilining eng ahamiyatli jihati shundaki, u shunday shirali, har bir quloqqa xush yoqadi, eshitgan inson entikib ketadi. Jonajon tilimiz, shoir Mirtemir aytganidek, yoshligimizdanoq jon-u qulog‘imizga singib ketgan. Onalarimiz aytgan allalari-yu, bobo-buvilarimizdan eshitgan ertak, hikoya, rivoyat va masallar orqali yuragimiz tub-tubigacha kirib borgan, o‘z navbatida ona tilimizga, ona vatanimizga muhabbat uyg‘otgan. Birinchi prezidentimiz I.A.Karimov: “ Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi. ”,1- deb bekorga aytmagan. O‘zbek tili grammatikasi, xususan, leksikologiya sohasidagi asosiy ilmiy nazariyalarga tayangan holda, leksik-semantik munosabatlarni o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Tilshunoslikda munosabatlarning ahamiyati, o‘rganilish bosqichlari, tadqiqotlar, shu jumladan, birgina antonim so‘zlarning yasalishi, mo‘azz bmekun o‘zaro munosabati ham nafaqat tilshunosligida,balki jahon tilshunosligida yetarlicha taqdiq etilgani ham o’rinlidir. Jumladan, mazkur hodisa yuzasidan ko‘plab monografik ishlar maydonga kelgan. Rus tilshunosligidan N.A.Nobikov, V.A.Ivanova. E.N.Miller kabi olimlarning ilmiy izlanishlari alohida e’tiborga molik. O‘zbek tilshununosligida esa S.Mutallibov va S.Usmonovlarning maqolalari, R.shukurov, D.Abdullayeva va B.Isabekovlarning nomzodlik dissertatsiyasilarini ham eslab o‘tish o‘rinlidir. Bunday holat esa bevosita mavzuning dolzarblik darajasini belgilaydi. 1 Каримов И.А. Асосий вазифамиз-Ватанимиз тараккиети ва халкимиз фаровонлигини янадаЮксалтиришдир.- Тошкент, 2010, 40-бет. 4 Tadqiqotning maqsadi . O‘zbek tilshunosligida antonim so‘zlarning o‘ziga xos xususiyatlarini, umumiylik va xususiyliklarini o‘rganish. Tadqiqotning vazifalari . O‘zbek tilshunoslarining antonimiya hodisasiga doir ishlarini ko‘zdan kechirish va ularning qayta ko‘zdan kechirilishdagi vazifa,uslub va tadbiq etish, o‘rganishdan iborat. Tadqiqotning ilmiy yangiligi . Mazkur ishda o‘zbek tilshunosligida antonimiya hodisasining muhim o‘rni, yasalishi, mazmuni, qo‘llanilishi, o‘zaro munosabati tahlil qilindi. Tadqiqot obyekti va predmeti. O‘zbek tilshunosligida antonim so‘zlarning qo’llanishi, munosabati ishning asosiy obyekti hisoblanadi. Ularning mavzu talab etgan masalalarni dalillashda chet va o‘zbek olimlarining asarlaridan olingan materiallarga murojaat qilindi. Tadqiqotning metodlari . O‘zbek tilshunosligidagi asosiy yutuqlar, nazariy ma’lumotlar, o‘zbek tilshunoslarining mavzuga doir ilmiy qarash va tadqiqotlari ishimizning nazariy-metodologik asosini tashkil qiladi. 5 KIRISH Tilshunoslikda antonimlarning o‘rganilishi hodisasi Bir-biriga qarama-qarshi ma’noli so‘zlar antonimlar deyiladi. Antonim so‘zlarning xususiyati shundaki, ularning biri ikkinchisiga qarama-qarshi qo yilib, biriningʻ mazmuni ikkinchisini inkor etadi, birinchisining ma’nosi ikkinchisiga qarshi qo yiladi. Shuning uchun bu so zlarning birini aytish bilanoq unga qarama- qarshi ʻ ʻ tushuncha esga tushiriladi. Masalan, oq - qora, issiq - sovuq, kirish - chiqish, oriq - semiz, past - baland kabi. Ushbu hodisa antik davrlardanoq faylasuflar e’tiborini tortgan. Geraklit, Platon, Arestotel, Protagor va Demokritlar ushbu mavzu yuzasidan o ‘ z fikr-u mulohazalarini bildirishgan. Geraklit qarama- qarshilikning bir asosga ko‘ra bir-biri bilan bog‘liqligi haqida fikr yuritsa, Demokrit qarama-qarshilik nisbiy xarakterga ega ekanligini ta’kidlaydi.2 Ushbu mavzu jahon tilshunosligidan N.L.Sokolova, V.N.Klyuyeva, L.A.Novikov, V.A.Mixaylov, V.N.Komissarovlarning, o‘zbek tilshunosligidan S.Mutallibov, S.Usmonov, R.Shukurov, D.Abdullayeva va B.Isabekovlarning e’tiborini tortgan. N.L.Sokolova antonimiya nazariyasining rivojlanishi o zining to rt ʻ ʻ bosqichini bosib o tganini aytadi:3 birinchi bosqich ushbu masalaga bag ishlangan ʻ ʻ alohida ishlarning yo qligi bilan xarakterlanadi. Bu bosqichda antonimiya haqida ʻ leksikologiya va umumiy tilshunoslik bo yicha yozilgan darsliklardagi ʻ ma’lumotlar bilan kifoyalangan; ikkinchi bosqichda alohida maxsus ishlar olib borilgan, ularda antonimiya mantiqiy qarama-qarshilik asosida talqin qilingan; uchinchi bosqichda tadqiqotchilar antonimiya hodisasiga tafakkurning xarakterli tomoni sifatida yondashganlar; antonimiya o rganilishidagi to rtinchi bosqich ʻ ʻ alohida e’tiborga molik. Mazkur bosqichda ma lum tildagi antonimlarning alohida ʼ 2 Abdullayeva D.A. O'zbek tilida antisemiya: Filol. fan. nom... diss. Avtoref -T, 2010. B.23 3 Abdullayeva D.A. Ko‘rsatilgan asar. - B.11 6 leksik-semantik guruhlari tadqiqot obyektiga aylanadi. Bunda ularning lisoniy tabiatiga alohida e’tibor qaratilgan. M.N.Chupanovskaya mazkur hodisa talqinida ikki yondashuvni juda o rinli ʻ ajratadi: 1) tor (an’anaviy) yondashuv antonimiyaga doir tadqiqotlarning asosiylarida aks etgan; 2) keng yondashuv V. N. Klyuyeva, N. P. Kolesnikov, O.S. Axmanova kabi tilshunoslarning tadqiqotlarida aks etgan.4 Birinchi yondashuv vakillari antonimlar qatoriga kontrast va shu bilan birga o‘zaro bog‘liq munosabatda bo‘lgan tushunchalarni ifodalovchi qarama-qarshi mazmundagi so‘zlarni kiritishsa, ikkinchi yondashuv nisbatan kam tilshunoslar tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, unda antonimiya keng planda qaraladi va antonimlarga nafaqat qarama-qarshi mazmundagi leksemalar, balki bir-biriga qarshi qo‘yilishi mumkin bo‘lgan korrelyativ so‘zlar ham kiritiladi: antonim - 1)“o‘z mazmuniy tarkibida sifat belgisiga ega bo‘lgan so‘zlar, shunga ko‘ra, ular bir-biri bilan qarama-qarshi ma’nosiga ko‘ra qarshi qo‘yilish imkoniyatiga ega bo‘lgan so‘zlar…”; 2)“korrelyativ so‘zlar sifatidagi o‘zaro qarshilantiriladigan so‘zlar (брат - сестра), qarama-qarshi yo‘nalishdagi so‘zlar...”.5 V.N.Klyuyeva antonim so‘zlar deb, “belgi yoki harakatning inkori orqali qarshilashtirishni” va hattoki, книга - не книга, буря - не буря kabi holatlarni ham keltiradi.6 N.P.Kolesnikov esa “istalgan belgisi bilan zidlanishni, jumladan konkret otlarning zidlanishini ham” antonimlarga kiritadi.7 4 Chupanovskaya M.N. Antonimlarning semantikasida qarama-qarshiliklarning ifodalanishi: Filol. fan. nom... diss. 2007. – B.19 5 Колеенсваовни Ва. НО. вУ рчусс кзоаго. Мз . –н Со..с 4рС5. я.з.0, .1956 .- Т9. – 6 7 7 An’anaviy yondashuv bo‘yicha antonimlarning belgilanish mezonlari quyidagi qatorlarni tashkil etadi: 1. Leksik-semantik jihatdan: a) bir leksik-semantik guruhga mansublik; b) qarama-qarshi mazmunning mavjudligi. 2. Grammatik jihatdan: a) bir turkumga mansublik; b) leksik qurshovning aynanligi; c) yopiq struktura. 3. Funksional jihatdan: a) bir xil uslubiy bo‘yoq; b) nutqda muntazam birga qo‘llanish.8 Tilshunoslar orasida hozirgacha antonimiyaning logik va lingvistik tabiatiga oid bahs, ya’ni antonimiya til hodisasimi yoki sof mantiqiy hodisami, degan munozarali qarashlar davom etib kelmoqda. Ko‘pgina tilshunoslar ushbu hodisaning mantiqiy aspektiga ko‘prok urg‘u berishadi. Jumladan, L.A.Novikov antonimiyani mantiqiy aspektiga ko‘ra kontrar (gradual munosabatlar asosida), komplementar (kontradiktor munosabatlar asosida), konversiv va vektor kabi bir necha tiplarini tahlil qiladi.9 V.A.Mixaylov esa bu jihatdan kvalitativ (gradual munosabatlar asosida) va komplementativ (binar munosabatlar asosida) terminlarini qo‘llaydi.10 Antonimiyaning linvistik jihatdan o‘rganilishiga bag‘ishlangan dastlabki ishlardan biri sifatida V.N.Komissarovning ilmiy tadqiqotlarini keltirish mumkin. Ko‘pchilik tilshunoslar fikricha, uning ishlari antonimiyaning zamonaviy (hozir bosqichi rivojida) talqini asosi vazifasini bajargan. Muallif antonim deb leksik ma’no jihatidan bir-biriga qarama-qarshi so‘zlar guruhini (leksik ma’nolarida 8 9Новавниоквоав Л..АА.. ААннттооннииммиияя вв сриусстсекмоем яяззыыккае К(Сишемианнетви, ч1е9с8к2и.й – аCн.а5 10 Михайлов В.А. Генезис антонимических оппозиций (антонимия и отрицание). Учеб. пособ. – Л: Ленингр. ун-т, 1987. 8 qarama-qarshilik aks etgan so‘zlarni) keltiradi. Ayniqsa, ulardagi birining mavjudligi boshqasini taqozo qilishi omiliga alohida e’tibor qaratadi. Bundan tashqari, u ko‘prok leksik qurshov masalasiga urg‘u berib, antonimlarning “bir xil so‘zlar asosidagi umumiy leksik qurshov qobig‘iga ega” ligini ta’kidlaydi. Vaqt o‘tgan sayin antonimiya hodisasining lingvistik talqini yanada kengayib bordi. Dastlabki ishlar, asosan, mazkur hodisaning mohiyatini belgilashga bag‘ishlangan bo‘lsa, keyinchalik antonimiya yuzasidan quyidagi masalalar o‘rganish obyekti sifatida maydonga chiqa boshladi: leksik sathdagi boshqa hodisalar sinonimiya va polisemiya bilan munosabati, so‘z yasalish paradigmalaridagi antonimik munosabatlari, antonimiyaning muayyan so‘z turkumi doirasidagi talqini, grammatik birliklar antonimiyasi kabi. Ingliz tilshunosligida antonimiya Dj. Layonz, A.Lerer, A.Kruz, V.Charlz, G.Miller, K.Felbaum, L.R.Xorn, S.Djons, M.L.Myorfil singari tilshunoslar ishlarida tadqiq qilingan bo‘lib, ularda, asosan, antonimiyaning turlari, boshqa semantik kategoriyalar bilan munosabati; funksional, pragmatik hamda kontekstual jihatlariga asosiy e’tibor qaratilgan. Shuningdek, antonimiyaning turli tizimli tillarda chuqur o‘rganilishi ularning o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlashga, leksikografiya, lingvodidaktika va chog‘ishtirma tilshunoslik sohalarining ham rivojlanishiga olib keldi. O‘zbek tilshunosligida esa XX asrning 50-yillardan e’tiboran antonimiyaga oid ayrim maqolalar e’lon qilina boshlandi. 70-yillarga kelib ushbu masala doirasida chuqur ilmiy izlanishlar olib borildi. Mazkur tadqiqotlar milliy tilshunosligimizda, tom ma’nodagi, ulkan yutuq bo‘ldi va zamonaviy lingvistika uchun tamal toshi vazifasini o tadi.ʻ 9 So‘nggi yillarda milliy tilshunosligimizga yangi talqin metodlari kirib kela boshladi. Shu nuqtayi nazardan kelib chiqan holda, lingvistik qarama- qarshilik va uning shakllari yuzasidan ham qator ilmiy izlanishlar amalga oshirildi. Xususan, ziddiyat masalasi keng planda turkumlararo qarama-qarshlikka asoslangan antisemiya maqomi ostida Dildora Abdullayevaning nomzodlik ishida tadqiq qilingan bo‘lsa, leksik sathdagi yana bir ziddiyat turi yagona til birligida yuzaga chiquvchi enantiosemiya hodisasi Yorqinjon Odilovning doktorlik dissertatsiyasida yoritib berildi. Mazkur nazariyalar orqali kontekstual antonimlar hamda omoantonimlar (shakldosh antonimlar) xususidagi mavjud qarashlarga o‘zgartirish kiritilib, ularni antonimiya sirasidan chiqarish hamda tamomila yangi hodisa ziddiyat shakllari (antisemiya, enantiosemiya) deya e’tirof etish lozimligi g‘oyasi ilgari surildi. Antisemiya munosabati o zbek tilshunosligida Dildoraʻ Abdullayeva tomonidan nomzodlik dissertatsiyasi darajasida o‘rganilgan. Antonimlar bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlarning deyarli barchasida mazkur hodisa bir so‘z turkumi doirasida yuzaga chiqishi borasida mulohaza yuritilgan. Turli so‘z turkumiga oid, har xil grammatik tuzilishga ega, struktur jihatdan farqli komponentlardan tashkil topgan juftliklar kontekstual antonimlar deb hisoblangan. Jumladan, Razzoq Shukurov muallifligidagi “O zbek tilida antonimlar” ʻ risolasida:“Leksik antonimik juftlikning har bir komponenti bir xil so‘z turkumida bo‘ladi: katta-kichik (sifat), kelmoq-ketmoq (fe’l). Ammo ayrim kontekstlarda turli so‘z turkumiga xos so‘zlar ham qarama-qarshi ma’nolarda ishlatilishi, ya’ni kontekstual antonimlar turli so‘z turkumlaridan ham hosil bo lishi mumkin”, - ʻ deyiladi.11 Shavkat Rahmatullayev esa: “Sifat leksemaga fe’l leksemaning sifatdosh shakli antonim bo‘ladi. Bunda sifatdosh shakli fe’l leksemaning bo‘lishli shaklidan ham, bo‘lishsiz shaklidan ham hosil qilingan bo‘lishi mumkin: xom - pishgan; o‘tkir -o‘tmas kabi. Sifat leksema bilan ma’no munosabatiga kirishuvi oqibatida bunday 11 Shukurov R. O‘zbek tilida antonimlar. – T: Fan, 1997.–153b.–14 b. 10 sifatdosh shaklidagi fe’lning ma’nosida yangi mundarija yuzaga keladi, mustaqil leksemaga aylanadi. M: pishgan - pishmagan; o‘tar - o‘tmas kabi”, - deya ta’kidlaydi.12 Ko‘rinadiki, turli so‘z turkumiga oid birliklarning antonimik munosabati borasidagi fikrlar turlicha. Aksariyat olimlar ularni kontekstual antonimlar sirasiga kiritsa, boshqalari istisnoli holat mavjud ekanini aytib o‘tadi. Bu kabi izohtalab masalalar Dildora Abdullayevaning ilmiy tadqiqot ishida o‘z yechimini topdi. Mazkur tadqiqotda kontekstual antonimlar borasidagi mavjud qarashlar yanada mukammallashtirilib, semantik qarama-qarshilik markaziy planga olib chiqildi. Bu orqali tamomila yangi antisemiya hodisasi vujudga keldi. “Masalan: baland - past leksemalarining antonimik munosabatiga ularning semantik tarkibidagi qarama-qarshi semalar (“vertikal jihatdan o‘lchami yuqori” -“vertikal jihatdan o‘lchami quyi”) asos bo‘lgan. Ushbu juftlik antonimiyaning mavjud mezonlariga to‘la javob beradi. Lekin ayni shu qarama-qarshi semalar baland - pasaymoq, baland - pastlik leksemalari o‘rtasida ham mavjud. Bunday juftliklarga ko‘plab misollar keltirish mumkin. Masalan: katta - kichraymoq, oq -qoraymoq, yomon - yaxshilik, uzun - qisqarmoq kabi. Ushbu leksik birliklar lisoniy ifodalovchi sifatida qarama-qarshilikka xos bo‘lgan har qanday xususiyatlarni o‘zida ifodalay oladi. Ularda ham antonimlarga xos bo‘lgan mantiqiy, psixologik, leksik, kommunikativ tomonlar mujassamlashgan. Shunga ko ra, lingvistik qarama-ʻ qarshilikning faqat antonimiya mezonlari asosida belgilanishi hodisa mohiyatini to‘liq ochishga imkon bermaydi. Demak, leksik birliklardagi semantik qarama- qarshilik munosabatini faqat antonimiya doirasidagina emas, balki undan tashqarida ham tekshirish maqsadga muvofiqdir. Ana shunday keng doiradagi hodisani biz antisemiya (yunoncha anti- “zid”, sema “belgi”) nomi ostida o rganishni lozim topdik”, - deydi muallif.13 ʻ 12 13 Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T: Fan, 2006.– 461 b.–65 b. Abdullayeva D.A. O'zbek tilida antisemiya: Filol. fan. nom... diss. Avtoref -T, 2010. 23 b. 11 Yuqoridagidan kelib chiqib aytish mumkinki, “antisemiya” tilshunoslik sohasi uchun mutlaqo yangi atama bo‘lib, dunyo tilshunosligida uning muqobili sifatida “binomial juftlik” termini qo‘llaniladi. Ammo mazkur tushunchaning qamrov doirasi yanada kengroq. Uning tarkibiga o‘zaro oppozitsiyada turuvchi birliklar bilan bir qatorda assotsiativ xususiyatga ega bo‘lgan har qanday birlik kiradi. Masalan, “non-sariyog‘, qozon - idishlar, yuqori - past, hayot - o‘lim kabilar ingliz tilidagi qaytarib bo‘lmaydigan binomiallar sanaladi”.14 Dildora Abdullayeva antisemiya munosabatini antonimiyadan ko‘ra keng qamrovli hodisa sifatida baholaydi. Uning fikricha, har bir antonimik juftlik asosida antisemiya yotadi, biroq har qanday antisemik munosabat antonimiyani (antonimiyaning belgilanish mezonlariga ko ra) yuzaga keltirmaydi. Antonimiyani antisemiyaning yuqoriʻ bosqichi sifatida baholash joiz. Lingvistik ziddiyatning yana bir shakli“enantiosemiya” atamasi ilk bor chex olimi V. Shertsel tomonidan qo‘llangan. Rus tilshunosligid a: A.A.Novikov, Y.I.Gelbl, I.N.Gorelov, O.I.Smirnov , V.N.Proxorova, O.М.Sokolov, Y.P.Xodakova, A.A.Refermatskiy, E.A.Baladikina, O.S. Axmanovalar tomonidan enantiosemiya tushunchasiga ta’rif berilgan. K.Abel, O.G.Skvartsov, R.A.Budagov, I.Pyote, V.Y.Melikyan, V.N.Soller tomonidan ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan. O‘zbek tilshunosligida esa mazkur hodisa S.Usmonov, B.Yusufov, N.Mahmudov kabi olimlarning ishlarida tadqiq qilingan. Bir so‘z o‘z-o‘ziga qarama-qarshi ma’noda ishlatilishi haqidagi ilmiy xulosani birinchi bo‘lib S.Usmonov aytib o‘tgan. Olim “Antonim so‘zlardagi ma’no zidligini aks ettiradiga tushuncha bo‘lgani uchun, u bir so‘z orqali ifodalanadimi, ko‘p so‘z orqali ifodalanadimi, bundan qat’iy nazar antonim deb qaralishi kerak”, deydi.15 Bunda muallif birinchilardan bo‘lib leksemaning shakliy emas, ma’noviy jihatiga e’tibor qaratadi, ya’ni ziddiyatni belgilashda semasiologik jihatning 14 15 Abdullayeva D.A. O'zbek tilida antisemiya: Filol. fan. nom... diss. Avtoref -T, 2010. 23 b. Usmonov S. Antonimlar.//O‘zbek tili va adabiyoti masalalari. – T. 1958. – 36 b. 12 birlamchi ekanini ta’kidlaydi. “Tadqiqotchi o‘z-o‘ziga qarama-qarshi ma’noda ishlatiluvchi bir so‘zni ham antonimlar qatoriga kiritadi. Ularni farqlash maqsadida turli so‘zlar orqali ifodalanadigan so‘zlarni noshakldosh antonimlar, bir so‘z orqali ifodalanadiganlarini esa shakldosh (omoantonimlar) deb nomlaydi”.16 A.Ishayev esa bu kabi hodisa turkiy til shevalarini turkiy bo‘lmagan til shevalariga qiyos qilganda ham uchrashi mumkinligini aytib o‘tadi. “Jumladan, uyg‘ur, oltoy, xakas tillaridagi aka so‘zi, fin-ugor tillariga mansub bo‘lgan Udmurt, mari va makosh tillaridagi aka so‘zi bilan qarama-qarshi ma’no qutublariga ajraladigan shakldosh antonimlar (omoantonimlar)”, - deb hisoblaydi.17 Dunyo tilshunosligida azaldan bir so‘z o‘zaro zid ma’nolarda qo‘llanilishi enantiosemiya hodisasi deb nomlanar edi. Milliy tilshunosligimizga mazkur atama 2011-yil Nozimaxon So‘fixo‘jayeva tomonidan magistrlik dissertatiyasi orqali olib kirildi. Ushbu tadqiqotda tor doirada bo‘lsa-da, leksik, frazeologik enantiosemiya; ularning emotsional xususiyatlari; mazkur hodisaning antonimiyadan farqi kabi masalalar yoritib berildi. Ziddiyatning mazkur keng aspektga ega bo lgan turi 2016-yilga kelib Yorqinjon Odilov tomonidanʻ doktorlik dissertatsiyasi darajasida tadqiq etildi. Mazkur ilmiy izlanish natijasida tilimiz imkoniyatlarining naqadar serqirra ekanligini yanada yorqinroq namoyon etuvchi enantiosemiya hodisasining mazmun-mohiyati to‘la ochib berildi. Unga ko‘ra: leksik hamda frazeologik enantiosemiya lisoniy va nutqiy, nominativ va subyektiv baholovchi, simmetrik va asimmetrik, lug‘aviy va grammatik, sinxron va diaxron kabi mezonlarga ko ra tasniflandi; enantiosemiyaning unga yondosh bo‘lgan hodisalar: ʻ evfemiya, disfemiya, ironiya, antifrazis kabilarga munosabati o‘rganildi; mazkur hodisaning yuzaga kelish omillari, leksik sathdagi o‘rni xususida fikr yuritildi. Bundan tashqari, olim tomonidan mazkur birliklarni o‘z ichiga olgan enantiosemik lug‘at yaratildi. 16 Usmonov S. Antonimlar.//O‘zbek tili va adabiyoti masalalari. – T. 1958. – 36 b. 17 Ishayev A. Shakldosh antonimlarga oid etyudlar. //O‘zbekva dabiyoti. – T. 1969. – 16 b. 13 Leksemalarda antonimik munosabat Antonimlik ikki til birligi orasidagi ma’no munosabati bo‘lib, ikkisi birgalikda antonimik juftlikni tashkil qiladi. Antonimlarning mantiqiy asosini ikki tur qarama-qarshilik tashkil etadi: a) kontrar qarama-qarshilik; b) Komplementar qarama-qarshilik. Kontrar qarama-qarshilik darajalanuvchi leksema qatoridagi tafovutning farqlarga, farqning ziddiyat, ya’ni qarama-qarshilikka o‘sib borishi natijasida birinchi a’zo bilan oxirgi a’zoning antonimlashuvi. Masalan, kichik o‘rta- katta, yosh o‘smir- o‘rtayosh qari kabi. Bunda kichik va katta, yosh va qari leksemalari daraja qatorining ikki qarama-qarshi qatori a’zolari o rtasida ikki antonim a’zo ʻ belgilarini o‘zida mujassamlashtirgan bog‘lovchi bo‘g‘in bor. Yuqoridagi o‘rta leksemasida kichik va katta leksemalarining qarama-qarshiligi so‘nadi. Demak, leksemalarning kontrar qarama-qarshiligini ularning darajalanish (graduonimik) qatoridan izlash lozim. Komplementar antonimiyada qarama-qarshilik uchinchi, oraliq bo‘g‘insiz bo‘ladi: rost - yolg‘on, arzon - qimmat, oson - qiyin. Bu leksemalar orasida oraliq uchinchi leksema yo‘q. Antonimlar strukturasiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: 1)har xil o zakli antonim: ʻ katta - kichik, kirmoq- chiqmoq, muhabbat - nafrat; 2) bir xil o zakli antonim: ʻ madaniyatli - madaniyatsiz, aqlli - aqlsiz, ongli- ongsiz. Antonimlardan biri yoki har ikkisi o‘z sinonimiga ega bo‘lishi mumkin, lekin shunda ham antonimik juftlik holati buzilmaydi. Masalan, ko‘p 14 leksemasining mo‘l, bisyor kabi sinonimlari mavjud, shunga ko‘ra bu leksemalar oz - ko‘p, oz - mo‘l, oz - bisyor kabi antonimik juftliklarda qatnashadi. Antonimik munosabat odatda bir turkum leksemalari orasida bo‘ladi (yuqoridagi misollar). Bu — asosiy holat. Ba’zan antonimik munosabat ot leksemaning belgi ma’nosi bilan sifat leksema orasida voqe bo‘ladi: bosh (‘to‘ng‘ich‘) — kenja kabi. Sifat leksemaga fe’l leksemaning sifatdosh shakli antonim bo‘ladi. Bunda sifatdosh shakli fe’l leksemaning bo‘lishli shaklidan ham, bo‘lishsiz shaklidan ham hosil qilingan bo‘lishi mumkin: xom — pishgan, o‘tkir — o‘tmas kabi. Sifat leksema bilan ma’no munosabatiga kirishuvi oqibatida bunday sifatdosh shaklidagi fe’lning ma’nosida yangi mundarija yuzaga keladi, mustaqil leksemaga aylanadi ( pishgan — pishmagan, pishgan — xom; o‘tmas — о‘tar, o‘tmas — o‘tkir). Antonimik munosabat asosan belgi anglatuvchi leksemalarda mavjud, ayniqsa sifat leksemalarda, ravish leksemalarda ko‘p: y axshi — yomon, och — to‘q, yaqin — uzoq kabi. Fe’l leksemalarda u qadar ko‘p emas: ol — ber, kir — chiq kabi. Ot leksemalarda esa antonimik munosabat asosan belgi-holat otlarida, biror belgisiga ko‘ra zidlash mumkin bo‘lgan voqelikni anglatuvchi otlarda mavjud: tinchlik — urush, mehr — nafrat, aka, — uka, opa — singil, amaki — tog‘a kabi. Antonimik munosabat ba’zi turkumlarda (masalan, son, olmosh turkumlarida) umuman yo‘q. Ko‘rinadiki, barcha leksemalar (leksosememalar) antonimik munosabat hosil etavermaydi. Semema anglatadigan leksik ma’no o‘z ziddiga ega bo‘la olsa- gina, antonimik munosabat voqe bo‘lishi mumkin. Masalan, kitob, soat, ko‘z leksemalarining leksik ma’nolarida bunday zidlanuvchi ma’no munosabati hosil etish imkoniyati yo‘q; toza, arzon, avval leksemalarining leksik ma’nolarida esa bunday imkoniyat bor: toza — iflos, arzon — qimmat, avval — keyin kabi. Antonimlar ifoda jihatiga ko‘ra har xil bo‘lishi lozim: sog‘ — kasal kabi. Antonim 15 leksemalar bir asosdan yasalgan bo‘lishi mumkin, bunda leksema yasovchi affikslar o‘zaro antonim bo‘ladi: ongli — ongsiz kabi. Demak, antonimlar boshqa- boshqa leksema bo‘lishi kerak (Sinonimlarda ham xuddi shunday). Ba’zan bir leksemaning leksik ma’nolari o‘zaro zidlanish hosil etadi: bosh (‘muqaddima‘) — bosh (‘oxir‘) kabi. Ko‘chaning boshi birikmasida ko‘chaning boshlanishini ham, oxirini ham tushunish mumkin. Bunday holatni antonimik munosabat deb emas, balki ko‘pma’nolilik doirasida voqe bo‘ladigan hodisa deb baholash to‘g‘riroq. Fanda enantiosemiya deb yuritiladigan bunday hodisa juda oz uchraydi. Ma’no jihatidan antonimlar o‘zaro bog‘lanishli bo‘ladi: birini aytish bilan shuning ziddi ko‘z oldiga keladi, birining ma’nosi antonimiga qarshi qo‘yilganda aniq gavdalanadi: qalin — yupqa kabi. Demak, antonimik munosabat hosil etuvchi leksemalar biri ikkinchisini yangini nomlash orqali inkor etishi, leksik ma’nolar biri ikkinchisining ziddi bo‘lishi lozim. Masalan, dono va ahmoq, bir va ming, yiqil va tur leksemalari o‘zaro antonim emas, chunki bular yuqoridagi shartlarga javob bermaydi. Dono leksemasiga nodon leksemasi, ahmoq leksemasiga aqlli leksemasi antonim. Tur leksemasining bosh (to‘g‘ri) ma’nosiga yot leksemasining bosh (to‘g‘ri) ma’nosi antonim, lekin yiqil leksemasiga antonim yo‘q. Sinonimik munosabatda bo‘lganidek, antonimik munosabatda ham leksik ma’noga asoslaniladi. Birma’noli leksemalarda to‘g‘ridan to‘g‘ri leksema bilan leksema antonimiyasi haqida gapirish mumkin, masalan, adabiy tildagi pakana — novcha leksemalarida bo‘Igani kabi. Ko‘pma’noli leksemalarda esa har bir leksik ma’no o‘z antonimiga ega bo‘lishi mumkin. Ko‘pma’noli leksemaning har bir sememasiga antonim bo‘lishi shart emas. Masalan, baxil leksemasining bir sememasiga antonim bor (baxil odam — saxiy odam), lekin boshqa bir sememasiga antonim yo‘q (baxil leksemasining nazarda tutilayotgan sememasiga 16 ich(i) qora iborasi sinonim, ko‘ngli(i) oq iborasi antonim). Demak, antonimik munosabat ham, xuddi sinonimik munosabatda bo‘lganidek, leksemalar orasidagi munosabat emas, balki sememalar orasidagi munosabat. Antonimiya turli leksik ma’nolar orasida voqe bo‘ladi: 1) bosh (to‘g‘ri) ma’nolar orasida: inson — hayvon kabi; 2) bosh (to‘g‘ri) ma’no bilan hosila (ko‘chma) ma’no orasida: kichkina — devday kabi; 3) hosila (ko‘chma) ma’nolar orasida: uzoq (qarindosh) — yaqin (qarindosh) kabi. Boshdan oyoq kabi ishlatishda har ikki leksema hosila (ko‘chma) ma’nosi bilan qatnashadi. Odatda biror leksemaga xos leksik ma’noni ta’riflashda bu leksik ma’noning sinonimi bilan antonimi ham hisobga olinadi. Masalan, quyuq choy- birikmasidagi quyuq leksemasining ma’nosini ta’riflashda uning sinonimini (achchiq) va antonimini (suyuq) ko‘rsatish foydali: “quyuq, achchiq leksemasiga sinonim, suyuq leksemasiga antonim” kabi. Leksik qo‘llash (nutqiy ma’no) asosida antonimik munosabat hosil bo‘lmaydi (Sinonimik munosabatda ham shunday). Lisoniy ma’no bilan nutqiy ma’no orasida zidlanish voqe bo‘lsa, uni kontekstual antonimiya deb nomlaydilar.18 Bunday antonimiya har gal nutqning o‘zida voqe bo‘ladi, konkret nutqdan (matndan) tashqarida yo‘qqa chiqadi. Masalan, o‘t (‘olov‘) leksemasi bilan suv leksemasi (shuningdek u ko‘rsatish birligi bilan bu ko‘rsatish birligi) o‘zaro antonim emas; ma’lum matndagina antonimik munosabat hosil etib turishi mumkin: O‘tga ham, suvga ham o‘zini urishga tayyor (Oybek). Dam u uchiga boradi, dam buuchiga keladi kabi. Antonimik munosabat til biriiklari orasida voqe bo‘ladi. Shunga ko‘ra ilmiy leksemasi bilan ilmga xilof birikmasini o‘zaro antonim deb bo‘lmaydi, chunki birinchisi — til birligi, ikkinchisi — erkin birikma, nutq birligi. 18 Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T: Fan,2006.– 461 b.– 65 b. 17 Asli ilmiy leksemasiga g‘ayriilmiy leksemasi antonim. Ilmiy bilan ilmga xilof munosaba tini kontekstua l antonimiya deyish mumkin. Antonimla r, avvalo, leksemalaming leksik ma’nosini izohlashda ma’lum ahamiyatga ega. Ikkinchidan, antonimlardan antiteza hosil etishda foydalaniladi. Bunday antiteza maqollarda ayniqsa ko‘p: Yaxshidan ot qolar, yomondan dod (ot — dod munosabati —kontekstual antonimiya); Kattaga hurmatda bo‘l, kichikka izzatda bo‘1 kabi. Uchinchidan, antonimlar bilan juft leksema tuziladi; bunda yo ma’no umumlashadi, yoki yangi leksik ma’no anglashiladi (keyingisi — asosiy holat): erta-kech, qishin-yozin, o ‘g‘il- qiz, keldi-ketdi kabi. Antonimiya sohasidagi munozarali holatlar Antonimiya hodisasi orqali erishilgan barcha yutuqlarga qaramasdan, ushbu hodisa juda ko‘p munozarali, ochilmagan qirralarga ega. Masalan, tilshunoslar o‘rtasida jins bildiruvchi so‘zlar antonim yoki antonim emasligini yuzasidan munozarali fikrlar mavjud. Ba’zi manbalarda19 erkak- ayol tipidagi korrelyativ juftliklarning antonimik munosabat ifodalay olmasligi ta’kidlansa, boshqalarida20 esa bunday juftliklar antonimlar qatoriga kiritiladi. Jumladan, S.Usmonov er - xotin, opa - singil, o‘g‘il - qiz tipidagi juftliklarni“yarim antonimlar”21 hisoblaydi, demakki, baribir antonimlar qatoriga qo‘shadi. Biz bu masaladagi qarama-qarshi fikrlarga misol tariqasida L.A.Novikov va Yu.D.Apresyanlarning ilmiy qarashlarini keltiramiz: L.A.Novikov, мужской — женский, муж — жена kabi so‘zlar tipini komplementar antonimlar deb 19 Апресян Ю. Д. Лексическая семантика. Синонимические средства языка. М. Наука, 1974, АпресянЮ.Д. Избранные труды, Том 1. Лексическая семантика: 2-е изд, испр. и доп. М.: Школа "Языки русскойкультуры", 1995. http://philos.omsk.edu/libery; Современный русский язык: Учеб. пособие. 2-е изд Мн.Плоппресс, 1998. 20 Блинова О.И. Явление мотивации слов (лексикологический аспект). Томск, 1984, Колесников Н.П.Словарь паронимов и антонимов. Ростов-на-Дону: Феникс, 1995; Новиков Л.А. Избранные труды. Том 1Проблемы языкового значения / Л.А.Новиков М.: РУДН, 2001. 21 Usmonov S. Antonimlar.//O ‘zbek tili masalalari. 1958.– № 2. – Б. 33-34. 18 hisoblaydi: “Gradual bo‘lmagan qarama-qarshilik koplementarlikni ifodalovchi antonimlardir. Tilshunos yana ta’kidlaydiki, sintagmatik planda mazkur so‘zlar boshqa antonimlar kabi qo‘llanadi, “pragmatik planda bir muhim belgisi — jinsiga ko‘ra qarshilantiriladi: мужской — немужской (=женский ) ” .22 Yu.D.Apresyan esa “ мужской ” belgisining inkor qilinishi “ женский ”bilan teng emas, har bir jins o‘zining alohida fiziologik va anatomik belgilariga ega, deya e’tirof etadi. U mazkur masala yuzasidan quyidagicha xulosa chiqaradi: “Yo jins anglatuvchi so‘zlar antonimlar qatoridan chiqarilishi kerak, yoki bu o‘rinda antonimiyaning butunlay yangi tipi ajralishi lozim, ammo bunday holatda antonimlarning umumiy tavsifini berish qiyin bo‘ladi”.23 D.Abdullayeva ham bu o‘rinda Yu.D.Apresyanning ilmiy qarashlarini ma’qullaydi. Chunki antonimiya faqat belgi kategoriyasiga xos (albatta, belgi bu o‘rinda keng planda), korrelyativ so‘zlar esa, asosan, konkret semantikali otlardan tashkil topadi. Ularning sememalarida birlamchi semalar “belgi” emas, “konkret predmet” bo‘lib, ular ma’lum, ikkilamchi plandagi “belgi” semasi bilan bir-biriga zid. Masalan: aka - uka juftligi antonimik munosabatga misol bo‘la olmaydi, chunki antonim keng planda ma’lum bir hodisaga nisbatan belgini ifodalovchi birliklar bo‘lishi kerak, ammo aka - uka so‘zlarining o‘zi hodisani ifodalab turibdi, belgi esa ma’lum semasi, xolos. Umuman aytganda, bu so‘zlar antonimlik potensiyasiga ega emas. Masalan, katta - kichraymoq ikki turkumda bo‘lsa-da, bir hodisaning ikki belgisini bildiradi. 22 23 Новиков Л. А. Антонимия на английском языке. М.: Моск. ун-т, 1973. Апресян Ю. Д. Лексическая семантика Синонимические средства языка. М. Наука, 1974. 19 Xuddi shu kabi gorizantal - vertikal, yonbosh - ko‘ndalang tipidagi juftliklarning antonimlar qatoriga kiritilishi haqida ham tilshunoslikda fikrlar ilgari suriladi. Yu.D.Apresyan esa qarshi fikr ta’kidlaydi.24 Antonimiyaga oid dastlabki ishlardayoq munozaralarga sabab bo‘lgan yana bir jihat sifatida fe’llarning bo‘lishli va bo‘lishsiz formalarini antonimlar deb qarash masalasini keltirish mumkin. Ba’zi adabiyotlarda o‘qigan - o‘qimagan, kelgan - kelmagan, borgan - bormagan kabi holatlar bir so‘zning turli shakllari bo‘lgani holda antonimlar qatoriga kirmasligi ta’kidlansa, boshqa tilshunoslar bunga tamoman qarama-qarshi tarzda “fe’llarning bo‘lishli formasi bilan bo‘lishsiz formasi antonimning alohida bir tipini tashkil qiladi”,25 degan fikrni ham aytganlar. R.Shukurov “…ba’zi sifatdoshlarning bo‘lishli va bo‘lishsizlik formalari harakatnigina emas, balki harakat orqali predmet belgisini bildirganda, ularda antonimik xususiyati paydo bo‘lishi mumkin”, deydi. Tilshunos o‘qigan - o‘qimagan tipidagi jutliklarning antonimik munosabatda bo‘la olishini ularning rus tipidagi tarjimalarini berish orqali ifodalaydi. Dildora Abdullayeva fe’llardagi bo‘lishli - bo‘lishsizlik baribir ham antonimik holat bo‘la olmasligini ta’kidlaydi. Birinchidan, nima bo‘lganda ham, qarama-qarshilikni logik kategoriya sifatida emas, uning til birliklarida ifodalanishi tarzida tadqiq qilmoqdamiz. Til hodisasi sifatida esa, antonimlar bir-biriga nisbatan qarama-qarshi mazmun anglatadigan, til sistemasida mavjud bo‘lgan alohida leksemalar bo‘lishi darkor. O‘qidan - o‘qimagan esa tilda bir so‘zning ikki shakli hisoblanadi. To‘g‘ri, R.Shukurov aytganidek, mazkur juftlik sifatdosh pozitsiyasida oddiy inkorni emas, balki antonimiya xos bo‘lgan belgini anglatib kela oladi: o‘qigan yigit; o‘qimagan yigit. Ammo bunday holatlar tilda juda kam, sanoqli so‘zlarda uchraydi. Bunddan tashqari hatto shunday ma’nosida ham 24 Апресян Ю.Д. Избранные труды. Том 1. Лексическая семантика. 2-е изд., испр. и доп. М. Школа “Языкирусской культуры” 1995 С 298. 25 Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 1-tom, 1966. –145 b. 20 o‘qigan - o‘qimagan o‘zbek tilida ikki so‘z sifatida e’tirof etilmaydi. Shunday ekan, biz sifatdoshlar bo‘lishli-bo‘lishsizlik formalida antonimik munosabatda bo‘ladi degan fikrga qo‘shila olmaymiz. H.Jamolxonov tomonidan oliy o‘quv yurtlari uchun nashr etilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida: “ Bor va borma so‘zlari ikkita leksema emas, balki bitta leksemaning bo‘lishli va bo‘lishsiz shakllari, xolos. Demak, bunda antonimik juftlik yo‘q”, deb berilsa,26 A.Tursunov, U.Muxtorov, Sh.Rahmatullayev hammuallifligidagi “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida ham:“Oddiy inkorning o‘zi hali antonimlik emas. Masalan, ayt - aytma; aytar - aytmas kabilar biri ikkinchisining inkori, lekin ularni o‘zaro antonim deb bo‘lmaydi. Asli bular ikki leksema emas, balki bir leksemaning ikki (bo‘lishli va bo‘lishsiz) shakli”, deyiladi.27 Har ikki muallif ilmiy qarashlarida fe’lning bo‘lishli va bo lishsiz, tasdiq va inkor shakllari antonimik juftlik hosil qila olmasligi borasidagi ʻ xulosa ilgari suriladi. 1977-yilda Razzoq Shukurov tomonidan e’lon qilingan “O‘zbek tilida antonimlar” risolasida esa ularning struktural, leksik ma’no miqdoriga ko‘ra turlari, so‘zlarning antonimlik darajasini belgilashda mantiqiy markazning roli borasida o‘rinli mulohaza yuritiladi. Shu bilan bir qatorda, kontekstual antonimlar hamda anchayin munozarali masalalardan sanalgan fe’lning bo‘lishli va bo‘lishsizlik shakllari ayrim o‘rinlarda antonimik juftliklarni hosil qilishda ishtirok etishi mumkinligi borasida zamonaviy tilshunoslik yondashuvlariga zid deb topilgan fikrlar ham keltiriladi. Muallif fe’lning tasdiq - inkor shakllari antonimik juftlik hosil qila olmasligini rad etmagan holda mazkur masala yuzasidan istisnoli holat mavjud ekanligini ta’kidlab o‘tadi hamda quyidagi ilmiy farazni ilgari suradi:“Fe’llarning bo‘lishli va bo‘lishsiz formalari harakatnigina emas, balki harakat orqali predmet belgisini bildirganda, ularda antonimik xususiyat paydo bo lishi ʻ 26 27 Jomolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T: Talqin, 2005. –260 b. – 172 b. A.Tursunov, U.Muxtorov, Sh.Rahmatullayev. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T: Talqin, 2006. – 172 b. 21 mumkin”. “Fe’lning pishgan - pishmagan kabi sifatdosh formalari shu tilda so‘z holidagi sinonimiga ega bo‘lganda va boshqa tilga sifat shaklidagi so‘zlar bilan tarjima etilishi mumkin bo‘lganda ularning bo‘lishli va bo lishsiz shakllari o‘zaroʻ antonimik juftlik hosil qilishi mumkin”.28 Ta’kidlash joizki, o‘zbek tilida mazkur fikr talablariga javob bera oluvchi so‘zlar miqdori juda oz, bundan tashqari ayrim olingan til tadqiqida bosh mezon uning ichki imkoniyatlari bo‘lmog‘i lozim. Qiyosiy yondashuvni birlamchi o‘ringa ko’tarish, til lisoniy tabiatiga yot bo‘lgan unsurlarni lingvistikaga majburan singdirish noto‘g‘ri ekanligini davrning o‘zi yana bir bor isbot etdi. Bularda tashqari tilshunoslar o‘rtasida konnotativ jihatdan farqlanuvchi leksik birliklar antonim hisoblanishi haqida ham yakdillik mavjud emas. M.I.Sidorenko “aniq tushuncha ifodalaydigan so‘zlar turli uslubga yoki turli emotsional-ekspressiv bo‘yoqqa xos bo‘lsa, antonim hisoblanmaydi”,29 degan fikrni ilgari suradi . V.A.Ivanova mazkur fikrni rivojlantirib, “ikki so‘zdan iborat antonimik qator, tabiiyki, bir uslubiy bo‘yoqqa ega bo‘lishi kerak”,30 deydi. Shu o‘rinda tilshunos sinonimlar uchun uslubiy bo‘yoq asosiy differensial belgilardan biri bo‘lsa, antonimlarda mazkur jihat integral bo‘lishi shartligini, chunki antonimlar birga qo‘llanishi sababli matnning uslubiy mosligini ta’minlash maqsadida bir uslubiy bosqichda bo‘lishi lozimligini ta’kidlab o‘tadi. Uning fikricha, har xil nutqiy uslublarga xos qarama-qarshi so‘zlar antonimik qatorni tashkil eta olmaydi, negaki ular sistematik ravishda bir antonimik kontekstda kela olamaydi. B.O.Isabekov o‘zbek tilidagi o chiq, oshkora va yashirin, pinhona so‘zlarining antonimiyasini quyidagicha baholaydi: Agar ochiq — yashirin 28 29Сидmорaеtuнlкlaоy Мev. ИS.h А. Hнтoоzнirиgмi oи‘яz иbe эkк пadрaеbсiсyи вtiнliо. -–с тTи:л Fиaсnт,и 2ч0е0с6к.а–я 4п емантической системе языка.– Л, 1972.– С. 113. 30 Иванова В.А. Антонимия в системе языка. Кишинев,1982. – С. 19. 22 antonimlar bo‘lsa unda ochiq — pinhona bunday hisoblanishi mumkin emas, chunki bu ochiq so‘zida yo‘q bo‘lgan pinhona so‘zining uslubiy, badiiy bo‘yoqqa egaligi qarshilik qiladi. Shuning uchun ochiq ning antonimi yashirin, pinhona niki esa faqat oshkora, chunki oxirgi so‘zda badiiy bo‘yoq mavjud.” Ayni shunday fikrni G.S.Keldiyorovaning dissertatsiyasida ko‘rish mumkin. Tilshunos antonim va antitezani, birini til va ikkinchisini nutq hodisasi sifatida qiyoslab turib, shunday deydi: “Antonim so‘zlar uslubiy bo‘yog‘i jihatidan mos bo‘lishi zarur… Antitezada esa so‘zlar uslubiy bo‘yog‘i jihatidan mos bo‘lishi shart emas… Antonimik jufliklardan biri uslubiy bo‘yoqqa ega bo‘lsa, ikkinchisi uslubiy bo‘yoqqa ega bo‘lmasa, ular bir-biriga antonim hisoblanmaydi.”31 Shuningdek, B.Isabekov -li va -siz affikslari asosida hosil bo‘lgan yasama so‘zlarni antonim deb hisoblab, dalil sifatida zo‘r — zabardast — kuchli va zaif — ojiz — kuchsiz sinonimik qatorlarida tayangan holda, agar zo‘r — zaif antonimik munosabatda degan xulosasiga e’tiroz bildirib shunday shunday deydi: “…Birinchidan, mazkur holatda kuchsiz so‘zi zaif va ojiz so‘zlari bilan bir sinonimik qatorda kirmaydi, ikkinchidan, sinonimik qatordagi har qanday so‘z o‘z antonimik juftiga ega bo‘lishi shart emas.”32 Bu o‘rinda Dildora Abdullayeva tilshunos tomonidan bildirilgan fikrlarga qo‘shilmaydi. Avvalo, ta’kidlash joizki, B.Isabekova kuchsiz so‘zini zaif va ojiz so‘zlari bilan bir sinonimik qatorga kirmasligini aytadi. Biz bilamizki, tilning leksik sathidagi munosabatlar uchun semantik xususiyat birlamchi hisoblanadi. Bunday vaziyatda kuchsiz so‘zini yasama so‘z bo‘lgani uchun zaif bilan sinonim bo‘la olmaydi, deyish asosli emas, chunki ularning semantik tarkibi sinonimik holatga to‘liq javob beradi. Bundan tashqari, sinonimik qatordagi har qanday so‘z antonimik juftiga ega bo‘lishi shart emasligi to‘g‘risidagi fikri ham juda 31 32 Keldiyorova G.S.O‘zbek badiiy nutqida antiteza. Filol. fan. nomz. Diss... – Toshkent. 2000.– B. 38-39. Shukurov R. Bir o‘zakli antonimlar //O‘zbek tili va adabiyoti. 1972. – 57 b. 23 munozarali. To‘g‘ri, sinonimik paradigmadagi ba’zi so‘zlarning ularga antonimik pozitsiyaga turgan sinonimik qatorda antonimik jufti bo‘lmasligi mumkin, ammo bu uning tilda umuman antonim jufti yo‘q degani emas. Negaki agar u antonimik potensiyaga ega so‘zlar bilan bir sinonimik qatorda ekan, bu uning ham semantikasida qarama-qarshilik anglatish potensiyasiga mavjudligini ko‘rsatadi. Semantik akslanish hodisasi So‘z yasalish paradigmalaridagi antisemiyada semantik akslanish hodisasining o‘rni juda muhim. “Semantik akslanish” dastlab V.V.Vinog radov tomonidan omonimlarga nisbatan qo‘llangan bo‘lib, keyinchalik, u sinonimiya, antonimiya va konversiya hodisalariga nisbatan tadbiq qilina boshlagan. V.V.Vinogradov tomonidan taqdim etilgan semantik akslanishning umumiy ko‘rinishi yasalma antonimlarning mazmuniy tabiatini tushunishda muhim o‘rin kasb etadi. Bunday paytda yasalma o‘z yasalish asosining semantik xususiyiyatlarini o‘zida aks ettiradi. “Shu ma’noda yasalma antonimlar akslangan antonimlar, ular o rtasida qarama-qarshilik akslangan antonimiya ʻ hisoblanadi.”Akslangan antonimlar — bu o‘z yasovchi asoslaridan antonimik ma’noni meros qilib olgan yasama so‘zlardir. Semantik akslanishning mohiyati quyidagi tarzda namoyon bo‘ladi: yasovchi so‘z kirishadigan aloqa (sinonimik, antonimik, omonimik, konversiya) yasalma tomonidan o‘zlashtiriladi va uning leksik ma’nosida aks etadi.33 A.N.Tixonovning fikricha, “so‘z yasalish antonimiyasida akslangan antonimiya aniq ustunlik qiladi, ya’ni yasalma antonimlar o‘z-o‘zicha antonimlik munosabatini ifodalamaydi, ular yasovchi asoslari antonimlik ma’nosiga ega bo‘lgani uchungina antonim hisoblanadi. Ular antonimik mazmunni o‘zlarining 33 Чупановская М.Н. Репрезентация противоположности в семантике производных антонимов: Авторефдисс. ... канд. филол. наук Новосибирск, 2007. – С.11http://dissovet.nsu.ru 24 yasovchi asoslaridan o‘zlashtirgan holda semantik strukturasida aks ettiradi. Masalan, o‘z yasovchi asoslari bo‘lgan past va yuqori so‘zlarining antonimligini aks ettirgan pastki va yuqorigi sifatlari kabi”34 Leksik sistema hodisasi sifatida akslangan antonimiyaning mohiyati yasovchi asos va yasalmaning o‘zaro munosabatini birgalikda olgan holda asos va yasama so‘z semantikasidagi qarama-qarshilikning qonuniy tarqalishidan iborat. Shu bilan birga “akslangan (yasama) so‘zning semantikasi ikki faktor ta’siri ostida bo‘ladi: ekstralingvistik, xuddi tub so‘zdagi kabi va lingvistik, sistem ravishda bu xususiyat tub so‘zga nisbatan yuqori darajada bo‘ladi. Yasalma mazmuni bevosita nimanidir aks ettiradi va asos so‘zning mazmuniy strukturasidan “nusxa olishga”intiladi.35 Demak, yasama antonimlar o‘z semantikasida yasovchi asos mazmunini aks ettirish bilan birga mazkur leksik ma’no bazasida uning antonimik munosabatini ham ifodalaydi: Turkumichida: A) saxiy-xasis B) saxiylik-xasislik Turkumlarar o: C) saxiy- xasislik Yuqori keltirilgan misollarning B bandidagi juftliklar orasida A bandidagi juftliklar antonimiyasi aks etgan. Ya’ni saxiy va xasis so‘zlaridagi zid semalar saxiylik - xasislik so‘zlarining antonimik munosabatini ham ta’minlagan. Saxiylik - xasisliks o‘zlari saxiy va xasis antinimlarini ngyasalmalaribo‘lganiuch munosabatdadir. 34 Тихонов А.Н.. Емельянова С.А. Антонимы и словообразование образование // Вопросы русского и общегоязыкознания. Сб. науч. Тр. Ташкентского ун-та. Ташкент. 1976. – № 501. 1-C 126-127. 35 Пардаев А.С. Отраженная антонимия в русском языке: Автореф. дисс. ... д-ра филол наук.– Баку. 1991. – C. 59 25 Demak, A va B banddagi antonimik munosabatlarning asosini bir xil semantik ziddiyat tashkil qilgan. Shunday ekan, A banddagi har bir so‘z B banddagi har bir so‘z bilan semantik jihatdan ziddir. N.M.Merkurevaning aytishicha, bunday paytda “barcha so‘zlar emas, balki o‘zlarining konkret leksik ma’nosi belgilangan so‘zlar antonimlashadi. Antonimlashish umumiy semantik element bazasida amalga oshadi.”36 M.N.Cho‘panovskaya o‘zining ishida yasalma antonimlarning hammasida ham semantik akslanish sodir bo‘lmasligini ta’kidlaydi: “Tilning leksik sistemasida birmuncha boshqacha turdagi antonimlar kuzatiladi. Masalan, gigant (1) “g‘ayrioddiy baland bo‘yli va baquvvat qaddi-qomatli odam”, (2) qaysidir sohadagi mashhur inson va mikroskop (“mayda obyekt va predmetlarning kattalshgan tasvirii bera oladigan asbob”) so‘zlaridan gigantskiy - mikroskopicheskiy antonimlari hosil bo‘lgan. Bunday holatlarda yasama so‘zlar yasovchi asos antonimiyasini aks ettirmaydi, balki ifodalash imkoniyatini so‘z yasalishi natijasida hosil qiladi.”37 Biroq bu yerda mikroskopicheskiy so‘zining yuzaga kelishiga mikroskop so‘zidagi “juda kichik” semasi asos bo‘lgan. To‘g‘ri shuni ham aytib o‘tish kerakki, mikroskopicheskiy so‘zida yuqoridagi boshqacharoq holat namoyon bo‘ladi: mikroskopicheskiy so‘zini gigantskiy so‘ziga antonimik munosabatini ta’minlovchi “juda kichik” semasi mikroskop so‘zida mavqe jihatdan mikroskopicheskiy so‘zi bilan bir xil emas. Lekin yasalma mazkur semani yasalish jarayonida hosil qildi, deb bo‘lmaydi. Yasovchi asos semantikasida ushbu ma’no potensiya sifatida mavjud, faqat bu holatda yasalma yasovchi asosning sememasini 36 М7Чуепракнуорвьсе М.М.Н. .А Рнетпорнеиземнитяа цслиояж пнрыотхи свлоопво лво сжонвроесмтие нвн соемм арнутсискко Филол. наук. – Иркутск, 2007. – С.79. 26 emas, balki sememasi tarkibidagi muayyan aemasini asos qilib olgan, deyish mumkin. Aytish mumkinki, semantik akslanish antisemik birliklar mohiyati ochilishidagi muhim faktorlardan biridir. Ammo turkumlararo qarama-qarshilik munosabati — antisemiyafaqatsemantikakslanishnatijasidaginayuzaga chiqadigan hodia emas. Tub so‘zlar antisemiyasi buning yorqin isboti bo‘ladi: past-ko‘tarilmoq,xom - pishmoq. Ko‘rinib turganidek, bu holatlarda semantik akslanish sodir bo‘lmagan, chunki mazkur so‘zlar yasalmalar emas, ammo ularning o‘rtasida antisemik munosabat mavjud. Xulosa Xulosa sifatida shuni aytishimiz mumkinki, o‘zbek tilshunosligida antonimlar va ularning turli birliklar orasida uchrashiga oid qator lug‘atlar yaratilgan. Qolaversa, bir qator tilshunoslar antonimlar yuzasidan tadqiqotlar olib borishgan hamda so‘zlar bir- biri bilan qaysi jihatiga ko‘ra antonim bo‘la oladi, degan savol haligacha ochiq qolgan. Xususan, aksariyat olimlar antonimik qatordagi so‘zlar bir so‘z turkumiga mansub bo‘lishi kerakligini ta’kidlashgan bir paytda, ba’zi tilshunoslar ular orasidagi ma’no hamda mazmunga alohida urg‘u berish kerakligini va bunday holatda antonimiya hodisasi turli so‘z turkumlari doirasida ham yuz berishi mumkinligini aytishadi. Antonimiya hodisasi orqali erishilgan barcha yutuqlarga qaramasdan, ushbu hodisa juda ko‘p munozarali, ochilmagan qirralarga ega. Masalan, tilshunoslar o‘rtasida jins bildiruvchi so‘zlar antonim yoki antonim emasligini yuzasidan munozarali fikrlar mavjud. L.A.Novikov, Yu.D.Apresyan, D.Abdullayeva va boshqalar bu borada o‘z fikrlarini bildirishgan. 27 Antonimiyaga oid dastlabki ishlardayoq munozaralarga sabab bo‘lgan yana bir jihat sifatida fe’llarning bo‘lishli va bo‘lishsiz formalarini antonimlar deb qarash masalasini keltirish mumkin. Dildora Abdullayeva fe’llardagi bo‘lishli - bo‘lishsizlik baribir ham antonimik holat bo‘la olmasligini ta’kidlaydi. Bundan tashqari boshqa olimlar ham bu borada o‘z fikr-mulohazalarini bildiriashgan va bu turli bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan. Bularda tashqari tilshunoslar o‘rtasida konnotativ jihatdan farqlanuvchi leksik birliklar antonim hisoblanishi haqida ham yakdillik mavjud emas. M.I.Sidorenko, V.A.Ivanova, B.O.Isabekov va ba’zi bir qancha olimlar tomonidan o‘rganilgan. Umuman olganda, an’anaviy o‘zbek tilshunosligida antonimlar borasida qator ishlar qilinib, taqdqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da, zamonaviy tilshunoslikning talablariga asosan, ushbu soha ko‘proq o‘rganilishni taqozo etadi. 28 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Abdullayeva D.A. O'zbek tilida antisemiya: Filol. fan. nom... diss. Avtoref -T, 2010. – 23 b. 2. Ishayev A. Shakldosh antonimlarga oid etyudlar. //O‘zbek va dabiyoti. – T, 1969. – 16 b. 3. Jomolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T: Talqin, 2005. –260 b. – 172 b. 4.Keldiyorova G.S.O‘zbek badiiy nutqida antiteza. Filol. fan. nomz. Diss... – Toshkent. 2000.– B. 38-39. 5. Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T: Fan, 2006.– 461 b.– 65 b. 6. Tursunov A, Muxtorov A, Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T: Talqin, 2006. – 172 b. 7. Usmonov S. Antonimlar. //O ‘zbek tili masalalari. 1958. – № 2. – Б. 33-34. 8. Shukurov R. Bir o‘zakli antonimlar. //O‘zbek tili va adabiyoti. 1972. – 57 b. 9. Апресян Ю. Д. Лексическая семантика Синонимические средства языка. М.Наука, 1974. 10. Апресян Ю.Д. Избранные труды. Том 1. Лексическая семантика. 2-е изд.,испр. и доп. М. Школа “Языки русской культуры” 1995 С 298. 11. Апресян Ю. Д. Лексическая семантика. Синонимические средства языка. М. Наука, 1974, Апресян Ю.Д. Избранные труды, Том 1. Лексическаясемантика: 2-е изд, испр. и доп. М.: Школа "Языки русской культуры", 1995. http://philos.omsk.edu/libery; Современный русский язык: Учеб. пособие. 2-еизд Мн. Плоппресс, 1998. 12.Блинова О.И. Явление мотивации слов (лексикологический аспект).Томск, 1984, Колесников Н.П. Словарь паронимов и антонимов. Ростов-на- 29 Дону: Феникс, 1995; Новиков Л.А. Избранные труды. Том 1Проблемыязыкового значения / Л.А.Новиков М.: РУДН, 2001. 13. Иванова В.А. Антонимия в системе языка. Кишинев, 1982. – С. 19. 14.Меркурьева Н.М. Антонимия сложных слов в современном русскомязыке Дисс. – M.. 1996.– С.51. 15. Новиков Л. А. Антонимия на английском языке. М.: Моск. ун-т, 1973. 16. Пардаев А.С. Отраженная антонимия в русском языке: Автореф. дисс. ...д-ра филол наук.– Баку. 1991. – C. 59. 17.Тихонов А.Н.. Емельянова С.А. Антонимы и словообразованиеобразование // Вопросы русского и общего языкознания. Сб. науч. Тр.Ташкентского ун-та. Ташкент. 1976. – № 501. 1-C 126-127. 18.Чупановская М.Н. Репрезентация противоположности в семантикепроизводных антонимов Дисс. канд. Филол. наук. – Иркутск, 2007. – С.79. 30

MUNDARIJA

Kurs ishining umumiy tavsifi

I Kirish

II Asosiy qism

1. Leksemalarda antonimik munosabat Antonimiya sohasidagi munozarali holatlar Semantik akslanish hodisasi

III Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить