Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 209.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida egalik kategoriyasining o‘rganilishi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH: O‘ZBEK TILI YO NALISHI ʻ ʻ HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA EGALIK KATEGORIYASINING O‘RGANILISHI Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _______________________ Toshkent – 2025 MUNDARIJA: KIRISH ................................................................................................................. 3 I BOB.GRAMMATIK KATEGORIYALAR VA ULARNING TURLARI…...6 1.1 Grammatik kategoriyalar haqida umumiy ma’lumotlar. ................................... 6 1.2 Grammatik kategoriyaning turlari ..................................................................... 8 I bob yuzasidan xulosa ......................................................................................... 14 II BOB. EGALIK KATEGORIYASI HAQIDA NAZARIYALAR ................ 16 2.1 Otlardagi egalik qo‘shimchalarining qo‘llanishi ............................................. 16 2.2 Egalik kategoriyasining qo‘llanishida uchraydigan fonetik hodisalar ............. 18 II bob yuzasidan xulosa ........................................................................................ 26 UMUMIY XULOSA .......................................................................................... 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 30 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev o‘zbek tili va adabiyotining ahamiyati hamda rivojlanishi borasida bir nechta muhim fikrlarni bildirgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘zbek tili va adabiyoti xalqimiz uchun milliy o‘zlik va mustaqil davlatchilik timsoli, bebaho ma’naviy boylik va buyuk qadriyatdir. Shuningdek, prezidentimiz o‘zbek tilini rivojlantirish bo‘yicha belgi- langan vazifalarni izchil davom ettirish zarurligini ta’kidlagan. Uning fikricha, davlat tili va adabiyoti masalasi milliy g‘oyamizning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lishi kerak1 . Har qanday fan taraqqiyoti tadqiqot ishlarining ko lami va dolzarbligi bilan ʻ uzviy bog‘lanadi. Shu bois bu borada qo lga kiritilgan har bir ilmiy xulosa muhim ʻ ahamiyat kasb etadi. Til taraqqiyotini nainki so zdan, balki grammatik ʻ kategoriyalardan ham ayri holda tasavvur etib bo lmaydi, tilshunoslik fanining ʻ rivojini til sistemasining asosiy belgilaridan biri bo lgan grammatik birliklarning ʻ ishtirokisiz tasavvur qila olmaymiz. Zero, grammatik kategoriyalar birikma va gap konstruktsiyasida asosiy obyektlardan biri sanaladi. Shu nuqtayi nazardan har bir til birligining tub mohiyatini ochib berish va sharhlash zaruriyati mavjudki, uni hech bo lmaganda ikki til hodisasi yoki bir lisoniy birligining ikki til (qardosh, ʻ noqardosh bo lishidan qat’iy nazar) doirasida o ganilishini taqozo etadi. Bu esa o z ʻ ʻ ʻ navbatida to g ri nazariy xulosa chiqarishga asos bo ladi. Ushbu kurs ishimizning ʻ ʻ ʻ dolzarbligi ana shu bilan belgilanadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Egalik kategoriyasi mavzusi O‘zbek tilshunosligida ham keng qamrovli o‘rganilgan va bir qator o‘zbek olimlari tomonidan chuqur tadqiq etilgan. Tilshunosligimizda egalik va kelishik kategoriyasini o rganish Mahmud Koshg ariy ijodidan boshlab to bugungi kunga ʻ ʻ qadar ko plab tilshunoslarimizning izlanishlari bilan tadrijiy davom etib kelmoqda. ʻ Keyinchalik o zbek tilshunosligida esa o z maqsad va yo nalishlaridan kelib ʻ ʻ ʻ chiqqan 1 Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz (1-qism), ʼ O‘zbekiston, – T.: 2018, - B. 168. 3 holda A.G‘ulomov, G‘.Abdurahmonov, Sh.Shukurov, H. Ne’matov, S.Ashirboyev, A.Hojiyev, Sh.Shoabdurahmonov, Sh.Rahmatullayev, R.Qo ng‘urov, E.Begmatov,ʻ R.Sayfullayeva, A.Shomaqsudov, I.Rasulov, B.Mengliyev, D.G aniyeva kabi ʻ tilshunoslar keng o rganganlar. Ammo turkiyshunoslik doirasida qiyosiy aspektda ʻ juda kam o rganilgan. Masalan, Y.Abdurasulovning “Turkiy tillarning qiyosiy– ʻ tarixiy grammatika si” (Toshkent, “Fan”, 2009) va X.A.Dada boyev, Z.T.Xolmanovaning “Turkiy tillarning qiyosiytarixiy grammatikasi(Toshkent, “Tafakkur bo‘stoni”, 2015) kabilar. Xorij tilshunoslaridan N.A.Baskakov, A.N.Kononov, S.N.Ivanov, V.V.Radlov, I.A.Batmanov, V.I.Nasilov, S.Y.Malov kabilarning turkiy tillar doirasida egalik va kelishik kategoriyasini o rganishdagi ʻ xizmatlari beqiyosdir. Ayub G‘ulomov o‘zbek tilida grammatik kategoriyalar, jumladan egalik kategoriyasining morfologik xususiyatlarini chuqur tadqiq etgan olimlardan biridir. Uning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Morfologiya” asarida egalik qo‘shimchalarining shakl va ma’no jihatlari ilmiy asosda yoritilgan. Shavkat Rahmatullayev o‘zbek tilidagi egalik munosabatlarini semantik va funksional jihatdan o‘rganishga katta hissa qo‘shgan. Olimning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida egalik kategoriyasi shaxs-son ko‘rsatkichlari bilan bog‘liq holda tahlil qilingan. Ma’rufjon Yo‘ldoshev o‘z tadqiqotlarida egalik kategoriyasining sintaktik va morfologik xususiyatlariga alohida e’tibor qaratgan. Uning “O‘zbek tili morfologiyasi” asarida egalik qo‘shimchalarining nutqdagi vazifalari misollar asosida izohlangan. Mazluma Asqarova o‘zbek tilida ot kategoriyalarini, jumladan egalik kategoriyasini tizimli ravishda o‘rganib chiqqan olimlardan sanaladi. Uning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Morfologiya” nomli asarida egalik shakllarining grammatik tabiatiga ilmiy ta’rif berilgan. Ernst Begmatov o‘zbek tilidagi grammatik kategoriyalarning nazariy masalalarini tadqiq etish bilan shug‘ullangan. Olimning “O‘zbek tili grammatikasi” asarida egalik kategoriyasi umumiy grammatik tizim doirasida yoritilgan. 4 Kurs ishi mavzusining obyekti. Kurs ishi mavzusining tadqiqot obyekti o‘zbek tilining grammatik tizimi va undagi egalik kategoriyasidir. O‘zbek adabiy tilida egalik munosabatlarini ifodalovchi shakl va vositalar tadqiqot obyekti sifatida tanlandi. Kurs ishi mavzusining predmeti . Kurs ishi mavzusining predmeti o‘zbek tilidagi egalik kategoriyasining morfologik va semantik xususiyatlaridan iborat. Shuningdek, egalik qo‘shimchalarining shakliy turlari hamda ularning nutqdagi funksional qo‘llanilishi predmet doirasida o‘rganiladi. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining asosiy maqsadi o‘zbek tilshunosligida egalik kategoriyasining nazariy asoslari va o‘rganilish darajasini tahlil qilishdan iborat. Shuningdek, egalik kategoriyasining grammatik tizimdagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash ko‘zda tutiladi. Kurs ishining vazifalari: Ushbu kurs ishida qo yilgan maqsadga erishish ʻ uchun oldimizga quyidagi vazifalarni belgilab olamiz: – Egalik kategoriyasining o rganilish tarixi haqida so z yuritish; ʻ ʻ – Egalik kategoriyasini umumiy holda o rganish; ʻ – Egalik kategoriyasining o ziga xos tomonlarini aniqlash; ʻ – Egalik kategoriyasining qo‘llanishida kuzatiladigan fonetik hodisalarni izohlash. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf, ʻ boblar yuzasidan xulosa, umumiy xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining umumiy hajmi 32 betni tashkil etadi. ʻ ʻ 5 I BOB.GRAMMATIK KATEGORIYALAR VA ULARNING TURLARI 1.1 Grammatik kategoriyalar haqida umumiy ma’lumotlar Maxsus ko rsatkichlarʻ yordamida so zlarning ʻ o zgarishi, ʻ birikish va hosil qilish qoidalariga asoslangan umumiy grammatik tushuncha grammatik kategoriya hisoblanadi. Grammatik kategoriya qaysi sohasiga oidligiga ko ra ʻ morfologik va sintaktik kategoriyaga bo linadi. Sintaktik kategoriyalar morfologik ʻ kategoriyaga teng bo lmaydi. Mas, bizning oila — to q oila. Bu jumlada ʻ ʻ morfologik jihatdan to rt so z, uch xil so z turkumi bor (olmosh, ot va sifat, ot), ʻ ʻ ʻ sintaktik jihatdan esa faqat ikki bo lak — ega va kesim mavjud. Fe’lda 3 ta ʻ gramatik kategoriya bor. Mayl, zamon, shaxs-son kategoriyasi. Turkiyshunoslikda grammatik kategoriya birinchilardan bo‘lib tilshunos H.Ne’matov tomonidan turkiy tillar yodgorliklari misolida: ma’lum bir gap bo‘lagiga xos, ya’ni gap bo‘lagini, sintaktik qurilmada tobe yoki hokim uzvni shakllantiruvchi (kelishik, egalik, kesimlik) hamda ma’lum bir turkumgagina xos (son, nisbat, funksional shakllar) kategoriya sifatida ajratildi. Bu esa jahon tilshunosligida grammatik shaklni leksik va sintaktik turga ajratish g‘oyasining rivojlantirilgan ko‘rinishi. O‘zbek tilshunosligida bu dastlab unchalik ommaviylik kasb etmadi. “Kategoriyalarning formal (ya’ni morfologik va yoki sintaktik) va semantik tomonlarini farqlash zarur. Bundan tashqari, grammatik tavsiflarda ham, mantiq va sun’iy intellekt kabi tegishli fanlarda ham qo‘llaniladigan predikat kabi kategorial atamalar mavjud. Ko‘rinib turibdiki, ikkinchisi uchun semantik jihat muhimroqdir, birinchisi esa an’anaviy ravishda rasmiy yondashuvni afzal ko‘rgan. Lingvistik kategoriyalarning funksional ta’rifi ikkala tomonni ham hisobga olishi kerak. Hech qanday bir tomonlama ta’rif qoniqarli bo‘lishi mumkin emas”. 2 Eng avvalo, so‘zning har qanday grammatik shakli qandaydir grammatik turkumga kirishiga yoki boshqacha aytganda, qandaydir grammatik kategoriyani 2 Ikromova R., Muhamеdova D., Shodmonqulova D., G‘ulomova X. Hozirgi o‘zbеk adabiy tilidan ma’ruza matnlari. 2001. –B.45 6 ifodalashiga e’tibor qaratish lozim. “Birinchi shaxs” yoki hozirgi zamon va hokazolar kabi miqdorlar o‘zlarining sof shaklida, ya’ni boshqa turkumlardan mavhum holda u yoki bu grammatik shaklda alohida grammatik kategoriyalar bo‘lib, shuning uchun ma’lum o‘ziga xos so‘z shakllarida bo‘lishi mumkin.Ular kategorial shakl va shakllar deb ataladi.1 A. I. Smirnitskiy fikricha: 1. Har qanday grammatik kategoriya kamida ikkita turkum shakl bilan ifodalanishi shart: aks holda u mavjud bo‘la olmaydi, chunki u shaxsda umumiydir. Masalan, faqat bitta grammatik shaxs va faqat bitta hol va hokazo bo‘ladigan til bo‘lishi mumkin emas. 2. Hech bir kategoriyali shakl so‘zni bir butun sifatida qamrab olmaydi, ya’ni berilgan so‘zning barcha so‘z shakllari bilan ifodalana olmaydi. 3. Bir xil so‘z shaklida turli grammatik kategoriyalar (masalan, shaxs, son va boshqalar) birikishi mumkin va ma’lum turkum shakllarining ma’lum birikmasi ko‘pincha ma’lum bir og‘zaki grammatik shaklni (so‘z shaklini) tashkil qiladi; Masalan, ingliz tilidagi “He takes”- (3-chi) shaxs, (birlik) son, (hozirgi) zamon, aniq nisbat, (umumiy) aspekt, (ifodali) mayl va boshqalar. 4. Bir vaqtning o zida ikkita holat, ikkita son va hokazo bo lishi mumkin ʻ ʻ emas. 5. Har bir og‘zaki grammatik shakl, albatta, kamida bitta kategorik shaklni ifodalaydi, shuning uchun ham har qanday grammatik fe’lning bu shaklini boshqa barcha shakllariga qarama-qarshi qo‘yish asosida yasaladi; Nazariy darajada, inson tilida universal kategoriyalarning mavjudligi, masalan, umumjahon grammatikasida ilgari surilgan, lekin qattiq tanqid qilingan. Maktablar odatda ingliz tilida nutqning 9 qismi borligini o‘rgatadi: ot, fe’l, artikl, sifat, bosh gap, olmosh, ergash gap, bog‘lovchi va kesim. Biroq, aniq ko‘proq kategoriyalar va kichik kategoriyalar mavjud. Ismlar uchun ko‘plik, egalik va birlik shakllarini ajratish mumkin. Ko pgina tillarda so zlar ham o z holi (sub’yekt, ob yekt va boshqalar roli), ʻ ʻ ʻ ʼ grammatik jinsi va hokazolar uchun belgilanadi; fe’llar esa zamon va boshqa narsalar uchun belgilanadi. Gapning muayyan qismidagi har bir so‘z o‘ziga xos morfologik shakllarga ega bo‘lib, bu shakllar morfologik paradigmani o‘z ichiga oladi va 7 muayyan grammatik kategoriyalar bilan bog‘lanishi mumkin. Masalan, ingliz tilida –lar fleksiyasi son kategoriyasini, fe’lning –edi qismi zamon kategoriyasini va hokazolarni ifodalashi mumkin. Doktor Buranovning fikricha, grammatik kategoriyalarni ikkiga bo‘lish mumkin: - grammatik makrokategoriyalar yoki birlamchi grammatik kategoriyalar (Aristotel tomonidan taklif qilingan atama); - grammatik mikrokategoriyalar yoki ikkilamchi grammatik kategoriyalar (Aristotel tomonidan taklif qilingan atama). Gap qismlari yoki so‘zlarning leksiko-grammatik guruhlari birlamchi grammatik kategoriyalardir. Ma’lumki, leksemalarning quyidagi belgilariga ko‘ra, qiyoslangan tillarda gap bo‘laklarining tasnifini aniqlash mumkin: a) leksik va grammatik ma’nolar; b) ayrim so‘z turkumlari uchun morfologik shakllarni umumlashtirish; c) Gaplardagi so‘zlarning vazifasiga ko‘ra. O‘zbek tili grammatik kategoriyalarini o‘rganish o‘zining uchinchi bosqichida. O‘rganishning birinchi bosqichida formal–mantiq metodologiyasiga tayangan holda tasviriy metod asosida grammatik kategoriyalar aniqlanib, bu tushuncha ostida, asosan, morfologik va qisman sintaktik kategoriya tadqiq etildi. Grammatik (morfologik) kategoriyaning turi ajratilib, har biriga xos shakllarning bir sistemaga solinganligini, shakllar ifodalaydigan, matn va qurshovda namoyon bo‘luvchi turli–tuman nutqiy ma’nolar aniqlanganligi va tavsiflanganligini ta'kidlash lozim. Bunda A.N.Kononov, A.G‘ulomov, G‘.Abdurahmonov, F.Abdullaev, A.V.Bondarko, M.Asqarova, A.Hojiev, A.A.Koklyanova, J.Muxtorov, U.Tursunov, G‘.Zikrillaev kabi tilshunoslarning xizmati katta bo‘ldi va yaxlit grammatik ta'limot yaratildi. Nomi zikr etilgan olimlarning tadqiqotlari asosida o‘zbek tilining formal akademik grammatikasi, uzluksiz ta'lim bo‘g‘inlari uchun darslik hamda qo‘llanmalar vujudga keldi. 1.2 Grammatik kategoriyaning turlari “Grammatik shakl o‘zi mansub grammatik kategorya umumiy grammatik ma’nosini juz’iylashtirishi va qay darajada juz’iylashtirishi bilan umumiy grammatik ma’noga munosabatini bildiradi. Ma’lumki, grammatik kategoriya 8 grammatik shakllarning oddiy arifmetik yig‘indisiga teng emas va ular orasida, odatda, tur-jins munosabati mavjud bo‘ladi. Boshqacha aytganda, grammatik shakl grammatik kategoriya umumiy grammatik ma’nosini lisoniy sathda o‘zicha juz’iylashtiradi hamda nutqiy sharoitga mos ravishda turli ko‘rinishda muayyanlashtiradi. Agar kategoriya umumiy grammatik ma’nosi bilan uning alohida shakli nisbiy umumiy grammatik ma’nosi orasida nomuvofiqlik mavjud bo‘lsa, har bir holat alohida tavsiflanishi lozim”.3 Grammatik kategoryada kategorial va yondosh ma’no sifatiy va miqdoriy o‘ziga xoslikka ham ega. Ma’lumki, grammatik kategoriya tasnifida ham formal– funksional tahlil usulining “lisoniy birlikning serqirraligi” omiliga tayaniladi. Sh.Shahobiddinova ushbu asosda grammatik kategorya shakllarining ma’noviy tarkibiga ko‘ra tasnifini berar ekan, ularni sodda va murakkab tiplarga ajratadi. Tadqiqotchi sodda kategoriya deganda “formalari o‘zlari mansub bo‘lgan ma’lum bir kategoriya ma’nolarini va ularga hamroh bo‘lgan yondosh ma’nolarni ifodalashga xizmat qilib, butun mohiyati bilan bitta kategoriyaga mansub bo‘lgan” kategoriyani tan oladi va bu qatorga son, qiyoslash, kelishik, nisbat, subyektiv munosabat kategoriyalarini kiritadi. Buni u shunday izohlaydi: “Soddalikni bu o‘rinda dialektik tushunmoq lozim. Soddalik bu kategoriyalarni ichki dialektik qarama-qarshiliklardan ozod etmaydi. Ammo bu qarama–qarshi tomonlar o‘zaro bir–birini taqozo etadi, bir-biridan kelib chiqadi. Masalan, son kategoriyasining ma’nosi miqdoriy va sifatiy belgilarning ma'lum yig‘indisidan iborat. Bu ikki ma’noni bir-biridan ajratish imkoni yo‘q. Shuningdek, faqat sifatiy, faqat miqdoriy ma’no ifodalovchi boshqa mustaqil kategoriya ham mavjud emas”. Bundan ma’lum bo‘ladiki, olima grammatik shakldagi “nokategorial’ ma’no sifatida boshqa grammatik kategoriyalarga xos ma’nolarnigina ajratadi va yondosh ma’no bunday mansublikka ega bo‘lmasa, uni “nokategorial ma’no” sifatida qaramaydi. Masalan, kelishik kategoriyasining “so‘z birikmasidagi oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lashi”, nisbat kategoriyasining “fe’l anglatgan bajaruvchining 3 Jamolxonov H., Jamolxonova M. Hozirgi o‘zbek tili. Metodik qo‘llanma. - Toshkent, 2007. –B.57 9 tavsifini ifodalashi”. kabi. Murakkab kategoriya sifatida esa bir shaklda turli grammatik kategoriyaga mansub kategoriya tushuniladi. Masalan, egalik kategoriyasida uch xil ma’no mujassamlangan: 1. Lisoniy va nolisoniy egalik munosabatlarini ifodalash (egalik kategoriyasi uchun nokategorial ma’no). 2. Shaxs ma’nosi (egalik kategoriyasi uchun nokategorial ma’no). 3. Son ma’nosi (egalik kategoriyasi uchun nokategorial ma’no) deyiladi va ular sirasiga egalik, o‘zgalovchi, kesimlik kategoriyalari kiritiladi. Demak, olimaning kategorial va nokategorial ma’nolarni farqlashida va ular kategoriyalarini ma’noviy tarkibiga ko‘ra tasniflashida izchillik mavjud emas. Bu quyidagilarda ko‘zga tashlanadi: birinchidan, nokategorial ma’no aslida boshqa grammatik kategoriyaga mansub bo‘lsa, ajratiladi; ikkinchidan, agar grammatik shakl “nokategorial ma’no”ga ega bo‘lsa, u mansub grammatik kategoriya murakkab kategoriya sifatida qaraladi; uchinchidan, mohiyatlarini ko‘rsatishda grammatik kategoryalarning substansial tasnifidan kelib chiqilmaydi. Biz “nokategorial ma’no” qat’iyatida yondosh ma’noning barchasi qaysidir kategoriyaga mansubligini ta’kidlaymiz. Yondosh ma’no morfologik emas, boshqa, deylik, leksik, sintaktik kategoriyaga ham mansub bo‘ladi. Faqat kategoriyani umumiylik sifatida tor – sathiy emas, balki keng – lisoniy mohiyatli mavjudlik sifatida qabul qilish lozim. Chunki kategorial bo‘lmagan ma’no mavjud emas. Ikkinchidan, grammatik kategoriyaning sodda-murakkabligini umumiy grammatik ma’no tabiatidan kelib chiqib belgilamoq lozim. Uni nokategorial ma’noga xos grammatik kategoriya mavjudligi asosida qidirish bir hodisani boshqa hodisa asosida belgilashdan o‘zga narsa emas. Shuni alohida ta'kidlash lozimki, grammatik kategoriya hamisha serqirra va uning umumiy grammatik ma’nosi ham murakkab tuzilishga ega. Faqat o‘ziga xos ma’nodangina tashkil topgan kategoriya umumiy grammatik ma’nosi mavjud emas. Kategoriyada yondosh ma’no borligining o‘ziyoq uni sof, sodda kategoriya deyishga yo‘l qo‘ymaydi. Demak, butun mohiyat e'tibori bilan faqat bitta kategoriyaga mansub kategoriya shakli yo‘q ekan, grammatik kategoriyaning sodda-murakkabligini bu yo‘l bilan belgilash lisoniy holatni obyektiv baholashga to‘siq 10 bo‘ladi va unda sodda kategoriyaning o‘zi bo‘lmaydi. Kesimlik kategoriyasini murakkab kategoriya sifatida qarash mumkin. Chunki uning har bir tashkil etuvchisi mustaqil grammatik kategoriyalar: shaxsson, zamon, mayl, tasdiq–inkor. Bu kategoriyalar o‘zida nisbiy qarama-qarshilikni mujassamlashtiradi. Ya’ni ularning har biri kesimlik kategoriyasiga nisbatan shakl, kesimlikdan tashqarida alohida kategoriyadir. Boshqa kategoriyada esa bunday holat kuzatilmaydi. Bu kategoriya murakkabligining yana bir jihati shundaki, sodda kategoriyada grammatik kategoriya va grammatik shakl orasida xususiylik– umumiylik dialektikasi hukmron bo‘lsa, kesimlik kategoriyasi va uni tashkil etuvchilar orasida butun–bo‘lak munosabati mavjud. Butun–bo‘lak munosabati esa mantiqan murakkablikning asosi. Xo‘sh, kesimlik kategoriyasi murakkab kategoriya ekan, bu kategoriya umumiy grammatik ma’nosi tarkibi qanday va unda kategorial hamda yondosh hodisa qanday belgilanadi? Bu savolga javob berish uchun fikrni ayonroq bo‘lgan leksik asosda dalillashga harakat qilamiz. Ma'lumki, polisemantik leksema sememalari ikki xil munosabatda bo‘ladi: a) asos – aniq hosilaviylik; b) asos – noaniq hosilaviylik. [qanot] leksemasining “qushlarning ikki yonidagi uchish a’zosi” sememasi bosh, asos semema bo‘lib, “samolyotning ikki yonidagi uchish moslamasi” sememasi asos sememadan chiqqan hosila sememadir. [olma] leksemasidagi “daraxt” va “meva” tushunchalarini ataydigan ikki sememadan qaysi biri asos va qaysisi hosila ekanligini aniqlashning imkoni yo‘q. Shu boisdan bunday sememalar yondosh sememalar sifatida qaraladi O‘zgalovchi kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosi tarkibidagi fe’lni boshqa so‘zga bog‘lash va unga ravishlik, sifatlik va otlik xususiyatlarini berish, kesimlik kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosi tarkibidagi shaxs–son, zamon, mayl va tasdiq-inkor kategoriyalari teng qiymatli mohiyatga ega bo‘lib, kategoriyada ularning birortasiga ustuvorlik berish mumkin emas. Chunki o‘zgalovchi kategoriya morfologik kategoriyalar sirasida ham tasniflovchi, ham sintaktik kategoriya oralig‘ida oraliq uchinchi maqomiga egaligi unda ikki xil mohiyatning mujassamlashganligi bilan belgilanadi Bunda umumiy grammatik ma’noning tarkibiy qism (fe’lni keyingi 11 so‘zga bog‘lash va fe’lga ravishlik / sifatlik / otlik belgilarini berish)larining biri ikkinchisi uchun, ikkinchisi birinchisi uchun yondosh, shu bilan birgalikda, o‘z- o‘ziga kategorial ma’no hisoblanadi. Kesimlik murakkab kategoriya bo‘lganligining o‘zi ham ulardan birortasiga asosiylik maqomi berishga yo‘l qo‘ymaydi va ularning har biri “gap markazini shakllantirish” umumiy grammatik ma’nosining turli qirralarini o‘zida saqlaydi. Shu boisdan, murakkab kategoriyadagi har bir kategoriya yondosh kategoriya, har bir umumiy grammatik ma’no parchasi yondosh ma’no sifatida baholanishi lozim. Bu ma’nolar bir vaqtning o‘zida kategorial ma’nolar hamdir. Masalan, o‘qiyapman gapidagi “birinchi shaxs”, “hozirgi zamon”, “tasdiq”, “aniqlik mayli” ma’nolarining har biri kesimlik kategoriyasi tarkibida yondosh ma’nolar bo‘lib, o‘zlari bevosita tegishli bo‘lgan kategoriyalar uchun esa nokategorial ma’nodir. Demak, o‘zbek tili grammatik kategoriyalarini umumiy grammatik ma’nosi tarkibiy qismining o‘zaro munosabati va tabiatiga ko‘ra ikkiga bo‘lish mumkin: a) umumiy grammatik ma’noi tarkibiy qismi o‘zaro kategoriallik va yondoshlik tabiatiga ega bo‘lgan kategoriyalar (kelishik, son, nisbat, mayl, zamon, bo‘lishli-bo‘lishsizlik); b) umumiy grammatik ma’no tarkibiy qismlari o‘zaro yondoshlik tabiatiga ega bo‘lgan kategoriyalar (o‘zgalovchi, kesimlik). Grammatik shakl umumiy grammatik ma’nosidagi yondosh ma’noni tasniflashda miqdori, qanday sath kategoriyasiga mansubligidan kelib chiqishi lozim bo‘ladi: morfologik yondosh ma’no, leksik yondosh ma’no, sintaktik yondosh ma’no, uslubiy yondosh va qorishiq asosli yondosh ma’no. “Ta’kidlash lozimki, kategoriya umumiy grammatik ma’nosi kategorial va yondosh ma’no yaxlitligi ekan, demak, ularni kategoriya ichidagi va kategoriya umumiy grammatik ma’nosidan tashqaridagi ma’no sifatida qarash maqsadga muvofiq emas”4 . 4 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova M., Abuzalova M. .Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2009. –B.76 12 Egalik kategoriyasidagi uning substansial mohiyatiga xos bo‘lmagan “oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lash” yondosh ma’nosi, nisbat kategoriyasining “fe’l birikuvchanlik imkoniyatini o‘zgartirishi”, kesimlik kategoriyasidagi “shaxs– sonning kesimni ega bilan muvofiqlashtirishi” kabi yondosh ma’no – sintaktik substansiyaning morfologiyadagi aksi. Aslida “har qanday morfologik shakl o‘ziga xos mohiyat bilan yo‘g‘rilgandir”. Aslida har bir kategoriya nisbiy mustaqil mikrotizim bo‘lib, o‘ziga xos ifoda shakliga muvofiq mazmun rejasiga ega. Chunki, ko‘pincha, ular bir–birini taqozo etgani holda, ba’zan ayrim–ayrim ifodalovchilariga ham ega. Grammatik kategoriya grammatikaning qaysi sohasiga olinganligiga ko‘ra morfologik va sintaktik kategoriyaga bo‘linadi.Sintaktik kategoriyalar morfologik kategoriyaga teng bo‘lmaydi.Masalan: bizning oila –to‘q oila. Bu jumlada morfologik jihatdan to‘rt so‘z ,uch xil so‘z turkumi bor(olmosh, ot, sifat,ot),sintaktik jihatdan esa faqat ikki bo‘lak –ega va kesim mavjud .Fe’lda 3ta gramatik kategoriya bor. Mayl,zamon,shaxs-son kategoriyasi. Grammatik shakl- grammatik vosita bildruvchi ,grammatik ma’no ifodalovchi til shakli. Masalan: o‘zbek tilida “yaxshi-yaxshi’’deb “yaxshi’’ sifati takrorlansa,bu so‘z o‘z ma’nosini kuchaytrish uchun xizmat qiladi.Xuddi shu grammatik vosita ba’zi tillarda, mas, Malaya, yoki indonez tilda ko‘plikni bildradi.Muayyan bir tilda turli Grammatik shakl bir ma’noda qo‘llanishi ham mumkin :yotir,yapti,moqda kabi o‘zbek tilidagi Grammatik shakl fe’lning hozirgi zamon shaklidir.Aksincha,ayni bir Grammatik shakl birdan ortiq grammatik ma’noni bildira oladi.Masalan, “lar” shakli “ishlar’’so‘zida ham fe’l,ham sifatdosh, ham ko‘plik hisoblanadi. Grammatik birliklarni grammatik kategoriyalarga birlashtrishda shu kategoriyalarga birlashtrishda shu kategoriyaga xos umumlashgan ma’no mazkur kategoriyaga birlashgan har bir grammemada takrorlanadi.Shu bilan birgalikda kategoriya doirasidagi har bir grammemaning boshqasidan farq qiladigan ma’nosi ham bor. Ana shu ma’nolar kategoriya unsurlarining o‘zaro zidlanishida asos bo‘lib xizmat qiladi. Shunday qilib kategoriya tarkibidagi grammema ma’nosi o‘rtasida tur-jins munosabati mavjud . 13 I bob yuzasidan xulosa Mazkur bobda grammatik kategoriya tushunchasining tilshunoslikdagi nazariy asoslari, uning mohiyati hamda turlari keng va tizimli ravishda tahlil qilindi. Grammatik kategoriyalar tilning ichki tuzilishini belgilovchi asosiy vositalardan biri bo‘lib, ular so‘zlarning grammatik shakllari orqali ifodalanadigan umumiy va barqaror grammatik ma’nolarni mujassamlashtiradi. Tadqiqot davomida grammatik kategoriya faqat shakliy birlik emas, balki ma’no va vazifa birligidan tashkil topgan murakkab tizim ekanligi aniqlandi. Bobda grammatik kategoriyalarning shakllanishida grammatik ma’no, grammatik shakl va grammatik vositalarning o‘zaro uzviy bog‘liqligi asoslab berildi. Har bir grammatik kategoriya muayyan qarama-qarshi shakllar tizimi asosida yuzaga kelishi, ularning til tizimidagi funksional vazifasi esa nutq jarayonida yanada aniqlashishi ta’kidlandi. Shu jihatdan, grammatik kategoriyalar tilning kommunikati v imkoniyatlar ini kengaytiruvchi muhim omil sifatida baholandi. Tadqiqot jarayonida grammatik kategoriyalar asosan morfologik va sintaktik turlarga ajratilib o‘rganildi. Morfologik kategoriyalar so‘z shakllari orqali ifodalanib, so‘zlarning grammatik xususiyatlarini belgilashga xizmat qilishi, sintaktik kategoriyalar esa gap va so‘z birikmalaridagi munosabatlarni tartibga solishi aniqlandi. Bu esa grammatik kategoriyalarning til tizimidagi ko‘p qirrali va ko‘p bosqichli xususiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Bobda shuningdek, o‘zbek tiliga xos grammatik kategoriyalar — son, kelishik, egalik, zamon, shaxs-son kabi kategoriyalar ilmiy manbalar asosida ko‘rib chiqildi. Ayniqsa, ot va fe’l so‘z turkumlariga xos grammatik kategoriyalarning til tizimidagi o‘rni va vazifasi alohida ta’kidlandi. Grammatik kategoriyalarning tarixiy rivoji va hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi holati qiyosiy tahlil asosida yoritildi. Grammatik kategoriyalarni o‘rganishda o‘zbek tilshunosligida faoliyat olib borgan olimlarning ilmiy qarashlari muhim ahamiyat kasb etishi aniqlandi. Ularning tadqiqotlarida grammatik kategoriyalar nafaqat til qurilishining asosi, balki tilning milliy va uslubiy xususiyatlarini ifodalovchi muhim omil sifatida talqin qilingan. Bu hol grammatik kategoriyalar masalasining nazariy va amaliy ahamiyatini yanada oshiradi. Mazkur 14 bobda berilgan nazariy xulosalar keyingi boblarda egalik kategoriyasini chuqurroq o‘rganish uchun mustahkam ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Xususan, egalik kategoriyasining grammatik kategoriya sifatidagi o‘rni, uning morfologik tizimdagi xususiyatlarini to‘liq anglash ushbu bobda yoritilgan umumiy grammatik tushunchalar bilan bevosita bog‘liqdir. Shu bois, birinchi bobda keltirilgan ilmiy qarashlar kurs ishining keyingi boblarida olib boriladigan tahlillar uchun nazariy tayanch vazifasini bajaradi. 15 II BOB. EGALIK KATEGORIYASI HAQIDA NAZARIYALAR 2.1 Otlardagi egalik qo‘shimchalarining qo‘llanishi Ot turkumi EK UGMsini “keyingi otni oldingi so‘zga bog‘lash” tarzida xususiylashtiradi. Matn va birikuvchi so‘zning semantikasiga bog‘liq ravishda turli- tuman grammatik ma’no ifodalanishi mumkin. Lekin “keyingi otni oldingi so‘zga bog‘lash” kategorial ma’no xususiylashmasi sifatida o‘zgarmay qolaveradi. Ot turkumining EK UGMsini xususiylashtirishidagi o‘ziga xosliklarni ko‘rib o‘tamiz. Ot turkumida EK ning ishlatilishida ikki holat bor: I. Egalik affiksi o‘zi birikkan so‘zning boshqa so‘z bilan bog‘lanishida ishlatiladi. Bu vaqtda EKdagi so‘z QKdagi so‘z bilan keladi: mening kitobim, sening kitobing, uning kitobi. Kishilik olmoshi va EK qo‘shimchasi shaxs va sonni ifodalaydi. Shu boisdan QKdagi olmosh tushirib qoldirilishi mumkin: (kitobim), (nutqing); EKdagi so‘z ba’zan ChKdagi so‘z bilan ham birga qo‘llanilishi mumkin: talabalardan biri. Bunda Ko‘pincha qaralmish miqdor yoki belgi ifodalovchi so‘z bilan ifodalangan bo‘ladi. 2. EgaIik affiksi QKni talab qilmaydi. Bunda ham ikki holat farqlanadi: a) erkin birikmada bosh kelishikdagi so‘zni boshqaradi: Navoiy ko‘chasi, Dehqonobod tumani; b) EKdagi so‘zda affiks ma’nosi va vazifasi kuchsizlanib, ravishga o'tib ketadi: [kechasi], [kunduzi]; modalga o'tadi: [chamasi], [yaxshisi]. EKning birlik va ko‘plik shakli qo‘llanilishida farq bar. Ko‘pincha miqdor bildiruvchi o‘zakka birlik son shakli qo‘shilmaydi: (beshovimiz), (barchangiz). Bu jihatdan III shaxs egalik affiksi farqlanadi: (barchasi), (beshovi). Egalik kategoriyasi — narsa-buyumning uch shaxsdan biriga taalluqliligini, qarashliligini bildiradi. Egalik affikslari otlarning birlik yoki ko‘plikdaligiga va qaysi tovush bilan tugallanganligiga ko‘ra turlicha shaklda qo‘shiladi. Egalik afliksini olgan so‘z qaratqich kelishigidagi ot yoki olmosh bilan bog‘lanadi. O‘zbek tilida taalluqlilik ma’nosi -niki affiksi vositasida ham ifodalanadi, -niki ayni paytda kesimlik affiksi sanaladi. U shaxs ma’nosini 16 ifodalovchi ot yoki olmoshga qo‘shilib, uni kesimga aylantiradi. Shu sababli -niki kesimlik afliksi deb ataladi. Egalik affikslari qo‘shilganda so‘z tarkibida quyidagi tovush o‘zgarishlari yuz beradi va ular fonetik tamoyil asosida yoziladi: 1. k, q undoshi bilan tugagan otlarga egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda, k tovushi g ga , q esa g‘ ga o‘zgaradi va shunday yoziladi: o‘rtoq—o‘rtog‘im, tilak- tilagim kabi. Bu ko‘proq ikki bo‘g‘inli so‘zlarga taalluqlidir, uch bo‘g‘inli va bir bo‘g‘inli so‘zlar deyarli o‘zgarmaydi: ittifoqi, ishtiroki, noki, haqi, cheki, rizqi kabi. Biroq bular orasida ham istisnolar mavjud, jumladan, yo‘q, bek, topshiriq, qiltiriq kabi so‘zlarda tovush o'zgarishi yuz beradi. Aksincha, ikki bo‘g ‘inli huquq so‘zida o'zgarish sodir bo'lmaydi. 2. Ikki bo‘g‘inli so‘zlarning ikkinchi yopiq bo‘g‘inidagi u unlilari tushib qolishi mumkin: qorin–qorni, ko‘ngil–ko‘ngli, burun–burni, og‘iz–og‘zi kabi. Biroq sovun, qovun, quyuq, uzum, qiliq, soliq kabi so‘zlarda bunday o‘zgarish yuz bermaydi. 3. -niki affiksi I va II shaxs birlik shaklidagi olmoshlarga qo‘shilganda, bitta n tovushi tushib qoladi va shunday yoziladi: meniki, seniki kabi. 4. Obro‘, avzo, parvo, orzu kabi so‘zlarga egalik affiksi qo‘shilishidan oldin y tovushi orttiriladi va shunday yoziladi: obroyim, avzoyi, parvoyi kabi. 5. Singil so‘ziga shaxs egalik qo‘shimchasi 2 marta qo‘shiladi: singil-i-si. Qiyoslang: ko‘ngil—ko ‘ngli, singil—singlisi kabi. O‘zi qo‘shilgan asosdan anglashiladigan predmetning (yoki predmet deb tasavvur qilinadigan belgining, harakatning) birlik yoki ko‘plikdagi uch shaxsdan biriga nisbat berilayotganini ifodalovchi morfemaga nisbatlovchi deyiladi; bunday morfemalar tuzumiga nisbatlovchi morfemalar paradigmasi deyiladi. Nisbatovchi morfemalar paradigmasi ayrim adabiyotlarda olti a’zoli deb ko‘rsatilib, har bir morfema qolgan besh morfema bilan (kuchli yoki kuchsiz holatlarda) oppozitiv munosabat hosil etishi quyidagi chizma yordamida aks ettirilgan: [-im] ~ [-imiz] ~ ~ [-ing] ~ [-ingiz] ~ 17 ~ [-i] ~ [-lari] Ushbu paradigma uchun umumiy ma’no “qarashlilik” deb ta’kidlash qisman to‘g‘ri; asli “egalik” ma’nosi, hatto “qarashlilik” ma’nosi ham ushbu hodisani to‘liq ifodalamaydi; shuni hisobga olib ushbu paradigmani nisbatlash paradigmasi deb, morfemalarini esa nisbatlovchi deb atashni lozim topdik. Bu paradigmadan anglashiladigan ma'noni “narsa-buyumning shaxsga qarashliligi” deb izohlash tor, chunki nisbatlovchi affiks “narsa-buyum” ma’nosini anglatuvchi leksemalargagina emas, “kishi” ma’nosini anglatuvchi leksemaga ham qo‘shiladi; shuningdek qaratuvchi vazifasida “shaxs (kishi)” ma’nosini anglatuvchi leksemagina emas, “narsa” ma’nosini anglatuvchi leksema ham keladi. Ko‘rinadiki, umumiy ma'no – “nisbat berish” ma’nosi; har uch shaxsda kishi yoki narsaning kishiga, III shaxsda esa bulardan tashqari narsaning narsaga nisbat berilishi ham ifodalanadi. Demak, “shaxs” ma’nosini ifodalash jihatidan I, II shaxs affikslaridan III shaxs affiksi farqli: ham “kishi”, ham “narsa” ifodalanadi. Nisbatlash paradigmasidagi III shaxs morfemasi son (miqdor) ma’nosini ifodalashi jihatidan ham I, II shaxs morfemalaridan farqli: I, II shaxs morfemalari ayni vaqtda ham shaxs, ham son ma'nosini ifodalaydi, bu shaxslarning morfemalari son ma’nosini ifodalashi jihatidan oppozitsiya (zidlanish) hosil qiladi; bunday zidlanish III shaxs morfemasida yo‘q, shunga ko‘ra son ma’nosini ifodalashi jihatidan betaraf. III shaxsning ko‘plik shakli deb keltirilgan -lari affiksi tarkibidagi -lar qismi “ko‘plik” ma’nosini emas, modal ma’noni ifodalashga xizmat qiladi, son ma’nosining ifodalanishi betarafligicha qoladi. 2.2 Egalik kategoriyasining qo‘llanishida uchraydigan fonetik hodisalar Jahon tilshunosligi fani ham shu kungi taraqqiyot bosqichiga yetib kelguncha ozoq tarixiy taraqqiyot davrini, “o sish” davrini bosib o tdi. U turli maktablar, ʻ ʻ oqimlar, ta’limotlar ta’sirida bo ldi, olimlar tomonidan lisoniy hodisalar haqida ʻ aytilgan fikrlar qarama qarshiligiga, til hodisalari haqida yaratilgan juda ko plab ʻ manbalarga “guvoh bo ldi”, shakllandi. Anig‘i, tilshunoslik fani ham jahon fanlari ʻ sistemasida o ziga xos va o ziga mos doimiy mustahkam o rin egalladi. ʻ ʻ ʻ Tilshunoslik fanining qadimgi eng muhim manbalari, ta’limotlari, maktablari ilk bor qadimgi 18 Hindiston, Yunoniston, Rim va Xitoy mamlakatlarida maydonga keldi. O rta vaʻ yangi asrlarda esa til haqidagi fan Yevropada, Arabiston va O rta Osiyoda taraqqiy ʻ qildi. Qadimgi asrlar tilshunosligida egalik kategoriyasi dastlab hind, yunon, rim va xitoy tilshunoslik maktablari tomonidan o rganilgan. ʻ Qadimgi hind tilshunoslarining morfologiya sohasida katta ishlarni amalga oshirganliklarini alohida ta’kidlash lozim. Ular fonetik jarayonlar kabi, bu yo nalishda ham yunon ʻ tilshunoslaridan ancha ilgarilab ketganlar. Hind tilshunoslari morfologiyani (Guru ta’limotiga ko ra) uch bo limga bo lib o rganadilar. ʻ ʻ ʻ ʻ 1. So zlar tasnifi – so z turkumlari. ʻ ʻ 2. So z yasalishi. ʻ 3. So z o zgarishi. ʻ ʻ Hindlar tilda mavjud so zlarni to rt so z turkumi doirasida o rganganlar. ʻ ʻ ʻ ʻ Bular: ismlar, fe’llar, old ko makchilar va yordamchilardir. Ular olmoshlar va ʻ ravishlarni ot va fe’l turkumlariga qo shib o rganishgan. O rta asrlar tilshunosligida ʻ ʻ ʻ esa egalik kategoriyasi dastlab arab tilshunosligi tomonidan, undan so ng esa O rta ʻ ʻ Osiyolik tilshunoslar tomonidan o rganilgan. ʻ 5 Arab tilshunosligining dastlabki markazlari Iroqning Basra va Kufa shaharlari hisoblangan hamda ular VII – VIII asrlarga tegishlidir. Arab tilshunosligi o z taraqqiyoti davrida hind va yunon ʻ tilshunosligi yutuqlariga, o z an’analariga tanqidiy va ijobiy yondashgan. Arablar ʻ o z tillarining o ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda undan ʻ ʻ foydalanganlar. Arab tilshunoslari morfologiyada, Aristotel kabi, uchta so z ʻ turkumini – ismun (ot), felun (fe’l) va harfun (yuklama, yordamchi so zlar va ʻ affikslarni) ajratadilar. Otni keng ma’noda olib, uning tarkibiga ot, sifat, olmoshlarni ham kiritadilar. Otlarni atoqli va turdosh otlarga, turdosh otlarni esa aniq va mavhum otlarga ajratadilar. Otlarning son, egalik, kelishik kategoriyalari ancha mukammal tasvirlanadi. Turkiy tilga bag‘ishlangan muallifi noma’lum “At – tuhfatuz zakiyatu fillug‘atit turkiya” (“Turkiy til haqida noyob tuhfa”) asarida otlarda egalik shakllari birlik va ko plik ko rinishiga, tuzilishiga ega ekanligi ʻ ʻ aytiladi. Qiyoslang: bashim, 5 Нурмонов А. Танланган асарлар. II жилд – T.: “Академнашр”, 2012, 4-9-б. 19 ko zim – bashimiz, ko zimiz; bashing, ko zing – bashingiz, ko zingiz; bashi, ko ziʻ ʻ ʻ ʻ ʻ – bashlari, ko zlari. Eron shohi Nodirshohning kotibi, saroy tarixchisi astrobodlik ʻ Nizomiddin Muhammad Hodi al Husayni as Safaviyning – Mirza Mehdihonning (XVIII) “Sangloh”(1760) lug‘ati o zining har tomonlama mukammalligi, puxtaligi, ʻ katta salmoqqa egaligi bilan yetakchili k qiladi. Asarda leksikolo giya, leksikografiyaga va grammatikaga oid masalalar yuzasidan keng fikr yuritiladi. Shuningdek, Mehdixon, egalik qo shimchalari, sonlar va ularning turlari: tartib (- ʻ nchi, - inchi), jamlovchi (- ov, -ovla, -lon) – birov, ikkov, uchovla, uchchovlon, taqsim sonlar (- ar, - in) – yuzar, birin haqida, olmoshlar – kishilik ( man, san, biz, siz), ko rsatish: (bu, ul, shul, o shal, mun, anlar, alar), ko makchilar (uchun, ila, ʻ ʻ ʻ ilan, bilan, birla, birlan) hamda fonetik hodisalar ( eliziya–bo yun-bo yni, ʻ ʻ og‘izog‘zi) haqida ma’lumot beradi. O zbek tilida egalik kategoriyasining o rganilishi. Egalik kategoriyasining ʻ ʻ qo llanishi, yasalishi, mazmuni va o zaro munosabati o zbek tilshunosligida ʻ ʻ ʻ atroflicha tadqiq qilingan va o rganilgan, ya’ni tilshunoslarimiz bu mavzuga befarq ʻ qolishmagan. O zbek ʻ tilshunosligida Sh.Shoabdurahm onov, A.G‘ulomov, Sh.Rahmatullayev, G‘.Zikrillayev, G‘.Abdurahmonov, U.Tursunov, H.Ne’matov va turkiyshunoslikda N.K.Dimitriev, S.N.Ivanov, N.A.Baskakov, A.K.Borovkov kabi qator olimlar tomonidan egalik shaklining o ziga xos xususiyatlari (mazmun tomoni, ʻ miqdori, turi, tartibi, o rni) va boshqa kategorial shakl bilan monosabati o rganilgan. ʻ ʻ Shu bilan birga R.R.Sayfullayevaning “Zamonaviy o zbek tili. Morfologiya” nomli ʻ monografiyasida ham egalik kategoriyasi mavzusi keng yoritilgan. “Egalik qo shimchasining xususiy qo llanishida “butun-qism” ma’nosining yuzaga chiqishini ʻ ʻ ham kuzatish mumkin: o quvchilarning biri, talabalarning a’lochisi, odamlarning ʻ o qigani kabi. Egalik kategoriyasining umumiy grammatik ma’nosi kategorial va ʻ yondosh ma’no asosida bir necha oraliq grammatik ma’noga ajraladi: “Qarashlilik/mansublik”: Ilhomning kitobi, bolaning otasi, qo yning boshi. “Foil- ʻ harakat”: Adibaning kulishi, sening qarishing. “Aniqlanmishni aniqlovchiga bog‘lash”: “Аниқланмишни аниқловчига боғлаш”: qovun bozori, go sht do koni. ʻ ʻ Egalik shakli, aytilganidek, kelishik shaklidan aloqaning “yo nalishi”ga qarab ʻ 20 farqlanadi. Kelishik birikmadagi keyingi so zga, egalik shakli oldingi so zga ishoraʻ ʻ qiladi. Egalik shakli dastlab birlik son va ko plik son shakliga ajraladi. Bunda ʻ farqlanish son kategoriyasining ushbu shaklidagi tajallisi asosida yuz beradi: birlik sondagi shakli (-(i)m, -(i)ng, -(s)i va ko plik son shakli (-(i)miz, -(i)ngiz, -lari). Son ʻ asosida bo linish vertikal ko rinishga ega bo lsa, shaxs asosidagi bo linish gorizantal ʻ ʻ ʻ ʻ ko rinish kasb etadi. Shaxs asosidagi farqlanish ham egalik kategoriyasida aks etgan ʻ o zga kategoriyaga xos hodisa. Demak, “egalik, “son va “shaxs” ma’nosidan faqat ʻ birinchisi ushbu kategoriyaga xos ma’no hisoblanadi. Boshqa kategoriya ma’nosining tajallisi asosida egalikning oltita shakli farqlanadi. O zga kategoriya ʻ ma’nosidan xalos qilinsa, egalikning birgina ma’nosi qoladi, xolos.” 6 Abdurauf Fitratning “O zbek tili qoidalari to g‘risida bir tajriba. Sarf” asarida otlarni ʻ ʻ ma’nosiga ko ra o rin, qurol, ish otlariga; tuzilishiga ko ra sodda va qo shma otlarga ʻ ʻ ʻ ʻ bo ladi. Grammatik shakliga ko ra esa birlik-ko plik shaklidagi otlarni hamda ʻ ʻ ʻ otlarning kichraytirish-erkalash shakllarini ajratadi. Otlarning eng muhim grammatik kategoriyalari sanaluvchi egalik va kelishik kategoriyalari haqida fikr yuritilmaydi. H.A.Dadaboyev va Z.T.Xolmanovaning “Turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi” nomli asarida egalik kategoriyasi haqida quyidagi fikrlar keltirilgan: “Turkiy tillarda o zakning unli yoki undosh bilan tugashiga ko ra egalik ʻ ʻ qo shimchalari turli variantlarda qo shiladi. Egalik qo shimchalarining variantlari ʻ ʻ ʻ singarmonizmnisbatan ko proq sanalgan tillarda o zaklarning qattiqyumshoqligiga ʻ ʻ ko ra ham farqlanadi. Egalik shaklini olgan so z oldidan qaratqich kelishigi shaklida ʻ ʻ so z qo llanadi. Shunga ko ra, ba’zi olimlar bu hodisalarni birbiriga bog‘laydilar. ʻ ʻ ʻ Qadimgi bobo til davrida qaratqich kelishigi va old qo shimchalarning bo lmaganligi ʻ ʻ turkiy tillarda egalik qo shimchalarini vujudga keltirgan, degan fikrlar ham mavjud. ʻ Egalik kategoriyasining evolyutsiyasi to g‘risidagi fikrlarda munozarali o rinlar bor. ʻ ʻ Shulardan biri egalik shakllarining kishilik olmoshlari bilan genetik aloqasidir. Ayrim turkologlar fikricha, egalik affikslarining ayni vaqtda shaxs va son ma’nolarini ifodalashi ularning kishilik olmoshlari asosida paydo 6 Sayfullayeva.R Zamonaviy o‘zbek tili. Morfologiya. Toshkent, 2008, –B.392 21 bo lganligini ko rsatadi.”ʻ ʻ 7 Y.Abdurasulovning “Turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi” nomli asarida egalik kategoriyasi haqida quyidagi fikrlar keltirib o tilgan: “Grammatik egalik kategoriyasi ot turkumiga xos grammatik ʻ ko rsatgichlar yig‘indisi bo lib barcha turkiy tillar uchun umumiydir. Bu ʻ ʻ kategoriyaning o ziga xosligi shundaki, u bir vaqtning o zida ham shaxsga qarashli ʻ ʻ predmetni, ham shu predmetga egalik qiluvchi shaxsni anglatadi. Masalan, kitob so zidagi -i qo shimchasi, bir tomondan predmet (kitob)ning III shaxsga ʻ ʻ qarashliligini bildirsa, ikkinchi tomondan shu shaxsning predmet (kitob)ga egaligini anglatadi. Turkiy tillarda grammatik egalik ma’nosi turli usullar bilan ifodalanadi: 1. Morfologik usul, ya’ni so z negizlariga egalikni anglatuvchi maxsus ʻ qo shimchalarni qo shish orqali: tuva tilida tevem, teven, tevezi, tevevis, tevener, ʻ ʻ tevezi kabi. 2. Morfologik-sintaktik usul, ya’ni qaratuvchi qaratqich kelishigidagi kishilik olmoshi va qaralmish-egalik affiksini olgan ot yoki otlashgan leksema: turk. benim dostum, senin dostun, onun dostu, bizim dostumuz, sizing dostunuz, onun dostu kabi. 3. Sintaktik usul, ya’ni qarashlilikning egalik qo shimchalarsiz, so z tartibi ʻ ʻ usulida ifodalanadi. Masalan, o zbek tilida bizning uy, uy meniki; Chuvash tilida ʻ man al (mening qo lim), san al(sening qo ling) kabi.” ʻ ʻ 8 Yuqoridagi har ikkala asarda ham egalik kategoriyasi keng doirada o rganilgan, ya’ni egalik kategoriyasi aslida ʻ barcha turkiy tillarda mavjud ekanligi ko rsatib o tilgan. Umuman olganda, egalik ʻ ʻ kategoriyasining o ziga xos xususiyatlari sanab o tilgan. Bundan tashqari yana XX ʻ ʻ asrning 60-70 yillarda o zbek tilshunosligida himoya qilingan doktorlik va ʻ nomzodlik dissertatsiyalari ham mavjud. Masalan, Аслиддинов Самариддин. Ҳозирги замон ўзбек адабий тилида эгалик категория си. (1964, А.Ҳ.Сулаймонов раҳбарлигида.) va Назаров Карим. Ўзбек халқ шеваларида эгалик аффикслари. (1964, А.Ғ.Ғуломов раҳбарлигида.) G‘.Abdurahmonov, Sh.Shukurov, Q.Mahmudovning “O zbek tilining tarixiy grammatikasi” nomli ʻ 7 Dadaboyev.H, Xolmanova. Z Turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi. Toshkent, 2015, –B.78 8 Абдурасулов Ё. Туркий тиларнинг қиёсий - тарихий грамматикаси. Т.: Фан, 2009.- 88б. 22 darsligida ham otlardagi egalik shakllarining eski o zbek tili va hozirgi o zbek tiliʻ ʻ o rtasidagi farqlari solishtirib o rganilgan: “Otlarda egalik shakllarining hosil ʻ ʻ bo lishi bo yicha eski o zbek tili bilan hozirgi o zbek tili o rtasida deyarli farq yo q. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Egalik affikslarining turli fonetik shakllarga ega bo lishi bilan eski o zbek tili hozirgi ʻ ʻ o zbek tilidan farqlanadi. Egalik affiksi shakllaridan qaysi birining ishlatilishi shu ʻ affiksni qabul qiluvchi so zning fonetik tuzilishi bilan bog‘liq bo lgan hodisadir.” ʻ ʻ 9 G‘.A.Abdurahmonov, Sh. Sh. Shoabdurahmonov, A. P. Hojiyevlarning “O zbek tili ʻ grammatikasi. Morfologiya” nomli asarning ushbu tomi so z yasalishi, ʻ morfologiyaga bag‘ishlangan bo lib, unda barcha so z turkumlari, har bir turkumga ʻ ʻ oid so zlarning semantik va grammatik xususiyatlari tahlil etiladi. Bu asarda egalik ʻ kategoriyasi atroflicha yoritilgan. Masalan: egalik affiksi bilan bog‘liq holda sodir bo ladigan omonimiya(egalik affiksi bilan bog‘liq holda sodir bo ladigan ʻ ʻ omonimiyani tahlil qilish so z tarkibini morfemalarga to g‘ri ajratishda yordam ʻ ʻ beradi. Bunday omonimiya bir necha o rinda sodir bo ladi); egalik affiksining o zi ʻ ʻ ʻ qo shilgan negizning boshqa negiz bilan bog‘lanishida ishlatilishi(egalik affiksi biror ʻ negizga turli shart-sharoitda qo shiladi. Uning ishlatilishida avvalo ikki holatni farq ʻ qilish kerak: Egalik affiksi o zi qo shilgan negizning boshqa bir negiz bilan ʻ ʻ bog‘lanishida ishlatiladi: Nahotki shu olamshumul ishlarda mening ham ulushim bo lsa… (J.Abdullaxonov) Egalik affiksi o zi qo shilgan negiz doirasida, boshqa ʻ ʻ ʻ biror negizga bog‘lanmagan holda ishlatiladi: Zap gapirding-da, qizim (J.Abdullaxon ov); egalik affiksining qaratqich kelishigidagi negiz bilan bog‘lanishda ishlatilishi; egalik affiksining chiqish kelishigidagi negiz bilan bog‘lanishda ishlatilishi; egalik affiksining bosh kelishigidagi negiz bilan bog‘lanishda ishlatilishi; egalik affiksining o zi qo shilgan negiz doirasida ʻ ʻ ishlatilishi; egalik affiksining grammatik bog‘lanmagan negizlar negizlar doirasida ishlatilishi. Egalik kategoriyasi mohiyatan sintaktik kategoriya bo‘lib, keyingi so‘zni oldingi so‘zga bog‘lash uning kategorial tomonini tashkil etadi. Shaxs, partitiv munosabat, son, qarashlilik, hurmat, sensirash ma’nolari yondosh ma’no bo‘lib, 9 Abdurahmonov G‘, Shukurov Sh, Mahmudovning Q.O‘zbek tilining tarixiy grammatikasi.Toshkent, 2008. –B.78 23 ayrim shakllarda belgilangan, boshqalarida belgilanmagan tarzda namoyon bo‘ladi. Hurmat, kesatish va sensirash ba’zi shakllarda hamroh ma’no sifatida ham voqelanishi mumkin. Egalik kategoriyasi − otning shaxsga tegishliligini, ya’ni biror narsa yoki hodisaning kimga yoki nimaga mansubligini grammatik jihatdan ifodalovchi morfologik birlikdir. Bu kategoriya otning egalikdagi holatini bildiradi va egalik qo‘shimchalari orqali amalga oshiriladi. Egalik qo‘shimchalari shaxs va songa qarab quyidagicha tizimlanadi: Birlik son/Ko‘plik son 1-shaxs -m -miz 2-shaxs -ng -ngiz 3-shaxs -i / -si -lari Misol uchun, kitobim (mening kitobim), telefoning (sening telefoning), uyi (uning uyi). Ko‘plik son: uyimiz (bizning uymiz), o‘qituvchingiz (sizning o‘qituvchingiz), mashinalari (ularning mashinalari). O‘z navbatida, egalik qo‘shimchalari fonetik muhitga qarab tovushlarni o‘zgartiradi. Masalan: yurak → yuragim, bag‘ir → bag‘ri, o‘g‘il → o‘g‘li Bunda otning oxirgi tovushi va talaffuz qulayligi muhim rol o‘ynaydi. Bu holat morfofonologik moslashuv deb yuritiladi. Egalik kategoriyasining sintaktik ta’siri ot so‘z turkumida muhim ahamiyat kasb etadi. Egalikdagi otlar gapda odatda qaratqich-qaralmish munosabatini vujudga keltiradi: mening kitobim yo‘qolib qoldi, sening mushuging sutni yoqtirmaydi. Bu konstruktsiyalar sintaktik jihatdan murakkab bo‘lishi mumkin, lekin egalik vositasi har doim ot orqali ifodalanadi Egalik kategoriyasining bir qancha stilistik vazifalari ham bor. Ba’zida egalik qo‘shimchalari hurmat, yaqinlik, egalik hissini kuchaytirish uchun ham qo‘llaniladi: Otam deganlar... (ota so‘zining egaga bo‘lgan hissiy aloqasi kuchaygan). O‘zimning ishim hech kim aralshmasin! (ta’kid kuchi bor). Egalik kategoriyasi otning morfologik jihatdan kimga tegishli ekanini bildiradi. U shaxs-son ko‘rsatkichlariga ega va morfofonologik moslashuvga bo‘ysunadi. Bu kategoriya gap tuzilishida 24 sintaktik muvofiqlik, semantik egalik va stilistik kuchaytirish kabi vazifalarni bajaradi. Egalik qo‘shimchalari imlosi: 1. Ikkinchi bo‘g‘inda i, u tor unlisi qatnashadigan ayrim ikki bo‘g‘inli otlarda egalik qo‘shimchasi (birlik shaklida) qo‘shilganida ikkinchi 7 bo‘g‘indagi tor unli talaffuz qilinmaydi va yozilmaydi: og‘iz+im—og‘zim, burun+ing—burning, qorin+i--qorni, o‘g‘il+i--o‘g‘li, o‘rin+ing--o‘rning. Esda tuting: Bu qoidani o—i, o‘--i, u—u, i—i tarzida shakllangan ikki bo‘g‘inli so‘zlarning barchasiga qo‘llab bo‘lmaydi. Masalan: odil, bo‘g‘in, kukun, chivin, ojiz kabi. 2. Manba, tolе kabi unli bilan bitgan otlarga egalik qo‘shimchasining –im, - ing, -i shakli qo‘shiladi: manbai, tolеim kabi. 3. Oxiri k yoki q undoshi bilan tugagan tabrik, kеrak, yong‘ok, qayliq kabi otlarga egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda so‘z oxiridagi k undoshi g undoshiga, q undoshi g‘ undoshiga aylanadi va tabrigi, kеragi, yong‘og‘i, qaylig‘i tarzida yoziladi. Esda tuting. nutq, zavq, ufq kabi bir bo‘g‘inli otlarga, shuningdеk, idrok, ishtiyoq kabi ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarga egalik qo‘shimchasi qo‘shilsa o‘zakda o‘zgarish yuz bеrmaydi. 25 II bob yuzasidan xulosa Mazkur bobda o‘zbek tilida egalik kategoriyasining nutqiy va grammatik qo‘llanish xususiyatlari har tomonlama tahlil qilindi. Egalik kategoriyasi shaxs va predmet o‘rtasidagi munosabatni ifodalovchi muhim grammatik vosita sifatida talqin etilib, uning nutq jarayonidagi funksional imkoniyatlari ochib berildi. Tadqiqot natijasida egalik qo‘shimchalari orqali egalik, tegishlilik, qarashlilik kabi ma’nolar ifodalanishi aniqlandi. Bobda egalik kategoriyasining ot so‘z turkumiga xosligi va uning morfologik tizimdagi o‘rni asoslab berildi. Egalik qo‘shimchalari shaxs va son ko‘rsatkichlari bilan uzviy bog‘liq holda shakllanib, so‘zning grammatik ma’nosini aniqlashtirishga xizmat qilishi ta’kidlandi. Shuningdek, egalik shakllarining birlik va ko‘plikda, shaxslar kesimida qo‘llanish xususiyatlari misollar orqali yoritildi. Tadqiqot davomida egalik kategoriyasining gap tarkibidagi vazifalari ham atroflicha ko‘rib chiqildi. Egalik qo‘shimchali otlarning ega, to‘ldiruvchi va aniqlovchi vazifasida kelishi nutq mazmunining aniqligi va mantiqiyligini ta’minlashi qayd etildi. Bu hol egalik kategoriyasining nafaqat morfologik, balki sintaktik ahamiyatga ham ega ekanligini ko‘rsatadi. Bobda egalik kategoriyasining uslubiy qo‘llanish jihatlari ham tahlil qilindi. Badiiy, ilmiy va og‘zaki nutqda egalik shakllarining turlicha qo‘llanishi, ularning matn mazmuniga ta’siri ochib berildi. Ayniqsa, badiiy matnlarda egalik kategoriyasi orqali subyektivlik, hissiylik va muallif munosabatining ifodalanishi alohida ta’kidlandi. Shuningdek, egalik kategoriyasining kelishik kategoriyasi bilan o‘zaro aloqasi va birikishi masalasi ham muhim ilmiy jihatdan asoslandi. Egalik va kelishik qo‘shimchalarining birgalikda qo‘llanishi orqali murakkab grammatik ma’nolar yuzaga kelishi misollar yordamida tushuntirildi. Bu hol o‘zbek tilidagi grammatik kategoriyalarning o‘zaro bog‘liqligini yaqqol namoyon etadi. Xulosa qilib aytganda, ikkinchi bobda egalik kategoriyasining qo‘llanishi morfologik, sintaktik va uslubiy jihatdan kompleks tarzda yoritildi. Olingan natijalar egalik kategoriyasining o‘zbek tilida muhim grammatik birlik sifatida faol ishlatilishini ko‘rsatadi hamda mavzuning nazariy va amaliy ahamiyatini yanada 26 oshiradi. Mazkur bobda chiqarilgan xulosalar umumiy xulosani shakllantirishda asosiy tayanch vazifasini bajaradi. 27 UMUMIY XULOSA Mazkur kurs ishida o‘zbek tilshunosligida egalik kategoriyasining nazariy asoslari, shakllanishi va qo‘llanish xususiyatlari tizimli ravishda o‘rganildi. Tadqiqot jarayonida egalik kategoriyasining o‘zbek tili grammatik tizimidagi muhim o‘rni ilmiy manbalar va til materiallari asosida yoritildi. Egalik kategoriyasi shaxs va predmet o‘rtasidagi munosabatni ifodalovchi asosiy grammatik vositalardan biri ekanligi asoslab berildi. Kurs ishining birinchi bobida grammatik kategoriya tushunchasi, uning tilshunoslikdagi mohiyati va turlari keng tahlil qilindi. Grammatik kategoriyalar tilning morfologik va sintaktik tuzilishini belgilovchi muhim birliklar ekanligi aniqlandi. Shuningdek, grammatik kategoriyalar grammatik ma’no va shakl birligi asosida shakllanishi, ularning tizimli va qarama-qarshi shakllar majmuasidan iborat ekanligi ilmiy jihatdan asoslandi. Birinchi bobda grammatik kategoriyalarning morfologik va sintaktik turlari alohida ko‘rib chiqildi. Morfologik kategoriyalarning so‘z shakllari orqali ifodalanishi, sintaktik kategoriyalarning esa gap va so‘z birikmalari doirasida namoyon bo‘lishi ko‘rsatib berildi. Bu jihatlar egalik kategoriyasini grammatik kategoriya sifatida chuqurroq anglash uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qildi. Ikkinchi bobda egalik kategoriyasining o‘zbek tilidagi qo‘llanish xususiyatlari morfologik, sintaktik va uslubiy jihatdan tahlil qilindi. Egalik qo‘shimchalari orqali egalik, tegishlilik, qarashlilik kabi ma’nolarning ifodalanishi aniqlanib, ularning shaxs-son ko‘rsatkichlari bilan uzviy bog‘liqligi asoslab berildi. Tadqiqot davomida egalik kategoriyasining asosan ot so‘z turkumiga xosligi va uning grammatik tizimdagi barqaror o‘rni aniqlab berildi. Egalik kategoriyasining gap tarkibidagi funksional imkoniyatlari ham alohida tahlil qilindi. Egalik qo‘shimchali otlarning ega, to‘ldiruvchi va aniqlovchi vazifalarida kelishi nutq mazmunining aniqligi va mantiqiyligini ta’minlashi ko‘rsatildi. Bu hol egalik kategoriyasining nafaqat morfologik, balki sintaktik jihatdan ham muhim ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi. 28 Shuningdek, egalik kategoriyasining uslubiy qo‘llanish xususiyatlari badiiy, ilmiy va og‘zaki nutq materiallari asosida o‘rganildi. Badiiy matnlarda egalik shakllari orqali muallif munosabati, subyektivlik va hissiylik ifodalanishi, ilmiy uslubda esa aniqlik va mantiqiylikni ta’minlashi aniqlandi. Bu esa egalik kategoriyasining uslubiy imkoniyatlari keng ekanligini ko‘rsatadi. Kurs ishida o‘zbek tilshunosligida egalik kategoriyasini tadqiq etgan yetuk olimlarnin g ilmiy qarashlari ham umumlash tirildi. A. G‘ulomov , Sh. Rahmatullayev, M. Asqarova, B. Yo‘ldoshev, E. Begmatov kabi olimlarning ilmiy asarlarida egalik kategoriyasi grammatik tizimning muhim tarkibiy qismi sifatida talqin qilinganligi aniqlandi. Ushbu ilmiy manbalar tadqiqotning nazariy poydevorini mustahkamlashga xizmat qildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, egalik kategoriyasi o‘zbek tilining tarixiy taraqqiyoti davomida barqaror grammatik birlik sifatida shakllangan va hozirgi o‘zbek adabiy tilida faol qo‘llanib kelmoqda. Egalik kategoriyasi orqali ifodalanadigan grammatik ma’nolar tilning kommunikativ imkoniyatlarini kengaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu hol uning nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatini ham belgilaydi. Xulosa qilib aytganda, mazkur kurs ishida egalik kategoriyasining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi kompleks yondashuv asosida yoritildi. Olingan ilmiy xulosalar egalik kategoriyasining grammatik tizimdagi o‘rni va ahamiyatini yanada chuqurroq anglashga imkon beradi. Kurs ishi natijalari kelgusida o‘zbek tili grammatikasi, morfologiya va amaliy tilshunoslik yo‘nalishlarida olib boriladigan tadqiqotlar uchun muhim nazariy manba bo‘lib xizmat qiladi. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1.Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi ʼ bosqichga ko‘taramiz (1-qism), O‘zbekiston, – T.: 2018, 168 b. II. Asosiy adabiyotlar 2.Абузалова М. Ўзбек тилида содда гапнинг энг кичик қурилиш қолипи ва унинг нутқда воқеланиши: Автореф. дисс. ...канд. филол. наук. – Тошкент, 1994. 3.Абдурасулов Ё. Туркий тиларнинг қиёсий - тарихий грамматикаси. Т.: Фан, 2009. 4.Abdurahmonov G‘, Shukurov Sh, Mahmudovning Q.O‘zbek tilining tarixiy grammatikasi.Toshkent, 2008. 5.Dadaboyev.H, Xolmanova. Z Turkiy tillarning qiyosiy-tarixiy grammatikasi. Toshkent, 2015. 6.Erkaboyeva N. Ozbek tilidan ma’ruzalar toplami. Toshkent: “Yosh kuch’’, 2021 7.Гак В.Г. Семантическая структура слова как компонент семантической структуры вызсказывания// Семантическая структура слова. М.,1971. С90. 8.Ҳожиев А.Ўзбек тили морфологияси, морфемикаси ва сўз ясалишининг назарий масалалари. -Тошкент: Фан, 2010. 9. Ikromova R., Muhamеdova D., Shodmonqulova D., G‘ulomova X. Hozirgi o‘zbеk adabiy tilidan ma’ruza matnlari. 2001 y. 10.Jamolxonov H., Jamolxonova M. Hozirgi o‘zbek tili. Metodik qo‘llanma. - Toshkent, 2007. 11.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2013. 12. Jo‘rayev N. O‘zbek tili sintaksisi va gap tuzilishi. Fan, 2007. 13.Khojiyeva, M. Y., Yokubova, S. Y. (2021). Language and speech expression of personal descriptions. TJE-Tematics journal of Education ISSN, 2249-9822 14.Qilichev E. O‘zbek tilining amaliy stilistikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 30 15.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. - T., Fan va texnologiya., 2009. 16.Sayfullayeva. R Zamonaviy o‘zbek tili. Morfologiya. Toshkent, 2008. III. Yordamchi adabiyotlar 17.Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. - Тошкент, 1995. 18.Mahmudov N., Nurmonov A. O‘zbеk tilining nazariy grammatikasi. Toshkеnt, “O‘qituvchi’’, 1995. 19.Nе’matov X, Sayfullayеva R., Qurbonova M. O‘zbеk tili struktural sintaksisi asoslari. Toshkеnt: Univеrsitеt, 1999. 20.Nurmonov A. Gap haqidagi sintaktik nazariyalar. Toshkеnt, 1988. 31 21.Rаhmаtullаyev Sh. Hozirgi аdаbiy o‘zbek tili. - Toshkent: Universitet, 2006. 22.Rasulov A. Tilshunoslikka kirish. Universitet, 2013. 23.Сапаев Қ. Ҳозирги ўзбек адабий тили. - Тошкент, 2009. 24.Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova M., Abuzalova M. .Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2009. 25. G‘ulomov U., Mahmudov, N. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Fan, 2005. 26. Chomsk N. Sintaktik tuzilmalar. Mouton, 1957. 27.Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. –Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002. IV. Elektron manbalar 28. https:/ 29. https:/ 30.https://zenodo.org/records 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB.GRAMMATIK KATEGORIYALAR VA ULARNING TURLARI

1.1 Grammatik kategoriyalar haqida umumiy ma’lumotlar

1.2 Grammatik kategoriyaning turlari

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. EGALIK KATEGORIYASI HAQIDA NAZARIYALAR

2.1 Otlardagi egalik qo‘shimchalarining qo‘llanishi

2.2 Egalik kategoriyasining qo‘llanishida uchraydigan fonetik hodisalar

II bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить